Krzysztof Kamil Baczyński

Orfeusz w lesie

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Orfeusz¹ w lesie

Poemat

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

1. Zamysł

On jak wygłos dwustrunny zestroił 

miłość pieśni i miłość niewiasty. 

Teraz ucho ciszą leśną poił, 

kiedy w strumień wstępował liściasty.  

Prawą ręką gałęzie odgarniał, 

lewą ręką lirę tulił drżącą, 

gdy nad głową zbudzona ptaszarnia 

trzepotała chmurą świergocącą.  

A on ptakom i sobie się modlił, 

a modlitwa go do tej zbliżała, 

co mu była poczęciem melodii, 

które spełniał na lirze jej ciała.  

Jeszcze cienia jej nawet nie podszedł, 

już pod dłonią pisklę śpiewu poczynał 

i milczeniem śpiących brzóz warkocze 

w Eurydyki płowe włosy zaklinał.  

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

2. Wahanie

Skądże ten uśmiech na usta się przybłąkał? 

«Przywróćcie — mówił — do życia tę piosenkę, 

co zmarła we mnie». Wtedy na jego rękę 

dźwięczną kropelką stoczyła się biedronka.  

«Wiem: to jest tkliwość. Lecz ona nie wystarczy. 

Bo więcej trzeba, by śmierć śpiewaniem uwieść: 

na skałach dzikich muzyczne gniazdo uwić, 

by wywieść śpiew od trwogi ludzkiej starszy».  

I wzrok przygasły utonął w własnym cieniu. 

«Oddajcie — mówił — tę moc, co tylko ona 

obudzić mogła». Wtedy jak uskrzydlona 

drapieżność siadł mu jastrząb na ramieniu.  

«Wiem: to są szpony, które się rychło stępią, 

lecz skalnej kory niezdolne nigdy przebić. 

Nie taką drogę trzeba mi pieśnią przebyć, 

by łzami osnuć Jej źrenicę sępią».  

I w leśną ciszę wszeptywał się: «Przestrzeni, 

jakże cię struną, co krwawić śmie, ogarnę?» 

I załkał cicho. I jak jagody czarne 

łzy dojrzewały w puszystych mchów zieleni.  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

3. Płacz

Jak zmierzch szare — zlatywały się wilki, 

błędnym wyciem wypełniając las, 

u nóg jego czołgały się: «Zmilknij, 

czemu łzami odzwierzęcasz nas?»  

Jak świt chyże — przybiegały jelenie, 

jak sen ciepłe — łasiły się sarny 

i błagały: «Zmiłuj się, przenieś 

ból i w siebie z powrotem go wgarnij».  

Przypełzały zielone zaskrońce, 

obwijały mu ręce jak pień: 

«Kto ty jesteś, że tak jasny jak słońce 

płaczesz łzami czarnymi jak cień».  

Lecz zadziwił się Orfeusz, gdy w górze 

roześmiała się wierzba płacząca: 

«Jakże, wieszczu, żalem chcesz nas urzec, 

skoro płacz twój nie roztkliwia, lecz wstrząsa?»  

4. Wstyd

I zapadł w siebie gwiazdą, która boli, 

bo go smuciła siła własnej pieśni, 

jakże niecelna — myślał — że pozwolił 

łzom nazbyt ludzkim w grom się ucieleśnić. 

Płacz ma być płaczem — myślał — a łzy łzami, 

a pieśń — wysnutą spod serca muzyką — 

lecz jak ją wysnuć i gdzie nieść? Wtem zamilkł, 

bo jego lira łkała: 

«Eurydyko²! 

Ten, co się z tobą zestrajał, jak z struną 

łączy się liry melodyjne drewno, 

z krawędzi śpiewu w własny mrok się zsunął. 

Jak po obczyźnie stopą brnąc niepewną, 

błąka się w sobie, ocienia żałobą, 

nie żal po tobie, lecz smutek nad sobą...»  

Więc się zawstydził Orfeusz, a mgły 

coraz to gęściej liściami szeleszcząc, 

na twarz mu kładły swe wilgotne sny. 

A on nie wiedział, czy to deszcz, czy łzy. 

I tylko jeż przez mokre biegnąc mchy, 

zbierał na kolce srebrne jabłka deszczu.  

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

5. Zmaganie

Pod tym dębem, pod stuletnim, wśród gałęzi skrył się, 

a deszcz pierzchnął, siedmiobarwnym łukiem nad nim wzbił się. 

Ledwie okiem w nim utonął, w barwnej brodząc nucie, 

blady błękit tęczę wchłonął, dąb zawołał: «Zbudź się. 

Czas na ciebie, czeka lira, nowej pieśni głodna, 

wdrąż się w ziemię, bij o niebo, serca przepal do dna. 

Ze mną, boski Orfeuszu, zmierz muzyczną siłę, 

mnie pokonasz — śmierć przemożesz³, którą zwyciężyłem. 

Popatrz: uschnie młoda łoza⁴, runie smukła jodła, 

patrz: topole śmierć podcięła, ale mnie nie zmogła. 

W niebo śpiewem rosnę, w ziemię korzeniami wrastam, 

me milczenie jest strumieniem, a ma pieśń liściasta!»  

Więc Orfeusz chwycił lirę rozmodloną dłonią, 

strunę trącił, już obłoki przebudzone dzwonią. 

Jeszcze głosu nie wydobył, już na wargi drżące, 

jak na liście, promieniście wbiega młode słońce. 

I pieśń począł. 

Wrył się w ziemię takim jasnym tonem, 

że wzleciały ponad drzewa krety uskrzydlone, 

że strumienie, co pod ziemią ciemno się poczęły, 

nad brzegami, co je więżą, w lirę się wygięły. 

Wzniósł się w górę, ręką jeno⁵ ciężar strun odmierzał, 

a już wiatrem swego głosu w żołędzie uderzał, 

a żołędzie melodyjnie trącając się wzajem, 

rozdzwoniły włosy wierzby nad leśnym ruczajem, 

a w tych włosach smutek nagły wylągł się tak cicho, 

że nie będąc jeszcze szeptem, szeptał: «Eurydyko...» 

Jeno woda pochwyciła to czułe wezwanie, 

a już w kwiaty je wkropliła na leśnej polanie, 

a tam trawy zielonawe w korzenie wszeptały 

i już drzewa jej imieniem szumieć poczynały. 

Targnął strunę, bo nie szeptem śmierć miał głuchą przemóc, 

lecz wołaniem tak wysokim, jak gwiazda nad ziemią: 

«Chcecie? Rozpacz wam wyśpiewam: płomieniste góry 

rosną we mnie, burza wraża w ziemię kły wichury. 

Chcecie? Błyskawicą chłostam, serca gryzę gromem, 

w ręku piorun mam i rozpacz w oku nieruchomem, 

a ta rozpacz w gniew urasta, a ten gniew jest burzą 

przeciw tobie, której kształty czarno się marmurzą».  

Już nie słowem, ale głosem w twardą korę nieba 

tłukł Orfeusz, aż sypnęła ciężkich gwiazd ulewa... 

Wtedy przerwał, bowiem uczuł, że mu głos uwięźnie 

w niebie drżącym jeszcze... 

Ale dąb milczał potężniej. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

6. Porażka

«Eurydyko, porażka jest słodka. 

Chwała tobie, któryś mnie zwyciężył!»  

Mijał strumień. Trzcina wiała wiotka. 

Las się kończył i zaczynał księżyc.  

A te skały, co wyrosły ostre, 

zdały mu się czułym zapewnieniem.  

A tę noc obejmował jak siostrę, 

nazywał najczulszym imieniem.  

I przemierzał strunami śpiącemi 

oddalenie nie objęte słowem, 

i jak klucz do zamkniętych podziemi 

niósł na wargach milczenie dębowe.  

9–10 luty 1942

Przypisy:

1. Orfeusz (mit. gr.) — poeta tracki, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka, udał się do podziemi i tak oczarował Hadesa, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy. [przypis edytorski]

2. Eurydyka (mit. gr.) — ukochana żona Orfeusza, wielkiego poety i śpiewaka, który po śmierci żony poszedł po nią do krainy umarłych. [przypis edytorski]

3. przemóc (daw.) — przezwyciężyć, pokonać. [przypis edytorski]

4. łoza — wierzbowe zarośla. [przypis edytorski]

5. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/baczynski-orfeusz-w-lesie

Tekst opracowany na podstawie: Krzysztof Kamil Baczyński, Poezje, wybór K. Wyka, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paweł Kozioł, Maciej Rajski.

Publikację wsparli i wsparły: Katarzyna Walichnowska, Tomasz Kolinko, zby, sroczka, Piotr Skirski, animal, Jan Marcinkiewicz, Sławomir Czarnecki, Joanna Stępień, Alkina, Daga, Justyna Sławik, 10, Beata i Gabrysia Wcisło, Agnieszka Bielawska.

Okładka na podstawie: JD Hancock, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.