# Wesele

Stanisław Wyspiański

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


OSOBY:

GOSPODARZ

GOSPODYNI

PAN MŁODY

PANNA MŁODA

MARYSIA

WOJTEK

OJCIEC

DZIAD

JASIEK

KASPER

POETA

DZIENNIKARZ

NOS

KSIĄDZ

MARYNA

ZOSIA

RADCZYNI

HANECZKA

CZEPIEC

CZEPCOWA

KLIMINA

KASIA

STASZEK

KUBA

ŻYD

RACHEL

MUZYKANT

ISIA


OSOBY DRAMATU:

CHOCHOŁ

WIDMO

STAŃCZYK

HETMAN

RYCERZ CZARNY

UPIÓR

WERNYHORA


### DEKORACJA:

Noc listopadowa; w chacie, w świetlicy[1]. Izba wybielona siwo, prawie błękitna, jednym szarawym tonem półbłękitu obejmująca i sprzęty, i ludzi, którzy się przez nią przesuną.

Przez drzwi otwarte z boku, ku sieni, słychać huczne weselisko, buczące basy, piskanie skrzypiec, niesforny klarnet, hukania chłopów i bab i przygłuszający wszystką nutę jeden melodyjny szum i rumot tupotających tancerzy, co się tam kręcą w zbitej masie w takt jakiejś ginącej we wrzawie piosenki….

I cała uwaga osób, które przez tę izbę-scenę przejdą, zwrócona jest tam, ciągle tam; zasłuchani, zapatrzeni ustawicznie w ten tan, na polską nutę… wirujący dookoła, w półświetle kuchennej lampy, taniec kolorów, krasych[2] wstążek, pawich piór, kierezyj[3], barwnych kaftanów[4] i kabatów[5], nasza dzisiejsza wiejska Polska.

A na ścianie głębnej: drzwi do alkierzyka[6], gdzie łóżko gospodarstwa i kołyska, i pośpione na łóżkach dzieci, a górą zszeregowani Święci obrazkowi. Na drugiej bocznej ścianie izby: okienko przysłonione[7] białą muślinową firaneczką; nad oknem wieniec dożynkowy z kłosów; — za oknem ciemno mrok — za oknem sad, a na deszczu i słocie krzew otulony w słomę[8], w zimową ochronę okryty.

Na środku izby stół okrągły, pod białym, sutym obrusem, gdzie przy jarzących brązowych świecznikach żydowskich[9] suta zastawa, talerze poniechane tak, jak dopiero co od nich cała weselna drużba wstała, w nieładzie, gdzie nikt o sprzątaniu nie myśli. Około stołu proste drewniane stołki kuchenne z białego drzewa; przy tym na izbie biurko, zarzucone mnóstwem papierów; ponad biurkiem fotografia Matejkowskiego „Wernyhory”[10] i litograficzne odbicie Matejkowskich „Racławic”[11]. Przy ścianie w głębi sofa wyszarzana; ponad nią złożone w krzyż szable, flinty, pasy podróżne, torba skórzana. W innym kącie piec bielony, do maści[12] z izbą; obok pieca stolik empire[13], zdobny świecącymi resztami brązów, na którym zegar stary, alabastrowymi kolumienkami[14] dźwigający złocony krąg godzin; nad zegarem portret pięknej damy w stroju z lat 1840 w lekkim muślinowym zawoju przy twarzy młodej w lokach i na ciemnej sukni.

U boku drzwi weselnych skrzynia ogromna wyprawna wiejska, malowana[15] w kwiatki pstre i pstre desenie; wytarta już i wyblakła. Pod oknem stary grat, fotel z wysokim oparciem.

Nad drzwiami weselnymi ogromny obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej[16] z jej sukienką srebrną i złotym otokiem promieni na tle głębokiego szafiru; a nad drzwiami alkierza takiż ogromny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej[17], w utkanej wzorzystej szacie, w koralach i koronie polskiej Królowej, z Dzieciątkiem, które rączkę ku błogosławieniu wzniosło.

Strop drewniany w długie belki proste z wypisanym na nich Słowem Bożym i rokiem pobudowania.

RZECZ DZIEJE SIĘ W ROKU TYSIĄC DZIEWIĘĆSETNYM.

### AKT I

#### SCENA I

Czepiec, Dziennikarz

CZEPIEC


Cóz tam, panie, w polityce?
Chińcyki trzymają się mocno!?[19]


DZIENNIKARZ


A, mój miły gospodarzu,
mam przez cały dzień dosyć Chińczyków.


CZEPIEC


Pan polityk!


DZIENNIKARZ


Otóż właśnie polityków
mam dość, po uszy, dzień cały.


CZEPIEC


Kiedy to ciekawe sprawy.


DZIENNIKARZ


A to czytaj, kto ciekawy;
wiecie choć, gdzie Chiny leżą?


CZEPIEC


No, daleko, kajsi[20] gdzieś daleko;
a panowie to nijak nie wiedzą,
że chłop chłopskim rozumem trafi,
choćby było i daleko.
A i my tu cytomy[21] gazety
i syćko[22] wiemy.


DZIENNIKARZ


A po co — ?


CZEPIEC


Sami się do światu garniemy.


DZIENNIKARZ


Ja myślę, że na waszej parafii
świat dla was aż dosyć szeroki.


CZEPIEC


A tu ano i u nas bywają,
co byli aże dwa roki
w Japonii; jak była wojna[23].


DZIENNIKARZ


Ale tu wieś spokojna. —
Niech na całym świecie wojna,
byle polska wieś zaciszna,
byle polska wieś spokojna[24].


CZEPIEC


Pon[25] się boją we wsi ruchu.
Pon nos obśmiwajom w duchu. —
A jak my, to my się rwiemy
ino do jakiej bijacki.
Z takich, jak my, był Głowacki[26].
A, jak myślę, ze panowie
duza by juz mogli mieć,
ino oni nie chcom chcieć!


#### SCENA II

Dziennikarz, Zosia

DZIENNIKARZ


Pani to taki kozaczek;
jak zesiądzie z konika, jest smutny.


ZOSIA


A pan zawsze bałamutny.


DZIENNIKARZ


To nie komplement, to czuję
i tego bynajmniej nie tłumię.


ZOSIA


Dobrze, że przynajmniej pan umie
zmiarkować, kiedy uczucie,
a kiedy salonowa zabawka —
ale w tym razie…


DZIENNIKARZ


To sprawka
pani wdzięku, pani jest bardzo miła,
pani tak główkę schyliła…


ZOSIA


Prawda? Tak jakbym się dziwiła,
że mnie tyle honoru spotyka;
pan redaktor dużego dziennika
przypatruje się i oczy przymyka
na mnie, jako na obrazek.


DZIENNIKARZ


A obrazek malowny, bez skazek,
farby świeże, naturalne,
rysunek ogromnie prawdziwy,
wszystko aż do ram idealne.


ZOSIA


Widzę, znawca osobliwy.


DZIENNIKARZ


I czemuż pani się gniewa?


ZOSIA


Że pan jak Lohengrin[27] śpiewa
nade mną jak nad łabędziem,
że my dla siebie nie będziem,
i po cóż tyle śpiewności?


DZIENNIKARZ


Oto tak, tak z rozlewności
towarzyskiej.


#### SCENA III

Radczyni, Haneczka, Zosia

HANECZKA


Ach, cioteczko, ciotusieńko!


RADCZYNI


Co, serdeńko?


HANECZKA


Tamci tańczą, my stoimy;
chcemy tańczyć także i my.


RADCZYNI


Może który z panów zechce?


ZOSIA


Z nikim z panów tańczyć nie chcę.


RADCZYNI


Potańcujcie trochę same.


ZOSIA


My byśmy chciały z drużbami,
z tymi, co pawimi piórami
zamiatają pułap izby[28].


RADCZYNI


Poszłybyście tam do ciżby?


HANECZKA


To tak miło, miło w ścisku.


RADCZYNI


Oni się tam gniotą, tłoczą
i ni stąd, ni zowąd naraz
trzask, prask, biją się po pysku;
to nie dla was.


ZOSIA


My wrócimy zaraz.


RADCZYNI


Cóżeś ty dziś tak wesoła?
Odgarnij se włosy z czoła.


ZOSIA


Raz dokoła, raz dokoła!


HANECZKA


Ciotusieńka zła okropnie,
zła okrutnie — a przelotnie —
zaraz buzię pocałuję.


RADCZYNI


Hanka zawsze swego dopnie.
Niech się panna wytańcuje.


#### SCENA IV

Radczyni, Klimina

KLIMINA


Pochwalony, dobry wieczór państwu[29].


RADCZYNI


Pochwalony — gospodyni…


KLIMINA


Tu wsiosko[30] od maleńkości, Klimina,
po wójcie wdowa.


RADCZYNI


Radczyni[31]
jestem z Krakowa.


KLIMINA


Macie syna.


RADCZYNI


Tańcuje tam.


KLIMINA


Niech się bawi;
som ta dziwki, niech nie stoją.


RADCZYNI


Jakoś mu nie idzie sporo,
bo się ino pogapuje.


KLIMINA


Panowie dziwek się boją;
zaraz która co przyniesie,
ino roz sie przetańcuje.


RADCZYNI


Wyście sobie, a my sobie.
Każden sobie rzepkę skrobie.


KLIMINA


Myślałam, pomówię z matusią,
toby wnuczka kołysała — ?


RADCZYNI


A toście wy skora, kumosiu;
ledwo że wkoło spojrzała,
już by mi synów swatała — ?


KLIMINA


Hej, jo sie bawiła wprzódzi,
teroz bym lo inszych chciała.
Coraz więcej potrza ludzi.
Żeniłabym, wydawała!


#### SCENA V

Zosia, Kasper

ZOSIA


Drużba tańczy, proszę ze mną.


KASPER


Panienka obcesem[32] wpada.


ZOSIA


A w kółeczko…


KASPER


Dookoła.
Panienka se ta wesoła.
Ano Kaśka będzie rada,
jak przestoi.


ZOSIA


Kaśka, jaka?


KASPER


Ano ta, co w kącie taka…


ZOSIA


Druhna?


KASPER


Juści, druhna pirso[33],
co mi ją na żone rają[34].


ZOSIA


Raz dokoła, raz dokoła…


KASPER


Panienka się nie zgniwają,
że ją lepiej gabne[35] w pasie,
ano Kaśka w sobie syrso[36].


ZOSIA


Pewno drużba kocha Kasię — ?


KASPER


Panienka se ta wesoła.


ZOSIA


Raz dokoła, raz dokoła…


#### SCENA VI

Haneczka, Jasiek

HANECZKA


Jakby Jasiek chciał tańcować,
tobym z Jaśkiem tańcowała — ?


JASIEK


A mogę sie ofiarować,
by ino panienka chciała — ?


HANECZKA


Proszę, proszę, chwilkę w koło,
jak wesoło, to wesoło.
Jasiek dzisiaj pierwszy drużba.


JASIEK


Najmilso mi tako służba.


#### SCENA VII

Radczyni, Klimina

RADCZYNI


Cóż ta, gosposiu, na roli?
Czyście sobie już posiali?[37]


KLIMINA


Tym ta casem sie nie siwo[38].


RADCZYNI


A mieliście dobre żniwo — ?


KLIMINA


Dzięka Bogu, tak ta bywo.


RADCZYNI


Jak złe żniwo, to was boli,
żeście się napracowali — ?


KLIMINA


Zawszeć sie co przecie zgarnie.


RADCZYNI


Dobrze sobie wyglądacie.


KLIMINA


I pani ta tyz[39] nie marnie.


RADCZYNI


Jeszcze się widzicie młoda.


KLIMINA


Jak po Marcinie jagoda[40].


RADCZYNI


Może jeszcze się wydacie — ?


KLIMINA


A cóz sie ta tak pytacie?!


#### SCENA VIII

Ksiądz, Panna Młoda, Pan Młody

PAN MŁODY


Ksiądz dobrodziej łaskaw bardzo.
Proszę nas nie zapominać.


KSIĄDZ


Są i tacy, co mną gardzą,
żem jest ze wsi, bom jest z chłopa.
Patrzą koso — zbędą prędko,
a tu mi na sercu lentko[41].
Sami swoi, polska szopa,
i ja z chłopa, i wy z chłopa.


PAN MŁODY


Ksiądz dobrodziej już niebawem
będzie nosić pelerynkę[42] — ?


KSIĄDZ


Może i należy mi się;
lecz pewnego nic nie wi się.
Inni także robią ślinkę[43]!
Może sprawię pelerynkę —


PAN MŁODY


Może z konsystorza[44] przecie
popatrzą okiem łaskawem;
życzę bardzo.


PANNA MŁODA


Choć co dadzą;
ino te ciarachy[45] tworde,
trza by stoć i walić w morde.


PAN MŁODY


Moja duszko, tu sie mówi
o kościelnej dostojności,
którą mają przyznać Jegomości.


PANNA MŁODA


Jo myślała, że co inne.


KSIĄDZ


Naiwne to i niewinne.


#### SCENA IX

Pan Młody, Panna Młoda

PANNA MŁODA


Cięgiem[46] ino[47] rad byś godać,
jakie to kochanie będzie.


PAN MŁODY


A ty wolisz całowanie —
będziesz kochać, a powiédzże — ?


PANNA MŁODA


Przeciem ci już wygodała[48].
Przecież ci mnie nikt nie wydrze.


PAN MŁODY


Serce do kochania radsze.
Toś już moja! Radość, szczęście!
Nie myślałem, że tak wiele.


PANNA MŁODA


Ano chciałeś, masz wesele.


PAN MŁODY


Ach, nie patrzę, jak całuję;
nie całuję, kiedy patrzę,
a lica masz coraz gładsze.


PANNA MŁODA


A krew sie tak zesumuje[49].


PAN MŁODY


Pocałujże, jeszcze, jeszcze,
niechże tobą się napieszczę:
usta, oczy, czoło, wieniec…


PANNA MŁODA


Takiś ta nienasyceniec.


PAN MŁODY


Nigdy syty, nigdy zadość;
taka to już dla mnie radość;
całowałbym cię bez końca.


PANNA MŁODA


A to męcąco[50] robota;
nie dziwota, nie dziwota,
żeś tak zbladnoł, taki wrzący.


PAN MŁODY


Nie chwalący, nie chwalący,
spokoju mi nie dawały.


PANNA MŁODA


A bo chciałeś.


PAN MŁODY


Same chciały.


PANNA MŁODA


Cóz ta za śkaradne śtuki[51]?


PAN MŁODY


Myśmy takie samouki;
kochałem się po różnemu,
a ciebie chcę po swojemu,
po naszemu.


PANNA MŁODA


A no z duszy;
jak ci dobrze, niech ta będzie.


PAN MŁODY


Teraz ci mnie nic nie zwiedzie.
Takem pragnął, zboża, słońca…


PANNA MŁODA


Mos[52] wesele! — Pódź[53] do tońca!


#### SCENA X

Poeta, Maryna

POETA


Żeby mi tak rzekła która,
sercem już dysponująca,
tak po prostu: „no, chcę ciebie”,
jak jaka wiejska dziewczyna…


MARYNA


To niby ja ta dziewczyna,
ja oświadczyć się mająca?
Skądże taka pewna mina?


POETA


Wcale insze miałem plany
jeźlim plany miał w ogóle —
chciałem coś powiedzieć czule,
chciałem zapukać w serduszko,
coś usłyszeć, coś podsłuchać:
jak się to tam musi ruchać[54],
jak się to tam musi palić — ?!


MARYNA


Muszę panu się pożalić,
w serduszku nienapalone;
jak kto weźmie mnie za żonę.
będzie sobie ciepło chwalić;
muszę panu się pożalić:
choć zimno, można się sparzyć.


POETA


Amor mógłby gospodarzyć.


MARYNA


Amor ślepy, może zdradzić.


POETA


Amor: duch skrzydlaty, gończy.


MARYNA


Pretensji do skrzydeł wiele.


POETA


Więc się na pretensjach kończy.


MARYNA


A nie kończy się w kościele.


POETA


Byłby to już Amor w klatce.


MARYNA


Lis w pułapce.


POETA


Motyl w siatce.


MARYNA


Paź królowej[55]na usługach.


POETA


Ślub po zapłaconych długach.
Miłość nęci rozmaita.


MARYNA


A, to z nami kwita.


POETA


Kwita —
nie myślałem, że coś świta,
pani prawie obrażona — ?


MARYNA


Czegóż to pan jeszcze szuka?


POETA


Że nie poszła w las nauka.


MARYNA


Któż się uczył?


POETA


Tak wzajemnie
Ja od pani, pani ze mnie.


MARYNA


A na cóż mnie tej nauki?


POETA


Na nic.


MARYNA


Więc?


POETA


Sztuka dla sztuki.


MARYNA


Zawrót głowy, wielka chwała;
niech pan sztuki płata różne,
bylebym ja spokój miała.


POETA


Rozmowa z panienką młodą,
jak ją zwykle młodzi wiodą
w takim stylu skrzydełkowym;
rozmowa z panną upartą:
o miłości, o Amorze,
o kochaniu, co w tym, owym
z nagła się przejawić może; —
szepty z panną czarującą,
przez pół serio, przez pół drwiąco —
zawsze jeszcze studium warto.


MARYNA


Przez pół drwiąco, przez pół serio
bawi się pan galanterią[56].


POETA


Ale gdzie ta, ale gdzie ta.


MARYNA


Pan poeta, pan poeta.
Coś, jak liryzm, struna brzękła:
ja o pana się przelękła,
że ta strzała niespodziana
może trafić, ale pana.


POETA


Bawię panią galanterią
przez pół drwiąco, przez pół serio;
stąd się styl osobny stwarza:
nikt nikogo nie dosięga,
nikt nikogo nie obraża —
na łokcie różowa wstęga —
nie prowadzi do ołtarza. —
Tajemnicą jest kobieta.


MARYNA


Słucham, co to za wymowa!


POETA


Słowa, słowa, słowa, słowa[57].


MARYNA


Ale gdzie ta, ale gdzie ta!


POETA


Jakaż znów refleksja nowa?


MARYNA


Pan poeta, pan poeta.


#### SCENA XI

Ksiądz, Pan Młody, Panna Młoda

KSIĄDZ


Zwracam się do panny młodej,
pijąc do pana młodego…


PANNA MŁODA


Cóz takiego, cóz takiego?


KSIĄDZ


Może, hm, po pewnym czasie,
bo to człowiek jest człowiekiem,
ot, przykładem tylu ludzi —
bo to człowiek jest człowiekiem,
usiada się tylko z wiekiem…


PANNA MŁODA


Niby jak to kwaśne mliko.


KSIĄDZ


Wyście młodzi, wyście młodzi,
choć się dzisiaj wszystko godzi,
przyjdzie czas, co was ochłodzi.


PAN MŁODY


Dzięki, niech się ksiądz nie trudzi,
niech nie trudzi się dobrodziéj,
wdał się Pan Bóg już w tę sprawę
i ten wszystko załagodzi;
byliśmy rano w kościele,
braliśmy ślub u ołtarza.


KSIĄDZ


No, ale to tak się zdarza;
ogromnie przypadków wiele,
i przypomnieć pożytecznie.


PAN MŁODY


Podziękujże za obawę.


PANNA MŁODA


Zdarłabym jej łeb, jak krosna!


PAN MŁODY


A kocha, bo jest zazdrosna.


KSIĄDZ


Ach, kolorowa bajecznie[58]!


#### SCENA XII

Pan Młody, Panna Młoda

PAN MŁODY


Kochasz ty mnie?


PANNA MŁODA


Moze, moze —
cięgiem ino godos o tem[59].


PAN MŁODY


Bo mi serce wali młotem,
bo mi w głowie huczy, szumi…
moja Jaguś[60], toś ty moja?!


PANNA MŁODA


Twoja, jak trza, juści[61] twoja;
bo cóż cie ta znów tak dumi?
Cięgiem ino godos o tem.


PAN MŁODY


A ty z twoim sercem złotem
nie zgadniesz, dziewczyno-żono,
jak mi serce wali młotem,
jak cię widzę z tą koroną[62],
z tą koroną świecidełek,
w tym rozmaitym gorsecie,
jak lalkę dobytą z pudełek
w Sukiennicach, w gabilotce[63]:
zapaseczka[64], gors, spódnica,
warkocze we wstążek splotce;
że to moje, że to własne,
że tak światłem gorą lica!


PANNA MŁODA


Buciki mom[65] trochę ciasne.


PAN MŁODY


A to zezuj[66], moja złota.


PANNA MŁODA


Ze sewcem[67] tako robota.


PAN MŁODY


Tańcuj boso.


PANNA MŁODA


Panna młodo?!
Cóz ta znowu?! To ni mozno.


PAN MŁODY


Co się męczyć? W jakim celu?


PANNA MŁODA


Trza być w butach na weselu.


#### SCENA XIII

Ksiądz, Pan Młody

PAN MŁODY


Któż komu czego zabroni?


KSIĄDZ


Zależy, za czym kto goni.


PAN MŁODY


Tak cudzego pilnujecie — ?


KSIĄDZ


Nie każdy ma jedno na świecie,
a każdy ma swoje osobne,
co go trzyma — a te drobne
rzeczki, małe, niepozorne
składają się na jedną wielką rzecz.


PAN MŁODY


Ksiądz sobie, jako chcesz, przecz. —
Szczęście każdy ma przed nosem,
a jak ma, to trzeba brać —
trzeba iść za serdecznym głosem
i nie pozwolić się kpać[68].


KSIĄDZ


No, mój panie,
nie każdemu jednakie wołanie.
A jak kto ręką sięgnie po co, a nie dostanie?


#### SCENA XIV

Radczyni, Maryna

RADCZYNI


A panny już bez pamięci,
widzę, hulają.


MARYNA


Do smaku.
Jak mnie Czepiec chwycił wpół,
jak zawinął i obleciał w kółko,
tom w oczach zobaczyła gwiazdy,
jakby jakieś napowietrzne jazdy,
kręcące się zawrotem kół.


RADCZYNI


Pot oblewa całe czółko;
możesz się zaziębić wnet.


MARYNA


A tak — teraz to sobie myślę:
co insze złoto, a co insze miedź.


RADCZYNI


Nie pleć, spocznij, cicho siedź.


MARYNA


A myśl moja het, het, het…


#### SCENA XV

Maryna, Poeta

POETA


Elektryczność z oczu bije.


MARYNA


Zgrzałam się przy tańcowaniu.


POETA


Pani marzy o kochaniu —
co tam pani serce czyje.


MARYNA


Może pańskie serce zatem — —?


POETA


Umie pani strzelać batem — —?


MARYNA


Jak to, co to — tak przez kogo?


POETA


Tak w powietrze, a szeroko.


MARYNA


Co tam panu serce czyje; —
a umie pan kopnąć nogą — — ?


POETA


Tak przez kogo — ?


MARYNA


Nie tak srogo —
tak w powietrze, a wysoko.


POETA


Na co, po co?


MARYNA


Dla niczego.


POETA


To nic złego.


MARYNA


I nic z tego.


POETA


To zagadka?


MARYNA


Sfinks[69].


POETA


Meduza[70].


MARYNA


Może z tego pan odgadnie
nowoczesny styl harbuza[71];
tak jak ja odgadłam snadnie[72]:
próżność na wysokiej skale,
w swojej własnej śpiącą chwale.


POETA


Zeus i Pan Bóg mieszka w niebie,
przedsię[73] obaj są u siebie.
Psyche[74] to najczulej pieści. —
O tym, gdzie kto śpi wysoko,
pani wie coś z głuchych wieści;
nie dosięgło jeszcze oko.


MARYNA


Rozumiem coś z wielką biedą;
nie dosięgło jeszcze oko,
nie zawlokłam się na turnie;
tak tam dumnie, szumnie, chmurnie.
Bałamuctwa w wielkim stylu,
które już przeżyło tylu,
różni więksi, mniejsi, niscy;
wszystko bardzo wyjątkowe,
bardzo dziwne, bardzo nowe,
tylko że tak robią wszyscy.


POETA


Słucham, co to za wymowa — ?


MARYNA


Słowa, słowa, słowa, słowa.


POETA


To uczucia tak się garną;
szkoda, żeby szły na marno.


MARYNA


Ale gdzie ta, ale gdzie ta.
Pan myśli, że ja zajęta?


POETA


Widzę, że pani pamięta,
jaka komu etykieta[75]
przylepiona i przypięta.


MARYNA


Szkoda, żeby szły na marno
te uczucia, co się garną:
Pan poeta, pan poeta.


POETA


Otóż to, to etykieta.


#### SCENA XVI

Zosia, Haneczka

ZOSIA


Chciałabym kochać, ale bardzo,
ale tak bardzo, bardzo, mocno.


HANECZKA


To ta muzyka gra tak skoczno
i pewno serce tobie skacze.
Jeszcze się dosyć, dość napłacze,
nim go kochanie ułagodzi.
Pociesz się, serce, pociesz, miła,
jeszcze niejedna łza, mogiła,
od tej miłości ciebie grodzi.


ZOSIA


Że to tak losy szczęściem gardzą,
że tak nie sypią szczęściem w oczy,
tylko tak zaraz błyski gasną,
ledwo się w oczach świt roztoczy?


HANECZKA


Musisz przejść wprzódy cierpień koło;
przejść musisz wprzódy nędzę, bole,
a potem kiedyś będzie wesoło,
jak ci ból serce dość nakole.


ZOSIA


Ja, gdybym była losów panią,
na przykład taką, wiesz: Fortuną[76].
tobym odarła złote runo[77],
żeby dać wszystko ludziom tanio;
żeby się tak nie umęczali,
w takiem gonieniu ciężkiem, długiem:
każden, jak więzień, za swym pługiem;
żeby się syto nakochali,
żeby się wszystko im kręciło:
jakby się złote nitki wiło.


HANECZKA


A tu są takie Parki stare[78],
co nożycami tną przędziwo…


ZOSIA


A chyba to za jaką karę
Miłość jest taką nieszczęśliwą.
Za czyjąż winę, czyjąż karę
rwać chcą przędziwo Parki stare…?
Ach, tak bym chciała kochać bardzo!


HANECZKA


Musisz się wprzódy dość naszlochać,
napłakać, zbeczeć, razy wiele,
aże postawią cię w kościele,
a potem sobie możesz kochać.


ZOSIA


Ach, tym uczucia moje gardzą —
nie to, nie jeszcze miałam w myśli:
chciałabym, żeby się kto zjawił,
kto by mi nagle się spodobał,
żebym się jemu też udała
i byśmy równo na to przyśli[79].
Widzisz, takiego bym kochała,
i to tak bardzo, bardzo, bardzo.


HANECZKA


Ach, tym uczucia moje gardzą;
przecie trza wprzódy wypróbować,
trza coś przecierpieć, coś przeboleć,
żeby móc miłość uszanować.


ZOSIA


Już ja tam swoje będę woleć.


#### SCENA XVII

Pan Młody, Żyd

PAN MŁODY


Przyszedł Mosiek na wesele…


ŻYD


Nu, ja tu przyszedł nieśmiele.


PAN MŁODY


No, jesteśmy przyjaciele.


ŻYD


No, tylko że my jesteśmy
tacy przyjaciele, co się nie lubią.


PAN MŁODY


A tak, jak są tacy, co skubią,
to i są tacy, co się boczą.


ŻYD


Niech się boczą, a jak oni potrzebują,
to ich u mnie jest bardzo wiele.


PAN MŁODY


W zastawie.


ŻYD


No, to tak, jak w kieszeni; —
pan dzisiaj w kolorach się mieni[80];
pan to przecie jutro zruci — ?


PAN MŁODY


Narodowy chłopski strój.


ŻYD


No, pan się narodowo bałamuci,
panu wolno — a to ładny krój —
to już było[81].


PAN MŁODY


No, to jeszcze wróci.


ŻYD


Jak będzie każdy patrzeć przed nos swój,
może co z tego będzie na inkszy[82] raz.


PAN MŁODY


Oto właśnie teraz taki czas.


ŻYD


No, ja to gram na skrzypce, a pan na bas[83].


PAN MŁODY


Przyszedł Mosiek na wesele, to mu basuję.


ŻYD


No, już ja wiem od mojej córki,
że pan młody muzykę czuje.


PAN MŁODY


Pragnąłem widzieć pannę Rachelę.


ŻYD


Ona przyjdzie sama tu;
mówiła, że zamiast snu
woli widok panów i wesele —
wykształcona.


PAN MŁODY


Nawet wierzę.


ŻYD


Mówi, że ją muzyka bierze,
za mąż jej nie biorą jeszcze;
może ją przy poczcie umieszczę;
moja córka, to kobita,
a jest panna modern[84], całkiem
jak gwiazda.


PAN MŁODY


Więc satelita?


ŻYD


Jakie tylko książki są, to czyta,
a i ciasto gniecie wałkiem,
była w Wiedniu na operze,
w domu sama sobie pierze —
no, zna cały Przybyszewski[85],
a włosy nosi w półkole,
jak włoscy w obrazach anieli
ala…


PAN MŁODY


A la Botticelli[86].


ŻYD


Żeby pan był przecie kiedy
chciał z nią gadać — ?


PAN MŁODY


Chciałem, chciałem.
Raz byłem, to nie zastałem.


ŻYD


Ona lubi te poety;
ona nawet chłopy lubi;
ona chłopom kredyt daje,
to mi się aż serce kraje,
bo to rzecz drażniąca wielce
i nieraz jestem w rozterce:
tu interes — a tu serce. —
Po co się pan z chłopką żeni?
Są panny inteligentne.


PAN MŁODY


One mnie się wydają przeciętne.
Kocham te z Botticellego,
lecz nie chcę zapychać niemi
każdej piędzi naszej ziemi.


#### SCENA XVIII

Pan Młody, Żyd, Rachel

RACHEL


Ach, bon soir[87].


ŻYD


Moja córka.


RACHEL


Jedna mnie tu zwiodła chmurka,
jedna mgła, opary nocy;
ta chałupa rozświecona,
z daleka, jak arka w powodzi[88],
błoto naokoło, potopy,
hukają pijane chłopy;
ta chałupa rozświecona,
grająca muzyką w noc ciemną,
wydała mi się arcyprzyjemną,
jako arka, na kształt czarów łodzi,
i przyszłam — — tate pozwoli…?


ŻYD


No, niech sobie Rachel poswywoli.
No, pan się mną Żydem brzydzi,
a ją to pan musi uszanować;
ona się ojca nie wstydzi.


PAN MŁODY


Przyszła pani z nami potańcować;
jeśli pani szuka parki,
przygarniemy ją w noc ciemną.
Tam są tańce — tam są grajki,
a tu zastaw gospodarski.


#### SCENA XIX

Pan Młody, Rachel

RACHEL


Ensemble[89] jak z feerii[90], z bajki,
ach, ta chata rozśpiewana,
jakby w niej słowiki dźwięczą,
i te stroje ukąpane tęczą.


PAN MŁODY


Ma pani słuszność, ćmy brzęczą
najwięcej wokoło świec:
gdzie błyska, muszą się zbiec.


RACHEL


Zlatują się w dobrej wierze,
na oślep, serdecznie, szczerze;
nie domyślają się wcale,
że ich tam czeka ogarek,
co im będzie skrzydła piec.


PAN MŁODY


Na skrzydłach pani tu przyszła — ?


RACHEL


Na skrzydłach myśl moja zwisła;
szłam, przez błoto po kolana,
od karczmy aż tu do dworu; —
ach, ta chata rozśpiewana,
ta roztańczona gromada,
zobaczy pan, proszę pana,
że się do poezji nada,
jak pan trochę zmieni, doda.


PAN MŁODY


Tak to czuję, tak to słyszę:
i ten spokój, i tę ciszę,
sady, strzechy, łąki, gaje,
orki, żniwa, słoty, maje.
Żyłem dotąd w takiej cieśni,
pośród murów szarej pleśni:
wszystko było szare, stare,
a tu naraz wszystko młode,
znalazłem żywą urodę,
więc wdecham to życie młode;
teraz patrzę się i patrzę
w ten lud krasy[91], kolorowy,
taki rześki, taki zdrowy —
choćby szorstki, choć surowy.
Wszystko dawne coraz bladsze,
ja to czuję, ja to słyszę,
kiedyś wszystko to napiszę;
teraz tak w powietrzu wiszę
w tej urodzie, w tym weselu;
lecę, jak mnie konie niosą —
od miesiąca chodzę boso,
od razu się czuję zdrowo,
chadzam boso, z gołą głową;
pod spód więcej nic nie wdziewam
od razu się lepiej miewam.


#### SCENA XX

Pan Młody, Rachel, Poeta

POETA


Panna młoda jakieś słówko
ma do ciebie.


PAN MŁODY


Rzucam damę,
muszę służyć mojej pani.


RACHEL


Może słóweczko z wymówką,
bo coś na mnie kiwa główką.


POETA


Takie tam drobnostki same.


#### SCENA XXI

Rachel, Poeta

RACHEL


A pan mi zostawia siebie.


POETA


Pani mnie interesuje.


RACHEL


Ja się patrzę i miarkuję[92].


POETA


Tak od pierwszego spojrzenia?


RACHEL


Ach, myśli pan, tak z niechcenia?


POETA


Trzask gromu.


RACHEL


Spudłować można.


POETA


Otóż, panienko wielmożna:
miłość, Amor, strzała złota.


RACHEL


Amor, Amor, bóg, bożyszcze,
rzuca się na pastwę[93] oślep
i woła:
i zapalę, i zniszczę.


POETA


Bellerofon[94] leci oklep.
Pani poezją przesiąkła;
ledwo słówek parę brząkła
Muza pani — a już błyski — ?


RACHEL


Pan sądzi, że koniec bliski;
że mnie porwie Amor-bożek?


POETA


Oto od stóp głowy do nożek:
Galatea[95]!


RACHEL


Co, ja nimfa?
To samo mi właśnie powtarza
pewien koncypient jurysta[96].


POETA


Więc go pani zaniedbuje,
że to człowiek pracy — ?


RACHEL


Limfa[97]:
to jest taki, jak się zdarza
zbyt często, co tylko powtarza,
co kto drugi gdzie umieści
w poezji albo w powieści;
nie indywidualista.


POETA


Pani żąda z pierwszej ręki — ?


RACHEL


Jak od kwiatów, od jabłoni,
od chmur, słońca, żabek, gadu,
jak od kwitnącego sadu; —
cała ta poezja, co goni
w powietrzu, którą wichr miata,
która co dnia świeża wzlata,
z wszystkiego fosforyzuje — —
pan to pisze, ja to czuję,
więc…


POETA


I czegóż pani życzy?


RACHEL


Miodu, rozkoszy, słodyczy
miłości, roznamiętnienia
i szczęścia.


POETA


A miłość wolna[98]?…


RACHEL


Ach, marzyłam o tym zawsze!


POETA


A gdyby tak szczęście łaskawsze
pożaliło się jej biedy?


RACHEL


Przestałabym marzyć wtedy.


#### SCENA XXII

Radczyni, Pan Młody

PAN MŁODY


Jak się żenić, to się żenić!


RADCZYNI


Komu dzwonią lat południe,
niech się spieszy użyć wczasu.


PAN MŁODY


Tak się pić chce przy źródełku;
ożenić się w tym pragnieniu,
to tak jakby w uniesieniu…


RADCZYNI


W równe nogi wskoczyć w studnię.


PAN MŁODY


Nie utonę, nie utonę!


RADCZYNI


Topi się, kto bierze żonę.


PAN MŁODY


Niech się stopi, niech się spali,
byle ładnie grajcy grali,
byle grali na wesele.
Jak się tak muzyka miele,
jak na żarnach[99], hula, dzwończy,
niech se huka, stuka, puka,
pląsa, bije, przybasuje,
piska skrzypiec struną cienką,
tak podskocznie, tak mileńko;
niech się miele jak młyn wodny
w noc miesięczną, w czas pogodny;
szumiejąca, niech się snuje,
a niech w dźwiękach się nie kończy,
choćby usnąć w tańcowaniu
przy mieleniu, przy hukaniu,
w zapomnieniu, w kołysaniu;
światy czarów — czar za światem! —
jestem wtedy wszystkim bratem
i wszystko jest moim swatem
w tym weselu, w tej radości:
Bóg mi gości pozazdrości.
Granie miłe, spanie miłe,
życie było zbyt zawiłe,
miło snami uciec z życia,
sen, muzyka, granie, bajka —
zakupiłbym sobie grajka —
spać, bo życie zbyt zawiłe,
trza by mieć ogromną siłę,
siłę jakąś tytaniczną,
żeby być czymś na tej wadze,
gdzie się wszystko niańczy w bladze —
to już tak po uszy sięga,
Los: fatyga, czas: mitręga.
Spać, muzyka, granie, bajka,
zakupiłbym sobie grajka,
to mi się do duszy nada…


RADCZYNI


Ach, pan gada, gada, gada.


#### SCENA XXIII

Pan Młody, Poeta

PAN MŁODY


Jakże ci tu na weselu?


POETA


Zdaje mi się, żem pan młody.


PAN MŁODY


A mnie się widzi, że patrzę
na piękno i szczęście cudze,
że nie moje to, co moje.


POETA


To są takie niepokoje —
a co mnie tam szczęście moje
czy nie moje, a bierz licho!


PAN MŁODY


Tylko cicho, tylko cicho,
bo jak najdziesz twoje,
to tak jakbyś nalazł nutę.


POETA


Wiersze?


PAN MŁODY


Wrażenia, wrażenia najszczersze,
śpiewnik serdeczny, kantyczki[100],
całość w książce, komplet serca,
i te wszystkie spotkania najpierwsze,
i te wszystkie rozmowy u pola,
i w ogródku, i we dworze,
w sieni, na przysionku, w komorze,
aż do ślubu, aże do kobierca:
komplet serca.


POETA


To ciekawe,
że, co my rozumiemy przez prozę,
przetapia się na dźwięk, rymy
i że potem z tego idą dymy
po całej literaturze.


PAN MŁODY


Zupełnie tak, jak w naturze:
kwiat w swoim zapachu się lotni
i przychodzą różni markotni
te same wąchać róże.


POETA


A gdyby tak ustroić się w róże
i wejść na ogromny stos
drzewa,
i pokazać: jak śpiewa
człowiek, co w różach na czole
umiera — — ?


PAN MŁODY


Trzeba by lutni Homera!


POETA


A Los, a Atmosfera,
a ogień, a płomieni góra,
a czarna obłoków chmura,
co by się ze stosu wzbiła?!!


PAN MŁODY


Śmierć!?


POETA


A to byłaby Siła!


#### SCENA XXIV

Poeta, Gospodarz

POETA


Taki mi się snuje dramat
groźny, szumny, posuwisty
jak polonez; gdzieś z kazamat[101]
jęk i zgrzyt, i wichrów świsty. —
Marzę przy tym wichrów graniu
o jakimś wielkim kochaniu.
Bohater w zbrojej[102], skalisty,
ktoś, jakoby złom granitu,
rycerz z czoła, ktoś ze szczytu
w grze uczucia, chłop „qui amat”[103],
przy tym historia wesoła,
a ogromnie przez to smutna.


GOSPODARZ


To tak w każdym z nas coś woła:
jakaś historia wesoła,
a ogromnie przez to smutna.


POETA


A wszystko bajka wierutna.
Wyraźnie się w oczy wciska,
zbroją świeci, zbroją łyska
postać dawna, coraz bliska,
dawny rycerz w pełnej zbroi,
co niczego się nie lęka,
chyba widma zbrodni swojej,
a serce mu z bólów pęka,
a on, z takim sercem w zbroi,
zaklęty, u źródła stoi[104]
i do mętów studni patrzy,
i przegląda się we studni.
A gdy wody czerpnie ręką,
to mu woda się zabrudni.
A pragnienie zdroju męką,
więc mętów czerpa ze studni;
u źródła, jakby zaklęty:
taki jakiś polski święty.


GOSPODARZ


Dramatyczne, bardzo pięknie —
u nas wszystko dramatyczne,
w wielkiej skali, niebotyczne —
a jak taki heros jęknie,
to po całej Polsce jęczy,
to po wszystkich borach szumi,
to po wszystkich górach brzęczy,
ale kto tam to zrozumi.


POETA


Dramatyczny, rycerz błędny,
ale pan, pan pierwszorzędny:
w zamczysku sam, osmętniały,
a zamek opustoszały,
i ten lud nasz, taki prosty,
u stóp zamku, u stóp dworu,
i ten pan, pełen poloru,
i ten lud prosty, rubaszny,
i ten hart rycerski, śmiały,
i gniew boski gromki, straszny.


GOSPODARZ


Tak się w każdym z nas coś burzy,
na taką się burzę zbiera,
tak w nas ciska piorunami,
dziwnymi wre postaciami:
dawnym strojem, dawnym krojem,
a ze sercem zawsze swojem;
to dawność tak z nami walczy.
Coraz pamięć się zaciera — — —
tak się w każdym z nas coś zbiera.


POETA


Duch się w każdym poniewiera,
że czasami dech zapiera;
tak by gdzieś het gnało, gnało,
tak by się nam serce śmiało
do ogromnych, wielkich rzeczy,
a tu pospolitość skrzeczy,
a tu pospolitość tłoczy,
włazi w usta, uszy, oczy;
duch się w każdym poniewiera
i chciałby się wydrzeć, skoczyć,
ręce po pas w krwi ubroczyć,
ramię rozpostrzeć szeroko,
wielkie skrzydła porozwijać,
lecieć, a nie dać się mijać;
a tu pospolitość niska
włazi w usta, ucho, oko; — —
daleko, co było z bliska —
serce zaryte głęboko,
gdzieś pod czwartą głębną skibą,
że swego serca nie dostać.


GOSPODARZ


Tak się orze, tak się zwala
rok w rok, w każdym pokoleniu;
raz wraz dusza się odsłania,
raz wraz wielkość się wyłania
i raz wraz grąży się w cieniu.
Raz wraz wstaje wielka postać,
że ino jej skrzydeł dostać,
rok w rok w każdym pokoleniu
i raz wraz przepada, gaśnie,
jakby czas jej przepaść właśnie. —
Każden ogień swój zapala,
każden swoją świętość święci…


POETA


My jesteśmy jak przeklęci,
że nas mara, dziwo nęci,
wytwór tęsknej wyobraźni
serce bierze, zmysły drażni;
że nam oczy zaszły mgłami;
pieścimy się jeno snami,
a to, co tu nas otacza,
zdolność nasza przeinacza:
w oczach naszych chłop urasta
do potęgi króla Piasta[105]!


GOSPODARZ


A bo chłop i ma coś z Piasta,
coś z tych królów Piastów — wiele!
— Już lat dziesięć pośród siedzę,
sąsiadujemy o miedzę.
Kiedy sieje, orze, miele,
taka godność, takie wzięcie;
co czyni, to czyni święcie;
godność, rozwaga, pojęcie.
A jak modli się w kościele,
taka godność, to przejęcie;
bardzo wiele, wiele z Piasta;
chłop potęgą jest i basta.


#### SCENA XXV

Poeta, Gospodarz, Czepiec, Ojciec

CZEPIEC


Szczęść wam Boże!


OJCIEC


Pochwalony.


GOSPODARZ


Pochwalony, ojcze, kumie —
tyle gości od Krakowa!


OJCIEC


A bo lo[106] nich to rzecz nowa,
co jest lo nos rzeczą starą,
inszom[107] sie ta rzondzom wiarą,
przypatrujom sie jak czarom.


GOSPODARZ


A to dla nich nowe rzeczy,
to ich z ospałości leczy.


CZEPIEC


Pan brat — z miasta — do nas znowu.
Jak się panu na wsi widzi?


POETA


Jak u siebie za pazuchą.


CZEPIEC


Tu ta ładniej, tam to brzydzij;
z miastowymi to dziś krucho;
ino[108] na wsi jesce[109] dusa[110],
co się z fantazyją rusa.


GOSPODARZ


Gdyby wam tak…


CZEPIEC


Nie powtórzyć; —
jakby kiedy co do czego[111],
myśmy — wi sie[112], nie od tego[113]; —
ino kto by nos chcioł użyć —
kosy wissom nad boiskiem[114].


OJCIEC


Toście zawdy mocny pyskiem.


CZEPIEC


Ino[115] sie napatrzcie pięści,
niech no ino kaj-gdzie świsnę,
to słychać, jak w ziobrach chrzęści.


GOSPODARZ


Jak z tym Żydem…!


CZEPIEC


Tego Zyda,
było, jak go huknę w pysk —
juzem myśloł[116], że sie stocył,
on sie tylko krwiom zamrocył,
a nie upod, bo był ścisk.
A to było przy wyborze[117],
w sali w tym sokolskim dworze[118],
po co sie bestyjo darła,
a to tak z całygo garła; —
było, jak go huknę w pysk,
myślołem juz, że sie stocył,
on sie ino krwiom zamrocył,
a nie upod, bo był ścisk.


GOSPODARZ


Toście Ptaka wybierali?


CZEPIEC


A kiedy ptak, niechta leci.


POETA


Macie ta skrzydlate ptaki?


CZEPIEC


Ptok ptakowi nie jednaki,
człek człekowi nie dorówna,
dusa dusy zajrzy w oczy,
nie polezie orzeł w gówna —
pon jest taki, a ja taki;
jakby przyszło co do czego,
wisz pon[119], to my tu gotowi,
my som swoi, my som zdrowi.


POETA


Pokłońcie się byle komu,
poszukajcie króla Piasta.


CZEPIEC


Pon mi razy dwa nie powi,
bo jo orze grunt i basta.
Znom, co kruk, a co pędraki,
bo jo orze grunt i basta.


GOSPODARZ


Brat mój wiele podróżuje…


CZEPIEC


Szkoda, że pon nie lubuje,
u nas wschodzi pikne żyto,
pon pszenice odlazuje;
pojonby sie[120] pon z kobitą,
swoja rola, swoja wola,
swoje trocha, dobre i to.


POETA


Mnie to tak coś gna po świecie.


CZEPIEC


Kaj[121] ta znów…


OJCIEC


Nie rozumiecie;
panu trza powietrza dużo.


POETA


Jestem sobie pan, żurawiec[122];
zlatam, jak się ma na lato;
buduję se gniazdo z róż,
ciułam słomę z waszych strzech,
przysiadam na kalenice[123],
rozpatruję okolice:
daleko czy blisko burz? —
Rośnie wtedy wszystko u mnie,
jak na próchnie, jak na trumnie;
pełno wszelakiego ziela,
które słońca żar aż spopiela —
przy tym ta ogromna skala:
jak w cmentarzu Ruisdala[124].
A jak mnie kto w serce rani,
ostrz się tępy w biedrze złomi,
tego ani leczyć, ani
ustrzec się i zażyć hartu;
człowiek się na ból łakomi,
że ból swój, że to są swoi — — —
ucieka wtedy za morze.
Jak tak sercem co zatarga,
to ostanie w sercu skarga;
chce mieć wtedy szumne łoże
fal, gdzie szuka snu w głębinie,
snu w topieli, gnać w przestworze!
Taki grot się ze mną włóczy;
myślę, że ten ból jest siłą.


CZEPIEC


Weź pan sobie żonę z prosta:
duza scęścia, małe kosta[125].


GOSPODARZ


Cie cie cie, panie starosta!
Wy byście ino[126] swatali!


CZEPIEC


Jo chce, by sie ludzie brali,
zeby sie jako garnęli,
zeby sie tak w kupę wzięli,
toby sie przecie nie dali.


GOSPODARZ


A to sie wam chwali, chwali…


OJCIEC


Czegóż wy tak prosto z mosta
na panaście nastawali — ?
Pon pedzieli[127], że żurawiec.


POETA


Ptak powrotny.


CZEPIEC


Pon latawiec[128]!


#### SCENA XXVI

Ojciec, Dziad

DZIAD


Patrzcie, kumie, patrzcie, kumie,
jak sie wam to przydarzyło.


OJCIEC


Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze;
ani mi sie o tym śniło.


DZIAD


Piękne pany, szumne pany,
i cóż wy na to mówicie,
że to niby różne stany — ?


OJCIEC


Co tam po kim szukać stanu.
Ot, spodobała się panu.
Jednakowo wszyscy ludzie.
Ot, pany się nudzą sami,
to się pięknie bawiom z nami.


DZIAD


Bawiom, bawiom, moiściewy,
a toć były dawniej gniewy!
Nawet była krew, rzezańce[129]
i splamiła krew sukmany.


OJCIEC


Byli ta tacy pohańce[130].
Jo nic nie wiem, jestem czysty.
To tam pewnie swoje robi
Czart i ogień wiekuisty.
Nie wódź nas na pokuszenie,
Panie Jezusie najsłodszy…
Wyście znali.


DZIAD


Byłeś młodszy,
a ja bywał blisko, bywał,
widziałem, patrzały oczy,
jak topniał śnieg i krew spłukiwał,
a potem Widziadło kroczy[131].
wielką czarną chustą wieje
i Śmierć sieje…


OJCIEC


Strasno[132] podobno cholera…


DZIAD


Tylo sta luda zabiera. —
Padali, jak bąki rażone,
byle ka[133], pod płot, na gnoju.


OJCIEC


Wieczyste odpocznienie…


DZIAD


Hań[134] kreślicie krzyż daremno!
Na czołach, jakby znaczone,
plamy czarne i plamy czerwone.
Dopust Boski — i rzeź dopust.
Odbywało się w czas zapust[135].


OJCIEC


Ot wy, dziadu, jakby kruk,
włóczycie się przy weselu.


DZIAD


Hej hej, stary przyjacielu,
będzie pan twój wnuk[136].


#### SCENA XXVII

Dziad, Żyd

DZIAD


Tu tańcują, tam hulają…


ŻYD


W karczmie trza podmiatać izbę,
kręcicie się tu po weselu.


DZIAD


Lepiej się im tańczy w błocie,
tu wcale nie zamiatają —
akurat Żyd o nich dbo[137].


ŻYD


Co godocie, co godocie,
córka wam robotę do,
nie kręćcie się tu, tam służba.


DZIAD


Mosiek ta tyz[138] tu nie drużba.


ŻYD


Ja tom tu po interesie.


DZIAD


Ciągnąć do swojego szynkwasu.


ŻYD


Z weselem tyle hałasu,
że wszystko się gniecie tu.


DZIAD


On z miasta pan, ona chłopka,
z miasta het poprzyjezdzali,
z chłopami się przywitali
jak się patrzy.


ŻYD


Taka szopka,
bo to nie kosztuje nic
potańcować sobie raz:
jeden Sas, a drugi w las[139].


#### SCENA XXVIII

Żyd, Ksiądz

KSIĄDZ


Ano, panie arendarzu[140],
jutro!


ŻYD


Termin, ja to wim.


KSIĄDZ


A Mosiek jest akuratny,
to dlatego trzymam z nim.


ŻYD


Co do czego Żyd jest nieprzydatny,
to do takich rzeczy z groszem
zawsze się przyda.


KSIĄDZ


Po chłopach jednaka bieda;
nic nie sprzedam z pustym koszem.


ŻYD


Bierę, płacę.


KSIĄDZ


Daję, bierę.


ŻYD


Moje, twoje.


KSIĄDZ


Twoje, moje.
Chłopską biedą nie obstoję.


ŻYD


Patrz dobrodzij, co się dzieje,
przy stołach się chłopy biją!
Czepiec Maćka gruchnoł w łeb.


KSIĄDZ


Maciek ta ma mocną głowe.


ŻYD


Może mu i nic nie zrobił,
może rozbił na połowe.


KSIĄDZ


A niech się ta chłopy biją.
To Mosiek w nich wódkę leje,
Żyd, chłop, wódka, stare dzieje.


ŻYD


A sprzedaję, bo mam sklep; —
Czepiec jutro ma mnie płacić,
to dziś wkoło bije w pysk.


KSIĄDZ


Na chłopach się chcesz bogacić,
drzesz podwójny zysk.


ŻYD


Chce dobrodzij na nich stracić,
karczmę oddam.


KSIĄDZ


Jeszcze czas.


ŻYD


Czas to pieniądz.


KSIĄDZ


Dług rzecz święta:
jutro termin.


ŻYD


Żyd pamięta.


KSIĄDZ


Pomów z Czepcem.


ŻYD


Chamy piją.
Kto by zadarł z tą bestyją?


#### SCENA XXIX

Żyd, Ksiądz, Czepiec

CZEPIEC


O mnie mowa — jestem ci jo.


KSIĄDZ


Panie Czepiec, znów coś było!


CZEPIEC


Obmył sie juz, nic nie będzie,
szyćko[141] przeńdzie[142], wylicy-sie[143].


KSIĄDZ


A wam to cosi patrzy-sie
za te bitki, zwady, kłótnie.


CZEPIEC


Zawzięty jestem okrutnie,
po co mi sie pies sprzeciwio.


ŻYD


Panie Czepiec, wyście winni,
wyście zapłacić powinni
za mój konicz[144].


CZEPIEC


Ty psie ścirwo,
konic twój? Łżesz! Z nas się żywią,
ssają naszą krew — grosz łudzą,
nasze szyćko świństwem brudzą.


KSIĄDZ


Panie Czepiec, macie dług.


CZEPIEC


Nawet konic nie był wart;
te trzy kopki raił czart;
nie dam nic.


KSIĄDZ

do Żyda


Pozwijcie sądem.


CZEPIEC

do Księdza


Ciewy, ciewy, z kiepskim rządem!
Toć to z waszej łaski ino
Mosiek w karczmie sie rozpiro.


KSIĄDZ


A bo wy nie chcecie płacić.


CZEPIEC


Bo drzecie skórę aż miło.


ŻYD


Prawda jest, za duży czynsz!
Spuści z czynszu ksiądz dobrodzij.


CZEPIEC

wskazując Żyda


A, bo trzeba drzyć takiego.


KSIĄDZ


Jaka taksa słuszna, muszę.


ŻYD

wskazując Czepca


Nie dam księdzu, aż zapłaci
swój dług.


KSIĄDZ

do Czepca


Płaćcie dług!!


CZEPIEC


Cy kaci?!
To któż moich groszy złodzij,
czy Żyd jucha, cy dobrodzij!?


KSIĄDZ


Wódka —


ŻYD


Weź, skąd chcesz!


CZEPIEC


Psie dusze!!
Niech jegomość sie nie gniewa,
ale takim w gorącości,
żebym, psiakrew, potłukł kości
nawet rodzonemu bratu.


#### SCENA XXX

Pan Młody, Gospodarz

PAN MŁODY


Jak się kłócą, jak się łają!


GOSPODARZ


Ha! temperamenta grają!
Temperament gra, zwycięża:
tylko im przystawić oręża,
zapalni jak sucha słoma;
tylko im zabłysnąć nożem,
a zapomną o imieniu Bożem —
taki rok czterdziesty szósty[145] —
przecież to chłop polski także.


PAN MŁODY


A jakże to okropne, jakże…


GOSPODARZ


Do dziś chwalą sobie te zapusty.


PAN MŁODY


Znam to tylko z opowiadań,
ale strzegę się tych badań,
bo mi trują myśl o polskiej wsi:
to byli jacyś psi,
co wody oddechem zatruli,
a krew im przyrosła do koszuli.
Patrzę się na chłopów dziś…


GOSPODARZ


To, co było, może przyjś —


PAN MŁODY


Myśmy wszystko zapomnieli;
mego dziadka piłą rżnęli[146]…
Myśmy wszystko zapomnieli.


GOSPODARZ


Mego ojca gdzieś zadźgali,
gdzieś zatłukli, spopychali:
kijakami, motykami
krwawiącego przez lód gnali…
Myśmy wszystko zapomnieli.


PAN MŁODY


Jak się to zmieniają ludzie,
jak się wszystko dziwnie plecie;
myśmy wszystko zapomnieli:
o tych mękach, nędzach, brudzie;
stroimy sie w pawie pióra.


GOSPODARZ


At, odmienia nas natura;
wiara, co jest jeszcze w ludzie,
że coś z tego przecie będzie;
rok w rok idziem po kolędzie
i szukamy, i patrzymy,
czy co kiedy z tego będzie — ?
Ot, odmienia nas natura:
wicher, co nad łanem wionie;
drżenie, gdzieś aż w ziemi łonie; —
par, który się wsiąka, wdycha,
że się tak w tych zbożach tonie;
chocia gleba może licha,
nie trza ustępować z drogi:
były bogi, będą bogi;
wiara jeszcze jakaś w ludzie.


PAN MŁODY


Jak się wszystko dziwnie plecie…


GOSPODARZ


Jak się wszystko plecie dziwno.


#### SCENA XXXI

Gospodarz, Ksiądz

GOSPODARZ


Ksiądz dobrodziej chce się spieszyć
chce odjechać, zaraz konie…


KSIĄDZ


Bardzo mile czas tu schodzi;
tak sie w swoim gruncie brodzi;
ciekawi ci państwo młodzi.


GOSPODARZ


Ciekawe, wszystko ciekawe.
Strzemiennego![147]


KSIĄDZ


Strzemiennego!


GOSPODARZ


Kurdesz[148]!!!


KSIĄDZ


Coś staropolskiego — —


GOSPODARZ


Kurdesz nad kurdeszami!!!


#### SCENA XXXII

Haneczka, Jasiek

HANECZKA


A, dziękuję, Jaśku.


JASIEK


Dobrze?


HANECZKA


Dobrze, dobrze — później jeszcze.


JASIEK


Ja bo się panienką pieszczę
jak jakim świętym obrazkiem,
jak pisanką, malowanką.


HANECZKA


Jeszcze będę tańczyć z Jaśkiem.


#### SCENA XXXIII

Kasper, Jasiek

KASPER


Jasiek, drużba, słuchaj, bratku,
co ci powiem na ostatku,
zgadnij, co — ?


JASIEK


Nie wiem, co.


KASPER


Że te panny to nos chcom[149].


JASIEK


Moze — jo tak myśle som[150].
Kasper, drużba, słuchaj, bratku:
co ci powiem na ostatku;
zgadnij, co — ?


KASPER


Nie wiem, no?


JASIEK


Że tak one ino[151] kpiom.


KASPER


Co ta o to, druhny som,
jesceśmy nie lada jacy.


JASIEK, KASPER


Albośmy to jacy, tacy[152].
. . . . . . . . . . . . . . . . . .


#### SCENA XXXIV

Jasiek

JASIEK


Zdobyłem se pawich piór[153],
nastroiłem pawich piór:
pawie pióra ładne,
pawie pióra kradnę:
postawie se pański dwór!

Zdobędę se pański dwór,
wywlekę se złoty wór:
złoty wór wysypie
ludziskom przed ślipie[154]:
nakupie se pawich piór!


#### SCENA XXXV

Pan Młody, Radczyni

PAN MŁODY


Jaki taki niech se szczeka.
Czy dziwota, czy dziwota:
zamiast wody, że chcę mleka;
że nie gonię, kto ucieka;
na konkury lat nie trwonię,
jak ci, co lat kwarantannę[155]
czekają, nim zgarną pannę.


RADCZYNI


Mego zdania to nie zmienia.


PAN MŁODY


Punkt widzenia, kąt widzenia
O ten kredens, o tę szafę
rozbiją się, jak o rafę,
i najbardziej zakochani; —
znałem takich, proszę pani,
pięć lat byli zaręczeni —
naraz kredens wszystko zmieni.


RADCZYNI


Mego zdania to nie zmienia.


#### SCENA XXXVI

Poeta, Rachel

POETA


Pani się kiedy zakocha
w chłopie…


RACHEL


Pan może wywróży.
Mam do chłopców pociąg duży,
lecz być musi ładny chłopiec.
Powrót, powrót do natury.


POETA


Nie tak trudno tego dociec:
nie trafia się inszy który;
skarżył się już pani ociec
na ten literacki ton.


RACHEL


Na wszystko dla mnie pozwala;
nawet sobie mnie zachwala.
Interesujące, co?
Wyzysk, handel, ja i on — ?


POETA


Wszystko się w poezji topi
u pani, ojciec i chłopi.


RACHEL


Ogromnie dużo wierszy czytałam.


POETA


Pisała pani kiedy?


RACHEL


Nie chciałam.
Gust ten właśnie wielki miałam,
żeby nie pisać — lichą formą się brzydzę;
ale za to, kędy spojrzę, to widzę
poezję żywą zaklętą,
tę świętą,
i tym jestem szczęśliwa:
że święta i dla mnie żywa.


POETA


Ze świętymi pani przestaje;
za pan brat z różami w ogrodzie;
za pan brat z obłokami,
a ku swojej wygodzie
chce pani za pan brat z poetami.


RACHEL


Ach, pan ciągle mnie łaje —
cała ta przyroda tajemna
przestała mi być ciemna.


POETA


Choć oko wykol, noc na dworze —
to pannie serce żądzą gorze
i wolałaby gdzie w komorze
nie sama…?


RACHEL


Przyszłam na chwilę,
gdzie ta chata rozśpiewana,
przybiegłam jak ćmy, jak motyle,
co biegą — gdzie zapalona
lampa — ale odejdę w pokorze
do dom
i będę sobie wyobrażać pana
z daleka,
a jak będę zakochana,
przyszlę panu list i klucz.


POETA


A włócz się, poezjo, włócz,
od komory do komory,
od ogrodu róż
do sadu tych śpiących drzew:
widać je tu z okienka;
więc jak pójdzie panienka,
a muśnie jej szal który krzew,
to jej tęsknota i żal
udzieli się przyciętej słomie,
a z krzaka smutek i cień
udzieli się nieświadomie
panience…


RACHEL


A tak, a tak…


POETA


A jak się drużba przydarzy,
serduszko się drużbą pocieszy
i zgrzeszy.


RACHEL


A tak, a tak:
przez ogród pójdę, przez sad,
a pan niech tu w oknie stoi.


POETA


Ujrzę panią rad,
błądzącą przez mroczny sad,
niby zakochaną i błędną,
pół dziewicą, pół aniołem,
pochyloną nad chochołem,
jakby z obrazu Bern-Dżonsa[156] —
gdy ja będę w cieple stać.


RACHEL


No, nie trza się o mnie bać;
nie przeziębi najgorszy mróz,
jeźli kto ma zapach róż;
owiną go w słomę zbóż,
a na wiosnę go odwiążą
i sam odkwitnie.


POETA


To szczytnie; —
ach, pani się trochę dąsa — ?


RACHEL


Patrz pan różę na ogrodzie
owitą w chochoł ze słomy;
przed tą pałubą[157] słomianą
poskarżę się mej poezji;
wyznam, jakich się herezji
nasłuchałam;
jak się jęto kąsać, gryźć
mnie, com przyszła zakochana! —
Zmówię chochoł, każę przyść
do izb, na wesele, tu —
może uwierzycie mu,
że prawda, co mówi Rachela.


POETA


Pani na imię Rachela —


RACHEL


Czy to postać rzeczy zmienia?


POETA


Ach, pani się zarumienia; —
cieszę się pani imieniem —
sproś pani, jakich chcesz, gości —
imię pani tak liryczne…


RACHEL


Prawda, śliczne —
a teraz proszę Miłości
wysłuchać. —
Chcę poetyczności
dla was i chcę ją rozdmuchać;
zaproście tu na Wesele
wszystkie dziwy, kwiaty, krzewy,
pioruny, brzęczenia, śpiewy…


POETA


I chochoła!


RACHEL


Już pan wierzy?!
Już to pana zajęło:
słoma, zwiędła róża, noc,
ta nadprzyrodzona Moc.


POETA


Może być weselna feta
na wielką skalę!


RACHEL


A! teraz pana pochwalę.
Adie[158] — ta jedyna chwilka —
pan mnie zajął, pan teraz poeta.


POETA


Otula się panna w szal —
więc już adie?!


RACHEL


Nie dorosłam do wielkich skal;
bawię się
pour passer le temps[159] tylko.


#### SCENA XXXVII

Poeta, Panna Młoda

POETA


Panno młoda, myślę sobie,
że co zechcesz, to się stanie:
miłość płonie z lic.


PANNA MŁODA


Jako, jo nie umiem nic;
niby na moje zawołanie?


POETA


Na prośbę i rozkaz twój:
żeś to dzisiaj panna młoda,
jak jaśminy, jak jagoda…


PANNA MŁODA


I o cóz się to rozchodzi,
że pon tylo się spodziwo
po mnie?


POETA


Ty dzisiaj jesteś szczęśliwą,
panno młoda — zaproś gości
tych, którym gdzie złe wciórności[160]
dopiekają — którym źle —
których bieda, Piekło dręczy,
których duch się strachem męczy,
a do wyzwoleństwa się rwie.


PANNA MŁODA


I po cóż te z Piekła duchy?


POETA


Niechaj przyjdą na podsłuchy,
na Wesele, gdzie muzyka…


PANNA MŁODA


A to mi pon zabił ćwika[161];
kaz[162] się tylo luda[163] zmieści?


POETA


Muzyka ich chwilę popieści;
duch taki chwilę przystanie,
a potem, jako dym znika.


PANNA MŁODA


Pon cosi trzy po trzy bają[164];
może się inksi[165] poznają,
o co chodzi — ot, mój mąż.


#### SCENA XXXVIII

Poeta, Panna Młoda, Pan Młody

POETA


Ach! pan młody! — ty pan młody!
Słuchaj, przecie ty poeta
i ty dzisiaj sprawiasz Gody[166]!


PAN MŁODY


Ja szczęśliwy, do gospody
sprosiłbym tu cały świat:
takim rad, takim rad.


POETA


Zaprośże[167] tego chochoła;
tam za oknem skrył się w sad.


PAN MŁODY


Cha cha cha — cha cha cha,
przyjdź, chochole,
na Wesele,
zapraszam cię ja, pan młody,
wraz na gody
do gospody!


PANNA MŁODA


Jest na tyle jeść i pić,
mozes sobie z nami kpić!


PAN MŁODY


Dla nas samych dość za wiele;
przyjdź, chochole,
na Wesele!


PANNA MŁODA


Przyjdze, przyjdze[168], jak mos wole[169]!


POETA


Cha cha cha…


PANNA MŁODA


Cha, cha, cha!
Skoro północ zacznie bić,
do nas tu na izbę przydź[170].


PAN MŁODY


Cha cha cha!


POETA


Cha cha cha…


PANNA MŁODA


Cy on nos tyz posłucha,
bo to głucho psiajucha[171].


PAN MŁODY


Sprowadź jeszcze, kogo chcesz,
ciesz się z nami,
ciesz Godami!


PANNA MŁODA


Ciesz się, ciesz!


PAN MŁODY


Cha cha cha,
czy on nas też posłucha — ?


### AKT II

Świeczniki pogaszone; na stole mała lampka kuchenna

#### SCENA I

Gospodyni, Isia[172]

GOSPODYNI


Trza rozbirać dzieci spać,
już północno godzina.


ISIA


Mnie sie nie chce spać,
pokil[173] bedom grać,
a tamte dziecka śpiom,
niech se lezom[174], tak jak som.


GOSPODYNI


Chodź tu zaraz.


ISIA


Matusiu,
jesce ino w kółko raz;
przyjrzę im sie z komina.


GOSPODYNI


Nie bedzies kcieć[175] jutro wstać;
z łóżka trzeba wyganiać,
a do łóżka trzeba gnać.


ISIA


Nie, nie póde[176], matusiu,
zaroz bedom[177] cepiny[178],
muse widzieć cepiny,
matusieńku, matusiu,
ino dziś, ino dziś.


GOSPODYNI


Ocy[179] ci sie przymykają,
ślipki ci sie mruzom[180].


ISIA


Chciałabym być duzom[181]:
jak cepiny przypinają,
jak druhny słuzom.


GOSPODYNI


A przynieś tu lampę haw[182],
pozakołysz dziecko,
dobrze mi sie spraw,
to pódzies[183] w kółecko.


#### SCENA II

Gospodyni, Isia, Klimina

KLIMINA

w drugiej izbie


Juz cepiny, juz cepiny,
podciez[184] tam, podciez juz,
na mężatki szyćkie[185] mus.


Obiedwie zaświecają małe łojówki i z płonącymi świeczkami w rękach idą ku Weselu, gdzie się odbywają oczepiny. Po ich odejściu chwilę Isia sama bawi się rozkręcaniem i przykręcaniem lampki i patrzy we światło. Północ bije na zegarze w izbie.

#### SCENA III

Isia, Chochoł

CHOCHOŁ


Kto mnie wołał,
czego chciał —
zebrałem się,
w com ta miał:
jestem, jestem
na Wesele,
przyjedzie tu
gości wiele,
żeby ino wicher wiał.


Co się w duszy komu gra,
co kto w swoich widzi snach:
czy to grzech,
czy to śmiech,
czy to kapcan[186], czy to pan,
na Wesele przyjdzie w tan.


ISIA


Aj, aj, aj — aj, aj, aj,
a cóz to za śmieć?!


CHOCHOŁ


Tatusiowi powiadaj,
że tu gości będzie miał,
jako chciał, jako chciał.


ISIA


A ty mi się przepadaj,
śmieciu jakiś, chochole,
huś ha, na pole!


CHOCHOŁ


Tatusiowi powiadaj…


ISIA


Huś ha, na pole,
głupi śmieciu, chochole!


CHOCHOŁ


Szepnij w ucho mamusie…


ISIA


Wynocha, paralusie![187]


CHOCHOŁ


Kto mnie wołał,
czego chciał…


ISIA


A, słomiany nygusie,
wynocha, paralusie!


CHOCHOŁ


Ubrałem sie, w com ta miał,
sam twój tatuś na mnie wdział,
bo się bał, bo się bał,
jak jesienny wicher dął,
zaś bym zwiądł, róży krzak,
a tak, tak, a tak, tak,
skądże bym ja sam to wziął…


ISIA


Idź precz, idź precz, na pole,
huś ha, hulaj, chochole!


CHOCHOŁ


Kto mnie wołał,
czego chciał,
. . . . . . . . . . . . . . . . . .


#### SCENA IV

Marysia, Wojtek

MARYSIA


Odpocnijze[188] haw[189], Wojtecku,
bo i jo tańcem zmęcona.


WOJTEK


O mojaś ty, serce, zona,
moja duszo, tak mi smutno
o ciebie — idź ta ku muzyce,
hulaj…


MARYSIA


Tak se ta znów nie zyce,
żebym wystoć nie mogła
przy tobie.


WOJTEK


Nagle mi się zawróciło w głowie,
jakby twoje to wesele było,

nuci

„ale nie nase, Marysiu,
ale nie nase[190]…”


MARYSIA


Podź[191] hań[192], przy dzieciach se siądź,
pośpij, zaśpisz bolenie.


WOJTEK


W głowie mi sie zamrocyło,
inom ku muzyce wszed[193],
i tak mi sie uwidziło,
ze łazom koło nos cienie…


MARYSIA


Czarno figura po ścienie
ze światła — o, patrzajże sie,
widzis, jak po wszyćkim goni — ?


WOJTEK

nuci


„Pilnuj, parobku, koni,
pon ci dziewuchę zgoni…”
Przystaw gęby, żonisiu.


MARYSIA


Smęcisz czego — ?


WOJTEK


Marysiu!


Gdy oboje idą do alkierza w głębi, Marysia zabiera lampkę ze stołu. Izba pozostaje ciemna — tylko alkierz oświetlony i od weselnych drzwi smuga światła.

#### SCENA V

Marysia, Widmo

WIDMO


Miałem ci być poślubiony,
moja ślubna ty.


MARYSIA


Bywałeś mój narzeczony,
przyrzekałeś mi.


WIDMO


Byłaś dla mnie słońce złote,
w moim domku zimno mnie.


MARYSIA


Mróz jakisi od wos wionie,
zimnem ubiór dmie.


WIDMO


Ogniem, żarem lico płonie,
zaś krew w tobie wre.


MARYSIA


Miałam ci być poślubiona
i mój ślubny ty.


WIDMO


Maryś, Maryś, narzeczona,
długie moje sny.


MARYSIA


Ka[194] ty mieszkasz, kaś ty jest[195]?
Jechałeś do obcych miest,
czekałam cie długo, długo
i nie doczekałam sie.
Kaś ty jest, kajś ty jest,
gdzie ty mieszkasz, gdzie?


WIDMO


Goniłem do różnych miest,
rozhulaniec, pędziwiatr,
ażem gdziesi w ziemię wpad,
gdzie mnie toczy gad.


MARYSIA


O mój Boże, Boże mój,
to juz ciebie tocy gad.


WIDMO


Zwabiło mnie echo z Tatr,
otom jest, otom jest,
zwabiły mnie głosy z chat,
do myśli mi przyszedł gest
przypomnieć się z dawnych lat;
domek mój, podobnoś grób,
nie jestem wymagający,
przeszedłem niejedną z prób,
ale żebym ja był trup,
nie wierz, Maryś, bo to kłam;
żywie Duch, żywie Duch,
wytężyłem cały słuch,
zwabiły mnie głosy z chat.


MARYSIA


Ka twój grób, ka twój grób?
Pono gdziesi zadaleko,
nie dobiegnie, nie doleci.


Ona przesłania oczy ręką, on zaś jej, nagły, dłoń odrywa.

WIDMO


Łzy mnie palą, łzy mnie pieką,
licho bierz grób mój;
otom jest, otom twój;
czy pamiętasz jeszcze dzień,
jak nas gruszy cienił cień,
tu w tym sadzie, na zieleni,
śród połednia, śród promieni,
przy mnie stałaś: w dłoni dłoń — ?


MARYSIA


Dawno, dawno, tyle lat.


WIDMO


Skłońże ku mnie główkę, skłoń.


MARYSIA


Hańśmy stoli[196] w dłoni dłoń —
szedł od ciebie swat[197].


WIDMO


Dawno, dawno, tyle lat.


MARYSIA


Miałabym tylo wesele,
co jak dziś, jak to dziś.


WIDMO


Potańcujmy raz dokoła,
potem zaś znów mus mnie iść.


MARYSIA


Som tu twoi przyjaciele,
ostań chwile.


WIDMO


Raz dokoła,
— — — — — — — — — — — —
potem to już mus mnie iść:
mus mnie woła, mus mnie woła.


MARYSIA


Ano dziś nasze wesele;
raz dokoła, raz dokoła.


WIDMO


Taki smutek idzie z czoła…


MARYSIA


Takie zimno wieje z ust…


WIDMO


Przytul mnie do twoich chust,
przytul mnie do piersi, rąk…


MARYSIA


Nie chytaj sie moich wstąg,
taki wieje trupi ciąg.


WIDMO


Kochaj…!


MARYSIA


Precz, nie sięgaj lic.


WIDMO


Nie broń mi się — nic to, nic…


MARYSIA


Zimnem dołu wieje strój,
ty nie mój, ty nie mój!


WIDMO


Mus mnie woła, mus mnie woła,
raz dokoła…


MARYSIA


Stój, ach, stój!


#### SCENA VI

Marysia, Wojtek

WOJTEK


Maryś — jakoześ ty blado[198] — ?


MARYSIA


To światła sie takie kładą
po twarzy…


WOJTEK


Trzęsiesz się cała.


MARYSIA


Uchyliłam drzwi i stamtąd powiała
jakaś zawieja — to nic —


WOJTEK


A to znów czerwoność do lic
przyszła —


MARYSIA


Z twojego patrzenia;
przytul mnie, Wojtecku, do siebie,
wole ciebie, wole ciebie.


WOJTEK

nuci


„Pójdze, Maryś, po niewoli
na mój jeden zagon roli”.


#### SCENA VII

Stańczyk[199], Dziennikarz

STAŃCZYK

idąc


Ktoś się za mną włóczy wciąż.


DZIENNIKARZ


Ktoś przede mną ciągle stąpa.


STAŃCZYK

już był usiadł[200]


Domek mały, chata skąpa:
Polska, swoi, własne łzy,
własne trwogi, zbrodnie, sny,
własne brudy, podłość, kłam;
znam, zanadto dobrze znam.


DZIENNIKARZ


Zacz kto? —


STAŃCZYK


Błazen.


DZIENNIKARZ

poznając


Wielki mąż!


STAŃCZYK


Wielki, bo w błazeńskiej szacie;
wielki, bo wam z oczu zszedł,
błaznów coraz więcej macie,
nieomal błazeńskie wiece;
Salve, bracie![201]


DZIENNIKARZ


Ojcze, Salve!
Szereg dobrych błaznów zrzedł,
przywdziewamy szarą barwę;
koncept narodowy gaśnie;
gasną coraz te pochodnie,
które do hajduków ręku
przywiązane żarem płoną.
Skąpały, zżarły się świece,
a że do rąk przytroczone,
więc jeszcze palą się ręce,
w tę samą zaklęte stronę. —
Trzeba by do służby narodu
błaznów całego zastępu;
palą się hajduki[202] w męce,
z własnego bólu się śmieją;
gasną świece narodowe,
okropne rzeczy się dzieją,
śmiechem i szyderstwem biegu
obudzić, ośmielić zdolne
serce spodlone, niewolne,
które naszą krew zaprawia.


STAŃCZYK


A wolicie spać —


DZIENNIKARZ


To jedno!
Usypiam duszę mą biedną[203]
i usypiam brata mego;
wszystko jedno, wszystko jedno,
tyle złego, co dobrego,
okropne rzeczy się dzieją.
Patrzeć na przebiegi zdarzeń —
dalekie, dalekie od marzeń,
tak odległe od wszystkiego,
co było wielkie w kraju;
że wszystko, co było, przepadło,
bezpowrotnie w mroku zbladło:
to bajki o Trzecim Maju!
Matkę do trumny się kładło,
siostry i rodzinę całą;
ksiądz pokropił i poświęcił,
grabarze gruz przywalili;
epigonów[204] co zostało,
na stypie[205] się weselili
wesołością, co przeklina;
w pijaństwie duszę zabili,
a nie mogli zabić serca.
Zostało serce, co woła,
spłakane u bram kościoła,
skrwawione u wrót świątyni
i jeszcze w męce okrutnej,
w czułej litości rozrzutnej
samo siebie wini.


STAŃCZYK


Asan[206] jako spowiedź czyni,
spowiedź, widzę, cudzych grzechów;
Acan się zalewa łzami,
duszę krwawi, serce krwawi;
ale znać z Acana mowy,
że jest — tak — przeciętnie zdrowy;
jutro humor się naprawi. —
Gotów mi płakać najrzewniej,
rozczulać się cudzych grzechów,
u bliskiego widzieć tramy[207],
zbrodnie, brudy, grzechy, plamy
i za swojego bliskiego
uczynić publiczną spowiedź. —
A! doprawdy! warte śmiechów —
Może jeszcze rozgrzeszenie
wziąć kapłańskie z cudzych zbrodni —


DZIENNIKARZ


Wina ojca idzie w syna[208];
niegodnych synowie niegodni;
ten przeklina, ów przeklina —
ród pamięta, brat pamięta,
kto te pozakładał pęta
i że ręka, co przeklęta,
była swoja[209]. — Rozbrat wieczny
duszy z ciałem[210], ciała z duszą;
w nim się słabi kruszą —
miecz do walki obosieczny —
myśmy słabi. — Wielkość gniecie,
przekleństwo nosi na grzbiecie:
zbrodnie nosi, czarne kiry,
szatę krwawą Dejaniry[211]
Wielkość: Zbrodnia; Małość: podła —
Jakaż nasza dzisiaj Wola?!
Czarodziejska dłoń ogrodła[212]
nasze pola.


STAŃCZYK


Łzy ze źródła!
Tyle żalów o nieswoje!?
A cóż tobie niepokoje
tych, co w grobach leżą?
Myślisz — że się trupy odświeżą
strojem i nową odzieżą —
a ty z trupami pod rękę
będziesz szedł na Ucztę-mękę
i jako potrawy żuł,
czym się tylko kiejś[213] kto truł;
wsączał w siebie i pił,
czym tylko kto gdzie gnił;
czy to ma być twoja krew?!


DZIENNIKARZ


Moja krew, moja krew —
czy ja wiem — okrzyk mew,
gdy gonią ponad skały,
okrzyk mew osmętniały,
żałośliwy, straszny,
gdy od brzegu odbiegły daleko.
Morze ciche, strop się chmurzy,
ale burza i orkan daleko.
Tylko głuchość i pustka bezmierna —
a tu skrzydła rozchwiane do lotu,
nie pragną, nie pragną powrotu
i wiedzą, że tam, gdzie dążą,
wylądu szukać daremno;
przekleństwu swojemu wierne,
lecą — i nie śmieją ustać,
aż krew do ust pocznie chlustać
ze znużenia — wtedy padną,
łzą niepożegnane żadną,
bo śmierć ulga, ulga zgon.


STAŃCZYK


Zaśpiewałeś kruczy ton;
tobież tylko dzwoni w głuszy
pogrzebowych jęków dzwon?
— — — — — — — — — — — —
A słyszałżeś kiedy, z wieży
jak dźwięczy i śpiewa On?


DZIENNIKARZ


Zygmunt, Zygmunt[214]…


STAŃCZYK


Dzwon królewski: —
Siedziałem u królewskich stóp,
królewski za mną dwór:
synaczek i kilka cór,
Włoszka[215] — a wielki chór
kleru zawodził hymny; —
a dzwon wschodził.
Patrzali wszyscy w górę,
a dzwon wschodził —
zawisnął u szczytów
i z wyżyn się rozdzwonił:
głos leciał, polatał,
kołysał się górnie,
wysoko, podchmurnie —
a tłum się wielki pokłonił.
Pojrzałem na króla,
a król się zapłonił…
Dzwon dzwonił
— — — — — — — — — — — —


DZIENNIKARZ


A toć on nam tętni dziś,
jak grzebiemy[216], kto nam drogi;
zwołuje nas, każąc iść
posłuchać kościelnych szumów,
w wielkim zamęcie rozumów,
w wielkim modlitew rozjęku,
On pan, ten dzwon królewski,
nieustający w brzęku,
o pękniętym sercu:
nasz ton[217]. — Nad przepaścią stoję
i nie znam, gdzie drogi moje.


STAŃCZYK


Byś serce moje rozkroił[218],
nic w nim nie najdziesz inszego,
jako te niepokoje:
sromota, sromota, wstyd,
palący wstyd;
jakoweś Fata[219] nas pędzą[220]
w przepaść —


DZIENNIKARZ


Ty Wid!


STAŃCZYK


Ja Wstyd!!
Piekło wiem gorsze niż Dante[221],
piekło żywe.


DZIENNIKARZ


Żyję w Piekle[222]!


STAŃCZYK


Społem w przepaść!


DZIENNIKARZ


Społeczeństwo!
Oto tortury najsroższe,
śmiech, błazeństwo —
to my duchy najuboższe. —
„Społem” to jest malowanka,
„społem” to duma panka,
„społem” to jest chłopskie „w pysk”,
„społem” to papuzia kochanka,
próżność, nadczłowieczeństwo —
i przy tym to maleństwo:
serce pęknione, co krwawi.


STAŃCZYK


Asan prawi —
jako najwalniejsi gębacze,
odrośl od tych samych pni
z moich dni.


DZIENNIKARZ


Wolałbym już stokroć razy
policzone dni
niż ten bieg, bieg, pęd, gonitwa
ku przepaści, otchłani, zawrotom!
Ach, kresu, ach, kresu lotom!
Stacza się sercowa bitwa,
opadam coraz na głazy,
mrze na ustach modlitwa,
ach, kresu, ach, kresu lotom! —
Niechby się raz wszystko spali[223],
zetrze się, na proch się zsypie,
jak kolumny, na gruz się rozwali,
byśmy padli potruci
jadami w pogrzebowej stypie;
niechajby się raz wszystko spali,
i te nasze polskie posty
dusz do polskich świętych[224],
i te nasze tęczowe mosty
czułości nad pustką rozpiętych[225],
malowanki Częstochowskie[226]
w koronach — i wszystkie Wiary!
Nieszczęścia wołam!!


STAŃCZYK


Puszczyku[227]…


DZIENNIKARZ


Może by Nieszczęście nareście
dobyło nam z piersi krzyku,
krzyku, co by był nasz,
z tego pokolenia. —
Ach, Sumienia, Sumienia!
Już było tych prawd bez liku
dla nas — Prawdy czy Fraszki??
Stoimy u polskich granic,
a mamy obecność za nic,
od talentów zawisłe igraszki.


STAŃCZYK


Puszczyku!
Zgrałeś się przy zielonym stoliku[228]
czy z kobietami w gorączce
opętałeś duszę mdłością
i w tej momentu palączce
oślep gnasz we własne próchno.
A gdy na nie wichry dmuchną,
rozleci się zgasłe próchno,
zamurują się otchłanie
i krzyk i jęk, i wołanie
zda ci się błazeństwem duszy,
które nikogo nie skruszy,
które zeżre siebie samo,
a trzewia mu gniciem cuchną. —
Znam ja, co jest serce targać
gwoźdźmi, co się w serce wbiły,
biczem własne smagać ciało,
plwać na zbrodnie, lżyć złej woli,
ale Świętości nie szargać,
bo trza, żeby święte były,
ale Świętości nie szargać:
to boli.


DZIENNIKARZ


Tragediante…


STAŃCZYK


Commediante[229],
dla ciebie błazeńska laska[230].


DZIENNIKARZ


Piastujesz ją, piastun stary;
znasz tylko: status quo ante[231];
błazeństwo z tobą się zrosło.


STAŃCZYK


Oto naści[232] twoje wiosło:
błądzący w odmętów powodzi,
masz tu kaduceus[233] polski,
mąć nim wodę, mąć.


DZIENNIKARZ


Fatum nas w obłędy wodzi:
u rozstajnych dróg zły Duch!
Tu moje rozstajne drogi;
ty mój Duch-zły — demon, Szatan;
błazeństwem ja z tobą zbratan,
byłem ci duszą poswatan,
nim dusza stała się trup; —
a teraz mi pachnie grób,
czuję trąd.


STAŃCZYK


Naści; rządź!
Masz tu kaduceus polski,
mąć nim wodę, mąć.


DZIENNIKARZ


Nie chcę żadnych więcej prób.
Serce miałem kiedyś młode,
porwałeś mi serce młode,
wlałeś jad goryczny w krew[234].
Nie widzę, nie widzę dróg,
zaćmił mi się Bóg…


STAŃCZYK


Fata pędzą, pędzą Fata —
Wielkość — Nicość — pusty dzwon,
serce strute —
uderzyłeś błazna ton:
moją nutę[235].
Kłam sercu, nikt nie zrozumie,
hasaj w tłumie!
Masz tu kaduceus, chwyć!
Rządź!
Mąć nim wodę, mąć!
Na Wesele! Na Wesele!
Idź!
Mąć tę narodową kadź,
serce truj, głowę trać!
Na Wesele! Na Wesele!
Staj na czele!!!


#### SCENA VIII

Dziennikarz, Poeta

DZIENNIKARZ


Może z mętów się dobędzie człowieka;
może minie palączka i głód;
ot, kaleka ja, ot, ja kaleka:
każdy dzień piekielny trud.
Młodości! wyrwi mię z cieśni[236],
oplatają mnie grzyby i pleśni;
o Młodości, jakożeś daleko,
a to jeszcze wczora, prawie wczora…


POETA


Cóżeś tak się rozżalił, rozpalił,
czy cię jakie przemieniły cuda?


DZIENNIKARZ


A przeszedł tu koło mnie cień,
cień goryczy pełen wielkoluda
i ostawił mi laseczkę kaduczą[237].


POETA


Nie przeczę, że rozmyślania uczą,
ale cóż tak sobie żalisz serce?


DZIENNIKARZ


Och, w okropnej jestem poniewierce;
po torturach mię duchowych włóczą,
więżą mnie konwenansowe szpangi[238]:
oto droga utarta do rangi,
a ja gardzę, ja gardzę, ja plwam
na to wszystko, ze serca szczerego —
i nie zdołam rozerwać obroży,
a wstrętów coraz się mnoży
i cokolwiek słyszę, to mnie drażni.
Przyjaźń farsą, Litość: kłam,
a słyszę, że gadają o przyjaźni.
Miłość farsą —
słyszę wkoło półszepty miłości.
Kłamstwo Szczerość, a widzę tu gości
i muzyki słyszę swoje, polskie, nasze,
i po ścianach złożone pałasze[239],
obrazeczki, sceny narodowe.
To mnie drażni i męczy, i boli:
Czy my mamy prawo do czego?!!
Czy my mamy jakie prawo żyć…?
My motyle i świerszcze w niewoli,
puchnąć poczniemy i tyć
z trucizny, którą nas leczą.
I tę naszą dolę kaleczą,
widzieć i trupem gnić…


POETA


Rozżaliłeś się, działa muzyka,
to się koło widzeń zamyka
i działa na nerwy.


DZIENNIKARZ


Na nerwy!?
Na nerwy działa te, na te sieci,
które mają duszę w uwięzi,
że gdy tak mi grają bez przerwy,
zdało mi się, że moja dusza
ze mnie wyszła i koło mnie świeci.


POETA


Zdawało ci się — sam mówisz przez to,
że o jedno złudzenie więcej.


DZIENNIKARZ


Poezjo! — tyś to jest spokojną sjestą[240];
chcesz mnie uśpić, znieczulić, zniewolić,
byle słówka nie wyrzec goręcej.
Ach, nie ukrywaj — nie udawaj,
ty sameś w ogniu — to maska
ten pozorny spokój — to kłam.
A! ta muzyka tak brzęczy,
jak z ula dzwonienie pszczół —
a my jak szerszenie:
to mi się rzuca do garła
ta duża wesołość narodowa,
to mi się rozszerza głowa
szumem, gwarnością, zawrotem
i nawet mi jest wstrętny ból.


POETA


Daj rękę.


DZIENNIKARZ


Ech, daj mi pokój —
wyjdę za próg — jak wieje od pól…
Powietrza, powietrza!…


POETA


Daj dłoń…


DZIENNIKARZ


Daj mi spokój!


#### SCENA IX

Poeta, Rycerz[241]

POETA


Otwarła się toń!
Upomina się o swoje Umarła.
Szumem, gwarnością, zawrotem
idzie ku nam z powrotem;
jakaś Przemoc wrotom grobu się wydarła,
oto, słyszę, woła:


RYCERZ


Daj dłoń!!


POETA


Puszczaj!


RYCERZ


Ty mój!


POETA


Puszczaj!


RYCERZ


Ty mój!!


POETA


Żelazem owita ręka,
żelazem zakryta skroń.


RYCERZ


Zbieraj się, skrzydlaty ptaku,
nędzarzu, na koń, na koń,
przepadnie przekleństwo, męka!


POETA


Co mówisz, okropne widziadło,
na koń? — gdzie? — jak?
Żelazna twoja dzwoni szczęka,
żelazna więzi mnie ręka.


RYCERZ


Na koń, zbudź się, ty żak,
ty lecieć masz jak ptak!
Bioręć w pętle.


POETA


Na arkan mnie wiąże!


RYCERZ


Poznasz, ktom jest, gdy zaciążę —
ty więzień mój, mnie służ;
biorę przemocą, Ja Moc:
za mną, przede mną
ognia kurz;
po drogach, po których lecę,
drzewa się palą jak świece,
ciskają się błyskawice,
jak lecę, Duch:
wytężaj, wytężaj słuch!


POETA


Puszczaj, przepadaj w Noc —
o, ręce, ręce martwieją…


RYCERZ


Ty mój!


POETA


Precz. —


RYCERZ


Słysz grom…


POETA


Zatrzasnął się cały dom…


RYCERZ


A czy wiesz, czym ty masz być,
o czym tobie marzyć, śnić?


POETA


Sen, marzenie, mara, wid.


RYCERZ


Jutro dzień! przede dniem świt!
Wiesz ty, czym ty mogłeś być?


POETA


Słowo, Widmo gończe!


RYCERZ


Zwiastun!!


POETA


Głos jak marzeń moich piastun;
Rycerz, Widmo, urojenie
przyoblekło szatę żywą.


RYCERZ


Krwi, krwi pragnę, krwawe żniwo!
Wracam do dom w noc szczęśliwą,
w noc ponurych wichrów łkań.
Niosę dań, orężną dań.


POETA


Wracasz do dom ze snów, z dali…


RYCERZ


Z dali, hen z zaświatów, z prochów. —
Przeszedłem ogień, co pali,
przeszedłem zapady[242] lochów.
Ścigam, gonię, moc roztrwonię.
Niosę dań, orężną dań.


POETA


W noc ponurych wichrów łkań
wstajesz z lochów, z prochów, skał…


RYCERZ


Na głos mój ty będziesz drżał:
Grunwald, miecze, król Jagiełło!
Hajno[243] się po zbrojach cięło,
a wichr wył i dął, i wiał;
stosy trupów, stosy ciał,
a krew rzeką płynie, rzeką!
Tam to jest!! Olbrzymów dzieło;
Witołd, Zawisza, Jagiełło,
tam to jest!! — Z pobojowiska
zbroica się w skibach przebłyska,
żelezce, połamane groty,
drzewce powbijane do ciał,
z trupów zapora, z trupów wał,
rycerski zgotowiony stos:
Ofiarnica —
tam leć — tam chodź, tam leć!!!
brać z tej zbrojowni zbroje.
kopije, miecz i szczyt[244]
i stać tam wśród krwi,
aż na ogromny głos
bladością się powlecze świt,
a ciała wstaną,
a zbroje wzejdą
i pochwycą kopije, i przejdą!!!
Spiesz, tam leżą stosy ciał;
przeparłem trumniska wieko,
czas, bym wstał, czas, bym wstał.


POETA


Łzy mnie pieką, łzy mnie pieką,
czymże bym ja tam być miał.


RYCERZ


Niosę dań, orężny szał.


POETA


Dech twój zimny, dech grobowy…


RYCERZ


Patrzaj w twarz, patrz mi w twarz,
ślubuj duszę, duszę dasz.


POETA


Za przyłbicą pustość, proch;
w oczach twoich czarny loch,
za przyłbicą Noc;
zbroja głuchym jękiem brzękła.


RYCERZ


Miecz, miecz, siła nieulękła;
patrzaj w twarz, patrzaj w twarz;
ty mnie znasz.


POETA


Ktoś jest?


RYCERZ


Moc.


POETA


— — Przyłbicę wznieś!


RYCERZ


Rękę daj.


POETA


Duszę weź.


RYCERZ


Patrz!!


POETA


Śmierć — — — Noc!


#### SCENA X

Poeta, Pan Młody

POETA


Potęga, wieczysta Potęga,
Moc nieprzeparta!!


PAN MŁODY


O czym mówisz — ?


POETA


Niedołęga
byłem — a dzieła to mitręga
próżna — mgła nic niewarta.
Teraz naraz się koło mnie zapaliło
i gore — i piersi się palą;
zdaje mi się, że słyszę gdzieś górą,
jak skały się padają
i w otchłań z łoskotem się walą.


PAN MŁODY


Będziesz sonet pisać czy oktawę?


POETA


Nie — przewiduję inszą zabawę;
poczułem na szyi arkan[245] —
Polska to jest wielka rzecz:
podłość odrzucić precz,
wypisać świętą sprawę
na tarczy, jako ideę, godło,
i orle skrzydła przyprawić,
husarskie skrzydlate szelki
założyć,
a już wstanie któryś wielki,
już wstanie jakiś polski święty.


PAN MŁODY


Zajmujące.


POETA


Ty tematem zajęty.


PAN MŁODY


Myślałżeś[246] ty co więcej
niż poemat?


POETA


Może ja to myślę goręcej
i w tej chwili to jeszcze się pali —
jeszcze — a jutro się zawali
w gruz ten pożarny gmach.
A! chciałbym wstąpić w to Piekło
Ach!


PAN MŁODY


Rozpalony.


POETA


Piekło żywe
w tej chacie, w zaklętym dworze:
Piekło gorze!


PAN MŁODY


A to coże?!


#### SCENA XI

Pan Młody, Hetman, Chór

CHÓR


Hej, panie, panie Branecki[247],
nie żałuj grosika, nie żałuj[248],
pocałuj się z nami, pocałuj,
nie żałuj dukacika, nie żałuj,
dajże[249] go nam z tej kieski!


HETMAN


Ha, szatańce, sztab moskieski[250],
znajcie pana, bierzcie złoto,
nie stoję ja pan o złoto;
piekielna mnie dziś gospoda:
hulaj dusza, z wami zgoda.


CHÓR


Hulaj dusza, z nami w zgodzie,
potańcujemy w gospodzie;
pocałuj się z nami, pocałuj,
nie żałujta[251], hetmanie, kieski,
braliśta[252] pieniążek moskieski,
hej, hetmanie, hetmanie Branecki!!


HETMAN


Bierzcie złoto, pali złoto.


CHÓR


Pali pieniążek moskieski?


HETMAN


Piekielna mnie dziś gospoda:
diabły moją piją krew;
szarpają mi pierś, plecyska,
psy zjawiska, łby ogniska;
szarpają, sięgają trzew!


PAN MŁODY


Wojewoda! Wojewoda[253]!


HETMAN


Puszczajcie, litości!


PAN MŁODY


Jezu!!


#### SCENA XII

Pan Młody, Hetman

HETMAN


Ha, przepadli kędyś diabli,
ktoś się doli ulitował;
rana jeno straszna boli — —
puste żale, mnie nie szkoda,
bo ja pan, piekielny pan,
drwię z serdecznych ran.
Setkę lat przez puszczę gnam,
przez bór gonię, gęsty las,
przez ugory, łąki, błoń —
upałami bije skroń,
młotami serce wali,
ogień wnętrzności pali — — —
Każ muzyce dla mnie grać,
mnie na Piekło stać.
Ja pan, ćwierć kraju mam w ręku,
a jak kto po cichuteńku
powie „Jezus” — ja wolny na chwilę,
powietrzem się zasilę:
odetchnąłem piersią całą;
bierz ty, ile złota zostało,
patrz, oto niecki[254],
diabli mi to kazali nieść;
co noc tak świeżych nasypią,
a sztabowi, czerńcy przeklęci,
krzyczą za mną: panie Branecki,
nie żałuj; — krew moją chlipią — —
Masz!


PAN MŁODY


Hetmaniłeś ty, hetmanie,
chocia byłeś łotr,
i sam król był tobie kmotr[255];
przewodziłeś, przewodziłeś,
a my dzisiaj w psiej niewoli:
nie hetmany, strzęp, łachmany, gruz;
duszę ziębi mróz;
ciebie ogień, ogień pali —
przecz już nic nas nie ocali,
ani król, ani ból,
ani żale, ni płakanie,
hej, hetmanie, hej, hetmanie
dzisiaj to mój dzień miłości…


HETMAN


Czepiłeś się chamskiej dziewki?!
Polska to wszystko hołota,
tylko im złota;
trza było do bękartów Carycy[256]
iść smalić cholewki[257]:
byłać ta we mnie cnota.
Asan mi tu Polski nie żałuj,
jesteś szlachcic, to się z nami pocałuj,
jesteś wolny!


PAN MŁODY


Bierz cię diabli.


HETMAN


Gębuj, widzęś nie przy szabli[258].


#### SCENA XIII

Pan Młody, Hetman, Chór

HETMAN


Ścigają psy, kąsają psy.


CHÓR


Przeklęty ty, przeklęty ty.


HETMAN


Sursum corda[259], serce żreją —
serce mi wyjmują z trzew.


CHÓR


Zaprzedałeś kraj, ty lew;
złotem pysk ci zaleją!
Złoty pan, weselny pan,
pójdźże w tan, pójdźże w tan!


HETMAN


Złoto pali, złoto war;
sursum corda, wiwat Car!


CHÓR


Lejcie mu do pyska żar,
sięgajcie mu dłońmi trzew.


HETMAN


Piją krew, żłopają krew,
cielsko drą po kawale!


CHÓR


Złoty pan, weselny pan,
Pójdźże w tan, dalej w tan:
na Weselu hula Śmierć,
garniec pereł, złota ćwierć,
zaprzedałeś Czortu kraj.


HETMAN


Żłopią krew Czarty Moskale,
sursum corda, wiwat Car!


CHÓR


Huś ha, huś — haj go, haj[260]!
Pójdźże w tan, dalej w tan!
Złoty pan! weselny pan!


#### SCENA XIV

Pan Młody, Dziad

PAN MŁODY


Tyle się przewlekło mar
z okropnym śmiechem Piekła…


DZIAD


Cóż wam to? cóż wam to?
Czy was panna młoda urzekła?


PAN MŁODY


Oj, tu Diabły, ze samego Piekła,
włóczyły przede mną człowieka,
ach, powietrza, tchu…


DZIAD


Cóż pon[261] ucieka?


#### SCENA XV

Dziad, Upiór[262]

DZIAD

za Panem Młodym


Miałem rzec, cosi miałem rzec:
Szczęść Boże przy weselu.


UPIÓR


Przyjacielu, przyjacielu…


DZIAD


Kto! ty we krwi! precz, piekielny!


UPIÓR


Ja weselny, ja weselny,
dajcie, bracie, kubeł wody:
ręce myć, gębe myć,
chce mi się tu na Weselu
żyć, hulać, pić.


DZIAD


Precz, przeklęty, precz, przeklęty.


UPIÓR


Dajcie, bracie, kubeł wody:
gębe myć, ręce myć…


DZIAD


Krew na sukniach, krew na włosach…


UPIÓR


Nie pyskuj, nie powtarzaj. —
Już, już wiedzą o tym w niebiosach.

nuci

„A stało się to w Zapusty”.


DZIAD


Precz, przeklęty, precz, przeklęty.


UPIÓR


Jeno ty nie przeklinaj usty[263],
boś brat — drżyj! ja Szela!!
Przyszedłem tu do Wesela,
bo byłem ich ojcom kat,
a dzisiaj ja jestem swat!!
Umyje się, wystroje się.
Dajcie, bracie, kubeł wody:
ręce myć, gębe myć,
suknie prać — nie będzie znać;
chce mi się tu na Weselu
żyć, hulać, pić —
jeno ta plama na czole…


DZIAD


Cholera!


UPIÓR


Zaraza, grób.


DZIAD


Precz, precz, ty trup!


UPIÓR


Widzisz, w orderach chodzę[264].


DZIAD


O! plamy na podłodze od nóg.


UPIÓR


To krew, obmyję próg,
dajcie ino, bracie, wody,
kubeł wody — gębe myć,
suknie prać — nie będzie znać.


DZIAD


Przeklęty! Maryjo, strać!


UPIÓR


Gadu, gadu, stary dziadu,
trza się do roboty brać;
kubeł wody, gębe myć,
nie bede próżno stać,
na Wesele, na Wesele,
podź[265] tańcować, bośma[266] brać.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .


#### SCENA XVI

Kasper, Kasia, Jasiek

JASIEK


Kasiu —


KASPER


Kasiu —


KASIA


Cóz ta, Jasiu?


JASIEK


Bo to widzis, Kasiu, że to —
tak mnie ciągnie bez pół[267].


KASPER


Pódź, Kasicko, ku mnie, cosi
mom ci sepnonć[268].


KASIA


Co, że co — ?


KASPER


Radź, co z nami — ?


KASIA


Kiej na ogrodzie rosi.


KASPER


Kiejbyśmy[269] byli sami!…


JASIEK


Kasper — idze[270] pod stodołę.


KASIA


Po co? — Idze ty.


KASPER


Wis[271], bracie,
idź ty pirwy[272] — namość słomę.


KASIA


Przyjdziewa[273].


JASIEK


Cóz sie trzymacie,
lgnies[274] do niego — ?


KASPER


To sie zeń[275].


JASIEK


Do zeniacki[276] pirsy[277] leń,
a wpół chyci, zwyobraco.


KASPER


Jest ta Kasie chycić[278] za co.


JASIEK


Juz bym do wos nic nie cuł —
ino ciągnie mnie bez pół.


KASIA


Przynieś wódki.


KASPER


Naści grosz.


JASIEK


Zaros[279], juści racje mos,
lece!


#### SCENA XVII

Kasper, Kasia

KASIA


Powiedziałam tak na hece.


KASPER


Kasiu, dyć[280] to k'sobie[281] miło,
byśwa[282] poszli spolnie[283] ka[284].


KASIA


Na ogrodzie sie zrosiło —
jak kces[285] gęby, na[286] —


KASPER


Ino by najmilej było
k'sobie, Kasiu, byle ka.


KASIA


Juści[287], miło, Kaspruś — co?
k'sobie —


KASPER


Ano —


KASIA


Juści…


KASPER


Zaś.


KASIA


Splezła mi się[288] wstązka kaś[289] —


KASPER


Wstązka od gorseta?


KASIA


Nie ta,
przewiązka spodnicki.


KASPER


Kabyśwa[290] pośli, Kasicko,
mojeś ty palące policki.

nuci

„Ino mi się nie broń dziś,
jutro mozes sobie iść”[291].


#### SCENA XVIII

Kasper, Kasia, Nos

NOS

z flaszką i kieliszkiem


W twoje ręce.


KASPER


Podziękować.


NOS


A dej Kasię pocałować.


KASPER


W twoje ręce!


KASIA


Podziękować!


NOS


A teraz pocałuj z woli.


KASIA


Ej ta, cóz to — ?


NOS


Nie zaboli —
Kasiu, dziwcze, co za dąs,
i on, i ja gołowąs[292];
chcesz go, to ci go nie bronię;
niedobrze ci w tej koronie.


KASIA


Pódzies pon, patrzcie go,
ledwo przysed, juz by kcioł[293].


NOS


Adie, druhna, jak nie, to nie.


KASPER


Cało flaszkę bestia schloł.


#### SCENA XIX

Panna Młoda, Pan Młody

PANNA MŁODA


Och, mójeśty, juz nie mogę tańcować,
a tańce, nie chciałabym żałować
jutro, że dzisiaj nie dosyć,
jak dzisiaj, że nie dość wczora,
ażem osłabła, aż prawie chora,
ino, że mi nie trza doktora,
ino tańca —


PAN MŁODY


Jak paciorki różańca,
taniec jeden, jak drugi
jednaki,
a łańcuch taneczny długi,
do rana, a od rana do nocy.


PANNA MŁODA


Pokiel[294] starcy piecywa i kołocy[295],
hulać, hulać w kółecko, tańcować…


PAN MŁODY


A pocałuj, bo będziesz żałować.


PANNA MŁODA


Tak ci mnie to granie tkliwi —


PAN MŁODY


Poczekaj, będziemy szczęśliwi —


PANNA MŁODA


Mój ty Boże — !


PAN MŁODY


W jakim dworze;
postawimy se dwór modrzewiowy,
brzózek przed oknami posadzę.


PANNA MŁODA


Brzoza straśnie sybko pusco,
het ściany we trzy roki ocieni.


PAN MŁODY


Będziemy se siedzieć w zieleni,
będziemy se siedzieć w maju[296],
we kwitnącym sadzie.


PANNA MŁODA


W paradzie.


PAN MŁODY

nuci


„A jak będzie słońce i pogoda,
słońce i pogoda…”[297]


PANNA MŁODA

nuci


„Pójdziemy se razem do ogroda —
będziemy se fijołecki smykać…”


#### SCENA XX

Dziennikarz, Zosia

ZOSIA


Ach!


DZIENNIKARZ


Aa! —


ZOSIA


Bardzo ciemno.


DZIENNIKARZ


Nie widno.


ZOSIA


Zmęczonam, wciąż w kółko, w kółko…


DZIENNIKARZ


I cóż? chłopy pani nie brzydną?


ZOSIA


Nie wiem — nie; — patrzę na ludzi
jak na przeróżnych ludzi.


DZIENNIKARZ


A tak się serduszko budzi.


ZOSIA


Patrzę i usypiam serce;
to ładne — to bardzo górne,
ale z tego co? — ja czuję,
muru głową nie przewiercę,
a jak widzę w lichej poniewierce
rzeczy górne i piękne, i czułe,
to mnie boli.


DZIENNIKARZ


A ten ból przechodzi.


ZOSIA


A pan ma swoją bibułę[298],
żeby ból każdy przeszedł.


DZIENNIKARZ


Epidemia.


ZOSIA


Pan nie wierzy, co nieprzewidziane?
A wie pan, ojczyzna to chemia;
serce, jak się czego uczepi,
to dynamit.


DZIENNIKARZ


Coraz lepiéj,
jeszcze jeden taniec w kółko,
a edukacja skończona.


ZOSIA


Nie byłabym ja chłopu żona;
nikt mnie w śluby nie poprosi —
ale myślę, panie redaktorze,
że tam w tej wiejskiej komorze,
w półblasku kuchennej lampy,
że tam mój taniec coś znaczy.


DZIENNIKARZ


Gdy sama to pani uznać raczy… —


ZOSIA


Pan skąd się tu bierze?


DZIENNIKARZ


Ja się patrzę, lubię i nie wierzę,
za to wierzę w panią.


ZOSIA


Za co?


DZIENNIKARZ


Za tę minkę, oczy, gest.


ZOSIA


Podobam się?


DZIENNIKARZ


W tym coś jest.


#### SCENA XXI

Poeta, Rachel

POETA


To pani, o, proszę wejść.


RACHEL


Idę za panem jak cień;
pan się może śmiać,
ale mnie się wymarzyło,
że się tu zaczyna coś dziać — ?


POETA


Może — a w tej chwili na dworze
pani mi się z dala pokazała,
jak płomieniste widziadło.


RACHEL


Byłam w ten szal owita cała
i w świetle ode drzwi, ot tak.


POETA


Noc nasze przeinacza widzenia.


RACHEL


Ja prawie że jestem w trwodze —
a wie pan, że się zwróciłam w drodze,
bo mi w poprzek ścieżki przeszła
jakaś osoba…


POETA


To są ludowe baśnie.


RACHEL


Chodzą hałaśnie
w huczącym wichrze; pan widzi,
jaki się huragan zrywa,
jak świszczy i drzewa szamoce —


POETA


Zatrząsł szybami; — patrz pani,
czego nie dostrzegam w ogrodzie…


RACHEL


Tak bardzo ciemno…


POETA


Ktoś wyrwał krzew różany.


RACHEL


Czy ten, co był w słomę odziany?


POETA


No ten chochoł.


RACHEL


Ktoś połamał? —
a myśmy, cośmy to chcieli
z nim — ?


POETA


Myśmy lecieli
na lep poezji — i teraz
dwór się od poezji trzęsie;
odbywa się wielkie darcie
piór wszelijakiego drobiu:
grunwaldzkie duchowe starcie,
lecą pióra orle, pawie, gęsie,
wnet ujrzymy husarię i króla;
zatrzęsło się tu ze wszech jak do ula.


RACHEL


W powietrzu atmosferyczna zmiana:
chata stała się rozkochana
w polskości — właściwa skala:
żar, co się duchem udziela,
co się na powietrzu spala
jak garść lnu.


POETA


Dawno nie miałem snu,
jak ten wieczór, jak ta noc.


RACHEL


Przedziwna, przedziwna Moc,
te potęgi walczące, ten wiatr,
jakieś prastare siły.


POETA


Hen z Tatr
przylatują ku mnie przypomnienia!
Skrzydeł! — nad ten las z kamienia
lecieć — w górę —


RACHEL


Na szczyty!


POETA


Walküra[299]!


RACHEL


Dzisiejsze sny,
po tej nocy nieprzespanej,
będą cudne — bo oczy patrzące
stały się figurami ludne,
które się niełatwo zatrzeć dadzą.


POETA


Chodźmy patrzeć!


#### SCENA XXII

Gospodarz, Kuba

KUBA


Jakiś pon, jakiś pon
zsiadają z siwka w podwórzu;
koń ogromniec[300]…


GOSPODARZ


Weźcie konia
razem ze Staszkiem ku szopie;
podrzućcie co żryć.


KUBA


A pon musi wielgi być:
ubiory na nim czerwone,
siwa broda a lira u siodła,
jak te dziady z Kalwaryje[301]
co nosą lirę u pasa.
Niech pon wyjdą w sień.


GOSPODARZ


Bania się z gośćmi rozbiła
w ten weselny dzień;
kogóż ta ciekawość przywiodła?
Latarkę zaświeć! —


KUBA


Jak żyje,
jeszczem takiego Polaka
nie ujzoł[302] —


GOSPODARZ


Bo żyjesz mało;
jeszcze duża[303] takich Polaków ostało,
co są piękni.


KUBA


A kaz[304] się to wszyćko[305] kryje? —
O, zaroz[306] będzie latarka,
ino sie przypiece siarka[307].


#### SCENA XXIII

Gospodarz, Gospodyni, Kuba

GOSPODARZ


Słyszysz, ponoś ktoś w gościnę,
jakiś jakby wielki gość…


GOSPODYNI


Tu drzwi zawrzes[308] — tam se gwarzcie[309],
jo[310] już mom[311] tych tańców dość;
a cóż ty mos[312] za tęgom[313] minę,
coś ty jakisik[314] niepewny — ?


GOSPODARZ


Ino, matuś, zaś nie swarzcie[315] —
ja tak dziś przy Weselu rzewny;
jakiś gość nie lada jaki…


GOSPODYNI


Tu drzwi zawrzes, tam se gwarzcie.


GOSPODARZ


Kto to taki, kto to taki — — ?


#### SCENA XXIV

Gospodarz, Wernyhora[316]

WERNYHORA


Sława, panie Włodzimierzu,
zjechałem tu gość.


GOSPODARZ


Spocznij, Wasza Mość;
żona stroi się w alkierzu…


WERNYHORA


Ostań, panie Włodzimierzu.


GOSPODARZ


Żona stroi się w alkierzu;
niespodziany gość,
właśnie była przy pacierzu,
bo się dziecka[317] kładło spać.


WERNYHORA


Niechajże żona w alkierzu[318]…


GOSPODARZ


Bo się dziecka kładło spać,
a ci nie przestają grać:
jak wesele, to wesele,
to nie będą w miejscu stać;
ot, tu żona jest w alkierzu.


WERNYHORA


Niechajże[319] żony w alkierzu,
niechże tańcuje Wesele.
Siądźże, panie Włodzimierzu,
mam Asaństwu[320] nowin wiele:
Pomówimy o Przymierzu.


GOSPODARZ


Ano proszę, bardzo proszę.


WERNYHORA


Siadaj.


GOSPODARZ


Siadam — zacny gość —
bardzo proszę, bardzo proszę;
ceremonii dość.


WERNYHORA


Ja z daleka — hen od kresów[321],
konia zgnałem.


GOSPODARZ


Podły czas.
A do wszystkich spadłych biesów,
toście tu są pierwszy raz;
któż was zwabił w taki czas?
A do wszystkich spadłych biesów,
żeście tak niespodziewanie
w noc i na to weselisko
zechcieli tu, Ichmość Panie?


WERNYHORA


Z daleka, a miałem blisko
i wybrałem Weselisko,
boście som tu jakoś wraz[322],
i wybrałem Ichmość Mości
dom, gdzie ludzie sercem prości.


GOSPODARZ


Wasza Mość mieliście blisko,
serceście zobligowali[323] —
myśmy sobie prości — mali.


WERNYHORA


Z daleka, a miałem blisko;
ledwom wymienił nazwisko,
a zaraz mi pokazali
tacy chłopcy, rześcy, mali.


GOSPODARZ


Co to u nich serce z miską[324];
przybieżali, powiadali,
czego nie zjęzykowali[325]:
że pan stary, że Dziad stary,
że Dziad z lirą, brodą siwą…


WERNYHORA


Ot, dziadzisko z siwą brodą.
Dawnoż było w duszy młodo;
żeście sobie prości, mali,
toście wielkich krzywd nie znali. —
Chudobę[326] macie szczęśliwą.


GOSPODARZ


A ot, takie złote żniwo,
złote pola — pokoszone —
wszystko błoto[327] — zadyszczone; —
sady ciche — kwitną, rodzą,
jedne z drugich same wschodzą:
złote żniwo, serce z miską;
nie trzeba szukać daleko,
kiedy było jakoś blisko.
Pokażę waćpanu żonę.


WERNYHORA


Złote żniwo, serce złote:
jeszcze u was w duszy młodo,
żeście sobie prości, mali,
toście wielkich krzywd nie znali. —
Może żona ma robotę — ?


GOSPODARZ


Żona stroi się w alkierzu,
chce się wydać urodziwa,
że to gość niespodziewany,
każe zaraz podać piwa.


WERNYHORA


Zostaw, panie Włodzimierzu,
że to chwila osobliwa…


GOSPODARZ


Lepiej gwarzy się przy szklenie,
że to z drogi, tyle[328] błoto;
lepiej gada się przy wenie[329].


WERNYHORA


Kiej[330] się nie rozchodzi o to;
że to chwila osobliwa,
możemy na osobności
porozmawiać.


GOSPODARZ


Słucham Mości;
a to chwila osobliwa.
Wolnoć[331] spytać o nazwisko… — ?


WERNYHORA


Nie poznałeś — ?


GOSPODARZ


Ktoś mi znany,
ktoś serdeczny, ktoś kochany,
ktoś, co groźny — dawny, stary,
jak wiek cały…


WERNYHORA


Dawnej wiary.


GOSPODARZ


Ktoś mi znany, niespodziany…


WERNYHORA


Przypominasz krwawe łuny[332]
i jęk dzwonów, i pioruny,
i rzeź krwawą, krwawe rzeki?


GOSPODARZ


A sen, sen jakiś daleki,
jeszcze w uszach mam te dzwony —
mieszają weselne grajki:
jakieś stare dumy, bajki.


WERNYHORA


Jeszcze w uszach mam te dzwony
ponad ich weselne grajki:
jęk posępny, jęk męczony,
tyle krwi rzezanych ciał;
ja tam był, przy trupach stał;
jeszcze w uszach mam te dzwony.
Patrzyłem się na lud święty,
jako upadał przeklęty,
przekleństwami potępiony:
kiedy ojce klną na synów,
kiedy syny przeklną ojce,
takie jęczące ogrojce
łez krwawiących, łez serdecznych
słyszałem w tych głosach wiecznych:
w głosach dzwonów jęk szalony —
jeszcze w uszach mam te dzwony.


GOSPODARZ


Dawne czasy — dawne wieki,
a sen, sen jakiś daleki,
jęki przygłuszają grajki;
jakieś stare dumy, bajki.


WERNYHORA


Ja stałem w pożarnej łunie
na siwym, na siwym rumaku,
czekając Bożego znaku.
Za mną piorun po piorunie
bije z chmur, przez niebo łyska.


GOSPODARZ


Rzecz daleka — taka bliska,
ktoś mi znany, niespodziany;
ktoś, o którym jeszcze wczora
tylko we śnie, tylko w marze:
Pan-Dziad z lirą[333]…


WERNYHORA


Wernyhora.


GOSPODARZ


Pan-Dziad z lirą — Wernyhora!
Wy mnie znany — spodziewany,
Wy, o którym jeszcze wczora
tylko we śnie, tylko w marze:
jak owi dawni mocarze,
Wy na koniu, siwym koniu,
poprzed dom mój, z wieścią.


WERNYHORA


Słowem!


GOSPODARZ


Wy ze Słowem — Wy ze Słowem!


WERNYHORA


Ja z Rozkazem.


GOSPODARZ


Rozkaz-Słowo!
Dawno serce już gotowo[334]
tem wezwaniem piorunowem.


WERNYHORA


Słowo-Rozkaz, Rozkaz-Słowo;
dla serca serce gotowo.
Słuchaj, panie Włodzimierzu:
oto chwila osobliwa,
pomówimy o Przymierzu.


GOSPODARZ


To jak ze snu prawda żywa,
chwila dziwnie osobliwa.
Jakiż rozkaz?


WERNYHORA


Trzy zlecenia.


GOSPODARZ


Chwila dziwnie osobliwa:
żem niejako jest wezwany.


WERNYHORA


Roześlesz wici przed świtem[335],
powołasz gromadzkie stany.


GOSPODARZ


To jak ze snu prawda żywa;
prawie że są wszyscy społem
u mnie przez to weselisko.


WERNYHORA


Ma być jawne, co jest krytem;
co dalekie było — blisko.
Dziś u Waści weselisko;
prawie że są wszyscy społem;
roześlesz wici przed świtem;
niech jadą we cztery strony.


GOSPODARZ


Porozsełam[336] konno gońce,
roześlę wici przed świtem;
zaraz się poradzę żony —
ona swoim chłopskim sprytem.


WERNYHORA


Niech jadą we cztery strony!
Bądź gotów, nim wstanie słońce.
Skoro porozsełasz gońce,
zgromadzisz lud przed kościołem,
jak są zdrowi, prości, mali;
ażeby godność poznali,
Bogiem powitasz ich kołem,
a wtedy przykaż im ciszą[337],
niech żaden brzeszczot[338] nie szczęknie,
a skoro rzesza uklęknie,
niech wszyscy natężą słuch:
czy tętentu nie posłyszą
od Krakowskiego gościńca — ?


GOSPODARZ


Wytężam, wytężam słuch.


WERNYHORA


Ja wiem, żeś jest Asan zuch
Od Krakowskiego gościńca
czy tętentu nie posłyszą,
czy już jadę z Archaniołem — ?


GOSPODARZ


Wytężam, wytężam słuch —
choćby i największy zuch,
jak to, co to, rozpoczęcie — —?


WERNYHORA


Słuchać ślepo, wierzyć święcie;
ja wiem, żeś jest Asan zuch.


GOSPODARZ


Ja mam stanąć przed kościołem?
to jak we śnie prawda żywa.
Któż mnie darzy tym zaszczytem;
któż śle ku mnie dawne gońce:
chwila dziwno[339] osobliwa.


WERNYHORA


Bądź gotów, nim wstanie Słońce.


GOSPODARZ


Wstaną kosy w słońca świcie;
będę gotów!


WERNYHORA


Przysiąż Słowo.


GOSPODARZ


Rzekłem.


WERNYHORA


Przysiąż.


GOSPODARZ


Rośnie życie.
Czyli marą Wy widmową,
czyliś Waść jest upiór grobów,
czy ty próchno, czy ty czarem,
żeś ze słowem przyszedł starem,
żeś na mnie użył sposobów
i co we mnie tajemnicą,
ty mówisz jak rzecz prawdziwą;
jako żywo, jako żywo — !


WERNYHORA


Mówię Słowo — rzecz prawdziwą;
chwila, chwila osobliwa:
wybrałem dziś weselisko,
twój dworek, dróżkę, zagrodę. —
Słyszysz, jaki wicher wyje!
Słyszysz, wielki deszcz się pluszcze!
Słyszysz, chrzęszczą wielkie drzewa
i jako trzaskają kuszcze[340]:
to tam moja drużba[341] śpiéwa,
tysiąc koni grudy bije
ze złotymi podkowami!


GOSPODARZ


Jezus, zmiłuj się nad nami — — !


WERNYHORA


Leć kto pierwszy do Warszawy
z chorągwią i hufcem sprawy,
z ryngrafem[342] Bogarodzicy;
kto zwoła sejmowe stany,
kto na sejmie się pojawi
Sam w stolicy — ten nas zbawi!


GOSPODARZ


Jako żywo, jako żywo;
Waść mi takie dziwa prawi,
i to jako rzecz prawdziwą.


WERNYHORA


Wszystko święte, wszystko żywo:
z daleka, a miałem blisko;
wybrałem twój dom, zagrodę
i wybrałem Weselisko.
Waszmość rękę miej szczęśliwą:
Daję Waści złoty róg.


GOSPODARZ


Złoty róg.


WERNYHORA


Możesz nim powołać chór.


GOSPODARZ


Bratni zbór.


WERNYHORA


Na jego rycerny głos
spotężni się Duch,
podejmie Los.
Daję w twoje ręce róg.


GOSPODARZ


Dziękuj Bóg.


WERNYHORA


Waść masz porozsełać wici,
lud zgromadzić przed kaplicą.


GOSPODARZ


Jutro? — skoro się zgromadzą?
mają radzić? — co uradzą?


WERNYHORA


Jutro: wielką tajemnicą,
jutro skoro się zgromadzą,
niech nie radzą, nic nie radzą,
jednoś[343] niechaj w ciszy staną.
Jutro wielką tajemnicą.
A ty wstawszy bardzo rano,
skoro zejdzie pierwsze słońce.
ku drogom natężaj słuch.


GOSPODARZ


Jutro?!


WERNYHORA


Jutro!!!


GOSPODARZ


Wszelki duch!!!


#### SCENA XXV

Gospodarz, Gospodyni

GOSPODARZ


Żono, słuchaj no, żonisia,
pódź no, Hanuś!


GOSPODYNI


Cóz takiego?!


GOSPODARZ


Osobliwy ten dzień dzisia,
tyle naraz wiem nowego.


GOSPODYNI


A złego co, cy dobrego?


GOSPODARZ


A wiesz, mama, tyle tego,
że mi w głowie huczy, szumi;
kto zrozumi, kto zrozumi?


GOSPODYNI


Cóz takiego, cóz takiego?
możeś chory, któż ten stary?


GOSPODARZ


Kto ten stary: — Wernyhora;
jeno nie mów to nikomu,
to ci mówię po kryjomu,
i on był tu w tajemnicy.


GOSPODYNI


Ka[344] już posed[345] — — ?


GOSPODARZ


Precz odjechał,
bardzo ważne mówił rzeczy:
trza się zbierać.


GOSPODYNI


A co tobie?


GOSPODARZ


Trza się zbierać, pasy, torby,
moja flinta, pistolety
i te szable wezmę obie — — !


GOSPODYNI


O Jezusie, jakieś borby[346]
po nocy, gdzież to, cóż znowu — — ?


GOSPODARZ


Mam być gotów.


GOSPODYNI


Gwałtu, rety!
Ledwo stoisz, jesteś chory.


GOSPODARZ


Zaraz konno jechać muszę.


GOSPODYNI


Jeszcze spadniesz ka[347] do rowu…


GOSPODARZ


Poprzysiągłem się na duszę;
konno muszę — — !


GOSPODYNI


Cary[348], zmory,
jakaś siła?!


GOSPODARZ


Od tej pory
żyć zaczniemy — coś wielkiego!


GOSPODYNI


Chowaj Boże czego złego.


GOSPODARZ


Z daleka jechał, miał blisko;
goniec, zwiastun, Wernyhora!
Tam! już jakaś wielka Zgoda.
Z daleka jechał, miał blisko —
koniec i początek Sprawy.
Kazał. — Słowo. Słuchać muszę,
zaprzysiągłem się na duszę.
Jego siła mnie urzekła:
Duch narodu!


GOSPODYNI


Widmo z Piekła!
gwałtu, rety, jesteś chory,
cosi, gdziesi, kajsi, ktosi –
piłeś duza[349].


GOSPODARZ


Duch ponosi!


#### SCENA XXVI

Gospodarz, Jasiek

GOSPODARZ


Jasiek!!


JASIEK


Pon co!?


GOSPODARZ


Sam tu![350]


JASIEK


Juści!


GOSPODARZ


Siodłać konia, dosiądź szkapy,
pojedziesz zwoływać chłopy!


JASIEK


Jechać, teraz, trzeba — — ?


GOSPODARZ


Musi!


JASIEK


Zagubię się w tej celuści,
wszędy straszne błotne chlapy.


GOSPODARZ


Aleś Jasiek, co przeleci!


JASIEK


Konia se odwiąze z szopy!


GOSPODARZ


Musi! Ważne rzeczy.


JASIEK


Nasza[351]?


GOSPODARZ


Przeleć, przeleć w cztery strony;
pukaj w okna, zakrzycz „musi”;
niech tu staną przede świtem,
niech tu staną przed kaplicą
chłopy z ostrzem rozmaitem.


JASIEK


Chłopy z kosą — dobra nasza!


GOSPODARZ


Dobędzie się i pałasza.


JASIEK


Że pon wojak — dobra nasza!


GOSPODARZ


Dobra nasza!


JASIEK


Lecę duchem[352]!


GOSPODARZ


Tajemnica!


JASIEK


Chłopy z kosą!
Same wichry mnie poniosą!


GOSPODARZ


Niech przed świtem staną.


JASIEK


Musi!!


GOSPODARZ


A nie słuchaj, choć czart kusi,
jeno prosto.


JASIEK


Swego nosa.


GOSPODARZ


Nim na wrzosy padnie rosa,
zanim ptaki zaświergocą…


JASIEK


Lecę duchem.


GOSPODARZ


A leć z mocą!


JASIEK


Hej!


GOSPODARZ

wręcza Jaśkowi złoty róg, który otrzymał był od Wernyhory


Masz w łapę, to jest dar.


JASIEK


Szczyre złoto, cóż to?


GOSPODARZ


Czar!
Owiń se o szyję sznur
i dzierż mocno cięgiem[353] róg.
Bacuj[354] u rozstajnych dróg[355],
by cię jaki czart nie zmóg[356].
Nie chylaj się nigdzie po nic,
ino leć.


JASIEK


Do samych granic!


GOSPODARZ


Wróć, nim trzeci pieje kur[357];
wrócisz, to se staniesz tu;
wtedy zadmij tęgo w róg,
to się taki wzmoże Duch,
jaki nie był od lat stu —
bo wszyscy wytężą słuch.
Ino[358] nie zgub, bo róg złoty,
bo go zseła[359] Jasny Bóg.


JASIEK


Wolę goreć w Piekle poty.


GOSPODARZ


Bez tego złotego dźwięku
wniwecz pójdzie cały ruch.


JASIEK


Opasę sie.


GOSPODARZ


Nie szarp w ręku!


JASIEK


Hajże — !


GOSPODARZ


Leć, krakowski zuch!


JASIEK

który był wybiegł, wraca, chylając się za czapką porzuconą na podłodze


Moja copka[360] z pawim piórem.


GOSPODARZ


Stawaj tu przed trzecim kurem.


#### SCENA XXVII

Gospodarz, Staszek

STASZEK


Cy pon słyszą, co sie dzioło:
teraz sie tak wicher wzdon[361],
jak odjechał stary pon.


GOSPODARZ


Toś ty przywodził starego,
tego pana w delii[362], w pąsach?


STASZEK


Kiela[363] tego, tela[364] tego,
złote iskry miał na wąsach,
a ta delijo pąsowa,
to jak ogień, jak płomieniec,
a koń diabeł, czart, odmieniec[365].


GOSPODARZ


Koń siwy, czaprakiem kryty,
czaprak tkany, rozmaity.


STASZEK


U siodła pistolców dwoje.


GOSPODARZ


I lira przez siodło zwisła.


STASZEK


Wszystko jakbyście widzieli…


GOSPODARZ


Gdziesi, kiedyś coś widziałem…


STASZEK


Przy samiuśkim koniu stałem;
szkapa jak ogonem świsła —
skąd ta u niej tako siła —
to pysk Kubie osmaliła.


GOSPODARZ


Kuba strzymał?


STASZEK


A, psiawiara,
nijak strzymać się nie dała,
ino het ogonem prała,
żeśmy oba sie chycili
uzdek — aż i dosiadł Stary.


GOSPODARZ


Siadł, pojechał —


STASZEK


A cy cary,
koń — jak ony[366] nań sie zwalił,
jakby wągle w nim rozpalił:
ogniem piernół[367], ogniem łysnął[368],
jak się naroz[369] bez płot cisnął,
mnie i Kubie pysk osmalił.


GOSPODARZ


A wszelki duch Pana Boga:
na zegarze po północku.


STASZEK


Została zguba u proga…


GOSPODARZ


Zguba!?


STASZEK

podaje Gospodarzowi złotą podkowę


Na!


GOSPODARZ


Złota podkowa —


STASZEK


Błyskotała sie na błocku[370].


GOSPODARZ


Wymowniejsze niźli słowa:
znak widoczny, oczywisty,
że zawitał gość ognisty
na stepowym siwym koniu,
z lirą dzwoniącą u siodła:
orły, kosy, szable, godła!


#### SCENA XXVIII

Gospodarz, Gospodyni, Staszek

GOSPODARZ


Patrzaj, Hanuś!


GOSPODYNI


Scęście w ręku!


GOSPODARZ


Szczęście, szczęście znalezione.


GOSPODYNI


Ka[371]?


GOSPODARZ


Pod progiem na przysieniu[372];
szczęście w ręku.


GOSPODYNI


Cała złota,
o mistyrna tyz robota.
Któż to zgubił? — Schować trzeba.


GOSPODARZ


Zwołać ludzi — spadło z nieba;
trza pokazać zgromadzeniu.


#### SCENA XXIX

Gospodarz, Gospodyni

GOSPODYNI


Ni ma cego — Scęście w ręku;
tego z ręki się nie zbywa,
w tajemnicy się ukrywa,
światom się nie przekazuje:
Scęście swoje sie szanuje!


GOSPODARZ


Złota!


GOSPODYNI


Prawda.


GOSPODARZ


Rzuć do skrzyni!
Prawdziwieś do ręki wzięła;
szczęście swoje się szanuje,
czyli Piekła dar, czy z Nieba —
aleć[373] jensze[374] szczęście moje.


GOSPODYNI


Cóz ty godos[375], ja sie boje.


GOSPODARZ


A boś jeszcze nie pojęła:
skończyć nędzę — zacząć dzieła.


GOSPODYNI


Jakie dzieła, co za dzieła?
cóżem to ja nie pojęła?


GOSPODARZ


Orły, kosy, szable, godła,
pany, chłopy, chłopy, pany:
cały świat zaczarowany,
wszystko była maska podła:
chłopy, pany, pany, chłopy,
szable, godła, herby, kosy,
aż na głowie wstają włosy,
wszystko była podła maska
farbiona — jak do obrazka:
cały świat zaczarowany.


GOSPODYNI


A cóż tobie, cy gorącka?


GOSPODARZ


Snuło się to jak gorączka,
jak gorączka na wulkanie,
jak szumienie na organie:
takie figury w koronie,
tacy pyszni szlachta w herbie,
pałace, zamczyska, wille,
tabunami gnane konie,
sześciu paradników w tyle:
hulaj dusza bez kontusza
z animuszem, hulaj dusza!!
ani zbili pan w koronie,
że stoimy gdzieś na szczerbie[376],
ani zbili[377] szlachta w herbie,
ani zbili chłop przy roli,
czy tam kogo gdzie co boli:
wół przy roli, świnia w ganku —
hulajże, panie kochanku.


GOSPODYNI


Połóżże sie, boś pijany.


GOSPODARZ


Świat pijany, świat pijany,
cały świat zaczarowany
puść mnie, ja mam jechać, muszę,
poprzysiągłem się na duszę.


GOSPODYNI


Gwałtu, rety!!!


#### SCENA XXX

Gospodarz, Gospodyni, Goście z miasta[378]

WSZYSCY


Co się dzieje??
Co się stało?


GOSPODYNI


Ot, szaleje!


GOSPODARZ


Wy a wy — co wy jesteście:
wy się wynudzicie w mieście,
to sie wam do wsi zachciało:
tam wam mało, tu wam mało,
a ot, co z nas pozostało:
lalki, szopka, podłe maski,
farbowany fałsz, obrazki;
niegdyś, gdzieś tam, tęgie pyski
i do szabli, i do miski;
kiedyś, gdzieś tam, tęgie dusze,
półwariackie animusze:
kogoś zbawiać, kogoś siekać;
dzisiaj nie ma na co czekać.
Nastrój? macie ot nastroje[379]:
w pysk wam mówię litość moje.

pluje


### AKT III

#### SCENA I

Gospodarz

Chodzi tam i sam; zatrzaskując zamyka to jedne, to drugie drzwi, które ktoś od zewnątrz otworzy; wreszcie znużony położył się na zestawionych krzesłach, drzemiący. Pokój jest ciemny.

Wszystko już odtąd mówione półgłosem.

#### SCENA II

Gospodarz, Poeta, Nos, Pan Młody, Gospodyni, Panna Młoda

POETA


Spił sie, no!


GOSPODARZ


Zwyczajna rzecz:
powinien mieć polski łeb
i do szabli, i do szklanki
— a tymczasem usnął kiep.


NOS


Do szklanki i do kochanki —
— chociaż nie — chociaż nie; —
rzecz mi się inaczej widzi,
coś mnie tak pod sercem rwie,
może z tego będzie co; —
wino, wódka — to nie to,
czynnik główny: …miecz.


GOSPODARZ


Miecz — miecz, czynnik główny miecz.


POETA


Dziwna rzecz — dziwna rzecz;
połóżcie go spać.


PAN MŁODY


Szarpie sie.


NOS


Widzi mi się, jestem w lesie;
uciekają drzewa precz….


PAN MŁODY


Czy cię nudzi[380]?


NOS


Wszystko nudzi,
wszystko mi się przykrzy już;
koło serca mi się studzi,
odleciał mnie Anioł stróż;
ino[381] mi się widzi las
i te drzewa lecą precz:
wszystko hula: has, has, has.


PANNA MŁODA


To sie spił.


POETA


Ciekawa rzecz.


GOSPODARZ


Wszystko zawsze jest ciekawe,
wszystko interesujące.


PAN MŁODY


Własny ton, muzyka duszy;
ton, przez który dusza krzyczy.


POETA


Ciszej — czegoś sobie życzy.


NOS


Kapkę wina, w gardle suszy.


POETA


Masz —


NOS

do Poety


Znam, znam: evviva l'arte[382],
życie nasze nic niewarte:
kult Bachusa i Astarte[383].
Ha! trza znosić Fata, Los,
konsekwentnie próżny trzos[384];
o Wielkościach darmo śnić,
trzeba żyć, trzeba żyć. —
Bonaparte, ten miał nos.


GOSPODARZ

ze swego miejsca


Gdzieżeś ty się tak uwinoł,
ledwo drugi dzień wesela,
jużeś powalony z nóg.


NOS


Chciałem, żebym w tłumie zginął,
żeby się tak zniwelować[385],
zanurzyć się po szczyt głowy
w ten świat zdrowy;
indywidualność zdusić,
do prostoty się przymusić,
ale cóż, kiedy natura
rozśpiewała moją duszę;
mimo żem chciał się pogłębić,
na plan pierwszy wstąpić muszę —
czuję! psiakrew, serce czuję…


POETA


Nie żarty, choroba serca;
po cóż pijesz?


PAN MŁODY


Niebezpieczno,
ach, to już prawie szaleństwo.


GOSPODARZ

mrucząc


…A jednak i to… męczeństwo:
żyć z tą pustką w duszy wieczną.


NOS


Piję, piję, bo ja muszę,
bo jak piję, to mnie kłuje;
wtedy w piersi serce czuję,
strasznie wiele odgaduję:
tak po polsku coś miarkuję
szumi las, huczy las:
has, has, has.
Chopin gdyby jeszcze żył[386],
toby pił —
has, has, has,
szumi las, huczy las.


POETA


Połóżże się na kanapie,
jak się wyśpisz, pójdziesz w tan.


NOS


Tańcowałem z Morawianką,
nikt jej nie chciał w taniec brać,
przecie mnie na litość stać:
ona chłopka, a ja pan,
jak się prześpię, niech poczeka.


GOSPODARZ

majacząc


Sen — sen: — niech poczeka tam;…
długa droga i daleka,
jedzie drogą wielki pan…


POETA

do brata


Coś się marzy — — ?


GOSPODARZ


I ja śpiący.


GOSPODYNI

do męża


Podź na łóżko, zgotowione[387].


GOSPODARZ


Nie — zostanę tu w fotelu.

ku Nosowi

He, dobranoc, przyjacielu,
tych prawdziwych już niewielu.


NOS

układa się na sofie; do Pana Młodego


Całowałem Morawiankę[388],
a trzymałem flaszkę w łapie;
flaszka mi się przechyliła
i czuję, że wino kapie;
szkoda wina; — w tym przyczyna,
że trzymałem flaszkę w łapie;
chciałem wyjąć korek, a tu
korek coraz na spód idzie;
myślę sobie, daj go katu,
wyciągnę korek za włos,
za włos długi Morawianki,
a ona poszła po szklanki;
no, ale się jakoś stało,
że wypiłem flaszkę całą
i… musiałem wypić włos!
i to mnie tak rozmarzyło,
żem się kochać począł naraz —
chcę całować drugi raz
i tutaj nowy ambaras,
bom runął jak, jak — jak głaz.


PAN MŁODY


Pamiętaj na drugi raz:
wprzód całować, potem pić.


POETA


Wprzódy zmarnieć, potem żyć.


GOSPODYNI


A podźcie juz, niechże śpiom.


NOS


Tom te rom tom, tom, tom, tom…


PANNA MŁODA


Ostawcie ich, podźcie już.


POETA


Ciekawy stan takich dusz.


PAN MŁODY


My jeno znamy połowę
o sobie — któż resztę wie — — ?


POETA


Gdzie to człowiek chadza w śnie:
straszno tam, tutaj źle;
prawie co dzień myślę o tem:
jak to długo może trwać — ?


NOS


Na ten temat myślę co dzień;
jak się wyśpię, powiem mowę —
chce mi się okrutnie spać,
najlepiej na ten temat śpię.


PAN MŁODY


Całe ciało zlane potem.


POETA


Trza mu suknie insze[389] wdziać.


NOS


Wieczność — czy tak rozumiecie — ?
Nieskończoność — hej, gdzieś, hej —
ty mi, panno, wina lej;
spłyniem, inni po nas przyjdą.


GOSPODARZ


Czy oni już raz stąd wyjdą!
Nie tłuczcie się — ruszaj tam,
chcę mieć spokój, chcę być sam.


NOS


Spłyniem, inni po nas przyjdą;
uciekajcie, kysz, a kysz —
après nous le déluge[390].


Nos zasypia na sofie, Gospodarz na fotelu i krzesłach i tak już śpiący obaj pozostają.

#### SCENA III

Czepiec, Muzykant we drzwiach wejściowych

CZEPIEC


Durny gajdusie[391],
piniądze tobyś chcioł brać[392]?!


MUZYKANT


Nie gawędźcie, gospodorzu,
połóżcie się spać;
niech se potańcują inni.


CZEPIEC


Psiekwie — mieście grać powinni[393];
to mnie kazujecie[394] leżeć,
jagem wom zesypoł[395] piniądze. —
Patrzyć! — jak wom pyski spiere[396].
Będziecie czy nie będziecie grać — ?


MUZYKANT


Nie gawędźcie[397], gospodorzu,
połóżcie się spać;
niech se potańcują inni.


CZEPIEC


Psiekwie — mieście grać powinni[398].


MUZYKANT


Szóstkeście dali[399],
juześmy wom przegrali;
niech se potańcują inni.


CZEPIEC


Psiekwie — mieście grać powinni.


#### SCENA IV

Czepiec, Czepcowa

CZEPCOWA


Dejze[400] pokój —
cóz ci ta o głupie granie;
zastępujesz ta komu.


CZEPIEC


Następ[401] — jo im sprawie lanie.


CZEPCOWA


Pojdze[402] do dom, boś ochlany.


CZEPIEC


Caf się[403], babo — jo pijany?
Szuruj[404] do domu!
Skrzypkowie, jo mom rękę silno,
moze wicie[405] — po dobroci.


CZEPCOWA


O cóz to ci — o cóz to ci?


CZEPIEC


Następ, ja im sprawie lanie.


CZEPCOWA


Dejze pokój.


CZEPIEC


Psie gazdonie[406],
pokil[407] mówię po dobroci.


#### SCENA V

Czepcowa, Gospodyni

CZEPCOWA


Was[408] ta śpi.


GOSPODYNI


Mój ta śpi.


CZEPCOWA


Telo z tym Weselem zachodu.


GOSPODYNI


Niech sie ta pocieszom z młodu.


CZEPCOWA


Juści[409], ino tylecka[410] człowieka,
co sie nawesołuje z młodu;
późni[411] ino cięgiem[412] narzeka:
tego szkoda, tego szkoda…


GOSPODYNI


Tak ta, jak ta, jak sie co da.


CZEPCOWA


Ale piknie[413] sie odbywo.
Ino[414] to miastowe państwo
patrzy sie, patrzy, a poziwo[415];
widać to niewyspane cy[416] jakie;
poziwo, a nie odydzie[417];
widać im sie szyćko[418] udało[419]; —
a naprzyjezdzało niemało.


GOSPODYNI


Tylo ozrywki w cały bidzie[420].


#### SCENA VI

Rachel, Poeta

RACHEL


Ach, panie, jak to piękna dla pana
chwila — ja panu oddana;
a że to tak przemija
i ani się pan coraz zbliża,
ani ja, bo ja wciąż nieśmiała.


POETA


Pani by tam stała i stała
na tym wichrze…


RACHEL


A, ten pęd; a potem te głosy coraz cichsze —
coraz dalsze — i ta muzyka bliska,
i te wszystkie na sadzie zjawiska,
którem ja widziała —
a że to tak przemija;
że my się rozejdziemy
że się wzajem zapomniemy,
to jest, pan mnie zapomni,
i jak się Rachel oprzytomni,
to będzie marzyć
i może będzie smutna.


POETA


To będzie pani kontenta[421],
że myśl tak upornie[422] zajęta
smutkiem — a Smutek to Piękno.


RACHEL


A jak struny sie jakie rozpękną
i zacznie grać ten żal.


POETA


Wtedy pani weźmie szal
i przystanie jak Polymnia w ogrodzie[423],
i pomyśli — — jaki krój jest w modzie,
jak się ubrać, mając pójść na bal
lub do koncertowych sal,
a tam — to się spotkamy.


RACHEL


No a cóż ten serdeczny żal
i ta na moim czole chmura — ?


POETA


A od czegóż jest literatura ?
to wejdzie w sztukę;
w jakiejkolwiek formie, ale wejdzie:
czy jako sonet, czy liryka,
czy feleton powieści[424].


RACHEL


A moja muzyka
serca — prawie miłość do pana
najszczersza — — ?


POETA


Ta będzie najszczerzej oddana,
co do wiersza[425].


#### SCENA VII

Haneczka, Pan Młody

HANECZKA


Dziękuję ci, panie bratku,
tak mi dobrze było tańcować.


PAN MŁODY


Dobrze, kwiatku?


HANECZKA


Jakem sie zaczęła kręcić
tak w kółeczko, tak w kółeczko,
takem i chciała pocałować
drużbę.


PAN MŁODY


Dziecko?!


HANECZKA


No a wy, to sie całujecie
nie jak dzieci.


PAN MŁODY


My jako poeci,
to nam, to niby uchodzi,
to się inaczej rozumie.


HANECZKA


A ja to w sobie zatłumię?
Niechże przecie sie wyszumię
w czułości dla tych Krakusów.


PAN MŁODY


Wszystko dobrze, prócz całusów


HANECZKA


Całus nie jest żadną stratą.


PAN MŁODY


Drużbowie za głupi na to.


HANECZKA


To tak mówisz na ostatku!


PAN MŁODY


Nie trza, kwiatku!


#### SCENA VIII

Poeta, Maryna

POETA


Coraz piękniej — pani sama.


MARYNA


Pięknieję w tej samotności;
pan już, widzę, przypiął skrzydła,
pan już upoetyzował chwilę
i dom cały, wesele i gości.


POETA


Tak — już wszelakie straszydła,
cały raj fantastyczności
zimaginowałem żywy.


MARYNA


No i stał się pan szczęśliwy,
miarkując talentu tyle;
a my co — my nie poeci; —
czy nie uważa pan, że nad nas leci
jakaś kaskada czułości,
że się nam na oczach świeci,
jakbyśmy już coś widzieli — ?


POETA


Może, to może być,
że staliście się anieli[426]
przez tę noc nieprzespaną,
przetańczoną, przegraną
a dalej co — ?


MARYNA


Myślę właśnie,
co dalej z anielstwem począć —
że do wozu się koniki zaprzągnie,
my siądziemy — lokaj trzaśnie
z bicza — i wszystko…


POETA


Jak z bicza trzask zgaśnie.


MARYNA


No ale któż
ten ton tak wysoki uciągnie??
Tam poza mną, jak stałam
przy skrzypku — wysłuchałam:
mówili o Polsce chłopi
i mówili wcale rozsądnie i szczerze:
że tego, tamtego trzeba bić,
że się nie trzeba dać, że trzeba jakoś żyć,
że dłużej tak nie może trwać,
i, wie pan — jakoś temu wierzę,
że to było rozsądnie i szczerze.


POETA


Że jakby przyszło do czego…


MARYNA


Kiedy!?


POETA


Bo po co się to ciągle skarżyć biedy:
po co myśleć.


MARYNA


Rzeczywiście, po co —


POETA


A za popędem idąc…


MARYNA


Jak kto! —


POETA


Oni i my — my i oni,
na wyścigi — kto kogo przegoni!


MARYNA


A pan na Pegazie na chmurze.
Mnie się zdaje — że coś jest…


POETA


Tam?!


MARYNA


Tam — tu! — w całej polskiej naturze
przemiana.


POETA


Obserwacja?


MARYNA


Ja wróżę.


POETA


Ach, wierzę pani, i ja też przemieniony,
a jeszcze sobie nie wierzę
i choć wszystko pani mówię szczerze,
to przed sobą prawdę własną kryję
i we mgle jakowejś żyję.
Tyle się podłości i głupoty
koło mnie wlokło jak psów,
czepiało się moich rąk,
czepiało się moich nóg;
z tylum już zawracał[427] dróg
dla mgieł, dla nocy, ciemności!
Oszaleć — bo wszędy[428] czuję
ten ustrój poetyczności
i wszystko we mnie tańcuje:
mgły i smutek, i podłości —
i na skrzydłach mi cięży
ciężar jakby cudzych łez:
ktoś płacze
i łzy się do mojej duszy
czepiły — skrzydeł nie ruszy
mój Duch, bo spętany.
Słyszałem, jakby gdzieś nad nami
w górze, czy u stropów, czy chmur,
ktoś rzewnymi płakał łzami.


MARYNA


Co panu jest, co panu jest,
niech pan idzie ochłonąć na dworze,
na wichrze.


POETA


Tam! tam gorze
jeszcze więcej — tam mnie porywa
ten sad, gdzie drzewa ogromnieją
i ponurość się rodzi straszliwa
z krzewów i pni, i liści — co rdzewieją
w ciemni, jak majaki
spokojnych Słowiańskich Bogów.


MARYNA


— A, prawda się jak oliwa
zbiera; — cóż to pana boli?
myśl — ?


POETA


Ta myśl mnie boli: —
jest ktoś, co mnie wiąże do roli,
i ktoś, co mnie od roli odrywa;
jest ktoś, co mi skrzydła rozwija,
i ktoś, co mi skrzydła pęta;
jest ktoś, co mi oczy zakrywa,
i ktoś, co światło ciska;
jest jakaś ręka święta
i jest dłoń inna, przeklęta;
jest Szczęście, co się ze mną mija,
i Nieszczęście, które mnie tuli.


MARYNA


Że to pan wszystko tak pamięta,
że pan tym wszystkim tak się czuli.


#### SCENA IX

Czepiec, Kuba

CZEPIEC


Pódzies, smyku! pódzies, zdybiu[429]!


KUBA


Dejciez[430] pokój, panie wójcie.


CZEPIEC


Nie kręć się tu pod nogami,
tu starszeństwo ino[431] sami.


KUBA


A jo[432] coś wim[433] i pedziołbym[434],
żebyście się nie ciskali.


CZEPIEC


Co…?


KUBA


Wy macie pójść kajś[435] z nim.

tu wskazuje Gospodarza


CZEPIEC

wskazując


Z tym…


KUBA

wskazując


Co śpi.


CZEPIEC


Ka[436]?


KUBA


Na Moskali!


CZEPIEC


Co, ja z nim, z tym, co śpi — — ?!


KUBA


Cyt, jemu sie cosik śni;
był u niego jakiś pon[437],
bary mioł[438] jak chlebny piec[439].


CZEPIEC


Jakiś bardzo znakomity pon,
jeźli[440] bary mioł jak piec.


KUBA


Zajechał konno w podwórze,
a potem, jak se pogadali
z tym, co śpi — pon Jaśka wzion[441];
Jasiek zaraz konia spion[442]
i zakrzyknął: bić Moskali!
Myśmy dwa ze Staskiem stali.
Jesce[443] wam i to powtórzę,
jak oni tu sie zgodali…


CZEPIEC


A ten pon — — ?


KUBA


Gość z Ukrainy,
jakiś okropnie bogaty,
straśnie[444] polskie robił miny.


CZEPIEC


Stary — ?


KUBA


Pono setne laty. —
Mówili o jakisi rzezi, krwi —
że trza objezdzywać dwory;
pon był do szyćkiego[445] skory,
tak się prędziuśko zmówili,
że jak stary już skońcyli,
tośmy ledwo odskocyli
ze Staskiem ode drzwi
i niby to, ze trzymomy siwka.


CZEPIEC


Koń był siwy — ?


KUBA


Jak śnig, mliko[446],
a czaprak pozłocisty.


CZEPIEC


Czy to nie jakosi podrywka,
czy Czart może ze mnie drwi?
Kto go więcej widzioł?


KUBA


Nik[447].


CZEPIEC


Staszek: bajok[448], a ty: śpik[449].


KUBA


Nie wierzycie? — jest podkowa,
bo koń złotem był podkuty;
oddarła sie i jo naloz[450].


CZEPIEC


Gdzie jest?


KUBA


A oddałem zaroz,
a matuś schowali do skrzynie.


CZEPIEC


Schowali podkowę do skrzyni — ?
nikomu nie pokazali;
jak na dobrom gospodynie.
dobrze — to sie nawet chwali.
Ale Szczęście! — Jo już wim,
trza, żebyśmy poszli z nim.
Słuchaj, Kuba, pódź ty ze mną,
bo jest ciemno.
Bedzies świciuł[451], zbierema się[452]!

z gestem w stronę Gospodarza

Czekajcie! Rozmówiewa sie[453]!


#### SCENA X

Czepiec, Dziad

CZEPIEC

nastąpił we drzwiach na wchodzącego


A cóżeś za…!


DZIAD


Panie wójcie!


CZEPIEC


Ni mocie ka[454]? W drodze stójcie?!


DZIAD


A strzeżcie sie — zmiłujcie sie —
tak sie rozpytujom chłopy,
jakby się co miało dziać:
chcom sie do żelastwa brać.


CZEPIEC


Stanie sie, co ma sie stać.


DZIAD


Jasiek cosi po wsi gonił
konno — w okna wszystkim dzwonił.


CZEPIEC


Czy ja spał, gdziem ja był!


DZIAD


Wyście, panie wójcie, pił.


#### SCENA XI

Czepiec, Gospodyni

GOSPODYNI


Mój ta śpi…


CZEPIEC


Wasz ta śpi…


GOSPODYNI


Tyla sie naciskoł, szumioł,
zwymyśloł het dookoła.


CZEPIEC


Mówił co i ciekawego?


GOSPODYNI


A kto by ta co rozumioł?


CZEPIEC


To może co będzie — hę?


GOSPODYNI


Tylo z tego, co z niczego;
kajś sie zbiroł, kajś sie broł[455],
moze by był kogo proł.


CZEPIEC


Moze by nie było źle?


GOSPODYNI


Moze byście chcieli ś nim
konno lecieć?


CZEPIEC


Konno, gdzie — !?


GOSPODYNI


Jo to wim[456]?


CZEPIEC


A mówił tyz[457] więcy[458] co?


GOSPODYNI


Jo to wim?


CZEPIEC


Kto jak kto — ale jo!


#### SCENA XII

Radczyni, Dziennikarz

RADCZYNI


Panowie macie tak wiele
absorbującej pracy — a Wesele
zwabiło pana.


DZIENNIKARZ


Rad jestem
od głupstwa oderwać się chwilę.


RADCZYNI


Pańska praca: rzecz serio,
a pan takim przekreśla ją gestem,
tak ją wspomina niemile,
tę rzecz serio.


DZIENNIKARZ


Rzeczy serio nie ma;
wszystko jest prowizoryczne:
przekonania, opinie, twierdzenia.


RADCZYNI


Jednak Prawda — ?


DZIENNIKARZ


Nawet Prawdy cienia!


RADCZYNI


To tak zależy od człowieka:
ale gdy pan sam ucieka
z posterunku — —?


DZIENNIKARZ


Pani, to akcyza[459]:
„Placówka”[460] — imaginacja;
Danaid[461] zbyteczne trudy.


RADCZYNI


— — A to pan bywa wiele — ?


DZIENNIKARZ


Tak z nudy.
Człowiek się tak w młyn zamiele,
że bywam, i bywam wiele;
wist[462], partyjka, kolacyjka,
bliscy, dalsi przyjaciele.
Z biegiem lat, z biegiem dni
ten umarł, tamtego brak;
człowiek sobie marzy, śni,
a z nudów przywdziewa frak —
przyjechałem na wesele
i choć mi niejedno wspak,
jakoś, jakoś dobrze mi.


#### SCENA XIII

Radczyni, Panna Młoda

RADCZYNI


No, moja ty urocza panno młoda,
jakże wy sobie będziecie żyli?


PANNA MŁODA


A tak-ta, tak-ta, co jo wim,
jescem sie nie zgodała ś nim[463].


RADCZYNI


Ja wiem, że twoja uroda
niejedną trudność przesili,
żeś sobie młoda;
no, ale o czym wy będziecie mówili,
jak tak nadejdzie wieczór długi:
mówić się nie chce, trza przesiedzieć;
on wykształcony, ty bez szkół —


PANNA MŁODA


Po cóz by, prose pani, godoł,
jakby mi nie mioł nic powiedzieć,
po cóż by sobie gębę psuł?


#### SCENA XIV

Panna Młoda, Marysia

MARYSIA


Cieszę się, a myślę sobie,
że ci będzie, siostro, żal.


PANNA MŁODA


Czego żal?


MARYSIA


Jakeś do pola ganiała
krasą[464] i siemieniatke[465];
jageś jesce była[466] mała
i ty, i Hanusia, i ja,
byłyśmy razem doma,
że ci sie zacnie[467] bez stajnie;
żeś kole niej wyrosła zwycajnie
i bez cały ty wsioski roboty[468],
bez tego harowanio;
że jak ty bedzies panią,
cieszę sie, a myślę sobie,
że ci będzie, siostro, żal.


PANNA MŁODA


Czego żal — —?


MARYSIA


Że ci sie będzie cnieło[469]
bez tatusia, bez nos,
bez tych płotów, bez ogroda;
że choć sie chłopem uciesys,
jesce tu płacząca przylecis,
bo tutok[470] duszę mos[471],
bo tu sie serce przyjęło,
a tam ci będzie samotno
i bez to[472] ci będzie markotno,
i bez to ci będzie żal.


PANNA MŁODA


Mało szkoda, krótki żal.


MARYSIA


A teraz ty sobie chwal,
rumień się teraz i pal;
ale tutok dusza sie ostanie
i tutok twoje kochanie,
a tam ci będzie samotno
i bez to ci będzie markotno,
i bez to ci będzie żal.


#### SCENA XV

Marysia, Ojciec

MARYSIA


Tatuś sie Weselem cieszą…


OJCIEC


Niech sie bawią, niech sie weselą;
tela tego, co te parę dni —
a potem, jak sie pobierą,
to już mnie do nich nic,
niech se ta na swoich żarnach mielą,
jako chcą — nie moje prawo.


MARYSIA


Ale tatuś nam pomogą z tą sprawą
grontów — do tej upłaty — ?


OJCIEC


Jo patrzę swego — jo niebogaty;
posłaś[473], toś posła;
cy tam za tego, cy za insego:
telo, co byś sie wyniosła[474]
na tamten świat.


MARYSIA


Może byście byli więcej rad,
żebym za pana sie wydała,
jak mię to przed laty chcioł[475] — ?


OJCIEC


Ten, co umarł; — ostał swat,
boś sie przez Wojtka swatała,
i swat ciebie wzioł.


MARYSIA


A ja swata pokochała,
a dzisiok[476], jak sie Jaga wydała[477]
i ja sobie moje przypomniała
o tym zmarłym przyjacielu,
jakem sie to ś nim[478] poznała
na Hanusinym weselu —
zrobiło mi sie markotno,
nie wiem czego —
przecie wolałam mego —
chyba, że onemu samotno.


OJCIEC


Ka[479] twój mąż?


MARYSIA


Już legnoł[480], śpi,
zmęcony — a kazał mi tu być,
tom przyszła — a nie wiem, po co;
nic tu dla mnie, a tu ide,
że tu tańczą — jak przed laty:
kiedy do mnie przyszły swaty
i od chłopa, i od pana,
a ja byłam zakochana.


OJCIEC


Idze[481] ku nim.


MARYSIA


Ino[482] patrze:
jak te druhny coraz bladsze
z umęcenia[483], a kręcom sie,
nie ustanom, radujom sie.


OJCIEC


Potańcuj se.


MARYSIA


Ino patrzę…


OJCIEC


Płaczesz — — ?


MARYSIA


Tak się w oczach mgli,
wszystko widzę coraz bladsze.


#### SCENA XVI

Poeta, Panna Młoda

POETA


Panna młoda — ze snu, z nocy?


PANNA MŁODA


A sen to miałam,
choć nie spałam,
ino[484] w taki[485] ległam niemocy…


POETA


Od miłości panna młoda osłabła.


PANNA MŁODA


— — — — — — — — — — — —
We złotej ogromnej karocy
napotkałam na śnie diabła;
takie mi sie głupstwo śniło,
tak sie ta pletło, baiło.


POETA


I od razu diabeł jak z procy,
i od razu kareta złota?


PANNA MŁODA


A tak-ta na śnie, nie dziwota,
że sie jakie byle co zwidzi;
niech ino pon nie szydzi,
bo pon, to po dniu zdziwuje,
jesce[486] wsady[487] rozgaduje,
jakby cejco[488] — choć ni ma co.


POETA


Są tacy, co za to płacą;
że z jednego takiego bajania
można sobie powóz sprawić
i zestrojonego diabła,
i ogromnie wielu gapiów zabawić.


PANNA MŁODA


Od tańcenia takem osłabła…
Śniło mi się, że siadam do karety,
a oczy mi sie kleją — o rety. —
Śniło mi sie, że siedzę w karecie
i pytam sie, bo mnie wiezą przez lasy,
przez jakiesi murowane miasta
„a gdzież mnie, biesy, wieziecie?”
a oni mówią: „do Polski” —
A kaz[489] tyz[490] ta Polska, a kaz ta?
Pon wiedzą?


POETA


Po całym świecie
możesz szukać Polski, panno młoda,
i nigdzie jej nie najdziecie.


PANNA MŁODA


To może i szukać szkoda.


POETA


A jest jedna mała klatka —
o, niech tak Jagusia przymknie
rękę pod pierś.


PANNA MŁODA


To zakładka
gorseta, zeszyta trochę przyciaśnie.


POETA


— — — A tam puka?


PANNA MŁODA


I cóz za tako nauka?
Serce — ! — ?


POETA


A to Polska właśnie.


#### SCENA XVII

Poeta, Pan Młody

PAN MŁODY


Takie zimno bardzo rano;
noc tę dzisiaj nieprzespaną
zapamiętam długie czasy.


POETA


Zapewne, noc to poślubna,
ta jest zawsze siłopróbna.


PAN MŁODY


Trochę to, co inne jeszcze.
Ujęły mnie jakieś kleszcze
przestrachu, ogromne grozy.
Uląkłem się nagle prozy,
jaka jest we fantastycznym świecie:
że to, co jest tu przed nami żywe,
tak się nagle wiatrem zmiecie;
że my próżno wyciągamy ręce
do widziadeł — bo to są widziadła,
i tak mi fantazja zbladła,
bo już się była układła
do snu we widziadeł lesie.


POETA


A mnie to znowu teraz niesie
ten wicher z nocy.
Określiłbym to tak, że dusza pnie się
po skale stromej w górę
i wie — wie, że stanie tam!
Taka pewność sił, tę teraz mam!


PAN MŁODY


I to wszystko na żart — — ?


POETA


A ot tak, jak leci czart
po nocy — nie zeszła jeszcze noc.


PAN MŁODY


A trafiaj ty orły z proc,
ja wolę gaik spokojny,
sad cichy, woniami upojny:
żeby mi się kwieciły jabłonie
i mlecze w puchów koronie,
i trawa schodziła zielona,
kręciła się przy mnie żona,
żebym miał kąt z bożej łaski,
maleńki, jak te obrazki,
co maluje Stanisławski[491]
z jabłoniami i z bodiakiem
we złotawem słońcu takiem…
żeby mi tam było cicho, spokojnie,
a jeśli gwarno i rojnie,
to od brzęczących pszczół, błyszczących much.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .


#### SCENA XVIII

Poprzedni, Czepiec

CZEPIEC

w kożuchu, z wielką kosą w ręku


A moi panowie tu.


PAN MŁODY


Kosa!
Jaka piękna.


CZEPIEC


A bo nastawiona.


PAN MŁODY


Prawda, ostro najeżona,
jak do bicia — cóż to będzie z tego?


CZEPIEC


Ano nastawiona do użycia,
ale to wy, panowie, nie wicie,
jak widzę — co sie gotuje.


POETA


Cóż to Czepiec mówią — czy do brata
jaka sprawa?


CZEPIEC


Ano właśnie: Sprawa.


PAN MŁODY


Rzecz ciekawa —


POETA


Rzecz ciekawa,


PAN MŁODY


Cóżeście to niby mieli,
żeście tak nagle wlecieli — ?


CZEPIEC


Ej, pon jakby ślepy, ślepiec;
nie do panam szedł.


POETA


No, Czepiec;
brat drzymie, budzić nie trzeba;
czy co ważne — — ?


CZEPIEC


Ważno kosa.


POETA


Jeśli potrzebował do obrazu
kosy — postawcie ją w kącie —
jak się zbudzi…


CZEPIEC


Aha, bratku, mom cie.
Juz sie obrazy skońcyły;
panom ino obrazy, płótna.


PAN MŁODY


Coś dziś u Czepca mina butna.


CZEPIEC


Pańska ta za rezolutna;
pon sie na mnie skrzywiom, jak rzekę,
że my sie nie rozumiewa[492]
i na nic rozmowa nasa.


POETA


No pewnie, my do Sasa, wy do lasa.


#### SCENA XIX

Poprzedni, Gospodarz

CZEPIEC

podszedł ku śpiącemu i szarpie go za ramię


Hej, hej, panie — — — !
Cóz to pon śpią, trzeba wstać,
trzeba się do czego brać.


GOSPODARZ

rozbudzony, z fotelu i z krzeseł, na których leży


Cóż — wyście tu — któż hałasi!?
Gdzież Hanusia? Hanuś!


CZEPIEC

przywierając drzwi do izby


Cicho,
nie potrza jej tu do rzeczy,
co chcę panu powiadać.


GOSPODARZ


Cóż mi kum do ucha skrzeczy,
o czym? — cóż z tą kosą, po co?


CZEPIEC


A tam ludzie sie szamocą
we wsi — tam sie garną, kupią;
może idą już — pon śpią!!
Zaspane ślipia.


GOSPODARZ


Co ty mnie tu — co wy, co to?


CZEPIEC


A spieszy mi sie z robotą,
juzem sie wycniół[493] ze spania
i jestem gotów, i czekam
dalszego rozkazowania,
a pon sie nie wycniół i śpi.


GOSPODARZ


A wam co się z kosą śni — — ?!


CZEPIEC


Mnie sie nie śni, wstawaj pon;
boć kum pono rozkaz wzion
jakiś ważny, najważniejszy,
i papiry, czy tam co.


GOSPODARZ


Ja, papiery, rozkaz, czyj?


CZEPIEC


Myjze sie pon prędzej, myj —
niech po próżności nie stoję,
bo mi próżno mitręga[494] i wstyd.
Pon mają pójść razem z chłopami,
a chłopi tu wsioscy[495] już som
gotowi — i stoją tam!
Zbierają się kole studnie z gościeńca
i przywalą się tu do dziedzieńca,
jak się poszarzeje świt.


GOSPODARZ


Zachodzę, zachodzę w głowę…


CZEPIEC


Tam w Krakowie już wszystko gotowe.


GOSPODARZ


Coście, kumie, coście, chłopie,
zbajczyli[496] przez długą noc? —
Ja z Wami?


CZEPIEC


Wy z nami!


GOSPODARZ


A wy wszyscy z kosami…?


CZEPIEC


Jak się patrzy, ostrzem tak.


GOSPODARZ


Jakiś znak?


POETA


— — Jakiś znak?


CZEPIEC


Zbierajcie się, póki czas,
byśwa byli[497] radzi z was,
a nie stójcie jak te ćmy
albo kpy;
co kto ma, do ręki brać,
na podwórze wyjść i stać;
tam już ludzie som,
co sie sami rwiom:
chłopi, tak! A chłopi, tak!


POETA


— Jakiś znak.


GOSPODARZ


Jakiś znak!


CZEPIEC


Panowie, jakeście som,
jeźli nie pójdziecie z nami,
to my na was — i z kosami!


GOSPODARZ


Wy, a jako — ?


POETA


Wiecież, kto my!?
Co wy o nas wiecie — nic.


CZEPIEC


O, pon, widno, niewidomy;
widać, że nie znacie nas.


PAN MŁODY


Widzę, żeście krwi łakomy;
jeno że na krew nie czas.


CZEPIEC


Hej, pan młody, hej, pan młody,
wyszczezyły[498] mu się gody,
to mu ino w myśli wczas[499].


GOSPODARZ


A! wstydzę się waszych słów,
choć mi radość z waszych lic.


CZEPIEC


Wyście bo to żarnych[500] świc
rozpalili z naszych lic.
Panie, a cy pon pamięta,
jak pon szeptoł nieraz w noc,
co mówiła Panna Święta,
jako w nas jest wielga[501] moc,
jako że moc jest zaklęta,
że sie kiedyś opamięta…
Wyście to pożarnych świc
rozpalili z naszych lic.


PAN MŁODY


A wy zaraz w rękę nóż.


CZEPIEC


A cóż czekać, cy jo tchórz?


GOSPODARZ


Kumie, miarkujcie się w słowie.


CZEPIEC


A kiej słucho, niech sie dowie.


PAN MŁODY


Gębą toście bardzo harny[502].


CZEPIEC


Kręć pon ino próżne żarny[503],
poezyje, wirse, książki,
podobajom ci sie wstążki,
stroisz sie w te karazyje[504],
a jak trza sie mirzać[505] z czego,
to pon w sobie szyćko skryje.


POETA


A przecież się nic nie dzieje.


CZEPIEC


A toć przecie wciąż mówicie,
jeśli rozumiem co z tego;
ponoć nawet pierwsi wicie:
to rzecz wielka?


GOSPODARZ


Jaka?!


CZEPIEC


Dnieje[506]!!!


POETA


Dnieje, tak, to tam szaleje
ta majaka z chmur i mgły,
ta majaka, co sie wieje
ponad łan.


PAN MŁODY

ku oknu


Na liściach skry.
Opalowa rosa spływa;
przesiewa się w dyjamentach
z drzew, jak wiszar[507] w skalnych pętach. —
Cud!


CZEPIEC


Pon ino widzisz pchły,
pchły, świecidła, rosę, ćmy,
a nie chcesz znać, co som my:
że w nas dnieje, dusa świci,
że zarucko[508] kur zapieje,
że na nas czekają w mieście,
że nas tu jest ze dwiedzieście
z kosom, cepem, żelaziwem
i że to, to nie som sny.


POETA


Co on mówi? A to dziwne,
bo mi się to dziś marzyło:
jako dramat, jako sen.


PAN MŁODY


Co za temat!


POETA


Chłopska krew
i ten jego pański gniew.


GOSPODARZ


Nas czekają? — Was czekają?
Zaraz — coś to — coś tu było,
co już o tym mnie mówiło —
lecz kto, jaki…


CZEPIEC


Ktoś tu był,
co przejechał duże światy,
ponoś kajsi[509] z Ukrainy;
przywiózł hasło cy papiry,
rozesłać kazał wiciny[510] —
a są tu za progiem ludzie,
mogą świadczyć, jak z północka
słyszeli brząkanie liry.


POETA

do brata


Liry brzęki po północy,
jakeś ty leżał w niemocy,
ja słyszałem.


PAN MŁODY


Ja słyszałem
od podwórza, z tego sadu.


POETA


Z tego sadu, spod jabłonki,
ale sobie myślę: mrzonki —
może ktoś się ubrał w dzwonki?


GOSPODARZ


A był także jakiś taki —
był też inny — nie pamiętam —
ale mi coś świta —


CZEPIEC


Pany —
wyście ino do majaki;
niechże który wyjrzy w pole,
co sie widzi hań na dole,
kandy[511] jest krakowsko ścizka.


POETA

wychodzi


I stąd widzieć, bo to z bliska;
trza zobaczyć.


#### SCENA XX

Pan Młody, Czepiec, Gospodarz

PAN MŁODY


Po cóż gniewy?
takiście są rozpaleni.


CZEPIEC


A tam, panie, się rumieni;
na powietrzu słychać śpiewy.


PAN MŁODY


Wyście, Czepiec, w gorącości,
to wam się coś marzy, dzwoni.


CZEPIEC


Panie młody, tam ktoś goni,
tyle chłopa, tyle koni,
idź pon ujrzyć.


PAN MŁODY

wybiega


Co tam znowu?


#### SCENA XXI

Gospodarz, Czepiec

GOSPODARZ


Kum pijany — ja pijany.
Ładnie wam tak z kosą w dłoni.


CZEPIEC


Psiakrew — — jo mom stać,
a tu ludzie chcom się rwać.
Podźcie, chłopcy — Kasper, podź!
Stańcie se tu kole proga.


Uchylił był drzwi nawołując; wchodzi dwóch parobków z nastawionymi kosami; z tych Kasper w stroju drużby. Stają na warcie: jeden przy drzwiach w głębi, drugi u drzwi weselnych.

#### SCENA XXII

Gospodarz, Czepiec, Parobcy

GOSPODARZ

do Kaspra


Zamknij, niech nie lazom[512] baby.
A więc co to — co to, co — ?!


CZEPIEC


Któż to u was był — no kto?
Jeźli mos pon w sercu Boga,
to sie z nami zgódź.


GOSPODARZ


Czekaj, czekaj, coś mi świta:
ktoś był u mnie, mówisz kum
taki w głowie słyszę szum —
nie pamiętam, myśl ukryta
nie może się dobyć z głębi — —
coraz innych myśli tłum…


CZEPIEC


Pon se ino serce ziębi
tym myśleniem, sumowaniem:
boby sie pon usroł na niem.


#### SCENA XXIII

Poprzedni, Pan Młody

PAN MŁODY

we drzwiach


Stado mi białych gołębi
wyfurknęło przed sam nos,
że aż Jaga krzykła w głos;
powietrze się od nich kłębi.
Jaga, podź no!


KASPER

u drzwi weselnych


Nie trza Jagi.
Tu sie ważne grajom sprawy;
podź ta pon, boś tu ciekawy,
ino nie trza żadnych bab.


#### SCENA XXIV

Poprzedni, Panna Młoda

PANNA MŁODA

szarpła drzwi silnie i wchodząc odpycha Kaspra


Pódzies, selmo, jakiś drab!
Bedzies mi tu groził wniść[513],
żeś se wraził w rękę żyrdź,
kces[514] kim rządzić, taki cap —
wraź se jeszcze na łeb ćwirć[515]!


PAN MŁODY


Cóż ci o to?


KASPER


Jasna pani!
Poszłabyś sie przespać ś nim.


PANNA MŁODA


Wyście wszyscy niewyspani,
w izbach swąd, a we łbie dym.


#### SCENA XXV

Poprzedni, Poeta

POETA

wbiegając


Huragan się czarnych wron
zerwał z pola, gdzieś z tych stron,
i z krakaniem wielkim goni;
taki był głęboki ton
w tym krakaniu czarnych wron,
jakby jakiś niosły plon
we łbach.


GOSPODARZ


Bracie — nie to.


POETA


Na chmurach się dziwy stroją.


PAN MŁODY

ku oknu


Z daleka już widać róż;
przypatrz się, tak oczy zmruż:
co za gra tych pierwszych zórz!


POETA


Z chmur się stawia jakby tron
i jakieś zjawiska skrzydeł
koło tronu.


CZEPIEC


Widzioł pon!


#### SCENA XXVI

Poprzedni, Gospodyni

GOSPODYNI

wchodząc żywo


Słyszcie, chłopy, podźcie patrzeć,
jakieś wojsko w ogniu stoi.
Całe pole pod Krakowem
od tych kosisków się roi.


GOSPODARZ


Ha! — już stoją!


POETA


Tyś widziała —
muszę widzieć! płoniesz cała!

odbiegł, wiodąc za sobą Gospodynią


#### SCENA XXVII

Poprzedni, prócz Gospodyni i Poety

PAN MŁODY


Cóż wy tutaj?


PANNA MŁODA

ciągnie go ze sobą


Podź sie patrz:
dają znaki, dają znaki!


PAN MŁODY


A cóż za świat jakiś taki;
to ciekawe, to ciekawe.


Wybiegają obydwoje.

#### SCENA XXVIII

Poprzedni, prócz Państwa Młodych, Poeta

POETA

wraca szybko


Słyszałem w powietrzu wrzawę,
coś jakoby głosy, śpiew,
ale wiatru zimny wiew
w coraz inną dmucha stronę
i co było już widome,
już, zdaje się, pojawione,
staje się nagle znikome;
umilka i cichnie śpiew,
przestaje się chylić krzew…


#### SCENA XXIX

Poprzedni, Pan Młody

PAN MŁODY

wraca pędem


Ze Zorzy się zrobiła krew:
taki sznur krwi wydłużony
ponad Kraków[516] — krwawy pąs,
jakby wieża Zygmuntowska
miała we dwie strony wąs.


#### SCENA XXX

Poprzedni, Panna Młoda

PANNA MŁODA

wraca pędem


Ogromny przyleciał ptak,
hań[517] se na ganecku siad,
taki ci ogromiec kruk.
Potem sie ze skrzydlich wag
uniósł, wzleciał, znowu spad,
potrzaskał gałązki brzóz,
strącił rosy gęsty deszcz
i posed — !


#### SCENA XXXI

Poprzedni, Gospodyni

GOSPODYNI

wpada


Niech broni Bóg!!!
Cóz wy chcecie, co wy chcecie!?
Cózeście sie kosów jeni[518];

do Czepca

idźcież, kumie, haw[519] do sieni,
boście całom noc nie spali.


KASPER


Coroz wiency[520] nas sie wali[521].


#### SCENA XXXII

Poprzedni, wielu Chłopów z kosami i różną bronią, poubieranych jak do drogi

GOSPODYNI


Gwałtu rety, Boże chroń!
Kto wam wraził kosy!?


CZEPIEC


Broń!!
Dejcie, matka, spokój dziś,
trza nam iść.


GOSPODARZ


Trza nam iść.
Coś mi świta; — świta w polu.
Wszyscy widzą jakieś cuda.
Sen — sny: bajki — Myśl: kąkolu!
Precz, kąkolu, chwaście, precz. —
Niechże wymiarkuję rzecz:
ktoś był — kazał — co — ?


POETA

do Gospodarza


Co, bracie,
w tobie się szamoce ból.


PAN MŁODY

do Panny Młodej


Mgły się już rozwłóczą z pól;
będzie ranek śliczny — Jaga,
wczoraj były wichry, burza,
dzisiaj wszystko się rozchmurza,
moja duszo, jużeś moja.


POETA

do Gospodarza


Mnie się w nocy zjawił duch:
na nim była czarna zbroja;
napadł na mnie tak obcesem,
krzyczał słowa, takie słowa,
wytężałem cały słuch.


GOSPODARZ

do Poety, a słuchany przez wszystkich


Tak mi cięży, cięży głowa.
To powietrza ranny wiew.
Czy to prawda, bracie drogi,
że oni tam jakiś śpiew
napowietrzny słyszą gdziesi?


POETA


A może we wichrach biesi[522]
śpiewają i pryszczą krew
na chmury — ?


PAN MŁODY


Na niebie ruch.


GOSPODARZ

do Poety


Mówisz, żeś wytężył słuch —
bracie — skądś te słowa znam:
„wytężać — wytężać słuch”.


#### SCENA XXXIII

Poprzedni, Haneczka, Zosia

HANECZKA

do Pana Młodego


Bratku, w niebie jakiś ruch,
jakieś wojny, jakieś dziwy:
gonitwy po chmurach konne.


ZOSIA


A powietrze takie wonne…


HANECZKA


Gonitwy po niebie konne;
rycerze jacyś ogromni
stoją równo w dwa szeregi
i dalekim łanem drzewców
godzą na się wielkim pędem.


PAN MŁODY


A to graniczy z obłędem,
tyle zwidzeń, dziwów tyle;
jak to człowiek z czego byle
wysnuje znaczące rzeczy.


HANECZKA

do Czepca


Ach, jaka to wielka kosa,
moiściewy, taka szczytna;
można by nią ciąć niebiosa
na płaty, jak sztukę płótna.


CZEPIEC


Nie daj Boże ciąć po niebie;
mowa jakaś bałamutna;
zjawi się w naszy potrzebie
nie bluźniercza, ale bitna;
panienka se rezolutna,
jesce[523] nic o kosach nie wi[524].


HANECZKA


Jacyście wy, moiściewi,
dajcie no mi ją do ręki.


CZEPIEC


A to juz nie lo[525] panienki;
Sprawa inso[526].


GOSPODARZ

do Poety, a słuchany przez wszystkich


Sprawa, Sprawa!
Duch! — przez Boga — Duch — miarkuję:
Ta noc była: dziwna jawa —
miałem gościa — kto przeczuje? —
Była na dusze obława.


POETA


Widziałem rycerza w zbroi,
bracie, mówisz: Duch!


GOSPODARZ


Mój bracie,
przyleciał Duch — ludzie moi!
Jeszcze w oczach, jak cień, stoi.
Przypominam, przypominam:
człowiek stary, z brodą siwą,
twarz owita w siwy włos,
w kożuchu ogromnym czerwonym
przyszedł tu.


STASZEK

który się przecisnął ku Gospodarzowi przez gromadę chłopów i bab w natłoku zebraną na izbie


Przyjechał, wim,
trzymaliśmy konia razem z nim;
koń był biały.


KUBA

tuż za Staszkiem


W siodle lira.


GOSPODARZ


Myśli zbieram, słuch naginam…


POETA


W siodle lira…


STASZEK


Dwa pistolce.


GOSPODARZ


W mózgu kłuje — jakby kolce:
myśli zbieram…


CZEPIEC

do gromady otaczającej Gospodarza


Myśli zbira[527].


GOSPODYNI


O mój Boże, jakiś chory —


GOSPODARZ


Lżej, opadła z piersi zmora. —
Słuchajcie — wytężcie słuch:
był u mnie Duch: Wernyhora!


WSZYSCY


Co ty mówisz, wszelki duch?!


GOSPODARZ


Oblatywał nocą dwory,
był spokojny, dziwnie silny,
dawał mi rozkazy, hasła,
a był w sprawach takich pilny,
nic w nim Siła, Moc nie gasła.
Spieszył się, wyleciał zara[528],
miał objechać liczne dwory
i miał wrócić do tej pory.


WSZYSCY


Tego rana?!


GOSPODARZ


Tego rana.


WSZYSCY


I cóż rozkaz — — ?!


GOSPODARZ


Wić posłana.


POETA

ku kosynierom


Boże, toście wy są z Wici?


CZEPIEC


A som ludzie rozmaici;
my ta wiemy od chłopaków,
co sie trzymali czapraków,
jak ta śkapa[529] w dworcu stała.


STASZEK


Co sie szarpią, to kopała;
trzymaliśmy uzdki w łapach;
mnie i Kubie pyski sprała;
co za pon na takich śkapach!


GOSPODARZ


Wernyhora! — Wernyhora!
Obudziłem się ze snu —
kazał broń — broń kazał brać!


POETA


Lecieć?!


GOSPODARZ


Nie — tu w miejscu stać.
Czekać, jak zapieje kur,
wytężać, wytężać słuch,
aż się pocznie słyszeć ruch
od Krakowa na gościńcu.


GOSPODYNI

z drugiej izby


Tyle luda na dziedzińcu.


PANNA MŁODA

we drzwiach


Sami swoi!


GOSPODYNI

z drugiej izby


Som i z Toń[530].
Cała pod Krakowem błoń
pełna ludu, pełna kos!


POETA


Jakaś złuda.


GOSPODARZ


Jakiś los.


POETA


Jakoweś wołanie duszy;
w tak długiej żyjemy głuszy.


PAN MŁODY


Jakiś błysk, jakiś dźwięk.


POETA


Jakieś serce krzyczy w głos.


CZEPIEC


A! pon słucho! A! pon zmięk!


POETA


Słuchać, słuchać, co to być ma — — ?


GOSPODARZ


Ma być słychać tętent, pęd.


POETA


Tętent konia.


HANECZKA


Kto przyjedzie?


GOSPODARZ


Nie tu, ale na gościniec
wjedzie stary lirnik siwy.


HANECZKA


Wjedzie stary Wernyhora!?!


GOSPODARZ


I przeżegna lirą niwy —
wtedy trzeba się pokłonić,
potem siąść na koń.


POETA


I gonić!


GOSPODARZ


Nie wiem — potem co — tajemno
potem świt…


POETA


Jeszcze mrok, ciemno.
Jeszcze świt daleki, z dala
łuna zorna się zapala,
świt…


CZEPIEC


Ma zapiać trzeci kur.


GOSPODARZ


Tak, na znak.


POETA


Te widma chmur
znaczą? — ?


GOSPODARZ


Znaczą! Widma!


PAN MŁODY


Wzdęła się na chmurach wydma;
ucichło się, szumy zaszły.


POETA


Słuchać!


CZEPIEC


Słuchać.


HANECZKA


Słuchać —


GOSPODARZ


Cóż…?


PAN MŁODY

u okna zasłuchany


Jakiś pęd, ile mój słuch —
szedł, lecz wplątał się w sad grusz;
drzewa go więżą.


POETA

wśród ogólnej ciszy


Brzęk much,
nad malw badyle suche
brzęczy przedranny szum.


GOSPODYNI

szepce


Poklękali, luda tłum,
patrzajcie hań ku dworcowi.


PANNA MŁODA

z wykrzykiem


Coraz nowi, coraz nowi!!


HANECZKA

między Gospodarzem a Czepcem; przez łzy


Czy on sam, czy jedzie społem
z kim — czy jest kto z nim? — ?


GOSPODARZ


Pokłońcie się o ziem czołem:
ma przyjechać z ARCHANIOŁEM,
od gościńca, od Krakowa…
Na Zamku czeka KRÓLOWA[531]
z Częstochowy.


POETA


Bracie, Duch!


GOSPODARZ


Natężać, natężać słuch.


HANECZKA


Rany Boskie, słyszę!


GOSPODYNI


Kaj?


PANNA MŁODA


Hań, daleko, słyszę.


PAN MŁODY


Gdzie?!


POETA

półgłosem


Spadły liście suche z drzew.


PAN MŁODY

szeptem


Ustał przecie wiatru wiew.


POETA


Zerwały się wrony dwie
ze sadu.


PAN MŁODY


Z ogrodu w sad.


PANNA MŁODA


Zajść do pola!


GOSPODARZ


Cicho!


HANECZKA


Cyt!


GOSPODYNI

śród milczenia


Może i słychać co — ?


POETA

rękę stulił przy uchu, głowę pochylił ku piersiom brata


Świt!


GOSPODARZ


Słychać, słychać…


POETA

pewny, z dłonią przy uchu


Wielki Duch!
Wytężać, wytężać słuch.
Słychać.


GOSPODARZ


Cicho!


PAN MŁODY

z uchem przy szybie okienka


Pędzi ktoś.


HANECZKA

zapatrzona przed siebie, osłaniając dłońmi twarz


Zosiu, Zosiu, Boga proś,
jedzie!


ZOSIA


Tętni!


GOSPODARZ


Jedzie!


POETA


Goni!


CZEPIEC

cały w słuchu


Będzie ze sta, do sta koni.


GOSPODYNI


Tętni.


KASPER


Jedzie.


PANNA MŁODA


Dudni.


POETA


Pędzi! — — —


GOSPODARZ


Cicho — świta, świta, zorze!
Prawie widno — to On — Boże!
On, On — cicho — Wernyhora. —
W pokłon głowy, prawda żywa,
Widmo, Duch, Mara prawdziwa.


POETA


Świtanie na lutniach gędzi…


PAN MŁODY


Tętni.


PANNA MŁODA


Jedzie.


GOSPODYNI


Tętni.


CZEPIEC


— Pędzi.


Wszyscy w nasłuchiwaniu, pochyleni ku drzwiom i oknu — w ogromnej ciszy, w przejęciu.

GOSPODARZ


— — — — — — — — — — — —
Słuchajcie, kochani, dzieci —
ażeby to była prawda:
że Wernyhora tam leci
z Aniołem, Archaniołem na czele;
że tej nocy, gdy my przy muzyce,
przy weselu, gdy my w tańcowaniu,
tam, kędyś, stało się tak wiele:
że Kraków ogniami płonie,
a MATKA BOŻA w koronie,
na Wawelskim zamkowym tronie
siedząca, manifest pisze[532]:
skrypt, co przez cały kraj poleci
i tysiące obudzi i wznieci. —
Słuchajcie, serce mi dysze,
ażeby to prawda była:
że Wernyhora tam leci,
a za nim tabunem konie!


PAN MŁODY


Coraz bliżej?


POETA


Klęknąć!!


CZEPIEC


— — — Stanął, wrył.


GOSPODARZ


Strzymał, widać, z całych sił.


HANECZKA

w zachwyceniu


Gdyby to Archanioł był.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .


Wszyscy pochyleni, półklęczący, zasłuchani; silnie dzierżąc w prawicach kosy; to imając szable, ze ściany pochwycone; to znów jakieś flinty i pistolety; w tym zasłuchaniu jak w zachwycie duszy; dłoń do ucha przychylona. — Słychać było rzeczywiście tętent, który nagle bliski, coraz bliższy — tuż ustał — — słychać po chwili ciężkie kroki szybkie, gwałtowne, w sień, w drugą izbę, aże we drzwiach w głębi staje pierwszy drużba:

#### SCENA XXXIV

JASIEK


Maryś, panie, panie — Jezu!
koń w podwórcu padł.

rozglądając się

Cóż wy — Hanka — Jaga — hej,
cóż wy — cóż to, Jaga — ej
— — — — — — — — — — — —
Cóż to, co to, czy zaklęci:
stoją wsyscy jak pośnięci;
słysta[533], Hanuś, Błażek, matuś,
panie młody, Czepiec, tatuś,
panie, cóż to — czy zaklęci;
stoją syscy[534] jak pośnięci;
— — — — — — — — — — — —
Aha; prawda, żywy Bóg,
przecie miałem trąbić w róg;
kaz ta[535], zaś ta, cyli[536] zginoł,
cyli mi sie ka[537] odwinoł —
kajsim zabył[538] złoty róg,
ostał mi sie ino[539] sznur.
— — — — — — — — — — — —


Z izby głębnej, od chwili, wszedł był, w tropy za Jaśkiem, kołyszący się słomiany Chochoł.

#### SCENA XXXV

CHOCHOŁ


. . . . . . . . . . . . . . . . . .
Jak ci spadła czapka z piór.


JASIEK


Tom sie chyloł[540] po te copke[541],
to mi może sie odwinoł.


CHOCHOŁ


Miałeś, chłopie, złoty róg,
miałeś, chłopie, czapkę z piór:
czapkę ze łba wicher zmiótł.


JASIEK


Bez tom[542] wiechę[543] z pawich piór.


CHOCHOŁ


Ostał ci sie ino sznur.


JASIEK


Najdę[544] ka[545] gdzie przy figurze.


CHOCHOŁ


Pod figurą ktosik stał[546].


JASIEK


Strasy u rozstajnych dróg — —
cy to pioł, cy nie pioł kur?


Wybiega przez drzwi weselne, przeciskając się przez gromadę znieruchomioną; — słychać tupot jego kroków w sieni — to raz się zastanowi, to dalej biegnie; …w trop za nim kołysze się Chochoł, szeleszcząc słomą po potrącanych ludziach.

Od sadu, od pola, we świetle szafiru, co idzie jak łuna błękitna — głosy się cisną przedrannych ptasich świergotań; niebieskie to Światło wypełnia jakby Czarem izbę i gra kolorami na ludziach pochylonych w pół-śnie, pół-zachwycie. — Przeze drzwi w głębi wraca Jasiek i patrzy dokoła, i oczom nie wierzy, i coraz się słania od grozy.

#### SCENA XXXVI

JASIEK


Juz świtanie, juz świtanie —
tu trza bydłu paszę nieść,
trza rżnąć sieczki, warzyć jeść; —
jakże ja se rade dam,
oni w śnie — ja ino[547] sam — ?
— — — — — — — — — — — —
Syćko[548] tak porozwierane —
syćko z rękami na usach,
dech im zaparło w dusach;
jako drzewa wrośli w ziem,
jak tu, co tu radzić jem — ?
— — — — — — — — — — — —
Kajsim zabył złoty róg,
u rozstajnych może dróg,
copke strasny wicher zwiał
bez tom wiechę z pawich piór;
żebym chocia róg ten miał —
ostał mi sie ino sznur.
— — — — — — — — — — — —
Straśnie sie zasumowali,
tak im czoła zmarszczek spion,
jakby ciężko pracowali…


#### SCENA XXXVII

Przez drzwi głębne od chwili wsunął się był za Jaśkiem tropiący Chochoł; a teraz na skrzynię malowaną się wygramolił i ze skrzyni tak do drużby poczyna:

CHOCHOŁ


To ich Lęk i Strach tak wzion,
posłyszeli Ducha głos:
rozpion sie nad nimi Los.


JASIEK


Tak sie męcą, pot z nich ścieko,
bladość lica przyobleko; —
jak ich zwolnić od tych mąk?


CHOCHOŁ


Powyjmuj im kosy z rąk,
poodpasuj szable z pęt,
zaraz ich odejdzie Smęt.
Na czołach im kółka zrób,
skrzypki mi do ręki daj;
ja muzykę zacznę sam,
tęgo gram, tęgo gram.


JASIEK

który był uczynił rzecz


Ka te kosy złożyć — — ?


CHOCHOŁ


W kąt.


JASIEK

ciska za piec drzewca


Nik ich ta nie najdzie stąd.


CHOCHOŁ


Ze skałek[549] postrzepuj proch
i ciś je w piwniczny loch.
Lewą nogę wyciąg w zad[550],
zakreśl butem wielki krąg;
ręce im pozałóż[551] tak:
niech się po dwóch chycą[552] w bok;
odmów pacierz, ale wspak[553].
Ja muzykę zacznę sam,
tęgo gram, tęgo gram:
będą tańczyć cały rok.


JASIEK

który był uczynił wszystką rzecz


Już ni majom[554] kos.


CHOCHOŁ


Rozśmiej im się w nos.


JASIEK


Już ich odszedł Smęt.


CHOCHOŁ


Już nie mają pęt.


JASIEK


Chytajom sie w tan.


CHOCHOŁ


Już nie czują ran.


JASIEK


Zniknoł czar!


CHOCHOŁ


To drugi CZAR!


A zaklęte słomiane straszydło, ująwszy w niezgrabne racie[555] podane przez drużbę patyki — poczyna sobie jak grajek-skrzypek — i — słyszeć się daje jakby z atmosfery błękitnej idąca muzyka weselna, cicha a skoczna, swoja a pociągająca serce i duszę usypiająca, leniwa, w omdleniu a jak źródło krwi żywa, taktem w pulsach nierówna, krwawiąca jak rana świeża: — melodyjny dźwięk z polskiej gleby bólem i rozkoszą wykołysany.

JASIEK

jest teraz kontent a dziwuje się


Tyle par, tyle par!


CHOCHOŁ


Tańcuj, tańczy cała szopka,
a cyś to ty za parobka?


JASIEK

z ręką do czoła, jakby se chciał na ucho nasunąć czapki


Kajsi mi sie zbyła copka[556] —
przeciem drużba, przeciem drużba,
a drużbie to w copce służba.


CHOCHOŁ

w takt się chylą a przygrywa


Miałeś, chamie, złoty róg,
miałeś, chamie, czapkę z piór:
czapkę wicher niesie,
róg huka po lesie,
ostał ci sie ino sznur,
ostał ci sie ino sznur[557].


Kogut pieje.

JASIEK

jakby tknięty, przytomniejąc


Jezu! Jezu! zapioł kur!
Hej, hej, bracia, chyćcie koni!
chyćcie broni, chyćcie broni!!
Czeka was WAWELSKI DWÓR!!!!!


CHOCHOŁ

w takt się chyla a przygrywa


Ostał ci sie ino sznur.
— — — — — — — — — — — —
Miałeś, chamie, złoty róg.


JASIEK

aże ochrypły od krzyku


Chyćcie broni, chyćcie koni!!!!


A za dziwnym dźwiękiem weselnej muzyki wodzą się liczne, przeliczne pary, w tan powolny, poważny, spokojny, pogodny, półcichy — że ledwo szumią spódnice sztywno krochmalne, szeleszczą długie wstęgi i stroiki[558] ze świecidełek podzwaniają — głucho tupocą buty ciężkie — taniec ich tłumny, że zwartym kołem stół okrążają, ocierając o się w ścisku, natłoczeni.

JASIEK


Nic nie słysom, nic nie słysom,
ino granie, ino granie,
jakieś ich chyciło spanie…?!


Dech mu zapiera Rozpacz, a przestrach i groza obejmują go martwotą; słania się, chylą ku ziemi, potrącany przez zbity krąg taneczników, który daremno chciał rozerwać; — a za głuchym dźwiękiem wodzą się sztywno pary taneczne we wieniec uroczysty, powolny, pogodny — zwartym kołem, weselnym —


————————


Kogut pieje.

JASIEK

nieprzytomny


Pieje kur; ha, pieje kur…


CHOCHOŁ

nieustawną[559] muzyką przemożny


Miałeś, chamie, złoty róg….
— — — — — — — — — — — —

świetlica — izba jasna, reprezentacyjna, gdzie m.in. przyjmuje się gości; także salę królewską w „dworcu Bolesławowym” nazwie Wyspiański w dramacie Bolesław Śmiały „świetlicą”. [przypis redakcyjny]

krasy — barwny; piękny. [przypis redakcyjny]

kierezja a. karazja — sukmana granatowa z czerwonymi wyłogami i szerokim kołnierzem, ozdobionym haftami i błyszczącymi blaszkami, opadającym nisko na plecy; kierezja i rogatywka czerwona, „krakuska”, należały do szczególnie charakterystycznych składników chłopskiego stroju spod Krakowa. [przypis redakcyjny]

kaftan — noszony pod sukmaną (kierezją) żupanik z rękawami, granatowy na czerwonej podszewce, naszywany frędzlami i metalowymi guziczkami. [przypis redakcyjny]

kabat — wcięta w pasie kurtka czerwona albo jasnobłękitna, z dwiema fałdami z tyłu, niekiedy naszywana. [przypis redakcyjny]

alkierzyk — izdebka przylegająca do większej izby, zwykle bez okien. [przypis redakcyjny]

przysłonione — dziś popr.: przysłonięte. [przypis edytorski]

krzew otulony w słomę — tzw. chochoł albo chachoł; motyw u Wyspiańskiego powtarzający się; występuje np. w obrazie (pastelu) Chochoły już w 1898 r., także w Nocy listopadowej (1904) mowa jest o „krzewach w słomianej uwięzi”. Słownik języka polskiego, tzw. warszawski, z 1900 r. objaśniał, podając formy oboczne: chochoł, chachoł etc.: „a) wierzch spiczasto okrągły, wierzchołek spiczasto wypukły (…); b) najwyższy snop w mendlu (…) (snop rozczapierzony i opuszczony w okap, niby daszek); c) snopek przykrywający ul (…); c) okrycie słomiane, używane przez pasterzy w polu” i inne. Znaczenie, w jakim wyrazu używa Wyspiański, było, jak się okazuje, opracowującym Słownik (przed Weselem) nieznane. [przypis redakcyjny]

świeczniki żydowskie — siedmioramienne o charakterystycznym kształcie; świece w nich zapalali Żydzi w świąteczny wieczór piątkowy (przed szabatem); z uwagi na piękny kształt przyjęły się również poza środowiskiem żydowskim. [przypis redakcyjny]

Matejkowski „Wernyhora” — obraz Jana Matejki z 1883 r.; według relacji świadków jego reprodukcja wisiała w domu Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach Małych. Wernyhora to legendarna (lub na pół legendarna) postać Kozaka-wróżbity, którego przepowiednie miały się spełnić w drugiej połowie XVIII i w początkach XIX wieku. Wróżby Wernyhory łączono z dalszymi losami Polski i Ukrainy, widząc w nim w szczególności proroka „zmartwychwstania” Polski i rzecznika pojednania między narodami obu krajów. Postać Wernyhory zyskała dużą popularność w literaturze romantycznej — u S. Goszczyńskiego, L. Siemieńskiego, M. Czajkowskiego, J. Słowackiego. Sen srebrny Salomei z występującą w nim postacią Wernyhory grano właśnie w teatrze krakowskim w 1900 roku (premiera 24 marca). Sam Wyspiański pisał (nieukończony) rapsod Wernyhora począwszy od kwietnia 1900 r. i rysował jego postać (projekty witraża). [przypis redakcyjny]

Matejkowskie „Racławice” — obraz Jana Matejki Kościuszko pod Racławicami (dziś w Muzeum Narodowym w Krakowie), przedstawiający znany moment powitania „naczelnika w sukmanie” przez podkrakowskich kosynierów z Bartoszem Głowackim po zdobyciu przez nich rosyjskich armat. Motyw ten, popularny i nasycony treścią ideową w XIX w., był przedmiotem poematu Teofila Lenartowicza Bitwa racławicka (1858) i później sztuki Władysława Ludwika Anczyca Kościuszko pod Racławicami. [przypis redakcyjny]

do maści — do koloru, w tym samym kolorze. [przypis redakcyjny]

empire (fr.) — styl cesarstwa; styl architektury, mebli itp., rozwinięty najpierw we Francji na początku XIX w., w okresie panowania cesarza Napoleona I, nawiązywał do form sztuki Rzymu cezarów. W meblarstwie charakterystyczne były formy proste, przejrzyste, ozdoby z brązu, motywy orientalne. [przypis redakcyjny]

alabastrowe kolumienki — „klasyczne” kolumienki należały do znamiennych elementów konstrukcji zegarów w stylu cesarstwa; alabaster: marmur o barwie białej, prześwietlony, półprzejrzysty. [przypis redakcyjny]

skrzynia (…) malowana — takie skrzynie były sprzętami znajdującymi się w niemal każdym podkrakowskim domu, należąc do wyprawy ślubnej; były barwne, malowane głównie w stylizowane kwiaty. [przypis redakcyjny]

obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej — kopia obrazu z Ostrej Bramy w Wilnie. [przypis redakcyjny]

obraz Matki Boskiej Częstochowskiej — kopia obrazu z Jasnej Góry w Częstochowie. Wyspiański sam namalował sobie szkic tego obrazu dla potrzeb scenografii Wesela (lecz na scenie zawieszono jego specjalnie przygotowaną kopię). [przypis redakcyjny]

Czepiec — jedna z postaci, mających (wraz z nazwiskiem) prawzór w rzeczywistości. Błażej Czepiec, wówczas pisarz gminny w Bronowicach, był starostą weselnym na weselu Lucjana Rydla. Oczywiście, jak i w innych wypadkach, postać w dramacie Wyspiańskiego nie jest odtworzeniem osoby rzeczywistej, lecz konstrukcją o określonej funkcji w kompozycji utworu. [przypis redakcyjny]

Chińcyki trzymają się (…) — jesienią 1899 r. wybuchło w Chinach tzw. powstanie bokserów, skierowane przeciw cudzoziemcom, a właściwie przeciw imperialistycznej dominacji mocarstw europejskich na obszarach „Cesarstwa Nieba”. Interwencja wojskowa w 1901 r. tych państw (między nimi również monarchii Austro-Węgier) doprowadziła do stłumienia ruchu rewolucyjno-niepodległościowego i do zwiększenia zależności Chin od mocarstw. Z końcem 1900 roku (a w Weselu „rzecz dzieje się w roku tysiąc dziewięćsetnym”) rząd chiński jeszcze opierał się ich naciskowi, kiedy spotkał się z żądaniem krwawych represji na powstańcach. Pytanie Czepca ma zatem treść najzupełniej aktualną. [przypis redakcyjny]

kajsi (gw.) — gdzieś. [przypis redakcyjny]

cytomy (gw.) — czytamy. [przypis edytorski]

syćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

w Japonii; jak była wojna — w latach 1894–1895 toczyła się wojna japońsko-chińska; państwa europejskie wysłały tam również swoje oddziały wojskowe dla zabezpieczenia własnych interesów. [przypis redakcyjny]

wieś zaciszna (…) wieś spokojna — zapewne, mimo woli Dziennikarza, ironiczna parafraza słów Panny XII z Pieśni świętojańskiej o sobótce J. Kochanowskiego „Wsi spokojna, wsi wesoła, / Który głos twej chwale zdoła?”. Czepiec tłumaczy sobie zdanie Dziennikarza lękiem przed „ruchem” mas chłopskich (por. wiersz następny). [przypis redakcyjny]

pon (gw.) — pan. [przypis edytorski]

Głowacki, Wojciech (ok. 1758–1794) — inaczej: Bartosz, Bartos, bohater kościuszkowskiego powstania, chłop z podkrakowskich Rzędowic. Zbrojny w kosę (osadzoną „na sztorc” na 5-łokciowym drągu) odznaczył się pod Racławicami zdobywając armatę i przyczyniając się do opanowania całej baterii artylerii rosyjskiej, za co od Kościuszki otrzymał stopień oficerski. Zmarł po bitwie pod Szczekocinami wskutek odniesionych w niej ran. W postaci chłopa-kosyniera pozostał Głowacki w tradycji symbolem udziału ludu w walce o niepodległość kraju. Pisali o nim poeci, jak Lenartowicz i Anczyc, przedstawiali go malarze, jak Matejko i Wojciech Kossak. [przypis redakcyjny]

Lohengrin — bohater z kręgu legend o Graalu, syn Parsifala. Pospieszył z pomocą Elzie z Brabantu na łodzi, którą ciągnął po wodzie łabędź. Spopularyzowała tę postać opera (dramat muzyczny) Ryszarda Wagnera pt. Lohengrin; tam to śpiewa bohater tytułowy słynną (zwłaszcza na przełomie wieków) arię do łabędzia. [przypis redakcyjny]

pawimi piórami — pękami pawich piór przybierano czerwone rogatywki, „krakuski”; szczególnie zdobne w pawie pióra i długie, powiewające wstążki, białe i czerwone, były czapki drużbów weselnych. [przypis redakcyjny]

Pochwalony — zwyczajowy skrót tradycyjnego powitania „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus”, tu połączony charakterystycznie z „miejskim”: dobry wieczór państwu. [przypis redakcyjny]

wsiosko (gw.) — wsiowska, wiejska, ze wsi. [przypis redakcyjny]

radczyni — żona radcy, radnego (m. Krakowa) albo posiadającego ceniony w monarchii austro-węgierskiej tytuł radcy (np. niem. Hofrat: „radca dworu”). [przypis redakcyjny]

obcesem — obcesowo, gwałtownie. [przypis redakcyjny]

pirso (gw.) — pierwsza. [przypis redakcyjny]

raić — radzić, doradzać; tu: swatać. [przypis edytorski]

gabne (gw.) — gabnę, ujmę. [przypis redakcyjny]

syrso (gw.) — szersza. [przypis edytorski]

już posiali? — takie pytanie Radczyni zadaje… w listopadzie! [przypis redakcyjny]

Tym ta casem sie nie siwo — w tym czasie się nie sieje. [przypis edytorski]

tyz (gw.) — też. [przypis edytorski]

Jak po Marcinie jagoda — żartobliwie: po św. Marcinie (w listopadzie) jagody już powiędły. [przypis redakcyjny]

lentko (gw.) — lekko. [przypis edytorski]

pelerynka — narzucona na sutannę, była oznaką kanonika, wyższej godności kościelnej. [przypis redakcyjny]

inni także robią ślinkę — innym także cieknie ślina; inny też mają apetyt (ochotę). [przypis edytorski]

konsystorz — urząd podległy biskupowi, kancelaria diecezjalna. [przypis redakcyjny]

ciarach (gw.) — pogardliwe przezwanie ludowe szlachcica lub mieszczanina. [przypis redakcyjny]

cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

wygodała (gw.) — wygadała; powiedziała. [przypis edytorski]

krew sie (…) zesumuje (gw.) — [por.] sumować się a. szumować się: burzyć się. [przypis redakcyjny]

męcąco (gw.) — męcząca. [przypis edytorski]

śkaradne śtuki (gw.) — szkaradne sztuki (tj. kobiety). [przypis redakcyjny]

mos (gw.) — masz. [przypis edytorski]

pódź (gw.) — pójdź. [przypis edytorski]

ruchać się (daw., gw.) — ruszać się. [przypis edytorski]

Paź królowej — motyl wielkiej piękności, spotykany w Polsce; tu, oczywiście, żartobliwa gra słów (por. wiersz poprzedni, na tle całego błyskotliwego dialogu). [przypis redakcyjny]

galanteria (z fr.) — tu: dworność, elegancja względem pań. [przypis redakcyjny]

Słowa, słowa, słowa, słowa — cytat z kwestii tytułowego bohatera w Hamlecie Shakespeare'a. [przypis edytorski]

kolorowa bajecznie — żartobliwie ironiczny (ze strony autora) wyraz zachwytu estetycznego „barwnością” ludu, niemal przytoczenie tytułu powieści Sewera Bajecznie kolorowa, której wątku użyczyło małżeństwo Włodzimierza Tetmajera z Anną Mikołajczykówną. [przypis redakcyjny]

cięgiem ino godos o tem (gw.) — ciągle tylko mówisz o tym. [przypis edytorski]

Jaguś — forma spieszczona imienia Jadwiga; takie było imię młodej z Mikołajczyków Rydlowej. [przypis redakcyjny]

juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

z tą koroną — chodzi tu o wieniec ślubny panny młodej: „jakby jakaś mitra wysoka, upleciona z trzęsideł złocistych i z błyskotek, z kolorowych paciorków i wstążek” (z listu L. Rydla do Vondračka). [przypis redakcyjny]

w Sukiennicach, w gabilotce — w gablotce kramu w hali krakowskich Sukiennic. [przypis redakcyjny]

zapaseczka — zapaska, w stroju chłopek była zarazem fartuchem i pelerynką, zależnie od uwiązania. [przypis redakcyjny]

mom (gw.) — mam. [przypis edytorski]

zezuć a. zzuć — zdjąć (buty). [przypis edytorski]

ze sewcem (gw.) — z szewcem. [przypis edytorski]

kpać — wykpić, oszukać. [przypis edytorski]

Sfinks (mit. gr.) — istota o ciele lwa i ludzkiej głowie; według mitu greckiego Sfinks stawiał pytania, od których zależał los człowieka: kto nie umiał odpowiedzieć, ginął. Przenośnie: oznacza osobę zagadkową. [przypis redakcyjny]

Meduza (mit. gr.) — jedna z trzech sióstr Gorgon, miała na głowie węże zamiast włosów, a jej wzrok mógł przemienić w kamień tego, kto na nią spojrzał. Przenośnie: osoba wzbudzająca lęk (tu: żartobliwie). [przypis redakcyjny]

harbuz (daw., gw.) — arbuz, przenośnie: odmowa, rekuza, odrzucenie starającego się [o rękę panny; red. WL]. [przypis redakcyjny]

snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

przedsię (daw.) — przecież; a jednak. [przypis edytorski]

Psyche (mit. gr.) — ukochana Erosa, boga miłości, wyobrażana w postaci dziewczyny o skrzydłach motyla, oznaczała też duszę ludzką. [przypis redakcyjny]

etykieta — kartka z napisem o charakterze stałego zaklasyfikowania do odpowiedniej grupy przedmiotów. [przypis redakcyjny]

Fortuna (mit. rzym.) — bogini losu i szczęścia. [przypis redakcyjny]

złote runo — w mitol. gr. złote runo owcze, po które do Kolchidy wyprawił się Jazon (wyprawa Argonautów); tu przenośnie: szczęście i dostatek. [przypis redakcyjny]

Parki (mit. rzym.) — trzy prządki snujące nić ludzkiego życia; jedna z nich, najstarsza, przecinała ją ostatecznie. [przypis redakcyjny]

byśmy równo na to przyśli — byśmy równocześnie do tego doszli. [przypis edytorski]

w kolorach się mieni — ubrany jest bardzo barwnie. [przypis redakcyjny]

to już było — chodzi o chłopomanię charakterystyczną dla okresu romantyzmu, a następnie Młodej Polski, połączoną z hasłami demokratycznymi i narodowymi; fiaska kolejnych powstań osłabiły zapały w tym kierunku. [przypis edytorski]

inkszy (gw.) — inny. [przypis edytorski]

gram na skrzypce, a pan na bas — tzn. każdy inaczej; obydwaj co innego mają na myśli. [przypis redakcyjny]

modern — nowoczesna, modna (por. „modernizm”). [przypis redakcyjny]

zna cały Przybyszewski — tzn. wszystkie utwory Przybyszewskiego; ostatnie lata przed Weselem były w Krakowie pod urokiem „przybyszewszczyzny”: stąd dowód na „nowoczesność” panny Racheli. [przypis redakcyjny]

włosy (…) a la Botticelli — fryzura wówczas modna, wzorowana na uczesaniu postaci kobiecych z obrazów włoskiego malarza wczesnorenesansowego, Alessandra (Sandra) Botticellego (1444–1510); włosy były rozdzielone przedziałem na środku głowy, gładkie, spięte z tyłu nisko w węzeł. [przypis redakcyjny]

bon soir (fr.) — dobry wieczór. [przypis redakcyjny]

arka w powodzi — biblijna arka Noego; statek, na którym podczas potopu uratował on wraz z sobą rodzinę i przedstawicieli wszystkich gatunków zwierząt. [przypis redakcyjny]

ensemble (fr.) — całość zespolona; [zespół, grupa; red. WL]. [przypis redakcyjny]

feeria (z fr.) — widowisko fantastyczne, teatralne lub skomponowane na sposób teatralny. [przypis redakcyjny]

krasy — piękny. [przypis edytorski]

miarkować — rozumieć. [przypis edytorski]

na pastwę — na ofiarę (podczas polowania a. obrzędów na cześć bóstw). [przypis edytorski]

Bellerofon (mit. gr.) — heros, który dosiadłszy skrzydlatego konia, Pegaza, walczył z Chimerą, a także dokonał zemsty na Antei, zrzucając ją z konia do morza; kiedy próbował wzlecieć na Olimp, Zeus strącił go jednak z Pegaza. [przypis redakcyjny]

Galatea (mit. gr.) — boginka morska, córka Nereusa (Nereida). Słynny obraz Rafaela przedstawia Triumf Galatei. [przypis redakcyjny]

koncypient jurysta (z łac.) — praktykant adwokacki. [przypis redakcyjny]

limfa — tj. człowiek limfatyczny, „bezkrwisty”; tu w znaczeniu szczególniejszym: „nie indywidualista”. [przypis redakcyjny]

miłość wolna — swobodny związek, wolny od „przesądów”, poza przyjętymi w społeczeństwie „uświęconymi” normami; hasło „wolnej miłości” było bardzo modne na przełomie wieków XIX i XX. [przypis redakcyjny]

żarna — urządzenie do mielenia ziarna, składające się z dwu okrągłych płaskich kamieni. Te skojarzenia byłyby znamienne dla Lucjana Rydla jako autora Zaczarowanego koła, gdzie motyw młyna odgrywa znaczną rolę. [przypis redakcyjny]

kantyczki — zbiór polskich pieśni nabożnych, katolickich, śpiewanych na Boże Narodzenie (ale bywają i na inne okresy roku kościelnego). [przypis redakcyjny]

kazamaty — forteczne lochy, więzienie. [przypis redakcyjny]

bohater w zbrojej — bohater w zbroi, rycerz; w postaci Zawiszy Czarnego objawi się Poecie w akcie II. Kazimierz Przerwa-Tetmajer pisał w 1900 r. poemat dramatyczny Zawisza Czarny, który teatr krakowski wystawił w lutym 1901 r. [przypis redakcyjny]

qui amat (łac.) — który kocha; w IV Serii Poezyj K. Tetmajera (1900 r.) znajdował się cykl wierszy pt. Qui amant. [przypis redakcyjny]

zaklęty, u źródła stoi (…) — zarysowany tu obraz poetycki odpowiada obrazowi pędzla Jacka Malczewskiego Rycerz u studni. Zwrócił na to uwagę już sam Wyspiański, który przesłał Malczewskiemu egzemplarz Wesela z zakreślonym tym właśnie fragmentem. Motyw „zatrutej studni” występuje często u tego znakomitego malarza, współczesnego Wyspiańskiemu, w funkcji symbolicznej. Cykl reprodukcji obrazów z tym motywem, pt. Zatruta studnia, ukaże się w r. 1906 z poetyckim komentarzem L. Rydla. [przypis redakcyjny]

króla Piasta — Wyspiański pisał w latach 1900–1902 nieukończony rapsod (poemat) Piast. Do podania o Piaście nawiązywali już romantycy, wiążący tak odległą przeszłość, jak i przyszłość Polski z mitem ludu-narodu, z rolą chłopów w historii. Rzecz charakterystyczna, jedno ze stronnictw ludowych w I poł. XX w. przyjmie właśnie nazwę „Piast”. [przypis redakcyjny]

lo (gw.) — dla. [przypis edytorski]

inszom (gw.) — inną. [przypis edytorski]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

dusa (gw.) — dusza. [przypis edytorski]

jakby kiedy co do czego — pierwsza wyraźna aluzja do gotowości chłopów do walki („kosy wissom nad boiskiem”) z nawiązaniem do tradycji „kosynierów spod Racławic”. Zaraz dalsze fragmenty przynoszą prozaiczną wersję osadzającą tradycję i mit w codziennych realiach („było, jak go huknę w pysk”…). [przypis redakcyjny]

wi sie (gw.) — wie się; rozumie się. [przypis edytorski]

nie od tego — być chętnym. [przypis edytorski]

boisko (gw.) — stodoła, szopa. [przypis redakcyjny]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

juzem myśloł (gw.) — już myślałem. [przypis edytorski]

było przy wyborze — podczas wyborów do parlamentu Austro-Węgier w 1900 r., poprzedzonych agitacją i ostrą walką wyborczą. Jednym z kandydatów w okręgu krakowskim (w tzw. V kurii, obejmującej m.in. chłopów) był działacz chłopski Franciszek Ptak z Bieńczyc, który jednak w tych wyborach przegrał z Ignacym Daszyńskim, słynnym potem „trybunem robotniczym” (z PPS), ale wszedł do sejmu krajowego (we Lwowie), chociaż dopiero w 1909 r. [przypis redakcyjny]

sokolski dwór — budynek towarzystwa gimnastycznego „Sokół”, zresztą o szerszych ambicjach i osiągnięciach polityczno-wychowawczych; w Krakowie przy drodze w stronę Woli Justowskiej (dziś ul. J. Piłsudskiego). [przypis redakcyjny]

wisz pon (gw.) — wiesz pan; wie pan. [przypis edytorski]

pojonby sie (gw.) — pojąłby się, tzn. ożeniłby się. [przypis edytorski]

kaj (gw.) — gdzie; kaj ta: gdzież to. [przypis edytorski]

żurawiec — neol. od: żuraw, ptak czujny, lecz wędrowny („zlatam, jak się ma na lato”); w tu użytym sensie metaforycznym: bywający gościem w ojczyźnie (jak Tetmajer i wielu naówczas artystów odbywających częste podróże, zwłaszcza na zachód i południe Europy). [przypis redakcyjny]

kalenica — zwieńczenie strzechy, umocnione drewnianymi kozłami; do niedawna często znajdowały się tam gniazda bocianie (stąd obraz w metaforze Poety). [przypis redakcyjny]

jak w cmentarzu Ruisdala — na obrazie Jakuba van Ruisdaela z XVII w., znakomitego pejzażysty holenderskiego (wspomina o nim Hrabia w Panu Tadeuszu), pt. Cmentarz żydowski, krzewi się bujna roślinność pośród rozburzonych grobowców i ruin budowli w tle. [przypis redakcyjny]

duza scęścia, małe kosta (gw.) — dużo szczęścia, małe koszty. [przypis edytorski]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

pon pedzieli (gw.) — pan powiedzieli (grzecznościowa forma lm. czasownika); pan powiedział. [przypis edytorski]

latawiec — ptak bez gniazda, według baśni: wieczny tułacz. [przypis redakcyjny]

krew, rzezańce — pierwsze przypomnienie tzw. „rzezi tarnowskiej” („rabacji”) z 1846 roku, kiedy chłopi niektórych rejonów Galicji (Tarnowskie, Jasielskie) dokonali samosądu na szlacheckich mieszkańcach dworów. Niechęć o podłożu klasowym została celowo rozniecona przez administrację austriacką dla stłumienia przygotowywanego właśnie powstania narodowego. Jedną z pośrednich ofiar wielkiej prowokacji stał się radykalny ludoman i patriota, Edward Dembowski (1822–1846). [przypis redakcyjny]

pohańce — etym.: poganie, tu jako określenie pejoratywne; Ojciec nie chce pamiętać o krwawej rozprawie sprzed ponad półwiecza. [przypis redakcyjny]

Widziadło — uosobienie „pomoru”, tyfusu głodowego i cholery, który pochłonął ogromne ilości ofiar w Galicji w latach następujących po rabacji galicyjskiej, 1847–1849. Dopatrywano się w tym „kary bożej”, zesłanej na lud. Na tle tych wydarzeń osnuł swą powieść Pomór Władysław Orkan. [przypis redakcyjny]

strasno (gw.) — straszna. [przypis edytorski]

byle ka (gw.) — byle gdzie. [przypis edytorski]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

w czas zapust — podczas karnawału; krwawa akcja chłopska rozpoczęła się w połowie lutego (z 20 na 21), więc w czas „zapust”; stąd też jej popularna nazwa: „krwawe zapusty”. [przypis redakcyjny]

będzie pan twój wnuk — mój wnuk będzie panem („z panów”). [przypis edytorski]

dbo (gw.) — dba. [przypis edytorski]

tyz (gw.) — też. [przypis edytorski]

jeden Sas, a drugi w las — parafraza zdania przysłowiowego (z XVIII w.) „Jeden do Sasa, drugi do Lasa” (Leszczyńskiego): każdy w inną stronę potem pociągnie. [przypis redakcyjny]

arendarz — dzierżawca, w szczególności dzierżawca karczmy, z reguły był nim w XIX w. Żyd. Tu jednak drastyczne i paradoksalne są interesy łączące arendarza z księdzem. [przypis redakcyjny]

szyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

przeńdzie (gw.) — przejdzie. [przypis edytorski]

wylicy-sie — wyleczy się. [przypis redakcyjny]

konicz — koniczyna. [przypis redakcyjny]

rok czterdziesty szósty — rok 1846, „rabacja”. [przypis redakcyjny]

mego dziadka piłą rżnęli — aluzja do losu m.in. osób z rodzin Rydlów i Tetmajerów, które poniosły śmierć lub ciężko ucierpiały podczas „krwawych zapust” z lutego 1846 r. Należy zaznaczyć, że zgodnie z intrygą prowokatorów (rzeczników administracji austriackiej) w szczególnie wysokim stopniu wydarzenia te dotknęły patriotyczny i demokratyczny odłam szlachty, gromadzącej się po niektórych dworach dla potrzeb konspiracji politycznej (szykowano powstanie, wybuchło ono i chwilowo zwyciężyło w Krakowie). [przypis redakcyjny]

Strzemiennego! — toast pożegnalny (stp. przy wsiadaniu na koń). [przypis redakcyjny]

kurdesz — jedna z nazw (pochodzenia tureckiego) popularnej w Polsce w XVIII w. pieśni biesiadnej. Franciszek Bohomolec napisał tekst z refrenem „Kurdesz, kurdesz nad kurdeszami”. Według Boy'a, miała to być ulubiona piosenka Włodzimierza Tetmajera. [przypis redakcyjny]

nos chcom (gw.) — nas chcą. [przypis edytorski]

jo (…) som (gw.) — ja sam. [przypis edytorski]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

Albośmy to jacy, tacy — początek znanego „krakowiaka”; Jasiek z Kasprem zapewne intonują tę piosenkę. [przypis redakcyjny]

Zdobyłem se pawich piór — popularne odtąd słowa z Wesela do dawnej piosenki ludowej, niegdyś pieśni żołnierskiej: „Pod Krakowem czarny las, / Pytała się Kasia / O swojego Jasia, / Czy powróci z wojny wraz (…)”. Melodię tę wskazał Wyspiański dołączając do wydania zapis nutowy jako „Motyw muzyki wiejskiej, kończący akt III”. [przypis redakcyjny]

ślipie — oczy. [przypis edytorski]

kwarantanna — tu przenośnie: długi okres czekania. [przypis redakcyjny]

z obrazu Bern-Dżonsa — popularność znaczną zdobyły z końcem XIX wieku obrazy angielskiego malarza Edwarda Burne-Jonesa (1833–1898), współtwórcy stylu nawiązującego do włoskiego malarstwa wczesnorenesansowego (stąd nazwa prerafaelici). Znamienne dla jego obrazów były idealizowane postacie kobiece, wiotkie i eteryczne, częste motywy kwiatowe, nastrój melancholijny, kompozycja o cechach dekoracyjnych. [przypis redakcyjny]

pałuba — jak chochoł, słomiana osłona krzewu, może być również upleciona z trzciny. [przypis redakcyjny]

adie (fr. adieu) — żegnaj, pożegnanie. [przypis redakcyjny]

pour passer le temps (fr.) — dla zabicia czasu. Kazimierz Tetmajer napisał oktawą poemat Pour passer le temps (Poezje, Seria III, 1898 r.). [przypis redakcyjny]

wciórności (gw.) — diabli (właściwie: wciornostki od: wciornostek: diabeł), użyte jako przekleństwo (bodaj to wciórności!: bodaj to diabli!), tu: zło, zły los. [przypis redakcyjny]

zabił ćwika — wprawił w zakłopotanie, sprawił kłopot. [przypis redakcyjny]

kaz (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

tylo luda (gw.) — tyle ludzi. [przypis edytorski]

pon cosi trzy po trzy bają (gw.) — pan coś mówi trzy po trzy (tj. bez sensu). [przypis edytorski]

inksi (gw.) — inni. [przypis edytorski]

gody (daw., gw.) — święto; wesele. [przypis edytorski]

zaprośże — konstrukcja z partykułą -że wzmacniającą wymowę czasownika; znaczenie: zaproś koniecznie itp. [przypis edytorski]

przyjdze (gw.) — przyjdźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą). [przypis edytorski]

jak mos wole (gw.) — jeśli masz wolę; jeśli chcesz. [przypis edytorski]

przydź (gw.) — przyjdź. [przypis edytorski]

Cy on nos tyz posłucha, bo to głucho psiajucha (gw.) — czy też on nas posłucha, bo to głucha psiajucha; psiajucha (psiakrew): gw. przekleństwo, przezwisko. [przypis edytorski]

Isia — Jadwisia (Jadwiga, rzeczywiste imię córki Tetmajerów). [przypis redakcyjny]

pokil (gw.) — lub pokiel: póki, jak długo. [przypis redakcyjny]

niech se lezom (gw.) — niech sobie leżą. [przypis edytorski]

kcieć (gw.) — chcieć. [przypis edytorski]

póde (gw.) — pójdę. [przypis edytorski]

zaroz bedom (gw.) — zaraz będą. [przypis edytorski]

cepiny (gw.) — czepiny, oczepiny: główna część obrzędu weselnego, polegająca na zdjęciu pannie młodej wieńca, a nałożeniu czepca, oznaki mężatki. Odbywały się około północy, towarzyszyły im obrzędowe pieśni, potem weselnicy ze świecami obchodzili „młodą” dokoła (por.: „to pódzies w kółecko”). [przypis redakcyjny]

ocy (gw.) — oczy. [przypis edytorski]

ślipki ci sie mruzom (gw.) — ślipki (oczki) ci się mrużą. [przypis edytorski]

duzom (gw.) — dużą. [przypis edytorski]

haw (gw.) — tu. [przypis edytorski]

pódzies (gw.) — pójdziesz. [przypis edytorski]

podciez (gw.) — pójdźcie (właśc. pójdźcież: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż). [przypis edytorski]

szyćkie (gw.) — wszystkie. [przypis edytorski]

kapcan (gw.) — tu: biedak, ktoś bez znaczenia. [przypis redakcyjny]

Wynocha, paralusie! — przekleństwo lud.; zwykle: „do paralusa” (lub „do palarusa”): do diabła. Właściwie: paralus: paraliż („Bodaj cie paralus naruszył”). [przypis redakcyjny]

odpocnijze (gw.) — odpocznijże. [przypis edytorski]

haw (gw.) — tu. [przypis edytorski]

ale nie nase, Marysiu — podobnie jak dalsza: „Pilnuj, parobku, koni”, piosenki ludowe, dziś nieznane i o niezidentyfikowanej melodii; trzecia: „Pójdze, Maryś, po niewoli” rzeczywista piosenka ludowa spod Krakowa. [przypis redakcyjny]

podź (gw.) — pójdź. [przypis edytorski]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

inom (…) wszed (gw.) — (jak) tylko wszedłem (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]

ka a. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

kaś ty jest (gw.) — gdzie ty jesteś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]

hańśmy stoli (gw.) — tam staliśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]

szedł od ciebie swat — swat był przyjacielem przyszłego pana młodego, który w jego imieniu przychodził do rodziców panny poprosić o jej rękę. [przypis edytorski]

jakoześ ty blado (gw.) — jaka żeś ty blada; jak jesteś blada. [przypis edytorski]

Stańczyk — nadworny błazen (trefniś) trzech ostatnich Jagiellonów, wcześnie już wsławiony ostrym i trafnym dowcipem w tradycji rósł w znaczenie jako bystry a odważny mędrzec zatroskany o los Polski. Postać jego malował kilka razy Matejko, m.in. na obrazie Hołd pruski, wcześniej: Stańczyk (na dworze królowej Bony). Tu chodzi zapewne o ten obraz. Podobno reprodukcja Stańczyka Matejki wisiała nad biurkiem Starzewskiego w redakcji „Czasu”. Postacią Stańczyka dla własnych celów politycznych posłużyli się twórcy obozu konserwatystów krakowskich: J. Szujski, S. Tarnowski, S. Koźmian, L. Wodzicki, pisząc Tekę Stańczyka, opublikowany w 1869 r. pamflet na dążności niepodległościowe, powstańcze i demokratyczne, w duchu zachowawczym. Stąd nazywano konserwatystów galicyjskich „stańczykami”; „Czas” był ich organem. [przypis redakcyjny]

już był usiadł [Stańczyk] — tak siedzi Stańczyk przedstawiony na obrazach Matejki: Stańczyk (na dworze królowej Bony) z 1862, Dzwon Zygmuntowski, Zygmunt I słuchający dzwonu „Zygmunta”, Hołd pruski (1882), jak również na nieukończonych zachowanych szkicach. Aktor Kamiński, grając tę rolę na pierwszych przedstawieniach Wesela w Krakowie, ucharakteryzował się i przyjął pozę gorzko zadumanego Stańczyka z pierwszego z wymienionych obrazów. [przypis redakcyjny]

salve (łac.) — witaj; Salve, bracie!: powitanie na sposób staroszlachecki. [przypis redakcyjny]

hajduk (węg.) — w wojsku polskim XVI i XVII w. szeregowiec piechoty węgierskiej, z czasem służba nadworna ubrana z węgierska; tu: w znaczeniu przenośnym. [przypis redakcyjny]

Usypiam duszę mą biedną (…) — Typ polskiej spuścizny romantycznej, w który jest wymierzona krytyka zawarta w scenie dialogu Dziennikarza ze Stańczykiem, to przede wszystkim ta odmiana romantyzmu, której patronuje Zygmunt Krasiński. Wymieniając najważniejsze piętnowane tu cechy, zbieżne z postawą ideową Krasińskiego, należy zwrócić uwagę na: jego konserwatywną politykę powstrzymywania Polaków od działań, które potencjalnie mogłyby przekształcić się w rozruchy godzące w niesprawiedliwą strukturę społeczną w kraju, podnoszące antagonizm interesów szlachty i chłopstwa („usypiam brata mego”, ubolewanie nad rozbratem „duszy z ciałem”), naznaczone bezsilnością odwoływanie się do idei Woli i Czynu, przy jednoczesnym kierowaniu uczuć patriotycznych ku obrzędowości pogrzebowo-żałobnej (motyw śmierci ojczyzny-Matki; tradycja mszy patriotycznych), a wreszcie tony melancholijne (Dziennikarz mówi: „wolałbym już stokroć razy / policzone dni / niż ten bieg”; por. M. Bieńczyk, Czarny człowiek. Krasiński wobec śmierci, Gdańsk 2001), postawy katastroficzne (pragnienie kresu, nieszczęścia) i dekadenckie (charakterystyczne dla Krasińskiego poczucie postawienia nad otchłanią) znajduje tu oddźwięk w słowach Dziennikarza: „Nad przepaścią stoję” itd., a jednocześnie łączy romantyka z postawami twórców żyjących na przełomie XIX i XX wieku; por.Jarosław Włodarczyk, „Z rozłamów wielkiego ducha”. O młodopolskiej recepcji Krasińskiego, Kraków 2002). [przypis edytorski]

epigoni (z gr.) — pogrobowcy, potomkowie daremnie naśladujący wielkich poprzedników. [przypis redakcyjny]

stypa — uczta po pogrzebie. [przypis redakcyjny]

asan, acan (starop.) — forma grzecznościowa nieco poufała, jak Waćpan (skrót od: Wasza Miłość Pan). [przypis redakcyjny]

tram (starop.) — belka; tu: przetworzenie zwrotu z Biblii (Nowego Testamentu): „Widzisz trzaskę w oku brata swego, tramu w oku swoim nie obaczysz” (w przekł. ks. Wujka). [przypis redakcyjny]

Wina ojca idzie w syna (…) — można tu dostrzec motyw, który z pism Krasińskiego zaczerpnął Szujski, współtwórca krytycznej szkoły historycznej krakowskiej. Szujski opublikował pełen patriotycznej goryczy list Krasińskiego do ojca pisany z Florencji 26 stycznia 1836 r., w którym padają m.in. słowa: „Strasznymi bywają zapisy czynione przez przodków: zdrowie, choroba — materialnie, radość, smutek — moralnie, i jeszcze kara lub chwała. My w testamencie dostali tylko wypłatę długów”. [przypis edytorski]

ręka, co przeklęta, była swoja — chodzi tu o zdrajców sprawy narodu w okresie rozbiorów, o sprzedawczyków na żołdzie mocarstw rozbiorowych, zwłaszcza Rosji. [przypis redakcyjny]

Rozbrat wieczny duszy z ciałem (…) — jest to dość wyraźna aluzja do słów z Psalmu miłości Zygmunta Krasińskiego (z powodów politycznych promowanego na najważniejszego z polskich wieszczów romantycznych przez St. Tarnowskiego, jednej z ważnych postaci wśród krakowskich stańczyków): „Z szlachtą polską polski Lud. / Dusza żywa z żywem ciałem / Zespojone świętym szałem; / Z tego ślubu jeden Duch, / Wielki naród polski sam, / Jedna wola, jeden ruch (…)”. Konserwatywny projekt „zbawienia” ojczyzny oceniony został w dramacie Wyspiańskiego jako niemożliwy do zrealizowania z powodu duchowej niemocy cechującej szlachtę, klasę, na którą Krasiński wskazywał jednoznacznie jako na jedyną predystynowaną do roli przywódczej w Polsce. [przypis edytorski]

szata krwawa Dejaniry — Dejanira, żona Heraklesa, dowiedziawszy się o jego zdradzie, przesłała mu szatę przesyconą krwią centaura Nessosa, która wżarła się w ciało Heraklesa, sprawiając straszne bóle. Dejanira, zrozpaczona tym, popełniła samobójstwo. Stała się symbolem cierpienia bez nadziei ratunku. Słowacki zwracał się w Grobie Agamemnona do Polski: „Zrzuć do ostatka te płachty ohydne, / Tę Dejaniry palącą koszulę”. [przypis redakcyjny]

ogrodła — ogrodziła. [przypis edytorski]

kiejś — kiedyś. [przypis edytorski]

Zygmunt, Zygmunt — dzwon „Zygmunt” zawieszono na wieży katedry wawelskiej za Zygmunta Starego. Narracja Stańczyka odtwarza sytuacje, które Matejko odmalował w swych obrazach: zrazu Dzwon Zygmuntowski, potem Zygmunt I słuchający dzwonu Zygmunta. [przypis redakcyjny]

Włoszka — tu: królowa Bona, żona Zygmunta I, z rodu włoskich Sforzów. [przypis redakcyjny]

on nam tętni dziś, jak grzebiemy, kto nam drogi — majestatyczny dźwięk dzwonu „Zygmunta” rozbrzmiewał podczas większych uroczystości, także pogrzebów, z których Kraków już wówczas słynął. W końcu XIX wieku chowano uroczyście Kraszewskiego, Mickiewicza, Lenartowicza, Matejkę, Asnyka (na Wawelu lub na Skałce). Głosiciel triumfów w XVI w., stał się wówczas głównie dzwonem żałoby. [przypis redakcyjny]

dzwon (…) o pękniętym sercu: nasz ton — jest to jednocześnie ton patriotyzmu szczególnie uwznioślany przez Zygmunta Krasińskiego: celebrujący powagę żałoby narodowej, narodowego nieszczęścia spowodowanego przez zabory. [przypis edytorski]

Byś serce moje rozkroił (…) — parafraza słów Stanisława Orzechowskiego z XVI w.: „Byś serce moje rozkroił, nie nalazłbyś w nim nic innego, jedno to słowo: zginiemy” (Quincunx). [przypis redakcyjny]

fata — losy, przeznaczenie (lp. Fatum). [przypis redakcyjny]

Fata nas pędzą — Łukasz Górnicki (XVI w.) pisał: „Sądy Boże pędzą nas, jako wiatry na morzu okręt, a co wiedzieć, jeśli ku portowi czy ku zginieniu” (Rozmowa o elekcji). Słowa Stańczyka są stylizowane na wzór wypowiedzi współczesnych autentycznemu „błaznowi” ostatnich Jagiellonów. [przypis redakcyjny]

Piekło wiem gorsze niż Dante — aluzja do Piekła (Inferno), części Boskiej komedii Dantego Alighieri (1265–1321). [przypis redakcyjny]

Żyję w Piekle — to stwierdzenie również można odnieść do twórczości i ideologii Zygmunta Krasińskiego jako autora Nie-Boskiej komedii. Rzeczywistość ziemską, szczególnie zaś polityczną uważał on za piekielną. [przypis edytorski]

Niechby się raz wszystko spali — niechby się spaliło. Tu: oryginalna składnia; por. również dalsze wiersze (np. „niechajby się raz wszystko spali”). [przypis redakcyjny]

polskie posty dusz do polskich świętych — nie chodzi tu o autentycznych świętych, lecz raczej o rozpowszechniony wówczas kult „wieszczów”, stosowane wobec nich (w szczególności A. Mickiewicza) „brązownictwo”, z podkreślaniem i rozwijaniem elementów mistycznych (towianizm). Być może jest tu aluzja do działalności Wincentego Lutosławskiego, który nawiązywał do mesjanizmu romantycznego i głosił odrodzenie duchowe poprzez rodzaj ascezy i kult „wieszczów”. [przypis redakcyjny]

tęczowe mosty czułości nad pustką — można odnieść to zdanie do postaci Irydiona, którego imię pochodzi od Iris (mit. gr.): tęcza; posłanka bogów. Irydion (tytułowy bohater dramatu Zygmunta Krasińskiego) miał być uosobieniem myśli, że miłość ojczyzny przynosi zbawienie. Również następna wzmianka o „malowankach częstochowskich” nawiązuje do stylu poezji patriotycznej Krasińskiego, mianowicie Psalmów przyszłości. [przypis edytorski]

malowanki Częstochowskie — banalne, odpustowe reprodukcje „obrazów świętych”; por. określenie „rymy częstochowskie”, wiersze prymitywne. [przypis redakcyjny]

Puszczyku — głos puszczyków, ptaków nocnych, był uważany za zapowiedź nieszczęścia. [przypis redakcyjny]

Zgrałeś się przy zielonym stoliku — tj. w karty lub w ruletkę. [przypis edytorski]

Tragediante… Commediante (wł.) — aktor tragiczny, komediant; ta błyskawiczna wymiana epitetów powtarza „dialog” pomiędzy cesarzem Napoleonem I a uwięzionym przez niego papieżem Piusem VII. [przypis redakcyjny]

błazeńska laska — godło błazna, zazwyczaj z dzwoneczkami. Komentatorzy zwracają uwagę, że Matejko w obrazie Stańczyk (na dworze królowej Bony) dał mu laseczkę z główką w kapturze z oślimi uszami i z dzwoneczkami, takim, jaki on sam miał na głowie. [przypis redakcyjny]

status quo ante (łac.) — poprzedni stan rzeczy. [przypis redakcyjny]

naści (daw., gw.) — masz, trzymaj, weź. [przypis edytorski]

kaduceus (z łac.; mit. gr.) — laska Hermesa, przewodnika dusz zmarłych w ich drodze do Hadesu, także jako herolda i posła Zeusa, również boga handlu. Laseczka Hermesa, w oplocie dwóch wężów, była skrzydlata. Tu ironicznie: jako symbol przewodnictwa ideowego, politycznego. Komentatorzy zwracają uwagę na później powstały portret R. Starzewskiego pędzla Jacka Malczewskiego, z kaduceuszem uwieńczonym główką Stanisława Koźmiana, jednego z przywódców krakowskich „stańczyków”. [przypis redakcyjny]

wlałeś jad goryczny (…) — Dziennikarz, na którego gorzki sąd o przeszłości i o przyszłości narodu wpłynęli „stańczycy”, teraz oskarża o to ich rzekomego patrona. [przypis redakcyjny]

uderzyłeś błazna ton (…) — jest to wyjątkowo dotkliwa krytyka; Zygmunt Krasiński, zanim porzucił wszelką krytykę szlacheckiej przeszłości, pisał o Polskiej historii i winach Polaków: „U nas było ogromne nic. Ni cnota, ni niegodziwość, ale mezzo termino: błazeństwo. Ni sroga tragedia, ni idylla niewinna, ale mezzo termino: farsa. I tak leżąc na kożuchu, pijąc małmazję i piwo, trefnując dziwnie krotofilnie — zeszliśmy do grobu. (…) O, ze śmiechu, który niegdyś rozlegał się po Polszcze całej, została nam tylko za wczesna starość. Polska lat pięćset się śmiała gardłem całym i komiczną była — przez kompensacją my dziś płaczem i czujem nieco tragiczniej!” (list do ojca z 26 I 1836). Skazą na kulturze polskiej, która dręczyła Krasińskiego był brak przejęcia się jakąkolwiek ideą, brak wzniosłości, pozostawiający ziejącą nicością pustkę, którą zasłania się błazenadą, cyrkiem, klownadą, operetką, kabaretem. „Uhonorowanie” Dziennikarza, który jest spadkobiercą tej rzewnej tradycji, laską błazeńską jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, że samo ubolewanie oraz płacz nad utraconą wielkością i wzniosłością nie wystarczy, zaś w dalszych konsekwencjach prowadzi do samoośmieszenia. [przypis edytorski]

Młodości! wyrwi mię — odległa i jakby odwrócona parafraza apostrofy z Ody do młodości Mickiewicza. [przypis redakcyjny]

laseczka kaducza — tu: kaduceusz. [przypis redakcyjny]

konwenansowe szpangi — kajdany, więzy konwenansu, utartej i przyjętej formy bycia w sensie towarzyskim lub obyczajowo-moralnym. [przypis redakcyjny]

po ścianach złożone pałasze (…) — w opisie dekoracji wskazał autor: ponad sofą „złożone w krzyż szable”, „ponad biurkiem fotografia Matejkowskiego Wernyhory i litograficzne odbicie Matejkowskich Racławic”. [przypis redakcyjny]

sjesta (z hiszp.) — spoczynek, drzemka w spokoju (np. poobiednia). [przypis redakcyjny]

Rycerz — dalszy tekst ujawnia cechy, kojarzące go z historycznym Zawiszą Czarnym z Garbowa, który m.in. walczył pod Grunwaldem („Grunwald, miecze, król Jagiełło”), pozostał w tradycji jako symbol „rycerza niezłomnego”. Kazimierz Tetmajer był autorem „fantazji dramatycznej” Zawisza Czarny, którą wystawiono w teatrze krakowskim sześć tygodni przed premierą Wesela. [przypis redakcyjny]

zapady — rozpadliny, zapadnie. [przypis edytorski]

hajno — żmudnie, z trudem. [przypis edytorski]

szczyt (starop.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

arkan — sznur, lina. [przypis edytorski]

myślałżeś — konstrukcja z partykułą -że-; znaczenie: czy myślałeś. [przypis edytorski]

panie Branecki — Branicki lub Branecki Franciszek Ksawery (ok. 1730–1819), hetman wielki koronny, współtwórca konfederacji targowickiej wraz z Sewerynem Rzewuskim i Szczęsnym Potockim; podczas powstania kościuszkowskiego zaocznie skazany na śmierć jako sprzedawczyk i zdrajca narodu. [przypis redakcyjny]

nie żałuj grosika, nie żałuj — wers z ludowej pieśni dożynkowej. [przypis redakcyjny]

dajże — konstrukcja z partykułą -że, tu: wzmacniającą wymowę czasownika. [przypis edytorski]

sztab moskieski — Hetman wykupuje się diabłom pieniędzmi, jakie sam brał od carycy Katarzyny II. „Chór” występuje w roli diabłów-oficerów rosyjskich (tak też ucharakteryzowani byli grający te role aktorzy w przedstawieniu krakowskim). Obraz cały wystylizowany na wzór Widma (Doktora) z Dziadów cz. III (z epilogu). [przypis redakcyjny]

żałujta (gw.) — forma 2 os. lm: żałujcie. [przypis edytorski]

braliśta (gw.) — forma 2 os. lm: braliście. [przypis edytorski]

Wojewoda — w baśni dramatycznej L. Rydla Zaczarowane koło Wojewoda, jedna z głównych postaci, zapisawszy duszę diabłu dla zdobycia buławy hetmańskiej, na koniec musi mu ją oddać. Stąd analogia między Hetmanem a Wojewodą. [przypis redakcyjny]

niecka — miska. [przypis edytorski]

kmotr — kumoter, kum, druh; Franciszka Ksawerego Branickiego łączyła w latach młodości przyjaźń ze Stanisławem Augustem. Później stał się jednak przeciwnikiem króla. [przypis redakcyjny]

do bękartów Carycy iść — Branicki ożenił się z Aleksandrą Engelhardtówną, naturalną córką carycy Katarzyny II. [przypis redakcyjny]

smalić cholewki (daw.) — zalecać się. [przypis edytorski]

widzęś nie przy szabli — widzę, że nie masz przy sobie szabli. [przypis edytorski]

sursum corda (łac.) — w górę serca. [przypis edytorski]

Huś ha, huś — tradycyjny okrzyk przy szczuciu psów na łowach. [przypis redakcyjny]

pon (gw.) — pan. [przypis edytorski]

Upiór — to zjawa Jakuba Szeli; ukazuje się ona Dziadowi, który niedawno uparcie wracał do myśli o „krwawych zapustach”, drażniąc ojca panny młodej, co wydał córki za „panów” z miasta. Jakub Szela (1737–1866), chłop ze Smarzowej niedaleko Tarnowa, stanął 20 lutego 1846 r. w Tarnowskicm Jasielskiem na czele żywiołowego „poruszenia chłopskiego” przeciw szlachcie, sprowokowanego przez administrację austriacką w Galicji dla rozbicia przygotowań do powstania narodowego. Później władze austriackie stłumiły chłopski sprzeciw wobec powrotu do pańszczyzny, a sam Szela musiał przenieść się z Galicji (w 1848 r.) na Bukowinę, gdzie otrzymał 30-morgową posiadłość od rządu cesarskiego, ale pozostawał pod nadzorem policyjnym. [przypis redakcyjny]

usty (daw. forma N.lm) — dziś: ustami. [przypis edytorski]

w orderach chodzę — po pacyfikacji wsi, przeprowadzonej przez administrację cesarską latem 1846 r., władze rozdały nagrody gromadom chłopskim zasłużonym w rozgromieniu szlachty gotującej się do powstania; oprócz nagród pieniężnych administracja rozdała również medale („ordery”). Legenda przyznała szczególny medal honorowy Szeli właśnie, choć nie odpowiadało to rzeczywistości: chłopski prowodyr nadawał się do usunięcia z okolicy, w której był działał, więc i przeniesiono go na wschód, na wówczas austriacką Bukowinę. [przypis redakcyjny]

podź (gw.) — pójdź, chodź. [przypis edytorski]

bośma (gw.) — bo jesteśmy. [przypis edytorski]

bez pół (gw.) — przez pół, w połowie; w pasie. [przypis edytorski]

mom ci sepnonć (gw.) — mam ci szepnąć. [przypis edytorski]

kiejbyśmy — gdybyśmy. [przypis edytorski]

idze (gw.) — idźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, wymowa gw.: -ze). [przypis edytorski]

wis (gw.) — wiesz. [przypis edytorski]

pirwy (gw.) — pierwszy. [przypis edytorski]

przyjdziewa (gw.) — przyjdziemy. [przypis edytorski]

lgnies (gw.) — lgniesz. [przypis edytorski]

to sie zeń (gw.) — to się żeń. [przypis edytorski]

zeniacka (gw.) — żeniaczka; zawarcie ślubu, małżeństwa. [przypis edytorski]

pirsy (gw.) — pierwszy. [przypis edytorski]

chycić (gw.) — chwycić. [przypis edytorski]

zaros (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

k'sobie (gw.) — ku sobie; do siebie. [przypis edytorski]

byśwa (gw.) — byśmy. [przypis edytorski]

spolnie (gw.) — wspólnie; razem. [przypis edytorski]

ka (gw.) — gdzie; gdzieś. [przypis edytorski]

kces (gw.) — chcesz. [przypis edytorski]

na (gw.) — masz. [przypis edytorski]

juści — pewnie, na pewno, oczywiście. [przypis edytorski]

splezła się (gw.) — spadła, obsunęła się. [przypis redakcyjny]

kaś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

kabyśwa (gw.) — gdzie byśmy (ka: gdzie, śwa: -śmy, końcówka tzw. liczby podwójnej). [przypis redakcyjny]

Ino mi się nie broń — piosenka w Krakowskiem raczej nieznana. [przypis redakcyjny]

gołowąs — młodzik. [przypis edytorski]

kcioł (gw.) — chciał. [przypis edytorski]

pokiel (gw.) — pokąd, dokąd; dopóki. [przypis edytorski]

kołocy (gw.) — kołaczy, ciasta. [przypis redakcyjny]

w maju — w zieleni. [przypis redakcyjny]

A jak będzie słońce i pogoda — piosenka ludowa, popularna w kręgach ówczesnych krakowskich artystów. Pierwsza strofka w całości: „A jak będzie słońce i pogoda, słońce i pogoda, / Pójdziemy se razem do ogroda. / Będziemy se fijołecki smykać, fijołecki smykać. / Będziemy se ku sobie pomykać”. [przypis redakcyjny]

bibuła — tu: papier, pisanie (dziennikarstwo). [przypis redakcyjny]

Walküra a. Walkiria (mit. germ.) — jedna z dziewic kierujących z woli boga Odyna losami bitew; miały odprowadzać cienie poległych do Walhalli i podawać pierwsze czasze niebiańskiego napoju. Przebywały na szczytach gór, pędziły w chmurach na rumakach. Spopularyzowała je opera Wagnera Die Walküre; Walkirie pędzą w niej na szczyty górskie (słynny „galop Walkirii”). [przypis redakcyjny]

ogromniec — ogromny, olbrzym. [przypis redakcyjny]

dziady z Kalwaryje — Kalwaria Zebrzydowska, na południe od Krakowa, była słynnym miejscem odpustowym (15 sierpnia), gdzie też schodzili się liczni żebracy, dziadowie-lirnicy, korzystający z ogromnego nagromadzenia wiernych, nawet z odległych stron. [przypis redakcyjny]

ujzoł (gw.) — ujrzał. [przypis edytorski]

duża (daw.) — tu: dużo. [przypis edytorski]

kaz (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

zaroz (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

ino sie przypiece siarka — tzn. jak tylko zapalą się (wówczas siarkowe) zapałki. [przypis redakcyjny]

zawrzes (gw.) — zawrzesz; zamkniesz. [przypis edytorski]

se gwarzcie (gw.) — rozmawiajcie sobie. [przypis edytorski]

jo (gw.) — ja. [przypis edytorski]

mom (gw.) — mam. [przypis edytorski]

mos (gw.) — masz. [przypis edytorski]

tęgom (gw.) — tęgą; mocną. [przypis edytorski]

jakisik (gw.) — jakiś. [przypis edytorski]

swarzyć — kłócić się. [przypis edytorski]

Wernyhora — por. objaśnienie „Dekoracji” na pocz. aktu I. Charakterystyczne jest tu pojawienie się Wernyhory jako „Polaka”, więc w stroju „polskim”, zapewne szlacheckim, wita wszakże Gospodarza na sposób ukraiński: sława. [przypis redakcyjny]

dziecka (gw.) — dzieci. [przypis edytorski]

Niechajże żona… — tzn. niechaj żona w alkierzu sobie zostanie. [przypis redakcyjny]

niechajże — poniechaj; zostaw (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że) [przypis edytorski]

asaństwu (daw.) — (wielmożnym) państwu. [przypis edytorski]

hen od kresów — zgodnie z legendą: z Ukrainy, „kresów Rzeczypospolitej”. [przypis redakcyjny]

wraz — razem. [przypis edytorski]

serceście zobligowali — zobowiązaliście, podbiliście serce. [przypis redakcyjny]

serce z miską — raczej: „serce jak na misce”, tzn. otwarte (por. „serce jak na dłoni”). [przypis redakcyjny]

zjęzykowali (neol.) — naopowiadali. [przypis redakcyjny]

chudoba — mienie, gospodarstwo. [przypis redakcyjny]

wszystko błoto — tu: tylko błoto; samo błoto. [przypis edytorski]

tyle (gw.) — takie, tak wielkie. [przypis edytorski]

przy wenie — w dobrym nastroju. [przypis redakcyjny]

kiej (gw.) — kiedy; tu: przecież. [przypis edytorski]

wolnoć — czy wolno (konstrukcja z partykułą -ci, skróconą do -ć). [przypis edytorski]

Przypominasz krwawe łuny — aluzja do tzw. „koliszczyzny”, krwawego buntu chłopów ukraińskich przeciw polskiej szlachcie w 1763 r. Postać Wernyhory zjawia się na tle tych właśnie historycznych wydarzeń; na takim też tle ukazuje go Słowacki w Śnie srebrnym Salomei. Tam poeta każe mu opowiadać, iż porwie go „piekielny, biały rumak” z „lirą grającą u siodła”, ale że wróci, kiedy Polska będzie trupem; na dźwięk liry trup Polski powstanie. Przed Weselem, a nawet przed weselem Rydla, pisał Wyspiański rapsod pt. Wernyhora. [przypis redakcyjny]

Pan-Dziad z lirą — tak właśnie zjawia się Wernyhora w Śnie srebrnym Salomei, z lirą, w płaszczu dziadowskim (tu jest jednak w typowym „stroju polskim”). Księżniczka mówi u Słowackiego: „Ten koń, z lirą grającą u siodła, / I z dumkarzem zapomnianym (…)”. Wernyhora zaś zapowiada: „Aż kiedyś — gdy na godzinie / Stanie miesiąc o północy, / To koń znowu z siodła skinie / Mego ducha na kurhany, / Taj znów zagra dziad z powagą (…)”. [przypis redakcyjny]

gotowo (daw., gw.) — tu: gotowe. [przypis edytorski]

Roześlesz wici przed świtem (…) — za pomocą wici przekazywano w dawnej Polsce rozporządzenia królewskie, w szczególności zaś zwoływano tak pospolite ruszenie na wojnę (na wici, długim kiju, umieszczano „listy”, tj. zarządzenia, i przekazywano coraz dalej, jakby sztafetą). [przypis redakcyjny]

porozsełam — porozsyłam. [przypis edytorski]

przykaż im ciszą — nakaż im milczenie. [przypis edytorski]

brzeszczot — klinga, ostrze szabli. [przypis redakcyjny]

dziwno — dziwnie. [przypis edytorski]

kuszcz (z ukr.) — krzew, krzak. [przypis redakcyjny]

drużba — tu w znaczeniu zbiorowym: drużyna, poczet. [przypis redakcyjny]

ryngraf — wypukła, srebrna lub złota blaszka, zwykle z wyrytym lub malowanym wizerunkiem Matki Boskiej. Niegdyś, zawieszona na szyi, z wyobrażeniem orła polskiego, oznaczała oficera będącego na służbie. [przypis redakcyjny]

jednoś — tylko. [przypis edytorski]

ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

posed (gw.) — poszedł. [przypis edytorski]

borba (z ukr.) — walka, bójka. [przypis redakcyjny]

ka (gw.) — gdzie, gdzieś. [przypis edytorski]

cary (gw.) — czary. [przypis edytorski]

duza (gw.) — dużo. [przypis edytorski]

Sam tu! (starop.) — wezwanie: przyjdź tu, chodź tu. [przypis edytorski]

nasza — tj. zapewne: nasza sprawa. [przypis redakcyjny]

duchem — szybko, co tchu. [przypis redakcyjny]

cięgiem (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]

bacuj — bacz, miej się na baczności. [przypis redakcyjny]

u rozstajnych dróg — miejsce, gdzie mitologia ludowa lokuje „złe”: diabły, upiory, strachy. [przypis redakcyjny]

zmóg — zmógł; pokonał. [przypis edytorski]

kur — kogut; nocne pianie koguta miewało w mitologii ludowej (nie jedynie zresztą) znaczenie magiczne, w szczególności trzecie, nad ranem. [przypis redakcyjny]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

zseła — zsyła. [przypis edytorski]

copka (gw.) — czapka. [przypis edytorski]

wzdon (gw.) — wzdął; wezbrał (na sile). [przypis edytorski]

delia — należący do starop. stroju szlachty wierzchni ubiór męski, narzucany na żupan, podbity futrem i z futrzanym kołnierzem, przeważnie barwny. [przypis redakcyjny]

kiela (gw.) — ile. [przypis edytorski]

tela (gw.) — tyle. [przypis edytorski]

odmieniec — istota „nieczysta” (por. lud. „z piekła odmieniec”). [przypis redakcyjny]

ony (gw.) — on. [przypis edytorski]

piernół (gw.) — pierdnął. [przypis edytorski]

łysnął (gw.) — błysnął. [przypis edytorski]

naroz (gw.) — naraz, nagle. [przypis edytorski]

błocko — błoto. [przypis edytorski]

ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

na przysieniu — u progu sieni domu. [przypis redakcyjny]

aleć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

jensze (gw.) — inne. [przypis edytorski]

godos (gw.) — gadasz, mówisz. [przypis edytorski]

na szczerbie — na wyłomie (muru obronnego). [przypis redakcyjny]

zbili (gw.) — od: zbilić, zbylić: pamiętać, pomyśleć o czymś, tu: ani zbili: w jakimś innym sensie, dziś mętnym (jak cała przemowa Gospodarza); może: niewątpliwie lub tp. [przypis redakcyjny]

Goście — w I wydaniu dokładniej: Goście z miasta, do nich to zwraca się Gospodarz „Wy się wynudzicie w mieście…”). [przypis redakcyjny]

Nastrój?… — słowa zwrócone przeciw poszukiwaniu „nastrojów”, znamiennych dla sztuki modernistycznej (Stimmung), ale tu raczej dla modnej wówczas postawy, podporządkowującej zachowanie się zmiennym, lecz przeważnie posępnym lub marzycielskim nastrojom, odpowiadającym pesymizmowi w poglądzie na świat. [przypis redakcyjny]

czy cię nudzi — tzn. czy odczuwasz nudności, mdłości. [przypis edytorski]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

evviva l'arte (wł.) — niech żyje sztuka. Przybliżony cytat z wiersza Kazimierza Tetmajera Evviva l'arte z Poezyj, Serii II (1894): „i chociaż życie nasze nic niewarte: / evviva l'arte!”. Wiersz ten, głosząc hasło „sztuki dla sztuki”, stał się bez mała programową deklaracją polskich modernistów. [przypis redakcyjny]

kult Bachusa i Astarte — Bachus w mit. rzym.: bóg wina; Astarte: babilońska i fenicka bogini miłości (także: wojny, księżyca, niebios). [przypis redakcyjny]

trzos — sakiewka; torebka na pieniądze. [przypis edytorski]

zniwelować się — zrównać się, zejść. [przypis redakcyjny]

Chopin gdyby jeszcze żył (…) — w bełkotliwych wynurzeniach pijanego Nosa komentatorzy dosłuchiwali się echa deklaracyj Stanisława Przybyszewskiego, jego fascynacji muzyką Chopina (którego kompozycje grywał podczas pijatyk w gronie cyganerii). W samej postaci Nosa odnajdywano uosobienie „przybyszewszczyzny” krakowskiej. Owo zagadkowe „ram-tam-tam-tam-tam”, które w ustach Nosa zastanawiało może czasem którego z czytelników Wesela, to niewątpliwie nic innego, tylko fraza z Preludium A-dur Chopina, które Przybyszewski godzinami potrafił grywać w chwili największego napięcia, waląc coraz wścieklej, coraz rozpaczliwiej w klawiaturę. I więcej znalazłoby się cech przybyszewszczyzny w Nosie; pewne aktorstwo desperacji, owo „na plan pierwszy wstąpić muszę”, i echa Nadczłowieka: „Bonaparte, ten miał nos” etc. W ten sposób, tą jedną figurą, Wyspiański otwiera (dla wtajemniczonych) okno na cały dwuletni bujny okres krakowskiego i polskiego życia artystycznego. Nos, ten maruder przybyszewszczyzny, odcina się od tego całego środowiska tragicznie groteskową plamą (por. Tadeusz Żeleński-Boy, Plotka o „Weselu”). [przypis redakcyjny]

zgotowione (gw.) — przygotowane. [przypis edytorski]

Całowałem Morawiankę — zapewne cząstkowa parafraza jakiejś piosenki, może żołnierskiej (Galicja i Czechy z Morawami wchodziły w skład Austrii, łączyła ich mieszkańców często wspólna służba wojskowa). [przypis redakcyjny]

insze (gw.) — inne. [przypis edytorski]

après nous le déluge (fr.) — dosłownie: „po nas [choćby] potop”, „po mojej śmierci niech się dzieje, co chce”, maksyma przypisywana Ludwikowi XV (a raczej powiedziała doń tak pani de Pompadour, chcąc go pocieszyć po klęsce poniesionej pod Rossbach). [przypis redakcyjny]

gajdus (gw.) — tej formy nie ma w Słowniku gwar polskich J. Karłowicza; gajda: nicpoń, głupiec; gajdziasty: niezgrabny, ociężały. [przypis redakcyjny]

piniądze tobyś chcioł brać — na zabawie chłopskiej po rzuceniu pieniędzy grajkom można sobie zatańczyć wedle własnej woli (np. na żądaną nutę). [przypis redakcyjny]

mieście grać powinni (gw.) — mnie powinniście grać (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]

kazujecie (gw.) — każecie; przykazujecie. [przypis edytorski]

jagem wom zesypoł (gw.) — jak wam zasypałem (nasypałem). [przypis edytorski]

spiere (gw.) — spiorę. [przypis edytorski]

gawędzić — tu: w znaczeniu gwarowym (podkrakowskim): przeszkadzać, zawadzać. [przypis redakcyjny]

mieście grać powinni — tzn. mnie grać powinniście. [przypis redakcyjny]

szóstka — potoczna nazwa monety dwudziestohalerzowej (równowartości sześciu krajcarów, które były w obiegu w Galicji do 1857 r.), ok. 1900 r. wartość nabywcza takiej sumy odpowiadała cenie litra mleka lub kilograma chleba; szóstkeście dali (gw.): konstrukcja z przestawną końcówką czasownika, inaczej: daliście szóstkę. Tadeusz Boy-Żeleński, świadek epoki, twierdzi, że autentyczny Czepiec miał za złe Wyspiańskiemu, iż kazał mu się targować o tak małą kwotę, jakiej by porządny gospodarz nie dawał muzykantom (por. Plotka o „Weselu”). [przypis edytorski]

dejze (gw.) — dajże. [przypis edytorski]

następ (gw.) — cofnij się. [przypis redakcyjny]

pojdze (gw.) — pójdźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). [przypis edytorski]

caf się (gw.) — cofnij się. [przypis redakcyjny]

szuruj (gw.) — idź, wynoś się. [przypis redakcyjny]

wicie (gw.) — wiecie. [przypis edytorski]

gazdoń (gw.) — wyraz obelżywy. [przypis redakcyjny]

pokil (gw.) — póki, dopóki. [przypis edytorski]

was (gw.) — wasz (mąż). [przypis edytorski]

juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

tylecka (gw.) — tyle. [przypis edytorski]

późni (gw.) — później. [przypis edytorski]

cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

piknie (gw.) — pięknie. [przypis edytorski]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

poziwo (gw.) — poziewa. [przypis edytorski]

cy (gw.) — czy. [przypis edytorski]

odydzie (gw.) — odejdzie, odjedzie. [przypis edytorski]

szyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

udać się komuś (dwa., gw. — spodobać się komuś. [przypis edytorski]

w cały bidzie (gw.) — w całej biedzie. [przypis edytorski]

kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

upornie — uporczywie. [przypis edytorski]

Polymnia a. Polihymnia — Muza poezji lirycznej i muzyki, wynalazczyni liry. Przedstawiano ją w pozie pełnej zadumy, często okrytą welonem. Jest rysunek Wyspiańskiego tak właśnie przedstawiający Polihymnię (z 1897 r.). [przypis redakcyjny]

feleton powieści — felieton, tu: powieść drukowana w odcinkach w gazecie (fr.: roman feuilleton). [przypis redakcyjny]

wiersz — tu: wers. [przypis edytorski]

że staliście się anieli — nawiązanie do słów z wiersza J. Słowackiego o sile fatalnej jego poezji, która działać będzie: „aż was, zjadacze chleba w aniołów przerobi” (por. Testament mój). Wyspiański podejmuje dyskusję z romantyzmem, z uwznioślonym wizerunkiem Polski, Polaków i polskości wykreowanym przez poezję romantyczną. Nadała ona naszemu patriotyzmowi ton trudny do utrzymania; nie wiadomo, co z tym projektowanym patriotycznym „anielstwem” począć, jak mówi Maryna, czyli nie ma sposobu, by je wykorzystać w codziennym życiu i działaniu. [przypis edytorski]

z tylum (…) zawracał — z tylu zawracałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]

wszędy (daw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

zdyb (gw.) — znajda. [przypis redakcyjny]

dejciez (gw.) — dajecież. [przypis edytorski]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

jo (gw.) — ja. [przypis edytorski]

wim (gw.) — wiem. [przypis edytorski]

pedziołbym (gw.) — powiedziałbym. [przypis edytorski]

kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

pon (gw.) — pan. [przypis edytorski]

mioł (gw.) — miał. [przypis edytorski]

chlebny piec — piec chlebowy (służący do wypieku chleba). [przypis edytorski]

jeźli (gw.) — jeśli. [przypis edytorski]

wzion (gw.) — wziął. [przypis edytorski]

spion (gw.) — spiął (tu: ściągnął wodze uprzęży konnej, ew. spiął strzemionami ponaglając do biegu). [przypis edytorski]

jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

straśnie (gw.) — strasznie. [przypis edytorski]

szyćkiego (gw.) — wszystkiego. [przypis edytorski]

śnig, mliko (gw.) — śnieg, mleko. [przypis edytorski]

nik (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

bajok (gw.) — bajarz, łgarz. [przypis redakcyjny]

śpik (gw.) — malec; [śpioch; red. WL]. [przypis redakcyjny]

jo naloz (gw.) — ja znalazłem. [przypis edytorski]

bedzies świciuł (gw.) — będziesz świecił. [przypis edytorski]

zbierema się (gw.) — zbierzemy się. [przypis edytorski]

rozmówiewa sie (gw.) — rozmówcie się; porozmawiajcie, umówcie się. [przypis edytorski]

ni mocie ka (gw.) — nie macie gdzie. [przypis edytorski]

kajś sie zbiroł, kajś sie broł (gw.) — gdzieś się zbierał, gdzieś się brał (wybierał). [przypis edytorski]

jo to wim (gw.) — (czy) ja to wiem. [przypis edytorski]

tyz (gw.) — też. [przypis edytorski]

więcy (gw.) — więcej. [przypis edytorski]

akcyza — cło na rogatkach miejskich, tu przenośnie: zajęcie uciążliwe. [przypis redakcyjny]

Placówka — zapewne od tytułu powieści Prusa w znaczeniu ważnego stanowiska, służby; tu w intencji ironicznej. [przypis redakcyjny]

Danaidy (mit. gr.) — córki Danaosa skazane na czerpanie wody sitem, zatem na pracę daremną i bez sensu. [przypis redakcyjny]

wist — gra w karty. [przypis redakcyjny]

co jo wim, jescem sie nie zgodała ś nim (gw.) — co ja wiem, jeszcze się z nim nie rozmówiłam (umówiłam, dogadałam). [przypis edytorski]

krasa (gw.) — krowa maści czerwono-białej lub czarno-białej. [przypis redakcyjny]

siemieniatka (gw.) — krowa maści siemieniatej (siemieniaty: pstry, w cętki lub brunatny, raczej używa się w odniesieniu do kur: siemieniatka to kura pstra). [przypis redakcyjny]

jageś jesce była (gw.) — jak jeszcze byłaś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]

zacnie a. zacni (gw.) — zatęskni. [przypis edytorski]

bez cały ty wsioski roboty (gw.) — bez całej tej wiejskiej roboty. [przypis edytorski]

cnieło — cniło, tęskniło. [przypis edytorski]

tutok (gw.) — tutaj. [przypis edytorski]

mos (gw.) — masz. [przypis edytorski]

bez to (gw.) — przez to. [przypis edytorski]

posłaś (gw.) — poszłaś (tu: za mąż). [przypis edytorski]

telo, co byś sie wyniosła (gw.) — tak jakbyś się wyniosła. [przypis edytorski]

chcioł (gw.) — chciał. [przypis edytorski]

dzisiok (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski]

wydać się — wyjść za mąż. [przypis edytorski]

ś nim (gw.) — z nim. [przypis edytorski]

ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

legnoł (gw.) — położył się. [przypis edytorski]

idze (gw.) — idźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). [przypis edytorski]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

z umęcenia (gw.) — ze zmęczenia. [przypis edytorski]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

w taki (gw.) — w takiej. [przypis edytorski]

jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

wsady (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

jakby cejco (gw.) — jakby coś ważnego. [przypis redakcyjny]

kaz (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

tyz (gw.) — też. [przypis edytorski]

Stanisławski, Jan (1860–1907) — objąwszy katedrę pejzażu w krakowskiej ASP, wprowadził metodę studiów plenerowych. Jeden to z najwybitniejszych przedstawicieli impresjonizmu w malarstwie polskim. Malował małe pejzaże liryczne, głównie o motywach ukraińskich (stamtąd pochodził) i podkrakowskich, znakomicie oddając nastrój. Zresztą słowa Pana Młodego świetnie charakteryzują jego „obrazki”. [przypis redakcyjny]

my sie nie rozumiewa (gw.) — my się nie rozumiemy. [przypis edytorski]

wycniół sie (gw.) — przecknął, obudził się. [przypis edytorski]

mitręga (daw., gw.) — znój, trud. [przypis edytorski]

wsioscy (gw.) — wiejscy; ze wsi. [przypis edytorski]

zbajczyć — wymyślić coś nierzeczywistego. [przypis redakcyjny]

byśwa byli (gw.) — byście byli. [przypis edytorski]

wyszczezyły [mu] się — znaczenie wyrazu być może w związku z wyr. „wyszczerzać się”, śmiać się. [przypis redakcyjny]

wczas (daw., gw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]

żarny — rozżarzony, palący się, jarzący. [przypis redakcyjny]

wielga (gw.) — wielka. [przypis edytorski]

harny (gw.) — dumny, zuchwały. [przypis redakcyjny]

żarny — żarna; kamienie do ucierania ziaren na mąkę. [przypis edytorski]

karazyje — karazja, grube wełniane sukno, z którego szyto chłopskie sukmany, jak również odzież żołnierską. [przypis edytorski]

mirzać się — znaczenie wyrazu niejasne, zapewne: wykazać się, wziąć się do czegoś realnego [względnie: mierzyć się; red. WL]. [przypis redakcyjny]

Dnieje (…) — dialog zawiera krytykę konserwatywnych koncepcji politycznych dotyczących relacji między polskim ludem a szlachtą, poruszanych m.in. w Psalmach przyszłości i Przedświcie, gdzie Krasiński, starając się ukoić lęk przed możliwą rzezią szlachty, rewolucją chłopską i w związku z tym rozbratem wewnątrz narodu, postulował ścisły sojusz między tymi dwoma stanami („Jeden tylko, jeden cud: / Z szlachtą polską polski lud”). Wykrzyknik Czepca: „Dnieje!!!” stanowi bezpośrednie nawiązanie do tytułu Przedświtu i oznacza świt niepodległości Polski. [przypis edytorski]

wiszar — ziele czepiające się kamieni, skał. Wyraz ten zrobił raczej niespodzianą „karierę” w literaturze modernizmu, w poezji. Wyspiański kpił z tej maniery: „»Wiszary«? znany wyraz, powszechnie zużyty, / Artur Górski, Miciński karmią się nim co dzień (…)”. [przypis redakcyjny]

zarucko (gw.) — zaraz. [przypis redakcyjny]

kajsi (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

wiciny — tu: wici; określenie to oznacza stosowany w dawnej Polsce sposób zwoływania pospolitego ruszenia; początkowo znakiem, że król zwołuje armię były wierzbowe gałązki (witki, wici) rozwożone od dworu do dworu, następnie zastapiły je listy ze stosowną informacją. [przypis redakcyjny]

kandy — kędy, gdzie. Dom Tetmajera stał na wzniesieniu przy drodze bocznej, prowadzącej ku gościńcowi z Krakowa. [przypis redakcyjny]

lazom (gw.) — lezą; wchodzą. [przypis edytorski]

wniść (gw.) — wejść. [przypis edytorski]

kces (gw.) — chcesz. [przypis edytorski]

ćwirć — ćwierć; tu: drewniane naczynie służące do mierzenia (o pojemności ok. 25 litrów). [przypis redakcyjny]

ponad Kraków — ze wzniesienia w Bronowicach roztaczał się widok na cały Kraków wraz z Wawelem na horyzoncie. [przypis redakcyjny]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

cózeście sie kosów jeni (gw.) — cożeście się chwycili za kosy; czemu chwyciliście za kosy. [przypis edytorski]

haw (gw.) — tu. [przypis edytorski]

wiency (gw.) — więcej. [przypis edytorski]

wali — tu: nadchodzi, nadciąga. [przypis edytorski]

biesi — biesy; diabły. [przypis edytorski]

jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

wi (gw.) — wie. [przypis edytorski]

lo (gw.) — dla. [przypis edytorski]

inso (gw.) — inna. [przypis edytorski]

zbira (gw.) — zbiera. [przypis edytorski]

zara (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

śkapa (gw.) — szkapa; koń. [przypis edytorski]

Toń — Tonie, wieś na północ od Krakowa, blisko Bronowic. [przypis redakcyjny]

Królowa — Matka Boska Częstochowska jako „Królowa Korony Polskiej”. [przypis redakcyjny]

manifest pisze — tu, zgodnie z tradycją poezji konfederacji barskiej, Matka Boska jest traktowana niby regimentarz, który pisze i rozsyła manifesty. [przypis redakcyjny]

słysta (gw.) — słyszcie. [przypis edytorski]

syscy (gw.) — wszyscy. [przypis edytorski]

kaz ta (gw.) — gdzież to. [przypis edytorski]

cyli (gw.) — czyli. [przypis edytorski]

ka (gw.) — gdzie; gdzieś. [przypis edytorski]

kajsim zabył (gw.) — gdzieś zapomniałem. [przypis edytorski]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

chyloł (gw.) — schylał. [przypis edytorski]

copke (gw.) — czapkę. [przypis edytorski]

bez tom (gw.) — przez tę. [przypis edytorski]

wiecha — pęk. [przypis edytorski]

najdę (gw.) — znajdę. [przypis edytorski]

ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

ktosik — ktoś, domyślnie: może „zły”, bies u rozstajnych dróg (zgodnie z mitologią ludową). [przypis redakcyjny]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

syćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

ze skałek — raczej z panewek, na które w broni „skałkowej” sypano proch, a kurek ze „skałką”, tj. krzesiwem, spadając powodował wybuch, wystrzał. [przypis redakcyjny]

wyciąg w zad (gw.) — wyciągnij w tył. [przypis edytorski]

pozałóż (gw.) — pozakładaj. [przypis edytorski]

chycą (gw.) — chwycą. [przypis edytorski]

wspak (gw.) — od końca, od tyłu, w odwróconej kolejności. [przypis edytorski]

ni majom (gw.) — nie mają. [przypis edytorski]

racie — kończyny, tu niby-ręce. [przypis redakcyjny]

copka (gw.) — czapka. [przypis edytorski]

Miałeś, chamie, złoty róg — słowa Wyspiańskiego do melodii ludowej, którą dołączył do tekstu; później „przyjęły się” i słowa jako piosenka rzekomo ludowa. [przypis redakcyjny]

stroiki — przybrania ludowego stroju krakowskiego. [przypis redakcyjny]

nieustawny — tu: nieustanny, nieustający. [przypis redakcyjny]