Władysław Stanisław Reymont

Część czwarta — Lato

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3785-0

Część czwarta — Lato

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

I

I tak się ano było zmarło¹ Maciejowi Borynie.

Zaś w chałupie zaspali ździebko z powodu niedzieli, jaże² dopiero Łapa przebudził ich szczekaniem, bo tak ujadał, tak wył, tak ciskał się do drzwi, a kiej³ mu otworzyli, tak szarpał za przyodziewy⁴ i wylatywał obzierając się⁵, czy za nim lecą, że Hankę jakby cosik⁶ tknęło.

— Wyjrzyj no, Józka, czego ten pies chce.

Poleciała za nim w dobrej myśle⁷, swywoląc⁸ po drodze.

Doprowadził ją do ojcowego trupa.

Wrzask ci straszny podniosła, zbiegli się wnet wszyscy na pole do starego, ale już całkiem widział się być zeskrzytwiałym, leżał na twarzy, jak był padł⁹ w skonania czasie, a rozkrzyżowany kieby¹⁰ w tym ostatnim dusznym i gorącym pacierzu.

Zniesiono go do chałupy, probując jeszcze ratować.

Ale na darmo poszły starunki¹¹, próżne już były wszelakie pomoce i zabiegi, trup ci to był jeno¹², zimny trup człowieczy.

Srogi lament powstał w chałupie, Hanka rozkrzyczała się wniebogłosy, Józka z rykiem tłukła się o ściany, Witek buczał wraz z dziećmi, nawet Łapa wył i szczekał w opłotkach, tylko jeden Pietrek, co się był pokręcił¹³ tu i owdzie, wyjrzał na słońce i spać poszedł do stajni.

A Maciej leżał na swoim łóżku, rozciągnięty i sztywny, z rozdziawioną i uwalaną w ziemi gębą, podobien zgoła do zeschłej na słońcu grudy ziemi lebo¹⁴ pnia spróchniałego; w zesztywniałych garściach zaciskał piach; zaś oczy otwarte szeroko patrzyły z takim zachwyceniem, a tak kajś¹⁵ daleko, jakoby w niebo już na ścieżaj¹⁶ wywarte.

Ale taka straszna groza śmierci biła od niego i taka przejmująca lutość¹⁷, jaże¹⁸ go płachtą przykryli.

Że zaś w mig rozniesło się po wsi, to ledwie co słońce wyniesło się chyla tyla nad chałupy, a już ludzie lecieli na przewiady; raz po raz wchodził ktosik, unosił płachty, zazierał mu w oczy, przyklękał i pacierz mówił, zaś drudzy łamiąc rozpacznie ręce przystawali w żałobnej cichości, do cna w sobie struchleli z onej Bożej przemocy nad człowiekowym żywotem.

Jeno te żałosne lamenty sierot nie ścichały ani na chwilę, roznosząc się na całą wieś.

Dopiero kiej Jambroż nadszedł, wypędził wszystkich przed dom, a izbę zamknął, by wespół z Jagustynką i Jagatą, która się była przywlekła z tym ochfiarnym pacierzem, wziąć się do obrządzania umarlaka. Ochotnie on to zawdy¹⁹ robił i z niemałymi przekpinkami, ale dzisia było mu czegoś na sercu ciężko.

— Tyla ano człowieczej szczęśliwości! — mamrotał rozdziewając zmarłego. — Kostucha, kiej się jej spodoba, ułapi cię za grdykę, praśnie w pysk, zadrzesz giry na księżą oborę i oprzej się!

Nawet Jagustynka była jakaś markotna, bo wyrzekła żałośnie:

— Tyrał się jeno chudziaczek po świecie, to lepiej, co i pomarł.

— A juści, bo mu to jaka krzywda była!

— Ale i dobrości też nażył niewiela.

— Któż to jej zażywa do syta! Coby największy dziedzic, coby nawet sam król, a kłopotał, a zabiegał, a cierzpiał będzie.

— Tyle jeno było jego, co głodu nie zaznał a chłodu.

— Co to głód, matko. Turbacje gryzą barzej wszystkiego²⁰.

— Prawda, czym to sama nie praktyk! A jemu Jagusia zapiekała do żywego mięsa, dzieci też nie żałowały.

— Dzieci miał dobre i nijakiej krzywdy od nich nie zaznał — wtrąciła Jagata, przerywając głośne modły.

— Pilnujcie lepiej pacierza. Hale, żałoście wyciąga za nieboszczyka, a uszów dobrze nadstawia na nowinki — warknęła Jagustynka.

— Bo złe dzieci tak by się nie biadoliły. Posłuchajcie ano...

— Bych²¹ się waju²² tylachna ostało po kim, to byście się do siódmego potu wydzierali, nie żałując gardzieli.

— Cichajta! Jagusia bieży! — przyciszył Jambroż.

Jaguś wnet wpadła do izby i stanęła w pośrodku kiej²³ wryta, nie mogąc wykrztusić ani słowa.

Właśnie byli Macieja przyodziewali w czystą koszulę.

— Pomarli! — jęknęła wreszcie, wtapiając w niego zestrachane, nieprzytomne oczy. Strach ją chycił²⁴ za gardło i serce jakby się zakrzepło na lód, że ledwie dychać poredziła²⁵.

— Nie wiedzieliście to? — pytał Jambroż łagodnie.

— U matki spałam, a Witek co ino przyleciał powiedzieć. Nie żyje to naprawdę? — zapytała nagle, przystępując do niego.

— Juści, co nie do ślubu go rychtujem²⁶, a jeno do trumny.

Nie mogła jeszcze zrozumieć, wsparła się o ścianę, gdyż się jej widziało, jakoby ją morzył ciężki śpik i zmora dusiła, a ona nie poredzi się przebudzić, jeno się kala cała w potach i w męce strachu. I co trochę wychodziła z izby i powracała nie mogąc oderwać oczów od trupa, i co trochę zrywała się kajś uciekać, a ostawała, i co trochę leciała za dom, na przełaz i nic nie widzący patrzyła po polach albo siadała na przyzbie w podle²⁷ Józki, która buczała, drąc włosy i krzycząc żałośnie:

— O mój tatulu jedyny! O mój tatulu!

Juści, co wszystko obejście i dom pełne były tych płaczów i lamentliwych szlochań, a ona tylko jedna, chocia się w niej trzęsła każda kosteczka i jakieś ciężkie bolenie spierało pod piersiami, nie puściła ni jednej łzy, nie poredziła krzyczeć, a jeno chodziła błędna, świecąc oczami zapiekłymi w zgrozie.

Szczęściem, że Hanka wrychle²⁸ się opamiętała i chociaż jeszczech popłakujący, a już dawała baczenie na wszystko i rządziła jak zwykle, że kiej²⁹ przylecieli kowalowie, całkiem była ostygła.

Magda wybuchnęła płaczem, a jeno kowal rozpytywał.

Opowiedziała po porządku, jak się to stało.

— Dobrze, co mu Pan Jezus dał lekką śmierć! — szepnął.

— Tylachna wycierzpiał, to mu się należała.

— Chudziaszek, na pole jaże uciekał przed kostuchą!

— A z wieczora zaglądałam do niego, to leżał se cicho jak zawdy³⁰.

— I nie przemówił, co? — pytał, trąc suche oczy.

— Ani tego słowa, ogarnęłam mu pierzynę, dałam pić i poszłam.

— I sam wstał! Może by jeszczech nie pomarli, żeby go kto pilnował — jęknęła Magda przez głębokie szlochania.

— Jagusia sypiała u matki, bo stara ciężko chora, zawdy tak.

— Tak już miało być, to i tak się stało! Tyla się nachorzał, jakże, toć więcej niźli kwartał! A komu nie do zdrowia, to lepsza prędka śmierć. Trza Panu Bogu dziękować, co się już nie morduje — wyrzekł.

— Juści³¹, a sami wiecie, co to zrazu kosztowały dochtory, co leki, a na nic poszło wszystko.

— Bo jak kto na śmierć chory, temu nie pomogą dochtory.

— Taki gospodarz, taki mądrala, mój Jezu! — biadoliła Magda.

— A mnie jeno żal, co Antek nie zdążył do żywego.

— Nie dzieciuch, to płakał nie będzie. O pochowku pilniej pomyśleć.

— Prawda, a tu jakby na złość i Rocha nie ma.

— Poredzimy se sami. Nie frasujcie się, już ja wszystko wyrychtuję³².

Odpowiadał kowal, któren chociaż twarz pokazywał frasobliwą, a w sobie cosik drugiego taił, gdyż niby to wzdychał, niby to żałował i łzy obcierał, a w oczy nie patrzył. Wziął się Jambrożowi pomagać i ubiery ojcowe szykować, a długo myszkował w komorze pomiędzy motkami przędzy i w rupieciach, to po kątach szukał, to jaże na górę właził niby to po buty, które tam wisiały. Wzdychał jucha kiej miech, pacierze trzepał głośniej niźli Jagata i wypominał dobroście nieboszczyka, ale oczy mu cięgiem szukały czegoś po izbie, a same ręce lazły pod poduszki lebo we słomie łóżka chciwie bobrowały.

Aż Jagustynka ozwała się kąśliwie:

— Byście tam czego uschniętego nie naleźli... a najdziecie, to trzymajcież, bo waju uciecze z garści, ślizgie³³...

— Kogo nie piecze, temu nie uciecze! — mruknął i już szukał otwarcie, kaj³⁴ jeno mógł, nawet nie bacząc na organistowego Michała, któren przyleciał zziajany po Jambroża.

— Chodźcie do kościoła, przywieźli do chrztów czworo dzieci.

— Niech poczekają, nie ostawię rozbabranego.

— Wyręczę was, idźcie, Jambroży — namawiał kowal, jakby chcąc się go pozbyć.

— Ochfiarowałem się, to i zrobię. Nieprędko trafi mi się drugi taki gospodarz. Zrób w kościele, co potrza³⁵, Michał, wyręcz mnie, a niech chrzestni ołtarz obejdą z zapalonymi świecami, to ci grosz jaki kapnie. Na organistę się uczy, a przy głupim chrzcie jeszcze usłużyć nie poredzi — ozwał się za nim wzgardliwie.

Hanka przywiedła Mateusza, bych wziął miarę na trumnę.

— Jeno mu domowiny nie żałuj, niechta chudziak rozeprze się choćby po śmierci — powiedział Jambroż smutnie.

— Mój Jezu, za życia to ciasno mu było i na włókach, a teraz i we czterech deskach się zmieści — szepnęła Jagustynka, zaś Jagata przerywając pacierze jąkała płaczliwie:

— Gospodarzem se był, to i gospodarski pochówek miał będzie, a biedny człowiek to nawet nie wie, pod jakim płotem tę ostatnią parę puści. Bych ci światłość wiekuista! Bych ci... — zaniesła się znowu.

A Mateusz jeno głową pokiwał, odmierzył trupa, pacierz zmówił i wyszedł, a chociaż to była niedziela, zabrał się wnet do roboty; wszelaki porządek stolarski znajdował się w chałupie, a suche dębowe deski już z dawna na górze czekały.

Wnet ci wyrychtował warsztat w sadzie i robił, poganiając ostro Pietrka przysłanego mu do pomocy.

Dzień się już był wyniósł dawno, słońce świeciło wesołe i palące, że gorąc zaraz od śniadania jął przypiekać galancie³⁶, jaże wszystkie sady i pola jakby się z wolna pogrążały w tym rozbełkotanym, białawym wrzątku rozprażonego powietrza.

Pomdlałe drzewiny poruchiwały niekiej³⁷ listkami, kieby³⁸ tym skrzydłem ptak tonący w spiekocie, świąteczna cichość objęła całą wieś, jedne jaskółki, co świegoliły zajadlej, śmigając nad stawem kiej³⁹ oszalałe, zaś po drogach w szarych tumanach kurzawy jęły turkotać wozy i ludzie ze wsi pobliskich ściągali ku kościołowi, że co trochę ktosik zwalniał koni lub przystawał przed Borynami, kaj siedziała rozpłakana rodzina, pochwalił Boga i westchnął żałośnie, zazierając do środka przez wywarte drzwi a okna.

Jambroż uwijał się i śpieszył aż do potu z obrządzaniem umarłego, już byli łóżko wynieśli do sadu i pościele porozwieszali po płotach, gdy jął wołać na Hankę, aby przyniesła jałowcowych jagód do wykadzenia izby.

Jeno nie dosłyszała i ocierając te jakieś ostatnie łzy, co same skapywały, cięgiem już patrzyła na drogę, spodziewając się leda chwila Antka.

Godziny jednak przechodziły, a jego nie było, w końcu chciała już posyłać do miasta Pietrka na przewiady.

— Konia jeno zmacha i niczego się nie przewie... juści — tłumaczył Bylica, któren był właśnie nadszedł z Weronką.

— Przeciech urzęda cosik wiedzą?

— Juści... wiedzą... ale raz, co dzisia zamknięte, bo niedziela, zaś po drugie, co się przez smarowania nikaj nie dociśnie⁴⁰.

— Dyć już nie wstrzymam — skarżyła się przed siostrą.

— Jeszcze się nim nacieszycie, jeszcze się wama da we znaki — syknął kowal, poglądając na Jagusię, siedzącą pod ścianą.

— By ci ten zły ozór skołczał — mruknęła.

— Po dybkach ciężą kulasy⁴¹, to niełacno pośpieszać — dorzucił urągliwie, zeźlony daremnym poszukiwaniem pieniędzy.

Nie odrzekła, wyglądając znowu na drogę.

Właśnie przedzwaniali na sumę i Jambroż zbierał się do kościoła, przykazując Witkowi wysmarowanie sadłem Borynowych butów, gdyż się tak zeschły, co nie sposób było wzuć mu je na nogi.

Kowal wraz z Mateuszem ponieśli się kajś na wieś, a Weronka zabrawszy ojca i Hanczyne dzieci też poszła, w chałupie ostały się jeno same kobiety i Witek, któren ociągliwie smarował buty, sielnie je nagrzewając przed kominem, a co trochę leciał spojrzeć na gospodarza lub na Józkę chlipiącą coraz ciszej.

Na drogach ustał wszelki ruch, ludzie już przeszli do kościoła, zaś u Borynów zrobiło się całkiem cicho, tyle jeno, co przez wywarte drzwi a okna głos Jagaty, odmawiającej litanię za umarłego, roznosił się kiej⁴² to ptasie ćwierkanie wraz z kłębami jałowcowego dymu, jakim Jagustynka wykadzała izby i sienie.

Pokrótce i nabożeństwo snadź⁴³ się rozpoczęło, gdyż od kościoła jęły się rozkrążać w przypołudniowej cichości śpiewy a organowe granie tym jakimś górnym, dalekim, a słodkim trzepotem.

Hanka, nie mogąc sobie nikaj naleźć miejsca, poszła jaże⁴⁴ na przełaz, bych odmówić pacierze.

— I pomarli se ano, pomarli! — rozmyślała żałośnie, przesuwając ziarna różańca, ale pacierz jeno niekiedy przychodził na wargi, boć w głowie i sercu miała jakoby ten kołtun zwity zmyśleń przeróżnych a strachań niemałych.

— Trzydzieści dwie morgi, a paśniki, a las, a budynki, a lewentarze⁴⁵, tylachne gospodarstwo! — westchnęła, ogarniając z lubością szerokie pola i ten cały świat boży.

— Żeby tak pospłacać i ostać na wszystkim! Być, jak ociec byli! — Pycha ją rozparła z nagła, hardo spojrzała w samo słońce, prześmiechnęła się znacząco i z sercem pełnym słodkich nadziei jęła szeptać słowa różańca.

— Ale od półwłóczka nie ustąpię; pół chałupy też moje i tych krów mlecznych nie popuszczę z garści — wyrzekła nieco żalnie.

Zamodliła się znowu na długą chwilę, powłócząc rozełzawionymi oczami po ziemiach, stojących we słońcu kieby w tej złotawej przyodziewie; wykłoszone, bujne żyta gmerały rdzawymi wisiorami, czarniawe jęczmiona polśniewały kiej ta woda głęboka, zaś jasnozielone owsy, gęsto przerosłe żółtą ognichą, pławiły się trzepotliwie w cichym, nagrzanym powietrzu. Jakiś ptak wielgachny ważył się nad rozkwitłą koniczyną, co niby okrwawiona chusta leżała na skłonie wyżni. Kajś niekaj boby tysiącami białych ślepiów stróżowały przy ziemniakach, a tu i owdzie na dołkach lny niebieściły się bledziuśkim kwiatem, niby te przymrużone od blasków dziecińskie oczy.

Bardzo cudnie było na świecie, słońce ogrzewało coraz barzej i ciepło, sycone zapachem kwiatów, co tliły się nieprzeliczone we zbożach i wszędy, zwiewało z pól taką lubą, żywiącą mocą, jaże dusze rozpierało radością i same łzy cisnęły się do oczów.

— Świętaś ty i rodzona! Święta — wyrzekła pochylając głowę.

Sygnaturka zaświergotała w powietrzu kiej⁴⁶ ten ptaszek.

— Za Twoją to sprawą wszyćko⁴⁷ na świecie, mój Jezu kochany! Za Twoją! — szepnęła gorąco, bierąc⁴⁸ się z powrotem do pacierza.

Kajś⁴⁹ w pobliżu cosik⁵⁰ zatrzeszczało, obejrzała się uważnie; pod wiśniami o płot pleciony wsparta stojała⁵¹ Jagusia, jakoś smutnie wzdychająca.

— Że to ni minuty spokoju! — zabiadała Hanka, gdyż przypominki chlasnęły ją kiej⁵² te parzące pokrzywy. — Prawda, dyć⁵³ ona ma zapis! — przypomniała sobie. — Całe sześć morgów! Złodziejka jedna! — Aż ją w dołku sparło⁵⁴ ze złości. Odwróciła się plecami, jeno co już nie poredziła⁵⁵ zebrać się na modlitwę, bo dawne urazy i żale opadły ją kiej te złe, rozszczekane psy.

Południe już przechodziło, chude cienie jęły wypełzać spod drzew i domów, a we zbożach, co się ździebko kłoniły za słońcem, zagrały z cicha koniki polne, bąk też kajś niekaj⁵⁶ zahuczał i przepiórki odzywały się po swojemu.

Ale upał wzmagał się coraz barzej i prażył już niemiłosiernie.

Suma się wnet skończyła i nad stawem jęły gęsto przysiadać kobiety do zezuwania trzewików, zaś drogi tak się zamrowiły ludźmi, wozami a gwarem, że Hanka spiesznie powróciła do chałupy.

Boryna już był całkiem wyrychtowany⁵⁷.

Leżał w pośrodku izby, na szerokiej ławie, nakrytej płachtą i obstawionej płonącymi świecami, juści, co wymyty był, wyczesany i ogolony do czysta, jeno na policzku miał długą zadrę od Jambrożowej brzytwy, zalepioną papierem. Ubier⁵⁸ też miał wdziany co najlepszy: białą kapotę, którą se był sprawił na ślub z Jagusią, portki pasiate i buty prawie całkiem nowe.

W spracowanych, wyschłych rękach trzymał obrazik Częstochowskiej, pod ławą stała balia z wodą, bych przechładzać powietrze, zaś na glinianych pokrywach dymiły jałowcowe jagody zapełniając izbę kieby⁵⁹ tą mgłą modrawą, w której wynosił się straszliwy majestat śmierci.

I leżał se tak paradnie w onej trupiej cichości Maciej Boryna, człek sprawiedliwy i mądry, chrześcijan⁶⁰ prawy, gospodarz z dziada pradziada i pierwszy bogacz we wsi.

Pod dachem ojców przyłożył se po raz ostatni głowinę strudzoną, kiej ten ptak na wyraju, nim weźmie lot podniebny, a poniesie się tam, kaj⁶¹ od wiek wieka wszystkie odlatują.

Gotowy ci już był do pożegnań znajomków a powinowatych i gotowy do onej drogi dalekiej.

Już mu się ano dusza korzyła przed sądem Pańskim, a jeno ten jego trup lichy, ta człowiecza zewłoka, próżna żywiącego dechu, leżała jakby prześmiechając się leciuśko wśród świateł, dymów i modłów nieustannych.

A ludzie szli już a szli tym ciągiem nieskończonym; kto wzdychał żałośnie, kto się bił w piersi i modlił gorąco, kto zaś medytował kiwając smutnie głową i obcierając tę ciężką, żalną łzę, że szmer pacierzy, ściszone szlochy i pogwary wzdychliwe trzęsły się kiej te przejmujące siąpania deszczów jesiennych. A ludzie wchodzili i wychodzili bez przerwy; szli gospodarze i komornicy, szły kobiety i dzieuchy⁶², szli starzy i młodzi, całe Lipce tłoczyły się w izbie i w sieniach, zaś do okien cisnęło się tyla⁶³ dzieci i tak swywoliły, jaże Witek nie poredząc ich rozegnać poszczuł psem, ale Łapa go nie posłuchał, trzymał się dzisiaj Józki, a niekiedy biegał dokoła chałupy i wył kiej ten głupi.

Nad całą wsią zaciężyła ta śmierć Borynowa; dzień był przeciek⁶⁴ śliczny, rozsłoneczniony, pachnący zwiesną⁶⁵ i luby⁶⁶, że nie wypowiedzieć, a dziwny smutek owiewał chałupy i dziwna cichość zaległa wszystkie drogi. Ludzie chodzili osowiali, markotni a srodze strapieni, każdy jeno⁶⁷ wzdychał żałośnie, rozwodził ręce i zadumywał się nad człowieczą smutną dolą.

Wielu, którzy żyli z nieboszczykiem w przyjacielstwie⁶⁸, ostało przed chałupą, kaj już poniektóre gospodynie pocieszały Hankę, Magdę i Józkę, poczciwie popłakując wraz z nimi, a sielnie⁶⁹ się wyżalając nad sierotami.

Jeno do Jagusi nikto⁷⁰ nie przystępował z tym dobrym, pocieszającym słowem, juści, co ta była niegłodna użalań się nad sobą, ale zawdy tak ją zabolało to opuszczenie, że uciekła do sadu i zaszywszy się w gęstwę, siedziała tam całe godziny, nasłuchując jeno Mateuszowej roboty kole trumny.

— Że to się jeszcze śmie pokazywać na oczy! — syknęła za nią wójtowa.

— Poniechajcie⁷¹! Nie pora na takie wypominki! — wyrzekła któraś.

— I niech ją tam Pan Jezus sądzi — dodała Hanka łagodnie.

— Wójt ta wasze docinki dobrze jej wynadgrodzi! — zaśmiał się kowal. Szczęściem, że przysłali po niego od młynarza, gdyż wójtowa rozczapierzała się kiej indyczka, gotowa zrobić kłótnię.

Kowal jeno gruchnął rechocącym śmiechem i poleciał, a one ostały, pogadując już mało wiele⁷² o różnościach, a coraz ciszej i senniej, jakby z tych ciężkich turbacji⁷³ albo samego gorąca, co już doskwierało zgoła nie do zniesienia. Parno się przy tym robiło i dziwnie duszno, nie powiał wiater bych najlżejszy, że ni jeden listek i ni jedno źdźbło się nie zaruchało, a chociaż przeszło już spory kawał czasu od południa, to jednak słoneczny war lał się jeszcze żywym ogniem i tak przypiekał, jaże ściany płakały żywicą i więdły pomdlałe chwasty i kwiaty.

Ryk się naraz wydarł przeciągły i tęskliwy; jakiś chłop prowadził krowę po drugiej stronie stawu.

— Pewnikiem do księżego byka! — ozwała się Płoszkowa, goniąc oczami krowę, szarpiącą się na postronku.

— Młynarz do niego jeszczek⁷⁴ lepiej ryczy, jeno co przez złość! — podjęła Jagustynka, ale żadnej już się nie chciało mówić.

Siedziały rozczapierzone kieby⁷⁵ te kwoki w piasku, ledwie już dysząc z gorąca. Rozbierał je upał, cichość i ten płakliwy, nieustający głos Jagaty modlącej się przy umarłym.

Dopiero kiej⁷⁶ przedzwonili na nieszpory⁷⁷, rozeszły się do domów, a Hanka posłała za kowalem, bych szedł z nią do proboszcza ugodzić się o pogrzeb ojcowy.

Witek rychło⁷⁸ powrócił, ale sam.

— Hale, kiej się bojałem przystąpić, bo Michał se siedzą z dziedzicem u młynarza i piją arbate⁷⁹ — powiadał zziajany.

— Z dziedzicem?

— A juści, przeciek go znam! Arbate se piją i placek pojadają, dobrze widziałem. A ogiery stoją w cieniu i jeno kulasami⁸⁰ przebierają.

Zdziwiła się temu, ale po nieszporach, nie doczekawszy się kowala, ogarnęła się świątecznie i poszła z Magdą na plebanię.

Proboszcza nie było na pokojach, choć wszystkie drzwi i okna stały powywierane⁸¹; przysiadły czekać, ale po jakimś czasie dziewka powiedziała, że ksiądz w podwórzu i kazał je zawołać.

Siedział se w cieniu pod płotem, a w pośrodku podwórza, kole niezgorszej krowiny, którą chłop trzymał krótko na postronku, kręcił się z rykiem tęgi, srokaty byk, że ledwie go parob utrzymał na łańcuchu.

— Walek! Poczekaj jeszcze, niech nabierze większej ochoty! — krzyknął proboszcz i wycierając spoconą łysinę, przywołał do siebie kobiety i jął wypytywać o wszystko, pocieszać i krzepić miłosiernie, a kiej go zagadnęły o pogrzeb i koszty, przerwał im ostro i niecierpliwie:

— O tym potem. Nie zdzieram skóry z ludzi. Maciej był pierwszym we wsi gospodarzem, to i pogrzeb musi mieć nie lada jaki. No, mówię, nie lada jaki! — powtórzył groźnie, po swojemu.

Za nogi jeno go obłapiły, nie śmiejąc się już w niczym przeciwić⁸².

— Ja wam tu dam! Widzicie ich, zbereźniki! — krzyknął na organiściaków, zazierających⁸³ spoza płotów. — Cóż, jak się wam podoba mój byczek, he?

— Śliczności! Lepszy od młynarzowego! — przytakiwała Hanka.

— Tak mu do mojego, jak wołu do karety! Przyjrzyjcie mu się! — podprowadził je bliżej, klepiąc z lubością byka, któren⁸⁴ rwał się już do krowy jak wściekły. — Co za kark! A jaki grzbiet, jakie to ma piersi! Smok, nie byk! — wołał, jaże przysapując z radości.

— Juści, jeszczem takiego nie widziała.

— He, prawda! Czysty holender, trzysta rubli kosztuje.

— Tylachna⁸⁵ pieniędzy! — dziwowały się zdumione.

— Ani grosza mniej! Walek, puszczaj go... ostrożnie ino, bo krowa nietęga... Od jednego razu pokryje... Pewnie, że drogi, ale biorę tylko po rublu i dwadzieścia groszy postronkowego, żeby się Lipce dochowały porządnych krów. Młynarz się gniewa na mnie, ale już mi obmierzły te koty, jakie macie po jego stadniku. Trzymajże, gapo, krowę przy samym pysku, bo ci się wyrwie! — wrzasnął na chłopa. — No, to idźcie z Bogiem — zwrócił się do kobiet, widząc, że przywstydzone odwracały się ździebko na stronę. — A jutro eksporta do kościoła! — wołał jeszcze za nimi, biorąc się pomagać chłopu, że to krowy nie mógł utrzymać.

— Podziękujesz ty mi za cielę, będzie, jakiegoś jeszcze nie widział. Walek, a przeprowadź go, niech się przechłodzi, chociaż co tam takiemu smokowi znaczy jedna mucha! — przechwalał.

Kobiety zaś poszły do organisty, boć to i z nim też było trza się godzić z osobna o pogrzeb, ale że organiścina przyjęła je kawą, przy której się nieco zagwarzyły, to było pod sam zachód, i już bydło spędzali z pastwisk, kiej⁸⁶ powróciły do chałupy.

Przed gankiem stojał⁸⁷ pan Jacek z Mateuszem i pykając fajeczkę godził go do rznięcia drzewa na Stachową chałupę.

Mateusz jakoś nie bardzo był rad, bo się wykręcał.

— Drzewo porznę, niewielka obrada, ale czy chałupę postawię, a bo ja wiem?... Może kaj we świat pójdę... Cni mi się już we wsi... Bo ja wiem, co pocznę... — mówił, spoglądając na Jagusię dojącą krowę pod oborą. — Z rana skończę trumnę, to się jeszcze rozmówimy — dokończył prędko i poszedł.

A pan Jacek wszedł do nieboszczyka i mówił długi, serdeczny pacierz obcierając rzęsiste łzy.

— By chociaż synowie wdali się w niego — wyrzekł potem do Hanki. — Dobry to był człowiek i prawy Polak. Był z nami w powstaniu, przystał do partii dobrowolnie i gnatów nie żałował. Widziałem go przy robocie. A zmarnował się przez nas... Przekleństwo ciąży nad nami... — gadał jakby do siebie, a chociaż nie rozumiała wszystkiego, to jednak z wdzięczności za dobre słowa wspominek podjęła go za nogi.

— Dajcie spokój! Takim człowiek jak i wy! — zakrzyczał gniewnie. — Głupia! dziedzic nie święty! — popatrzył jeszcze na Borynę, zapalił od świecy fajeczkę i wyszedł, nie odpowiadając na powitanie kowala, któren⁸⁸ był właśnie wchodził do sieni.

— Coś harny dzisiaj! Dziadak jucha! — rzekł za nim z przekąsem, ale że był jakiś rozradowany, to przysiadł do żony i jął szeptać. — Dobra nasza! Wiesz, Magduś, dziedzic szuka zgody ze wsią. Namawia, cobym mu pomagał. Juści, co musi się nam dobrze okroić. Jeno ani mru-mru, kobieto, o wielgie⁸⁹ rzeczy idzie.

Zajrzał do zmarłego, pokręcił się tu i owdzie i na wieś poleciał, wyciągając chłopów do karczmy na naradę.

Zmierzch się już był czynił, zorze ostygły kiej te ordzewiałe⁹⁰ blachy przysypywane popiołem, że jeno niekajś co⁹¹ się ta świeciła jakaś chmurka nabrana złocistą światłością zachodu.

A kiej się już do cna⁹² zrobił wieczór i pokończyli gospodarskie obrządki, to cała rodzina znowu się zebrała przy zmarłym. U Borynowego wezgłowia było coraz widniej od świec jarzących, Jambroż raz po raz obcinał knoty i śpiewał z książki, a za nim powtarzali wszystkie, popłakując niekiej na przemian i biadoląc.

Drudzy zaś, sąsiedzi, że w izbie było ciasno i zaduch, to przyklękali na dworze, pod oknami i ciągnęli tę długą i żałosną nutę litanii, jaże się widziało, co wszystek sad śpiewa.

Noc się z wolna ściągała na świat, więc już do cna przycichło, gdzie spać się kładli, po sadach bieliły się pościele i chałupy gasły jedna po drugiej, jeno co kokoty⁹³ piały jakoś niespokojnie, a taka parna i duszna cichość stanęła, jakby się miało na odmianę.

Do późna w noc śpiewali przy Borynie, a kiej się rozeszli, ostał jeno Jambroż i Jagata, bych już czuwać do rana.

I śpiewali zrazu rozgłośnie, ale kiej ustał wszelki ruch i zwaliła się niezgłębiona cisza nocy, wnet jął ich morzyć śpik⁹⁴, tęgo wodząc za łby, że wyciągali coraz ciszej i mamrotliwiej, nie przecykając nawet wtedy, kiej Łapa przychodził i z cicha skamlący polizywał nasadlone⁹⁵ buty nieboszczyka.

Prawie o samym północku gęsta ćma przywaliła ziemię, pogasły gwiazdy, schmurzyło się całkiem i jakby jeszcze barzej ścichło, że tylko niekiedy zatrzęsło się jakieś drzewo i posypał się cichuśki, lękliwy szmer albo wydarł się skądciś głos jakiś dziwny, ni to krzyk, ni to huk, ni to wołanie dalekie, i przepadał też nie wiadomo kaj...

Wieś leżała w głębokim śpiku i jakby na samym dnie ciemnicy, tylko jedna Borynowa izba świeciła blado w tej mrocznej topieli, a przez wywarte okna widniał Maciej leżący wśród żółtych świateł, owiany dymami kadzideł niby tym modrawym obłokiem. Jambroż z Jagatą, wsparłszy się o niego głowami, zadrzemali już na dobre, chrapiąc, jaże się rozlegało.

Zaś ta letnia, krótka noc przechodziła szybko, jakby się jej kajś śpieszyło zdążyć, nim pierwsze kury zapieją, świece też dopalały się posobnie i gasły niby te oczy strudzone patrzeniem w umarłego, iż na świtaniu ostała jeno co najgrubsza, migocąc się kiej to złote ostrze.

Aż szary, przemglony świt, zwlókłszy się leniwie z pól, zajrzał do izby, prosto w Borynową twarz, która jakby się ździebko ożywiła, jakby się budził z ciężkiego snu i nasłuchując tych pierwszych świergotań po gniazdach, patrzał skroś poczerniałych powiek w dalekie jeszcze zorze wschodów.

Świt już gęstniał, roztrząsając się kieby⁹⁶ ta zamieć śniegowa.

Niebo zajaśniało jak płótno na bielnikach, gdy je słońce przygrzeje, z pól powiało chłodem, staw westchnął kolebiąc się sennie, a spod mrocznych próchnic nocy jawiły się obrazy borów, kieby te czarne chmury wynoszące się ze ziemi, zaś poniektóre drzewiny, samotnie stojące, puszyły się czubami w rozbielonym powietrzu niby pęki czarnych piór; już nawet przyleciał pierwszy wiater, zatarmosił sadami i jął przedmuchiwać we śpiące pod przyźbami⁹⁷.

Ale jeszcze mało kto przecknął i ozwierał oczy. W słodkim dośpiku leżało wszystko leniąc się ździebko⁹⁸, jak to zwyczajnie bywa po święcie czy jarmarku.

A wrychle⁹⁹ i sam dzień się podniósł, jeno co jakiś mgławy i smutny, słońca jeszcze nie było, ale skowronki już przedzwaniały swoje pacierze, głośniej zabełkotały wody i poruszyły się zboża, bijąc chrzęstliwymi kłosami o miedze i drogi, już niegdzie po zagrodach rwały się tęskliwe beki owiec, kajś¹⁰⁰ znowu jazgotliwie zagęgały gęsi, to koguty się wydzierały rozgłośnie, gdzie nawet wołania się rozlegały, skrzypy wrótni¹⁰¹, końskie rżenia, ruch i skrzęt wstawań, że cała wieś się budziła imając się¹⁰² z wolna pracy codziennej, jeno u Borynów wciąż było jeszcze cicho i spokojnie.

Zaspali ano z onych smutków i ciężkich turbacji, jaże na dwór roznosiły się chrapania.

Wiater buchał co trochę w otwarte drzwi a okna i tłukł się po izbach, świszcząc przeciągle i na darmo rozwiewał nieboszczykowi włosy i targał światłem ostatniej świecy.

Nie poruszył się juści Boryna, nie przecknął, nie porwał się do roboty, ni drugich do niej zapędzał, leżał se martwy, cichy, na kamień już zakrzepły i na wszystko już głuchy.

Wiatr już z niemałą mocą zawiał i rymnął w sad, że wszystko wokół jęło się chwiać, szeleścić, trząchać, kołysać i jakby zaglądać w Borynową siną twarz; patrzył w niego dzień mgławy, zaglądały rozchwiane drzewa, zaś one wysmukłe, gibkie malwy kiej¹⁰³ dzieuchy¹⁰⁴ chyliły się przez okna w pokłonach głębokich, a ze dworu raz po raz wpadała z brzękiem pszczoła, to motyl leciał wprost na światło, to jaskółka zbłądziła świergocąc lękliwie, to niesły się¹⁰⁵ muchy, przypełzały żuczki i wszelaki boży stwór, a wraz z nimi spływał do izby cichy brzęk i szum, i trzepot, i ćwierkania, kieby¹⁰⁶ ten jeden głos żywej, serdecznej żałości:

— Pomarł! Pomarł! Pomarł!

I co jeno żyło, trzęsło się, łkało i zanosiło, jakby w przytłumionym, srogim lamencie; aż ścichło z nagła i trwożnie, wiater ustał, wszystko przytaiło dech i padło na twarz w proch ziemi, bo oto ze świtowych szarości wzeszło słońce czerwone i ogromne, wyniesło¹⁰⁷ się nad świat, ogarnęło go władnym, żywiącym okiem i skryło się w skołtunione chmurzyska.

Poszarzało na świecie, a nie wyszło i Zdrowaś, jął sypać drobny, ciepły deszcz rzęsistymi kroplami, że wnet wszystkie pola i sady rozdzwoniły się sypkim, nieustającym szmerem.

Ochłodło znacznie, zapachniały drogi, ptaki zaczęły śpiewać z całej mocy, a w tej szarej, rozdrganej¹⁰⁸ kurzawie, jaka przysłoniła świat, piły spragnione zboża, piły liście pomdlałe, piły drzewa, piły wyschnięte gardziele strug i ziemie spieczone, piły długo i z lubością, dysząc jakby z dziękczynieniem.

— Bóg zapłać, bracie deszczu! Bóg zapłać, siostro chmuro! Bóg zapłać!

Właśnie ten deszcz zacinający przebudził Hankę śpiącą pod samym oknem, że się pierwsza zerwała na nogi.

Pobiegła z krzykiem do stajni.

— Pietrek! Wstawaj! Deszcz pada! Koniczynę trza lecieć kopić¹⁰⁹, bo na nic przemięknie! Witek, wałkoniu jeden, krowy wyganiaj! Na wsi już przepędzili! — wołała ostro, wypuszczając z chlewów gęsi, które z radosnym gęgotem leciały taplać się w kałużach.

Zajrzała do krów i świnie wypędzała na podwórze, gdy przyleciał kowal; ułożyli, co było potrza¹¹⁰ kupić na jutrzejszą stypę, wziął pieniądze i miał zaraz jechać do miasteczka, ale już z bryczki przywołał ją i rzekł cicho:

— Hanka, dajcie mi połowę, to ni pary nie puszczę, żeście starego podebrali. Zróbmy po dobremu.

Rozczerwieniła¹¹¹ się kiej¹¹² burak i krzyknęła porywczo:

— A pyskuj sobie choćby przed całym światem; widzisz go, sam gotów do złego, to myśli, co i drugie takie same.

Jeno błysnął ślepiami, poskubał wąsów i zaciął konie.

Hanka zaś wzięła się ostro do roboty, tyla bowiem gospodarka¹¹³ czekała na nią, że trza było dobrze kulasy¹¹⁴ wyciągnąć i głowić się niemało, bych¹¹⁵ wszystkiemu wydolić, toteż pokrótce¹¹⁶, jak co dnia, rozlegał się po całym obejściu jej głos rozkazujący.

Borynie zapalili dwie nowe świece i przykryli go prześcieradłem. Jagata mamrotała przy nim pacierze, przysypując raz po raz na węgliki jagód jałowcowych.

Jagusia przyszła od matki dopiero po śniadaniu, ale że ją strachem przejmował nieboszczyk, to się jeno błędnie kręciła po obejściu, często gęsto wyglądając na Mateusza, któren¹¹⁷ przeniósł się z robotą na klepisko; kończył już trumnę i właśnie był malował na niej biały krzyż, kiej Jagna stanęła we wrotniach stodoły.

Milczała spozierając trwożnie na czarne wieko.

— Wdowaś teraz, Jaguś, wdowa! — szepnął ze współczuciem.

— A juści — odparła łzawo i cichuśko.

Patrzał na nią poczciwie, zmizerowana ci była i blada kiej ten opłatek, a tak żałośliwa, jak to pokrzywdzone dzieciątko.

— Taka to już człowiekowa dola — powiedział smutnie.

— A wdowam! wdowam — powtórzyła i łzy napełniły jej modre oczy, a ciężkie wzdychy dziw piersi nie rozerwały, że uciekła za chałupę i nie bacząc na deszcz, płakała tam długo i tak rzewliwie, jaże ją sama Hanka sprowadziła do izby, próbując uspokoić a pocieszyć.

— Płakaniem nie zaradzisz. Nama¹¹⁸ też nieletko, ale już tobie, sieroto, pewnikiem, co barzej ciężko — mówiła z dobrością.

— Płacz płaczem, a rok nie przejdzie i zaśpiewam jej takiego chmiela nowego, co się wścieknie — ozwała się po swojemu Jagustynka.

— Nie pora na przekpinki — skarciła ją Hanka.

— Powiedam szczerą prawdę, abo to nie młoda, nie urodna, nie bogata! Kijem się będzie musiała oganiać przed chłopami.

Jagna nie odrzekła, Hanka zaś wyniesła w opłotki żarcie la¹¹⁹ prosiąt i wyglądała na drogę.

— Co się tam stało? — myślała strapiona. — Mieli go puścić w sobotę, a tu już poniedziałek i ani widu, ani słychu.

Ale nie było czasu na frasunki, bo musiała pomagać kopić¹²⁰ resztę siana i wszystką koniczynę, gdyż deszcz rozpadał się już na dobre, nie przestając ani na chwilę.

Zaś wkrótce po południu nadszedł proboszcz z organistą, przyszli braccy¹²¹ ze światłem i ludzi zebrało się też coś niecoś, włożyli Borynę do trumny, Mateusz zabił ją kołkami, ksiądz odprawił modlitwy, skropił wodą święconą i powieźli go, z cicha przyśpiewując, do kościoła, kaj już Jambroż bił we dzwon żałobny.

A kiedy wrócili z eksporty, to w chałupie widziało się tak jakoś pusto i strasznie cicho, jaże Józka buchnęła płaczem, a Hanka ozwała się do Jagustynki oprzątającej izbę:

— Chociaż od tyla czasu trupem był jeno, a zawdy czuć było gospodarza w chałupie.

— Antek wróci, to i gospodarz będzie — przypochlebiała stara.

— Bych jeno prędko powrócił — westchnęła tęskno.

Ale że szare, wilgotne przesłony obtulały ziemię i deszcz padał nieustannie, to obtarła łzy, westchnęła raz i drugi i dalejże poganiać swoich.

— A chodźcież, ludzie! Żeby pomarł i ten największy, to jak ten kamień w morze głębokie, już go nikto nie wyłowi, a ziemia nie poczeka i trza kole¹²² niej robić.

I powiedła wszystkich za przełaz do okopywania ziemniaków, jeno Józka ostała pilnować dzieci, a i bez to, co była jakaś chora i nie mogła się jeszcze utulić w żałości, Łapa też przy niej warował nieodstępnie i ten Witkowy bociek, któren stojał w ganku na jednej nodze kieby na stróży¹²³.

Zaś deszcz nie przestawał ani na chwilę, padał drobny, gęsty i ciepły, że ustały śpiewać ptaki, a wszelaki stwór przyległ w cichości, cały świat z wolna oniemiał i jakby się zasłuchał w ten trzepot rosisty, brzękliwy i nieustanny, a jeno kajś niekaj¹²⁴ zawrzeszczały gęsi, taplające się po sinych, spienionych kałużach.

Dopiero o samym zachodzie wyjrzało rozognione słońce i zapaliło czerwone ognie w rosach i kałużach.

— Pogoda na jutro pewna! — powiedali¹²⁵, ściągając z pól.

— Niechby jeszcze padało, czyste złoto, nie deszcz.

— Ziemniaki były już na ostatnich nogach.

— A bo to owsów nie przypiekło!

— Wszystkiemu pójdzie na zdrowie.

— Żeby se tak popadał chociaż ze trzy dni — wzdychał któryś.

Jakoż i padał tak równo, rzęsiście i spokojnie do samej nocy, że z lubością wystawali pod chałupami, na przechłodzonym, pachnącym powietrzu, zaś Gulbasiaki skrzykiwały dzieuchy i chłopaków, bych lecieć za wieś, na wyżnie, palić sobótkowe ognie, gdyż to była wigilia świętego Jana, ale co ćma była i plucha, to mało kto dał się pociągnąć, że tylko kajś niekaj co tam pod lasem rozbłysnął jakiś słaby ogieniek.

Witek już od zmroku przyniewalał¹²⁶ Józkę, aby z nim leciała na Sobótki, ale mu powiedziała żałośnie:

— Nie polete, co mi tam zabawy, co mi tam już wszystko...

— Dyć ino zapalim, przeskoczym ogień i przylecim — prosił gorąco.

— Siedź w chałupie, bo powiem Hance! — zagroziła.

Ale poleciał i powrócił dopiero po kolacji, głodny i utytłany w błocie jak nieboskie stworzenie, gdyż deszcz nie ustawał ani na chwilę i padał przez całą noc, aż dopiero przestał nazajutrz o dużym dniu, właśnie kiedy już ludzie ciągnęli na żałobne nabożeństwo.

Słońce się jednak nie pokazało; świat się był omglił szarawą kurzawą, w której jeszczek barzej rozzieleniły się pola i sady, a wody wlekły się niby te srebrnawe przędziwa. Powietrze było rzeźwe, chłodnawe i pachnące, rosy kapały obficie za leda powiewem, ptaki darły się kieby oszalałe, psy ujadały wesoło, przeganiając się po drogach wraz z dziećmi, a wszelaki głos leciał górnie i radośnie, nawet ziemie, opite wodą i nabrzmiałe mocą, zdały się wrzeć niepowstrzymanym rostem.

Zaś w kościele ksiądz odprawił żałobną wotywę i wraz z proboszczem słupskim i organistą, zasiadłszy naprzeciw siebie w ławach przed wielkim ołtarzem, jęli wyciągać łacińskie pieśnie.

Boryna leżał wysoko na katafalku, obstawiony w biały las świec płonących, a dokoła klęczała kornie cała wieś, zamodlona i zasłuchana w te długie, lamentliwe pieśnie, co nabrzmiewały niekiedy takim strasznym krzykiem, jaże¹²⁷ włosy powstawały i bolesna lutość¹²⁸ ściskała serca; to niekiedy cichły w przejmujących, żalnych jękach, aż dusze mdlały struchlałe i same łzy ciekły z oczów; albo też znowu podnosiły się jakieś cudne i niebosiężne, kieby te głosy śpiewań janielskich¹²⁹ i wiecznej szczęśliwości, że naród wzdychał ciężko, obcierał oczy, a często gęsto i poniektóre płaczem buchały serdecznym.

Ciągnęło się to z dobrą godzinę, a kiej skończyli, rumor powstał, podnosili się z klęczek i Jambroż jął¹³⁰ brać świece od katafalku i rozdawać je ludziom, ksiądz też jeszcze prześpiewał przy trumnie, okadził ją, aż zrobiło się niebiesko od dymów, skropił wodą święconą, wyciągnął jakąś nutę i ruszył ku drzwiom za krzyżem.

A kościół aż się zatrząsł od krzyków, płaczów i szlochań, bo trumnę już brali co najpierwsi gospodarze i zanieśli na wóz, w półkoszki wymoszczone słomą, zaś Jagustynka tajnie, bych księża nie spostrzegli, wraziła pod nią bochen chleba, obwinięty w czyste płótno, Pietrek zebrał krótko lejce, zacinał batem i obzierał się¹³¹ niecierpliwie na księży.

Zajęczały żałobnie dzwony, wynieśli czarne chorągwie, rozbłysnęły światła, Stacho poniósł krzyż, a księża zaśpiewali:

— „Miserere mei Deus”.

I straszna pieśń, pieśń śmierci załkała nad głowami smutkiem bezbrzeżnym i grozą.

Ruszyli z wolna na topolową drogę ku smętarzowi¹³².

Czarna chorągiew z kościotrupem załomotała na wietrze kiej ten ptak straszliwy i poniesła się przodem, a za nią dopiero błyskał srebrzysty krzyż i otwierała się długa ulica brackich¹³³ z zapalonymi świecami, i szli księża w czarnych kapach.

Trumna jechała w pośrodku, ułożona na słomie wysoko, że ją cięgiem¹³⁴ i wszystkie¹³⁵ mieli na oczach, a tuż za nią wlekła się rodzina srodze zawodząc płaczem i jękami, zaś pobok i kaj gdzie kto wziął miejsce, ciżbiła się cała wieś, w niemałym smutku a cichości idąca.

Że nawet chore i kalekie nie ostały w chałupach.

Przemglone, szare niebo wisiało nisko, jakby wsparte na tych wielgachnych topolach, pochylonych nade drogą. Wszystko stojało bez ruchu, przygięte i kieby zasłuchane w te pieśnie żałobne, a kiedy powiał wiater i rozruchał¹³⁶ pola i drzewa, to posypały się rosy niby tym żalnym, cichym płaczem, zaś rozchwiane zboża kolebały się z wolna ciężkimi kłosami, chyliły się coraz niżej, jakby do nóg przypadając gospodarzowi w tym kornym, ostatnim pokłonie.

Księża pieśń rozpłynęła się kajściś w powietrzu, że sroga cichość zwaliła się na dusze, jeno dzwony jęczały wciąż, biły ponurym głosem, wołały cosik w niebo pochmurne, ku lasom i w dale zamglone, skowronki śpiewały nad polami, wóz niekiej¹³⁷ zaskrzypiał, szarpały się chorągwie, chlupało błoto pod nogami, a te bólne, sieroce płacze kwiliły nieustannie.

— „Miserere mei Deus” — zaśpiewał znowu proboszcz, przywtórzył mu słupski wraz z organistą i kowalem, któren trzymał parasol nad dobrodziejami, gdyż deszcz z nowa pokrapiał.

I śpiewali tak strasznie, tak rozpacznie i tak jękliwie, jaże łzy się cisnęły, zamierało serce, a oczy strwożone, oczy pobłąkane w niemocy niesły się we świat i u tego nieba chmurnego żebrały zmiłowania. Twarze bladły, dusze jęły się zwierać w męce i luty¹³⁸ dygot przejmował, że wzdychali coraz ciężej, a już poniektóry łzy obcierał, to szeptał pacierz posiniałymi wargami, w piersi się bił i kajał skruszony, zaś wszystkich omroczył ciężki, beznadziejny smutek i przywaliła bezgraniczna żałość, że kiej te dymy gryzące snuły się po nich bolesne medytacje i jęki zakrzepłe w trwodze.

Jezu, bądź nam grzesznym miłościwy! Jezu!

O dolo człowiekowa, dolo nieustępliwa!

A cóże są te wszystkie znojne trudy? Cóże ten żywot człowieczy, co jako śniegi spływa bez śladu, że o nim nawet dzieci rodzone nie przypomną?

Żałością jeno, płakaniem jeno, cierzpieniem jeno...

I cóże są one szczęśliwości, dobroście, nadzieje?

Czczym dymem, próchnicą, mamidłem i zgoła niczym...

A cóżeś to ty sam, człowieku, który się puszysz, a dmiesz, a wynosisz hardo ponad wszelkie stworzenie?

Tym wiatrem jeno jesteś, co nie wiada¹³⁹, skąd przychodzi, nie wiada, po co się miecie, i nie wiada, kaj¹⁴⁰ się rozwiewa...

I ty się masz panem wszystkiego świata, człowieku?...

A bych ci kto raje dawał — opuścić je musisz.

Bych ci kto wszystkie moce dawał — śmierć ci je wydrze.

Bych ci kto rozum przyznał największy — próchnem ostaniesz.

I nie przemożesz doli, mizeroto, nie przezwyciężysz śmierci, nie...

Boś ano bezbronny, słaby i płony jako ten listeczek, którym wiater żenie¹⁴¹ po świecie.

Boś ano, człowieku, w pazurach śmierci, jako ten ptaszek z gniazda podebrany, co se piuka radośnie, trzepoce, przyśpiewuje, a nie wie, że go wnet zdradna ręka przydusi za gardziel i lubego żywota zbawi¹⁴².

O duszo, po cóż dźwigasz człowieczego trupa, po co?

Tak ci ano czuł naród, tak ci medytował i w sobie rozważał, a patrzył smutnie po ziemiach zielonych, włóczył tęsknymi oczami po świecie i wzdychał ciężko z onych niewypowiedzianych boleń, aż twarze kamieniały i dusze się trzęsły.

Ale i to zarówno wiedzieli, co jedyna człowiekowa dufność w Panajezusowej łasce, a jedyna ucieczka duszy w Jego świętym miłosierdziu.

— „Secundum magnam misericordiam Tuam...”

Ciężkie, łacińskie słowa padały kiej grudy przemarzłej ziemi, jaże bezwolnie pochylali głowy, jakby pod nieubłaganą kośbą¹⁴³ śmierci, ale szli niepowstrzymanie; szli kwardzi¹⁴⁴ a zrezygnowani, szarzy i mocni kiej te głazy widne na miedzach, gotowi już na wszystko a nieulękli, ugorom i zarazem tym bujnym, okwieconym polom podobni, i tym drzewom równi w sile i kruchości — drzewom, w które piorun mógł trzasnąć leda chwila i w ręce śmierci podać, a one hardo pną się ku słońcu i śpiewają głęboką, radosną pieśń życia...

Szli wsią całą ciżbiąc się¹⁴⁵ i przepychając, ale każden tak był zatopiony w smutkach, że jakby szedł sam w pustce niezmiernej i opuszczeniu, a każden zapatrzył się gdziesik i jakby widział przez oczy zaszklone łzami ojców swoich, dziadów i pradziadów, niesionych tam, na smętarz, już widny przez grube pnie topoli...

Dzwony wciąż biły i ponura pieśń huczała coraz jękliwiej, smętarz już był niedaleko, wyrastał ze zbóż kępami drzew, krzyżów i mogił, a zdawał się otwierać, kieby ten straszny, nigdy nie zapełniony dół, w któren z wolna a niepowstrzymanie spływa cały świat, że już niejednemu się widziało, jako w tym zadeszczonym powietrzu i ze stron wszystkich biją dzwony, jarzą się światła, czernieją rozwiane chorągwie i płyną śpiewania, że z każdej chałupy wynoszą trumny, że wszystkimi drogami ciągną żałobne pochody, a każden człowiek płacze kogoś, zawodzi, a tak szlocha, jaże wszystkie niebo i ziemia wzbiera żałosnym jękiem i spływa szmerem nieustannych, gorzkich jak piołun łez...

Pochód już skręcał na dróżkę ku smętarzowi, kiej go dopędził dziedzic, wysiadł z powozu i poszedł pobok trumny w srogiej ciasnocie, gdyż dróżka była wąska, gęsto brzózkami obsadzona i zboża stały ze stron obu.

A kiej księża skończyli śpiewać, Dominikowa trzymająca się Jagny, zgarbiona i na wpół ślepa, zawiedła po swojemu: „Kto się w opiekę”.

Juści, co przywtórzyli skwapnie i gorąco, jakby czepiając się zestrachanymi duszami tej pieśni serdecznej.

I już tak rozśpiewani, a pełni jakowejś dufności weszli na smętarz.

Co najpierwsi gospodarze dźwignęli trumnę, a nawet sam dziedzic jął wspierać w pośrodku, i ponieśli ją żółtymi drożynami wskroś okwieconych mogił, traw i krzyżów, za kaplicę, kaj w gąszczach leszczyn i bzów czekał już grób świeżo wybrany¹⁴⁶.

Straszne płacze i krzyki zatargały powietrzem.

Chorągwie i światła okoliły jamę głęboką, naród się skłębił i cisnął, spozierając trwożnie w ten dół żółtawy i pusty...

A kiedy prześpiewali jeszcze coś niecoś, proboszcz stanął na kupie wywalonego piachu, odwrócił się i rzekł grzmiąco:

— Narodzie chrześcijański! Narodzie!

Przycichło z nagła, jeno dzwony jęczały z oddali, a Józka, opasawszy rączynami ojcową trumnę zawodziła rzewliwie, na nic nie bacząc.

Zaś proboszcz pociągnął nosem z tabakiery, kichnął raz i drugi, a potoczywszy załzawionymi oczami, rzekł donośnie:

— Bracia, a kogóż to chowacie dzisiaj, kogo?

„Macieja Borynę!” — powiadacie.

A ja wam mówię, że i pierwszego gospodarza, i poczciwego człowieka, i prawego katolika chowacie... Znałem go bowiem od lat i zaświadczam, jako żył przykładnie, Boga chwalił, spowiadał się i komunikował, a biedotę wspomagał.

Mówię wam: wspomagał! — powtórzył ciężko dychając.

Płacze jęły kwilić dokoła i wzdychy rwały się coraz gęściej, gdy nabrawszy powietrza ozwał się znowu, jeno co żałośliwiej:

— I pomarł chudziaczek, pomarł!

Śmierć go sobie wybrała, jako wilk wybiera ze stada najtłustszego barana i w biały dzień na wszystkich oczach, a nikt mu nie przeszkodzi.

Jako piorun bije w drzewo wyniosłe, że pada rozłupane, tak on padł pod srogą kosą śmierci.

Ale pomarł nie wszystek! — jak mówi Pismo święte.

Bo oto stanął se ten wędrownik przed wrotami raju, puka i skamle żałośnie, aż święty Pietr zapyta:

— Któżeś to i czego potrzebujesz?

— Borynam z Lipiec i miłosierdzia Pańskiego proszę...

— Tak ci to już braty dopiekły, żeś się zbył żywota, co?

— Wszystko powiem — rzecze Maciej — jeno ozewrzyjcie¹⁴⁷ wrotnie, święty Pietrze, bych mnie ozgrzało choć ździebko Pańskie zmiłowanie, bom przemarzł na lód w onej tułaczce ziemskiej.

Święty Pietr ozwarł nieco, ale nie puszcza go jeszcze i rzecze:

— A jeno nie łżyj, bo tu nikogo nie ocyganisz. Mów, duszo, śmiało, czemuś to uciekła ze ziemie¹⁴⁸?...

A Maciej rymnął na kolana, że to śpiewania janielskie dosłyszał i dzwonki, jakby na Podniesienie, a odrzecze¹⁴⁹ z płaczem:

— Prawdę powiem kiej na spowiedzi; a to nie poredziłem dłużej wytrzymać na ziemi, bo tam już ludzie jako te wilki nastają na siebie, bo tam już jeno swary, kłótnie, a obraza boska... Nie ludzie to, święty Pietrze, nie boskie stworzenia, a jeno te psy wściekłe i te swynie¹⁵⁰ smrodliwe. I tak jest źle na świecie, że i nie wypowiedzieć wszystkiego...

Zaginął wszelki posłuch, zaginęła poczciwość, zaginęło miłosierdzie, brat powstaje na brata, dzieci na ojców, żony na mężów, sługa na pana... nie uszanują już niczego, ni wieku, ni urzędu, ni nawet księdza...

Zły zapanował w sercach, a pod jego przewodem rozpusta a pijaństwo, a złoście krzewią się coraz barzej.

Wszędy łajdus na łajdusie, a łajdusem pogania...

Wszędy jeno chytroście¹⁵¹, oszukaństwa, srogie uciski a złodziejstwa, że co masz, z garści nie popuść, bo ci wydrą.

Bych najlepszą łąkę, a wypasą i stratują.

Bych chociaż tę skibkę, a z cudzego przyorzą.

Byś nawet kurę puścił z obejścia, przychwycą kiej te wilki.

Kawałka żelaza nie przepomnij¹⁵² ni postronka, choćby były księże, bo nie przepuszczą i ukradną.

Gorzałkę jeno piją, rozpustę czynią i w służbie bożej całkiem się opuszczają, pogany te pieskie i chrystobije, że drugie żydy, a stokroć poczciwsze i bogobojniejsze.

— I to w lipeckiej parafii tak się dzieje? — przerwał mu święty Pietr.

— Indziej też nie lepiej, ale już w lipeckiej najgorzej.

A święty Pietr jął w palce trzaskać, brwie¹⁵³ srożyć, oczami toczyć i rzekł, wytrząchając pięścią ku ziemi:

— Takieśta to, Lipczaki? Takie! A zbóje obmierzłe, a poganiny gorsze od Niemców! A to roki macie dobre, ziemie rodzajne, a paśniki, a łąki, a boru po kawale i tak się to sprawiata!... Chleb was ano roznosi, łajdusy jedne! Powiem ja o tym Panu Jezusowi, powiem, a on już wama¹⁵⁴ cugli przykróci...

Maciej jął swoich poczciwie bronić, ale święty Pietr rozgniewał się jeszcze barzej i kiej nie tupnie nogą a krzyknie:

— Nie broń takich synów! A to ci jeno rzeknę: Niech mi się te judasze poprawią do trzech niedziel i pokutę czynią, a jak nie posłuchają, to tak ich przycisnę głodem, pożogą i choróbskami, że mnie popamiętają łajdusy jedne.

Mocno proboszcz powiadał, do serca i tak napominająco, i takim gniewem bożym groził, i tak pięściami wytrząchał, że szlochy się podniesły dokoła, naród zapłakał i bił się w piersi a kajał...

Zaś ksiądz, odsapnąwszy nieco, jął znowu mówić o nieboszczyku, jako to padł za wszystkich... I wołał do zgody. Wołał do sprawiedliwości. Wołał do pomiarkowania się w grzechach, bo nie wiada¹⁵⁵, komu z brzega wybije ta ostatnia godzina i przyjdzie stanąć przed strasznym sądem Pana...

Że nawet sam dziedzic, a obcierał kułakiem oczy.

Pokrótce jednak księża skończyli swoje i odeszli wraz z dziedzicem, a kiej spuścili w dół trumnę i jęli na nią sypać piasek, jaże zadudniało, wrzask ci, mój Jezu, buchnął, a krzyki, a takie lamenty, coby i najkwardszego skruszyło.

Ryczała Józka, ryczała Magda, ryczała Hanka i stryjeczne, płakały bliskie i dalekie, powinowate i zgoła obce, a już może najrzewliwiej zanosiła się Jagusia, którą tak cosik sparło pod piersiami, jaże się prosto zapamiętała w krzyku.

— Hale, teraz skowyczy, a co to wyprawiała z nieboszczykiem! — mruknęła któraś z boku, zaś Płoszkowa obcierając oczy dodała:

— Tak se łaskę wypłakuje, bych ją nie wygnali z chałupy.

— Myśli, że kto głupi a uwierzy! — powiedziała głośno organiścina.

Ale Jagna nie wiedziała już o bożym świecie, padła kajś w piasek i zanosiła się takim żałosnym płaczem, jakby to na nią sypały się te ciężkie, sypkie strugi ziemi, jakby to nad nią huczały te posępne głosy dzwonów, jakby to nad nią płakali...

A dzwony wciąż biły, jakby skarżąc się niebiosom, zaś znad świeżej mogiły te wszystkie płacze, te szlochy i biadania też się skarżyły na dolę nieubłaganą i na tę wieczną krzywdę człowieczą.

Zaczęli się wnet rozchodzić z wolna, kto tam jeszcze gdziesik po drodze przyklękał, kto i ten pacierz mówił za pomarłe, kto zaś jeno się błąkał wśród mogił i smutnie deliberował¹⁵⁶, a drugie ruszali ociągliwie ku chałupom, obzierając się¹⁵⁷ wyczekująco, gdyż kowal z Hanką spraszali poniektórych na ten chleb żałobny, jak to zwyczajnie bywa po pochowku.

I kiej¹⁵⁸ oklepali mogiłę, a nad nią wkopali czarny krzyż, wzięli pomiędzy siebie sieroty i pociągnęli sporą gromadą poredzając z cicha, a wyżalając się nad nimi, a popłakując niekiedy...

W Borynowej izbie już było wszystko urządzone do potrzeby, wzdłuż ścian ciągnęły się stoły, obstawione długachnymi ławami, że skoro się jeno rozsiedli, zaraz podano gorzałkę i chleby.

Przepili godnie, w cichości a powadze, przegryźli coś niecoś i organista zaczął czytać z książki sposobne modlitwy, a potem zaśpiewali litanię za umarłego; wtórowali mu ochotnie i gorąco, przerywając jeno wtedy, kiej kowal puszczał flachę w nową kolejkę, a Jagustynka chleb roznosiła.

Kobiety zebrały się po drugiej stronie u Hanki; piły herbatę, pojadały słodki placek i pod przewodem organiściny zaśpiewały tak rzewnie i przejmująco, jaże kury zagdakały po sadzie. I tak ano wspominając poczciwie nieboszczyka naród pojadał, popijał, popłakiwał i śpiewał za jego duszę pobożne pieśnie¹⁵⁹, jak przystało w taką porę i za takiego gospodarza...

Stypa była suta, Hanka zapraszała serdecznie, nie żałując jadła ni napitku, gdyż w południe, kiej już niejeden jął się oglądać za czapą, podali kluski z mlekiem, a potem prażone mięso z kapustą i groch szczodrze omaszczony.

— Drudzy takiego wesela nie wyprawiają! — szepnęła Bolesławowa.

— A mało nieboszczyk ostawił, co?

— Mają się czym pocieszać, mają.

— Gotowych pieniędzy¹⁶⁰ też sporo chapnąć musieli...

— Kowal wyrzeka, co były i pono się kajś podziały.

— Narzeka, a dobrze je musiał schować.

Pogadywały z cicha między sobą kobiety, wyskrzybując miski do czysta i strzegąc się Hanki, która nieustannie baczyła, bych której czego nie zbrakło; zaś po chłopskiej stronie organista, napity już ździebko¹⁶¹, dźwignął się nad stołem i z kieliszkiem w garści jął wypominać nieboszczyka tak górnie i z takimi łacińskimi przepowiadkami, że chocia nie bardzo wyrozumieli, ale płakać się wszystkim chciało kiej na tym kazaniu.

Gwar się już podnosił i gęby czerwieniały, że to flacha często krążyła i szkło galanto brząkało, to już niejeden omackiem szukał kieliszka i drugą ręką kuma obejmował za szyję, bełkocząc skołczałym ozorem. Zaś poniektóry jeszcze niekiedy wyciągnął tę żałobną nutę i wypominać próbował, ale już nikto¹⁶² nie wtórował ni słuchał, wszyscy bowiem gwarzyli stowarzyszając się do upodoby, świarcząc sobie przyjacielstwa i raz wraz przepijając, a co skorsi do kieliszka wymykali się chyłkiem i wiedli ku karczmie. Tylko jeden Jambroż był dzisia zgoła niepodobny do siebie. Juści, co pił tyla co i drugie, a może i więcej, gdyż sam się przymawiał o gorzałkę, ale siedział kajś w kącie srodze zwarzony, oczy cięgiem przecierał i ciężko wzdychał.

Trącił go któryś i na ucieszne powiadki wyciągał.

— Nie ruchaj¹⁶³ mę¹⁶⁴, bom żałosny! — odburknął — pomrę wnet, pomrę... Psi¹⁶⁵ po mnie jeno zawyją i baba w garnek rozbity zadzwoni — mamrotał płaczliwie. — Jakże, toż przy chrzcie Macieja byłem!... Na jego weselu tańcowałem! Ojców jego chowałem! Dobrze pamiętam! Mój Jezu, i tylachno już różnego narodu oklepałem, tylum już przedzwaniał... A teraz pora na mnie!...

Podniósł się nagle i wyszedł prędko do sadu; Witek potem powiedział, jako stary siedział za chałupą do późna i płakał...

Juści, co się nim nikto nie zaturbował¹⁶⁶, każden bowiem miał dosyć swoich turbacji, a przy tym już na samym zmierzchu przyszedł najniespodzianiej ksiądz wraz z dziedzicem.

Proboszcz pocieszał łaskawie sieroty, głaskał dzieci, a zgwarzając się z gospodyniami chętliwie nawet popijał herbatę, którą mu Józka podała, zaś dziedzic pogadawszy z tym i owym o różnościach, wziął od kowala kieliszek, przepił do wszystkich i powiedział do Hanki:

— Jeśli komu żal Macieja, to mnie z pewnością najwięcej, bo żeby teraz żył, to bym się ze wsią ugodził dobrowolnie. Może i dałbym, czegoście pierwej chcieli!... — ozwał się głośniej, tocząc dokoła oczami. — Ale mam to z kim pomówić? Przez komisarza nie chcę, a ze wsi nikt pierwszy się nie zgłasza!...

Słuchali w skupieniu, rozważając każde jego słowo.

Mówił jeszcze coś niecoś i zagadywał, ale jak do tego muru, żaden bowiem nie dał się za ozór pociągnąć i nawet pyska nie ozwarł, jeno przytakiwali, skrobiąc się po łbach a spozierając po sobie znacząco, że widząc, jako nie poredzi¹⁶⁷ przełamać tej czujnej ostrożności, wywołał księdza i poszli odprowadzeni całą hurmą aż w opłotki.

Po ich odejściu jęli¹⁶⁸ się dopiero dziwować a głowić wielce.

— No, no, żeby sam dziedzic przyszedł na chłopski pogrzeb.

— Potrzebuje nas, to bakę świeci — powiedział Płoszka.

— A czemu to nie miał przyjść z dobrego serca, co? — bronił Kłąb.

— Lata masz, aleś rozumu nie nabrał. Kiedyż to dziedzic przyszedł do wsi z przyjacielstwem, kiedy?

— Coś w tym być musi, że tak zgody szuka!

— Ano co, że mu jej potrza barzej niźli nam.

— A my możemy se poczekać, możemy! — wołał pijany Sikora.

— Wy możecie, ale drugie nie mogą! — wrzasnął zeźlony Grzela, wójtów brat.

Jęli się już kłócić a przemawiać, bo jeden prawił swoje i drugi też swego dowodził, a trzeci obu się przeciwił, zaś insi mamrotali:

— Niech odda bór i ziemię, to zrobim zgodę.

— Nie potrza zgody, nowe nadziały przyjdą, to i tak wszystko będzie nasze. Niech psiachmać z torbami pójdzie za krzywdę naszą.

— Żydy go duszą, to chłopów o pomoc skomle.

— A przódzi to ino wiedział krzyczeć: z drogi, chamie, bo batem!

— Mówię wama, nie wierzta dziedzicowi, bo każden z nich jeno zdradę chłopskiemu narodowi gotuje — wołał któryś barzej napity.

— Słuchajta no, gospodarze! — zakrzyknął naraz kowal. — Powiem wam mądre słowo: jak zgody dziedzic chce, to potrza z nim tę zgodę zrobić i brać, co się da, nie czekając gruszków na wierzbie.

Na to powstał Grzela, wójtów brat, i zawołał:

— Święta prawda! Chodźta do karczmy, tam się naradzim.

— A ja stawiam la¹⁶⁹ całej kompanii — dodał ochotnie kowal.

Wywiedli się pokrótce całą kupą w opłotki. Zmierzchało się już ździebko, bydło szło z pastwisk i po całej wsi roznosiły się poryki, gęgoty, fujarek piskające przebierania i te dziecińskie śpiewy i wrzaski.

A chłopi mimo kobiecych jazgotań i sprzeciwiań poszli całą gromadą ku karczmie, tylko jeden Sikora, co ostawał nieco za drugimi, chytał się płotów i cosik długo przy nich grdykał.

Długo ich było słychać, tak się prowadzili szumnie, ile że to już niejeden, bych sobie ulżyć, piosneczką huknął albo i krzykał z gorącości.

Zaś u Borynów, skoro uprzątnęli po gościach i przyszedł ciemny wieczór, zrobiło się jakoś dziwnie cicho, pusto i smutnie.

Jagusia tłukła się po swojej izbie kiej ten ptak po klatce i co trocha leciała do Hanki, ale widząc, jako wszyscy chodzą osowiali a strapieni, uciekała bez jednego słowa.

Juści, co w chałupie było jak w grobie, a kiej obrządzili gospodarstwo i zjedli kolację, to chocia śpik morzył każdego, a nikt się z izby nie kwapił ruszać. Siedzieli przed kominem zapatrzeni w ogień i trwożnie nasłuchujący każdego szmeru.

Wieczór był cichy, tylko niekiedy wiater przegarnął i zaszumiały drzewa, czasem zatrzeszczały płoty, brzęknęły szyby lub Łapa zawarczał, jeżąc się groźnie, a potem wlekły się długie, nieskończone, zgoła grobowe cichoście¹⁷⁰.

Oni zaś siedzieli rozdygotani coraz barzej, a tak strwożeni, że raz po raz ktoś się żegnał i pacierz zaczynał roztrzęsionymi wargami, bo już wszystkim się widziało, jako cosik się gdzieś rusza, że chodzi po górze, jaże belki trzeszczą, że słucha pode drzwiami, że w okna zagląda i obciera się o ściany, to jakby ktoś klamki zatargał i ciężko stąpający obchodził całą chałupę.

Słuchali bledzi¹⁷¹, z zapartym tchem, zgoła nieprzytomni.

Naraz koń zarżał we stajni, Łapa ostro zaszczekał i rzucił się ku drzwiom, Józka nie mogąc już wstrzymać krzyknęła:

— Ociec! Laboga, ociec! — i zapłakała strachliwie.

Na to Jagustynka strzepnęła palcami trzy razy i rzekła ważnie:

— Nie bucz, przeszkadzasz duszy odejść w spokoju; płacze ją ano trzymają przy ziemi. Wywrzyjcie drzwi, niech se ta wędrownica odleci na Jezusowe pola... Niech się poniesie w spokojności.

Otwarli drzwi, w izbie przycichło i jakby zamarło, nikt się nie poruszył, tylko rozpalone oczy latały, Łapa jeno przewąchiwał kąty, skamlał niekiej¹⁷², kręcił ogonem i jakby się do kogoś przyłaszał, że już teraz wszyscy czuli najgłębiej, jako to gdziesik pomiędzy nimi błąka się dusza zmarłego.

Aż Hanka zaśpiewała rozdygotanym, zduszonym głosem:

Wszystkie nasze dzienne sprawy! 

Przywtarzali gorąco i z niezmierną ulgą.

II

Dzień był bardzo cudny, prawdziwie latowy¹⁷³.

Może szła dziesiąta rano, bo już słońce wisiało w pół drogi między wschodem a południem i wynosiło się coraz bardziej palące, kiej¹⁷⁴ lipeckie dzwony, ile ich jeno¹⁷⁵ było, zadzwoniły rozgłośnie i ze wszystkiej mocy¹⁷⁶.

A ten, co go to przezywali Pietrem, huczał najgłośniej i śpiewał całym gardzielem¹⁷⁷, jak kiedy to chłop ździebko¹⁷⁸ napity¹⁷⁹ drogą idzie, kolebie się ze strony na stronę i zawodzący całemu światu radoście¹⁸⁰ swoje grubachnym głosem powiada...

Zaś drugi, nieco pomniejszy, o którym Jambroż rozpowiadał, że go ochrzcili na Pawła, wydzierał się też nie ciszej, a jeno żarliwiej wtórował, wysoką nutę brał, przeciągał górnie, a czystym głosem zawodził i kieby¹⁸¹ się zapamiętał, tak dzwonił, jakoby ta dziewka poniektóra, kiej¹⁸² ją rozeprze kochanie lebo¹⁸³ ten dzień zwiesnowy¹⁸⁴, że w pola leci, skroś¹⁸⁵ zbóż się przebiera i śpiewa ze wszystkiego serca¹⁸⁶ wiatrom, polom, niebu jasnemu i swojej duszy weselnej.

A na trzeciego — sygnaturka jako ten ptaszek świergoliła, na darmo chcąc tamte prześpiewać, nie mogła jednak, chocia¹⁸⁷ jazgotała siekającym, prędkim głosem, kieby¹⁸⁸ te dziecińskie sprzeciwy. Że już dzwoniły czyniąc galantą¹⁸⁹ kapelę, bo to i bas pobękiwał, i zawodziły skrzypice, i ten bębenek z brzękadłami drygał wesoło, i rznęły wraz od ucha, uroczyście a rozgłośnie.

Na odpust ci one tak radośnie zwoływały, boć to był dzień świętego Piotra i Pawła¹⁹⁰, zawdy¹⁹¹ w Lipcach uroczyście obchodzony.

A czas się też był zrobił wybrany, cichy i wielce słoneczny, na galantą spiekę się miało, ale mimo to już od samego świtania na placu przed kościołem handlarze zaczęli stawiać budy przeróżne, a kramy, a stoły, płóciennymi dachami nakryte.

Zaś skoro dzwony zabimbały, skoro ich głos radosny rozlał się po świecie, to i pokrótce na wyschniętych drogach i w tumanach kurzawy jęły¹⁹² coraz częściej turkotać wozy, a i piesi też gęsto ciągnęli, że jak jeno¹⁹³ było sięgnąć okiem, na wszystkie strony, po drogach, ścieżkami, na miedzach, czerwieniły się kobiece przyodziewy¹⁹⁴ i bielały rozwiane kapoty.

Ciągnęli rzędami, podobnie kiej¹⁹⁵ te gęsi, mieniąc się jeno w upale i wśród zbóż zielonych.

Słońce niesło¹⁹⁶ się wyżej a wyżej i płynęło kiej ptak złocisty po modrym, czystym niebie, jarząc się coraz barzej¹⁹⁷ i nagrzewając tak szczodrze, że już powietrze trzęsło się nad polami; jeszcze ta niekiej¹⁹⁸ od łąk chłód luby powiał i zakolebał bielejącymi żytami, jeszcze i owsy zachrzęściły cichutko i potrzęsły się młode pszeniczne kłosy, zaś rozkwitłe lny spłynęły rozniebieszczoną strugą kiej¹⁹⁹ wody, ale już z wolna grążyło się wszystko w słonecznym wrzątku i cichości.

Hej, radosny ci to był dzień i prawdziwie odpustowy. Dzwony bimbały długo i te głosy jękliwe leciały we świat tak rozgłośnie, aż chwiały się źdźbła, aż płoszyły się ptaki, ale spiżowe serca biły wciąż, biły miarowo, mocno i górnie, wynosząc się ku słońcu tą przejmującą pieśnią i wołaniem:

— Zmiłuj się! Zmiłuj! Zmiłuj!

— Matko Przenajświętsza! Matko! Matko!

— I ja proszę! I ja! I ja! I ja!

Śpiewały serdecznie, obwołując zarazem uroczyste święto.

Jakoż i czuło się w powietrzu święty dzień odpustowy; święto było po chatach, przystrojonych zielenią, w dalach przebłyskujących kieby zapalonymi świecami, w radosnych głosach i w tym cosik²⁰⁰, czego nie wypowiedzieć, a co się unosiło nad polami rozpierając serca lubą cichością i weselem.

A naród śpieszył tłumnie na owe święto i walił ze wszystkich stron. Kłęby kurzawy toczyły się nieustannie nad wszystkimi drogami, turkotały wozy, rżały konie, leciały głosy przeróżne, wiązały się głośne rozmowy, czasem ktosik²⁰¹ wychylał się z półkoszków i krzykał²⁰² do pieszych, gdzie znowu śpieszył zapóźniony dziad jękliwie przyśpiewując, a po wozach niektórych szeptano pacierze, pozierając dokoła z niemym podziwem, gdyż ziemia stojała²⁰³ przystrojona kieby²⁰⁴ na te gody weselne, cała we kwiatach i zieleni i cała w ptasich śpiewaniach, w chrzęstach zbóż i brzęku pszczół, a taka cudna, nieobjęta, weselna i przenajświętsza w onej mocy żywiącej, jaże²⁰⁵ piersi zapierało.

Drzewa po miedzach stojały²⁰⁶ kieby²⁰⁷ na stróży²⁰⁸, zapatrzone w słońce, a dołem jak okiem sięgnąć leżały pola zielone, szumiące jak wody wzburzone, i jak wody przewalały się niekiedy ze strony na stronę, bijąc o wszystkie drogi, miedze i rowy, co migotały kiej²⁰⁹ te wstęgi kwietne szczodrze przeplecione puszystą bielą, żółtością i fioletem; kwitnęły już bowiem owe ostróżki przeróżne, kwitnęły powoje patrzące z żytnich gąszczów przytajonymi, pachnącymi oczami, kwitnęły modraki, miejscami, kaj²¹⁰ ździebko²¹¹ wymiękło, tak gęsto, jakby tam niebo się kładło, kwitnęły wyczki całymi kępami, a one jaskry, a mlecze i krwawe osty, a ognichy i koniczyny, a stokrotki, a rumianki dzikie, a tysiąc inszych, o których jeno²¹² sam Jezus pamięta, boć jemu tylko kwitną i tak pachną, że prosto czad bił od pól kieby w kościele, gdy jegomość²¹³ okadza Sakramenta.

Ten i ów pociągał nosem z lubością, a konia batem okładał i pośpieszał, gdyż słońce prażyło coraz ogniściej, jaże²¹⁴ śpik²¹⁵ morzył, że już niejeden srodze łbem kiwał.

To i pokrótce²¹⁶ Lipce napełniły się narodem po wręby.

Jechali bowiem i jechali bez przestanku, że już wszędy²¹⁷ na drogach, dokoła stawu, pod płotami, w podwórzach i kaj²¹⁸ jeno²¹⁹ było można zachwycić nieco cienia, ustawiały się wozy i wyprzęgano konie, bo na placu przed kościołem była już taka gęstwa i tak wóz stojał²²⁰ przy wozie, że ledwie się przecisnął.

Lipce prosto²²¹ ginęły w tej nawale ludzi, wozów i koni.

Rwetes²²² też był coraz większy, gwary i krzyki podnosiły się nad całą wsią. Naród szumiał kiej²²³ bór rozkolebany. Kobiety obsiadały staw moczyć nogi, wzuwać trzewiki, a ogarniać się przystojnie do kościoła, chłopi rajcowali kupami zmawiając się ze somsiady²²⁴, zaś dziewuchy²²⁵ i chłopaki cisnęły się łakomie do kramów i bud, a głównie do katarynki grającej, na której jakiś zwierz zamorski, czerwono przystrojony i z pyska podobny do starego Miemca²²⁶, czynił takie pocieszne skoki a figle, jaże²²⁷ się za boki brali ze śmiechu.

Katarynka przygrywała zawzięcie i na taką nutę, jaże²²⁸ niejednemu kulasy²²⁹ drygały, a jakby do wtóru i dziady usadowieni we dwa rzędy, od kruchty do placu, jęły²³⁰ wyciągać swoje pieśni proszalne, zaś w samych wrotniach²³¹ cmentarza siedział ślepy, tłusty dziad, co go to zawdy²³² pies prowadzał, i śpiewał najżarliwiej i najcieniej wyciągał.

Ale skoro jeno zasygnowali²³³ na sumę²³⁴, naród porzucił zabawy i kiej²³⁵ wezbrany potok lunął do kościoła i tak go napchał, jaże²³⁶ żebra trzeszczały, a cięgiem jeszcze przybywali nowi gnietąc²³⁷ się, a nawet swarząc²³⁸, ale większość musiała ostać²³⁹ na dworze, tuląc się pod mury i drzewa.

Przyjechało też paru księży z drugich²⁴⁰ parafii, zasiedli zaraz w konfesjonałach pod drzewami słuchać spowiedzi, nie bacząc zgoła na tłok ni na spiekę²⁴¹.

A wiater²⁴² był całkiem ustał²⁴³ i gorąc²⁴⁴ podnosił się już nie do wytrzymania, żywy ogień lał się prosto na głowy, ale naród cierpliwie gniótł się przy konfesjonałach i roił po smętarzu²⁴⁵, na darmo wyszukując cienia lub jakiej bądź osłony.

Proboszcz był właśnie wychodził²⁴⁶ ze mszą, kiej dopiero Hanka z Józką nadeszły, ale że nie sposób się było docisnąć choćby nawet do drzwi kościelnych, to stanęły na szczerym słońcu pod parkanem, rozglądając się w ciżbie, a Pochwalonym witając znajomków.

Zaraz też huknęły organy i zaczęła się suma, przyklękli wszyscy, poprzysiadali a jęli się²⁴⁷ żarliwie pacierzy.

Rychtyk²⁴⁸ i południe stanęło, słońce zawisło prosto nad głowami, lejąc warem²⁴⁹ straszliwym i wszystko jakby pomdlało z onej²⁵⁰ spieki²⁵¹, że ni liść nie zadrgał, ni ptak przeleciał, ni jaki bądź głos powiał z pól. Niebo wisiało w martwej cichości kiej²⁵² ta szklana tafla rozpalona do białego, a roztrzęsione niby wrzątek powietrze ślepiło²⁵³ wyżerając oczy. Parzyła ziemia, parzyły rozgrzane mury, że klęczeli bez ruchu, ledwie już zipiąc i jakby się z wolna gotując w tym ukropie słonecznym.

Naród się modlił w głębokiej cichości, kto na książce, kto na różańcu, a kto jeno²⁵⁴ tym szczerym słowem Boga chwalił i wzdychem²⁵⁵ serdecznym. Uroczyste głosy organów lały się brzękliwym, rozmodlonym pacierzem, a niekiedy śpiew buchał od ołtarza, czasem zajazgotały dzwonki, a czasem zahuczał grubachny głos organisty, zaś potem ciągnęły się długie, jakby oniemiałe z żaru chwile i dymy kadzideł płynęły przez wywarte²⁵⁶ drzwi kościoła oprzędzając w niebieskawą i wonną mgłę pochylone głowy klęczących.

Szmer pacierzów rozdzwaniał się nikłym i sypkim chrzęstem w rozbielałej ciszy gorącego przypołudnia i grały w słońcu barwiste chusty, kapoty i wełniaki, że cały smętarz widział się kieby²⁵⁷ przytrząśnięty²⁵⁸ kwiatami, co się chyliły kornie w onej świętej godzinie przed Panem, jakoby utajonym w tym słońcu rozgorzałym i we wszystkiej cichości świata...

Że tylko niekiedy co tam ktoś grzbiet prostował, rozwodził²⁵⁹ ręce i wzdychał głęboko, to gdziesik²⁶⁰ zapłakało dziecko albo kwik koński roznosił się od wozów.

Nawet dziady pocichły, tyle jeno²⁶¹, co poniektóry przez śpik²⁶² wyrywał się niekiej²⁶³ z głośniejszym Zdrowaś i o wspomożenie zaskamlał.

A upał jeszcze się wzmagał i tak prażył, jaże²⁶⁴ pola i sady zalane pożogą rozżarzyły się kiej²⁶⁵ ogień migocąc białawymi płomieniami.

Cichość była coraz senniejsza, że już niejeden zachrapał na dobre, niejeden kiwał się klęczący, zaś drudzy wychodzili się rzeźwić, gdyż raz po raz skrzypiały kajś²⁶⁶ studzienne żurawie.

Dopiero w czas procesji, kiej²⁶⁷ kościół zatrząsł się od śpiewań, kiej jęły²⁶⁸ walić chorągwie, a za nimi wychodził ksiądz pod czerwonym baldachem z monstrancją w rękach, prowadzony przez samych dziedziców, naród przecknął i ruszył wraz z procesją.

Zadzwoniły dzwony, śpiew buchnął ze wszystkich gardzieli i bił jaże²⁶⁹ kajś²⁷⁰ ku słońcu, mocny, ogromny, serdeczny, a procesja opływała z wolna białe, rozpalone mury kościoła kiej²⁷¹ ta rzeka wezbrana. Czerwony baldach płynął na przedzie, cały w dymach kadzielnych, że jeno chwilami błyskała złota monstrancja, migotały rzędy świateł, rozwinięte chorągwie niby ptactwo łopotało nad mrowiem głów, chwiały się obrazy przystrojone w tiule a wstęgi, i biły radośnie dzwony, i grzmiały organy, a naród śpiewał z uniesieniem, całym sercem i wszystką duszą tęskliwą wynosił się kajś jaże w niebiosy, jaże ku temu słońcu przenajświętszemu.

Zaś po procesji, kiej²⁷² znowu wzięli odprawiać nabożeństwo i kiej znowu głosy organów zahuczały przejmująco, na smętarzu zrobiło się cicho jak przódzi²⁷³, ale już nikto²⁷⁴ nie drzemał, wzmogły się jeno szepty pacierzów, rozgłośniały wzdychy, dziady już pobrzękiwały w miseczki, a tu i owdzie jęli z cicha pogwarzać.

Dziedzice powyłazili z kościoła, na darmo szukając cienia i kaj by przysiąść, dopiero Jambroż wygnał ludzi spod jakiegoś drzewa i naznosił im stołków, że zasiedli poredzając²⁷⁵ między sobą.

Był i ten z Woli, ale nie usiedział w miejscu, a jeno cięgiem²⁷⁶ się kręcił po smętarzu i co dojrzał znajomego Lipczaka, przystawał do niego i przyjacielsko zagadywał, że nawet Hankę zobaczył i zaraz się do niej przecisnął.

— Wrócił to już wasz?

— Hale, zaśby ta wrócił!

— A podobno jeździliście po niego?

— Juści²⁷⁷, zarno²⁷⁸ po ojcowym pochowku pojechałam, ale powiedzieli w urzędzie, co go puszczą dopiero za tydzień, to niby we środę.

— Jakże tam z kaucją, zapłacicie?

— Dyć tam o to już Rocho zabiega — wyrzekła ostrożnie.

— Jeśli nie macie pieniędzy, to ja za Antka poręczę...

— Bóg zapłać! — schyliła mu się do nóg. — Może Rocho jakoś se²⁷⁹ poredzi²⁸⁰, a jakby nie, to musi się szukać inszego²⁸¹ sposobu.

— Pamiętajcie, że jak będzie potrzeba, poręczę za niego.

Poszedł dalej do Jagusi, siedzącej w podle²⁸² pod murem wraz z matką i wielce zamodlonej, ale nie nalazłszy sposobnego słowa, to jeno prześmiechnął się do niej i zawrócił do swoich.

Poleciała za nim oczami, pilnie przepatrując dziedziczki, tak wystrojone, jaże²⁸³ dziw brał, a takie bieluśkie na gębie i tak wcięte w pasie, że Jezus! Pachniało też od nich kieby²⁸⁴ z tego trybularza²⁸⁵.

Chłodziły się czymsić²⁸⁶, co się widziało niby te rozczapierzone ogony indycze. Paru młodych dziedziców zaglądało im w oczy i tak się cosik²⁸⁷ śmiali, jaże²⁸⁸ ludzie się tym niemało gorszyli.

Naraz kajś²⁸⁹ w końcu wsi, jakby na moście przy młynie, zaturkotały ostro wozy i kłęby kurzawy wzbiły się ponad drzewa.

— Jakieś spóźnione — szepnął Pietrek do Hanki.

— Świece juchy będą gasili — dorzucił ktosik.

A drudzy jęli się przechylać przez mur ogrodzenia i ciekawie zazierać²⁹⁰ na drogi obiegające staw.

A pokrótce, wśród wrzaskliwych jazgotów i naszczekiwań, ukazał się cały rząd ogromnych bryk, nakrytych białymi budami.

— To Miemcy²⁹¹! Miemcy z Podlesia! — wykrzyknął ktosik²⁹².

Jakoż i prawda to była.

Jechali w kilkanaście bryk, zaprzężonych w tęgie konie; pod płóciennymi budami widniał wszelki sprzęt domowy i siedziały kobiety i dzieci, zaś rude, opasłe Miemce z fajami w zębach szły pieszo. Wielkie psy leciały pobok²⁹³, szczerząc niekiedy kły i odszczekując lipeckim, które raz wraz zajadle docierały.

Naród rzucił się patrzeć na nich, a wielu przełaziło ogrodzenie i leciało spojrzeć z bliska.

Miemce przejeżdżały stępa, ledwie się przeciskając przez gęstwę wozów i koni, ale żaden nawet przed kościołem nie zdjął kaszkietu²⁹⁴ ni kogo pozdrowił. Jeno oczy się im jarzyły i brody trzęsły, jakby ze złości. Poglądali w naród hardo, kiej²⁹⁵ te zbóje.

— Pludraki ścierwie!

— Kobyle syny!

— Świńskie podogonia!

— Sobacze²⁹⁶ pociotki!

Posypały się wyzwiska kiej²⁹⁷ kamienie.

— A co, na czyjem stanęło, Miemce? — krzyknął ku nim Mateusz.

— Kto kogo przeparł?

— Strach wam chłopskiej pięści, co?

— Poczekajta, dzisiaj odpust, zabawimy się w karczmie!

Nie odzywali się zacinając jeno konie i wielce śpiesząc.

— Wolniej, pludry, bo portki pogubita.

Jakiś chłopak śmignął na nich kamieniem, a drugie też jęły cegły rwać, bych przywtórzyć, ale w porę ich przytrzymali.

— Dajta spokój, chłopaki, niech odejdzie ta zaraza.

— A żeby was mór nie ominął, psy heretyckie.

A któraś z lipeckich wyciągnęła pięście²⁹⁸ i zakrzyczała za nimi:

— Bych was wytracili co do jednego kiej²⁹⁹ psy wściekłe...

Przejechali wreszcie ginąc na topolowej, że jeno z cieniów i kurzawy szły słabnące naszczekiwania i turkoty wozów.

Wtedy taka radość rozparła Lipczaków, co już nie sposób było się komu brać do pacierzów, bo jeno kupili się coraz gęściej kole³⁰⁰ dziedzica. A on rad temu wielce, pogadywał wesoło, częstował tabaką i w końcu rzekł przypochlebnie:

— Tęgoście podkurzyli, cały rój się wyniósł.

— A bo im nasze kożuchy śmierdziały — zaśmiał się któryś, a Grzela, wójtów brat, wyrzekł niby to z frasobliwością:

— Za delikatny naród na chłopskich somsiadów³⁰¹, bo niech jeno³⁰² któren³⁰³ wzion³⁰⁴ przez łeb, to zaraz na ziem³⁰⁵ leciał...

— Pobił się to kto z nimi? — pytał rozciekawiony dziedzic.

— Zaśby ta pobił, Mateusz ta jednego tknął, że mu nie odrzekł na Pochwalony, to zaraz juchą się oblał i dziw duszy nie zgubił.

— Do cna miętki³⁰⁶ naród, na oko chłopy kiej dęby, a spuścisz pięść, to jakbyś w pierzynę trafił — objaśniał z cicha Mateusz.

— I nie szczęściło się im na Podlesiu. Krowy im pono padły.

— Prawda, nie wiedli za sobą ani jednej.

— Kobus mogliby powiedzieć! — wyrwał się któryś z chłopaków, ale Kłąb krzyknął ostro:

— Głupiś kiej³⁰⁷ but! Na paskudnika pozdychały, wiadomo...

Jaże³⁰⁸ się pokurczyli z tajonej uciechy, ale nikto już pary nie puścił, dopiero kowal przysunąwszy się bliżej rzekł:

— Że się Miemce wyniesły, to już pana dziedzicowa łaska.

— Bo wolę sprzedać swoim, choćby za pół darmo — zapewniał gorąco, prawiąc różnoście³⁰⁹ a rozpowiadając, jak to on i jego dziady, i pradziady zawsze jedno trzymali z chłopami, zawsze szli razem...

Na to Sikora prześmiechnął się i powiedział z cicha:

— Tak mi to stary dziedzic kazali wypisać na plecach batami, że jeszcze dobrze baczę³¹⁰.

Ale dziedzic jakby nie dosłyszał powiedając właśnie, co to zażył kłopotów, aby się jeno Miemców pozbyć; juści, co go słuchali przytakując politycznie, a swoje myśląc o tych jego dobrościach la³¹¹ chłopskiego narodu.

— Dobrodzieje, znaku nie zrobi, choć z jajka uleje! — mamrotał Sikora, jaże go Kłąb trącał, bych³¹² zaprzestał.

I tak se społecznie basowali, kiej jakiś księżyk w białej komży i z tacą w ręku jął się ku nim przepychać.

— Cie, widzi mi się, że to Jasio organistów — zawołał któryś.

Juści, co³¹³ to był Jasio, jeno³¹⁴ już ubrany po księżemu, i zbierał na kościół, co łaska. Witał się ze wszystkimi, pozdrawiał i sielnie kwestował; znali go bowiem i nijako było się wykręcać od ochfiary³¹⁵, to każden supłał z węzełków ten grosz jakiś, a często gęsto i ta złotówka zabrzęczała o miedziaki; dziedzic rzucił rubla, zaś dziedziczki sypnęły srebrem, a Jasio, spocony, czerwony ze zmęczenia i radosny wielce, zbierał niestrudzenie po całym smętarzu, nie przepuszczając nikomu i nikomu też nie żałując tego dobrego słowa, a natknąwszy się na Hankę pozdrowił ją tak poczciwie, jaże³¹⁶ całe czterdzieści groszy położyła; zaś kiej³¹⁷ przystanął przed Jagusią i zabrzęknął w tacę, podniesła³¹⁸ oczy i jakby zdrętwiała ze zdumienia, on też ździebko się pomięszał, rzekł ni to, ni owo i prędko poszedł dalej.

Nawet zapomniała dać ochfiarę, a jeno patrzała za nim i patrzała, boć prosto wydał się jej jako ten świątek, co go wymalowali w bocznym ołtarzu, takusi młody, smukły i śliczny, jakby ją urzekł tymi jarzącymi ślepiami, że próżno tarła oczy i żegnała się raz po raz, nie pomogło.

— Organiściak jeno, a jak się to wybrał galancie.

— Matka się też puszy kiej³¹⁹ ten indor.

— Już od Wielkiej Nocy jest w tych księżych szkołach.

— Proboszcz go sprowadził na odpust do pomocy.

— Stary sknerzy i z ludzi zdziera, ale na niego nie żałuje.

— Juści, bo to nie honor, jak księdzem ostanie?

— Ale i profit miał będzie.

Szeptali dokoła, jeno³²⁰ co Jaguś niczego nie słyszała wodząc za nim oczami, kaj³²¹ się tylko poruszył.

Właśnie i suma się skończyła, jeszczech³²² ta z ambony ksiądz wygłaszał zapowiedzie³²³ i wypominki, ale już naród z wolna odpływał i dziady podniesły³²⁴ jękliwe głosy, a całym chórem jęły³²⁵ wyciągać skamląc proszalne pieśni.

Hanka też ruszyła ku wyjściu, gdy przecisnęła się do niej Balcerkówna z wielką nowiną.

— Wiecie — trzepała zaziajana — a to spadły zapowiedzie³²⁶ Szymka Dominikowej z Nastusią.

— No, no, a cóż na to powiedzą Dominikowa!

— A cóż by, udry na udry pójdzie ze synem.

— Nie poredzi, Szymek w swoim prawie i lata też ma.

— Niezgorsze się tam zrobi piekiełko, niezgorsze — wyrzekła Jagustynka.

— Mało to i tak swarów, mało obrazy boskiej! — westchnęła Hanka.

— Słyszeliście to już o wójcie? — zagadnęła Płoszkowa niesąc³²⁷ pobok niej swój brzuch spaśny i tłustą, czerwoną gębę.

— Dyć³²⁸ tyle miałam z pochówkiem i tylachna cięgiem³²⁹ nowych turbacji³³⁰, że ani wiem, co się tam na wsi wyprawia.

— A to starszy mówił mojemu, jako w kasie brakuje dużo. Wójt już lata po ludziach i skamle o pożyczki, aby choć chyla tyla zebrać, bo leda³³¹ dzień przyjedzie śledztwo...

— Jeszczech ociec mówili, co na tym skończyć się musi.

— Wynosił sie, puszył, przewodził, a teraz zapłaci za swoje państwo!

— To mogą mu zabrać gospodarkę?

— A mogą, zaś kiejby³³² nie chwaciło³³³, to se³³⁴ resztę odsiedzi w kreminale — gadała Jagustynka — używał jucha, niechże teraz pokutuje.

— Dziwno mi też było, co nawet na pogrzebie sie³³⁵ nie pokazał.

— Cóż mu ta Boryna, kiej³³⁶ on z wdową przyjacielstwo trzyma.

Przycichły, bo tuż przed nimi jawiła się Jaguś prowadząca matkę; stara szła przygarbiona i z przewiązanymi jeszcze oczami, ale Jagustynka nie przepuściła okazji.

— Kiedyż Szymkowe wesele? Ani się kto spodział, co dzisiaj spadną z ambony! Juści, trudno chłopakowi wzbronić, kiej mu już obmierzły dziewczyne roboty. Nastusia go teraz wyręczy... — dojadała z prześmiechem.

Dominikowa sprostowała się nagle i twardo rzekła:

— Prowadź, Jaguś, prędzej prowadź, bo me³³⁷ jeszczek³³⁸ ugryzie ta suka.

I poszła śpiesznie, jakby uciekając, a Płoszkowa zaśmiała się cicho:

— Niby to ślepa, a niezgorzej obaczyła...

— Ślepa, ale jeszcze trafi do Szymkowych kudłów.

— Boże broń, bych się i do drugich nie dorwała...

Jagustynka już nie odrzekła, ścisk przy tym zapanował przed wrótniami, że Hanka się zgubiła ostając kajś³³⁹ za wszystkimi, ale nawet była temu rada, gdyż obrzydły jej te niepoczciwe dogryzania, jęła też spokojnie rozdawać dziadom po dwa grosze, nie przepuszczając ani jednego, zaś temu ślepemu z psem wetknęła całą dziesiątkę i rzekła:

— Przyjdźcie do nas na obiad, dziadku! Do Borynów!

Dziad podniósł głowę i wytrzeszczył ślepe oczy.

— Antkowa, widzi mi sie! Bóg zapłać! Przyletę³⁴⁰, juści, co przyletę.

Za wrótniami było już nieco luźniej, ale i tam siedziały dziady we dwa rzędy, czyniąc szeroką ulicę i wykrzykując na różne sposoby, a na samym końcu klęczał jakiś młody z zielonym daszkiem na oczach, przygrywał na skrzypicy i śpiewał pieśnie o królach i dawnych czasach, że całą kupą stali dokoła niego, a częsty grosz sypał mu się do czapy.

Hanka przystanęła pod smętarzem, rozglądając się za Józką i najniespodziewaniej natknęła się oczami na swego ojca.

Siedział se³⁴¹ w rządku między dziadami, rękę wyciągał do przechodniów i jękliwie skamłał o wspomożenie.

Jakby ją kto pchnął nożem, ale myślała zrazu, że się jej przywidziało, przetarła oczy raz i drugi; on ci to był jednak, on!...

— Ociec³⁴² między dziadami! Jezus! — dziw, że się nie spaliła ze wstydu.

Nasunęła chustkę barzej³⁴³ na czoło i przebrała się do niego z tyłu od wozów, pod którymi siedział.

— Co wy robicie najlepszego, co? — jęknęła przykucnąwszy za nim, bych³⁴⁴ się chronić od ludzkich oczów.

— Hanuś... a dyć ja... a dyć...

— Chodźcie mi zaraz do domu! Jezus, taki wstyd! Chodźcie!...

— Nie póde³⁴⁵... Już to sobie z dawna umyśliłem... Co wama³⁴⁶ mam ciężyć, kiej dobre ludzie³⁴⁷ wspomogą... We świat se pociągnę z drugimi... święte miejsca obacze... co nowego się przewiem³⁴⁸... Jeszczech wama spory grosz przyniese³⁴⁹... Naści złotówkę, kup jakiego cudaka la³⁵⁰ Pietrasia... kup...

Chyciła³⁵¹ go ostro za kołnierz i prawie wywlekła między wozy.

— Zaraz mi do domu. Że to wstydu nie macie!

— Puść me, bo się ozgniewam!

— Rzućcie te torbeczki, prędko, żeby kto nie obaczył.

— To zrobię, co mi się jeno spodoba, juści... wstydał się bede... komu głód kumą, temu torba matką — wyrwał się naraz, wpadł pomiędzy wozy a konie i przepadł.

Nie sposób było go szukać i naleźć w takim tłoku, jaki się uczynił na placu przed kościołem.

Słońce przypiekało, jaże się człowiek łuskał ze skóry, kurz zapierał piersi, a naród, chociaż zmęczony i zgrzany do ostatniej nitki, miętosił się radośnie i kotłował jakoby w tym rozbełkotanym wrzątku.

Katarynka wygrywała rozgłośnie na całą wieś; dziady wyciągały po swojemu, dzieci gwizdały na glinianych kuraskach, naszczekiwały psy i konie gryzły się i kwiczały, że to muchy były dzisia barzej³⁵² naprzykrzone, zaś każden³⁵³ człowiek gadał z osobna, przekrzykiwał do znajomków, stowarzyszał się i cisnął do kramów, przy których wrzało jak w ulu i podnosiły się dzieuszyne³⁵⁴ piski.

Budy ze świętościami jaże³⁵⁵ się chwiały od babiego naporu. Nie mniejszy był tłok, kaj³⁵⁶ przedawali kiełbasy, wiszące na drążkach niby te grubachne postronki. Gdzie znów kupczyli chlebem a kukiełkami. Kajś Żyd nawoływał do cukierków, zaś jeszcze indziej nawet wstęgi wiewały spod płóciennych daszków i bicze przeróżnych paciorków, a wszędy³⁵⁷ był niepomierny gniot³⁵⁸, harmider i wrzaski kieby³⁵⁹ w jakiej bóżnicy.

Przeszło dobrych parę pacierzów, nim naród jął³⁶⁰ się nieco spokoić³⁶¹ i przycichać; kto pociągał do karczmy, kto już zabierał się do domu, a drudzy, zmożeni spiekotą i utrudzeniem, rozkładali się w cieniu wozów, nad stawem, to w sadach i podwórzach, bych se podjeść i odpocząć.

Rozprażone przypołudnie tak już doskwierało, że dychać nie było czym, a pokrótce i gwarzyć nie chciało się nikomu ni nawet ruchać³⁶², jako tym drzewom pomdlałym w żarze, a że przy tym i wieś zasiadła do misek, to się już prawie całkiem uspokoiły, jeno co tam dzieci podniesły³⁶³ wrzaski kajś niekaj³⁶⁴ i konie szarpnęły się przy wozach.

Zaś na plebanii proboszcz wyprawiał obiad la³⁶⁵ księży i dziedziców, przez wywarte okna widniały głowy, płynął gwar rozmów i roznosiły się brzęki, śmiechy a takie zapachy, jaże³⁶⁶ niejeden ślinkę łykał z onych smaków.

Jambroż, wystrojony odświętnie, w mentalach na piersiach, kręcił się cięgiem w sieniach, a często gęsto na ganek wybiegał z krzykiem:

— Nie pódziesz, jucho, stąd! A to kijem cię złoję, że popamiętasz.

Ale nie mogąc się ognać zbereźnikom, które jako te wróble obsiadały sztachety, a śmielsze nawet już pod okna się przebierały, to jeno przygrażał księżym cybuchem a wyklinał.

Nadeszła na to Hanka przystając przy furcie.

— Szukacie to kogo? — zapytał kusztykując do niej.

— Nie widzieliście kaj mojego ojca?

— Bylicy! Gorąc, że niech Bóg broni, to pewnikiem śpi se kajś w cieniu... Te! jedrona pałka! — krzyknął znowu i pogonił za chłopakiem.

A Hanka strapiona wielce poszła już prosto do domu i rozpowiedziała o wszystkim siostrze, która przyszła na obiad.

Ale Weronka jeno wzruszyła ramionami.

— Korona mu ze łba nie spadnie, że przystał do dziadów, a co nam będzie lekciej³⁶⁷, to lekciej. Nie takie ano skończyły pod kościołem.

— Jezus, taki wstyd, żeby rodzony ociec na żebrach! A co Antek na to powie? Dopiero ludzie wezmą nas na ozory i powiedzą, żeśmy go wygnały po proszonemu.

— A niechta szczekają, co im się spodoba. Pyskować na drugiego każdy poredzi³⁶⁸, ale do pomocy nikto nieskory.

— Ja nie dopuszczę, żeby ociec mieli dziadować.

— To go se sprowadź do chałupy i żyw, kiejś taka honorna³⁶⁹.

— A sprowadzę! Już mu tej łyżki strawy żałujesz! Juści, teraz miarkuję, coś go do tego sama przyniewoliła.

— Przelewa się to u mnie czy co? Dzieciom to pewnie odejmę od gęby, a jemu dam?

— Należy mu się wycug³⁷⁰ od ciebie, nie baczysz?

— Jak nie mam, to z jelit sobie nie wypruję.

— A wypruj i daj, ociec pierwszy. Nieraz mi się skarżył, że go głodem morzysz i o świnie więcej dbasz niźli o niego.

— Prawda była, juści, ojca morzę głodem, a sama to se używam kiej dziedziczka. Tak się ano wypasłam, co mi już kiecka z bieder³⁷¹ zlatuje i ledwie kulasami powłóczę. Na borg³⁷² jeno żyjemy.

— Nie pleć, myślałby kto, że i prawda.

— A prawda, żeby nie Jankiel, to by nawet tych ziemniaków ze solą zabrakło. Juści, syty głodnemu nigdy nie zawierzy! — gadała na wpół z płaczem, a coraz żałośniej, gdy wtoczył się w opłotki dziad, prowadzony przez pieska.

— Siadajcie se pod chałupą — zwróciła się doń Hanka krzątając się kole³⁷³ obiadu.

Przysiadł na przyźbie³⁷⁴, kule odłożył, pieska puścił na wolę i pociągał nochalem, miarkując, żali³⁷⁵ już jedzą i w której stronie.

Właśnie byli zasiadali do obiadu pod drzewami, Hanka wyłożyła jadło na miski, że szeroko rozniesły się posmaki.

— Kasza ze słoniną, dobra rzecz. Niech wama pójdzie na zdrowie — mruczał dziad wietrząc zapachy i oblizując się łakomie.

Pojadali z wolna, przedmuchując każdą łyżkę strawy: Łapa kręcił się z cichym skowytem, a dziadoski piesek ziajał z wywieszonym ozorem pod ścianą, spiekota bowiem była straszna, nawet cienie nie ochraniały, dziw się wszystko nie roztopiło, a w tej nagrzanej i sennej cichości jeno łyżki skrzybotały, a niekiedy kajś³⁷⁶ pod strzechą zaświegotała jaskółka.

— By tak z miseczkę kwaszonego mleka la ochłódy! — westchnął dziad.

— Zarno³⁷⁷ wam przyniesę! — spokoiła go Józka.

— Dużoście dzisiaj wykrzyczeli? — zapytał Pietrek ciągnąc ospale łyżkę.

— Zmiłuj się, Panie, nad grzesznymi, a nie pamiętaj im dziadowskiej krzywdy! Bogać ta wiele! któren dziada obaczy, to w niebo pilnie patrzy albo skręca o staje. Zaś inszy wysuple ten grosz jaki, a rad by wziął resztę z dziesiątki! Z głodu przyjdzie zdychać.

— La³⁷⁸ wszystkich latoś³⁷⁹ ciężki przednówek³⁸⁰ — szepnęła Weronka.

— Prawda, ale na gorzałkę to nikomu nie zbraknie.

Józka wetknęła mu w garść michę, jął skwapliwie pojadać.

— Powiedali na smętarzu — ozwał się znowu — co Lipce mają się dzisiaj godzić z dziedzicem, prawda to?

— Dostaną, co im się należy, to może się i ugodzą — rzekła Hanka.

— A Miemce się już wyniesły, wiecie? — wyrwał się Witek.

— Żeby ich morówka zdusiła! — zaklął wytrząsając pięścią.

— To i was pokrzywdzili?

— Zaszedłem do nich wczoraj z wieczora, to me psami wyszczuli. Heretyki ścierwy, psie nasienia. Pono Lipczaki tak im dopiekali, że musiały uciekać! Ze skóry bym takich obłupiał, do żywego mięsa — pogadywał, sielnie wygarniając z miski, a skończywszy napasł swojego pieska i jął się dźwigać z przyźby.

— Żniwna pora, to pilno wam do roboty — zaśmiał się Pietrek.

— A pilno; łoni³⁸¹ było nas na odpuście sześciu wszystkiego, a dzisia ze trzy mendle sie wydziera, jaże uszy puchną.

— A przyjdźcie na noc — zapraszała Józka.

— Niech ci Jezus da zdrowie, co pamiętasz o sierocie.

— Sierota jucha, a kałdun to już ledwie udźwignie — przekpiwał Pietrek patrząc, jak się toczył środkiem drogi, grubachny kiej³⁸² kłoda, i kijaszkiem macał przeszkody.

Chałupa też wkrótce opustoszała, kto przyległ w cieniu, bych się przespać, to już chrapał, a reszta poszła na odpust.

Przedzwonili na nieszpór. Słońce się już galancie kłoniło ku zachodowi, upał jakby ździebko³⁸³ sfolżał³⁸⁴, to chociaż jeszcze sporo wypoczywało pod chałupami, ale już coraz więcej ludzi schodziło się na plac przed kościołem, pomiędzy kramy i budy.

Józka poniesła się z dzieuchami kupować obrazki, a głównie, bych się napatrzyć do syta owym wstęgom, paciorkom i drugim cudom odpustowym.

Katarynka znowu zagrała, dziady jęły posobnie wyciągać, brzękając w miseczki, a gwary podnosiły się z wolna, przepełniając całą wieś, że huczało jakoby w tym ulu przed wyrojem.

Każden bowiem był syty i wypoczęty, to rad³⁸⁵ się stowarzyszał a cieszył spółecznie; kto poredzał z przyjacioły, kto jeno ślepie na wszyćko³⁸⁶ roztwierał szeroko, kto się aby cisnął, kaj się drugie cisnęły, kto i na ten kieliszek pociągał z kumami, któren zaś szedł do kościoła lebo³⁸⁷ i siedział gdziesik³⁸⁸ w cieniu deliberując³⁸⁹ o różnościach, a wszystkich zarówno rozpierała jednaka radosna lubość odpustowania. I nie dziwota, jakże, toć każden wymodlił się i nawzdychał do woli, napatrzył onym pozłotom, światłom, obrazom i innym świętościom; wypłakał się rzetelnie, nasłuchał organów i śpiewań, a jakby się cały wykąpał w onym święcie, duszę oczyścił a skrzepił³⁹⁰, narodu różnego zobaczył, wspominków nazbierał i zbył się chociaż na ten dzień jeden wszelakich turbacji³⁹¹!

To i obycznie, co gospodarze najpierwsze czy biedota, komorniki czy proste dziadygi, a wszystko się weseliło pospólnie, czyniąc taki rozgwarzony i rozkolebany gąszcz kole kramów, że i przecisnąć się tam było niełacno³⁹². A juści, co najrozgłośniej gadały kobiety gnietąc³⁹³ się jedna przez drugą do bud, abych chociaż się dotknąć i napatrzyć onych śliczności.

Szymek był właśnie kupił Nastusi bursztyny, wstęgów i chustkę czerwoną, przystroiła się zaraz, i chodzili od kramu do kramu trzymając się wpół, radośni wielce i jakoby pijani uciechą.

Łaziła z nimi Józka, targując jeno i oglądając różnoście porozkładane na stołach, a coraz i z żałosnym wzdychaniem przeliczała tę swoją mizerną złotówczynę.

Jagusia plątała się kajś³⁹⁴ niedaleko od nich, udając, że nie spostrzega brata. Chodziła sama, dziwnie smutna i zgnębiona. Nie cieszyły jej dzisiaj ni te rozwiane wstęgi, ni granie katarynki, ni ten ścisk i wrzaski. Szła z drugimi, porwana tłokiem, i tam stawała, kaj insi stawali, tam dreptała, kaj ją pchali, nie wiedząc całkiem, po co przyszła i dokąd idzie.

Przysunął się do niej Mateusz i szepnął pokornie:

— Dyć mnie nie goń od siebie.

— Hale, odpędzałam cię to kiedy?

— Abo raz! Nie sklęłaś me to, co?

— Niepoczciwie rzekłeś, to i musiałam. Któż me... — przymilkła nagle.

Jasio przeciskał się z wolna przez tłumy w jej stronę.

— I on na odpust! — szepnął Mateusz wskazując księżyka, któren się bronił ze śmiechem, aby go nie całowali po rękach.

— Kiej dziedzicowy syn! Jak się to wybrał! Dobrze baczę³⁹⁵, jak to jeszcze niedawno wyrywał³⁹⁶ za krowimi ogonami.

— A juści, gdzieby zaś taki krowy pasał — przeczyła niemile dotknięta.

— Rzekłem. Pamiętam, jak go to raz organista sprał, że krowy puścił w Pryczkowy owies, a sam se spał kajś pod gruszą...

Jaguś odeszła i chociaż nieśmiało, przepychała się ku niemu, roześmiał się do niej, ale że patrzeli w niego kiej w tęczę, odwrócił oczy i nakupiwszy w kramie obrazików, zaczął je rozdawać dzieuchom i kto chciał.

Stanęła naprzeciw kiej wryta, zapatrzona w niego rozgorzałymi oczami, a z warg czerwonych polał się cichy, lśniący pośmiech, słodziuśki niby te miody.

— Naści, Jaguś, swoją patronkę — wyrzekł wtykając jej obrazik, ręce się ich spotkały i rozbiegły kiej sparzone.

Wzdrygnęła się, nie śmiejąc ust otworzyć. Mówił jeszcze cosik³⁹⁷, ale jakby utonęła w jego oczach i nic prawie nie pomiarkowała³⁹⁸.

Rozdzieliła ich gęstwa, że schowawszy za gors obrazik, długo toczyła oczami po ludziach. Nie było go już nikaj, poszedł do kościoła, gdyż przedzwonili na nieszpór, ale ona cięgiem go miała na oczach.

— Widzi się kiej ten świątek! — szepnęła bezwolnie.

— Toteż dzieuchy dziw ślepiów za nim nie pogubią. Głupie, nie la³⁹⁹ psa kiełbasa.

Obejrzała się prędko, Mateusz stał pobok.

Mruknęła ni to, ni owo, chcąc się od niego odczepić, ale szedł nieodstępnie, długo coś sobie ważył, aż zapytał:

— Jaguś, a co matka rzekli na Szymkowe zapowiedzie?

— A cóż, kiej chce się żenić, to niech się żeni, jego wola.

Skrzywił się i pytał niespokojnie:

— Odpiszą mu to jego morgi, co?

— Ja ta wiem! Nie wyznała mi się. Niech się jej spyta.

Przystąpił do nich Szymek z Nastusią, nalazł się skądściś i Jędrzych, że przystanęli całą kupą, a pierwszy Szymek zaczął:

— Jaguś, matki strony nie trzymaj, kiej się mnie krzywda dzieje.

— Juści, co za tobą stoję. Ale odmieniłeś się przez te czasy, no, no... Całkiem kto drugi z ciebie! — dziwiła się, bo stojał⁴⁰⁰ przed nią sielnie⁴⁰¹ wyelegantowany, prosty, wygolony do czysta, w kapelusie⁴⁰² na bakier i w kapocie bieluśkiej kieby⁴⁰³ mleko.

— A bom się wyrwał z matczynego stojaka.

— I lepiej ci teraz na woli? — prześmiechała się z jego hardości.

— Wypuść ptaszka z garści, to obaczysz! Zapowiedzie słyszałaś?

— Kiedyż ślub?

Nastusia przygarnęła się tkliwie, obejmując go wpół.

— A za trzy niedziele, jeszcze przed żniwami — szeptała spłoniona.

— I choćby w karczmie wyprawię, a matki prosił nie będę.

— Masz to już kaj⁴⁰⁴ zawieźć kobietę?

— A mam. Jakże, na drugą stronę do matki się wprowadzę. Szukał po ludziach komornego nie będę. Niech mi jeno mój gront odpiszą, to radę sobie dam! — przechwalał się sierdziście.

— Pomogę mu, Jaguś, we wszyćkim pomogę — przytwierdzał Jędrzych.

— Przeciech i my Nastusi we świat gołkiem nie dajemy. Tysiąc złotych dostanie gotowymi pieniędzmi — wyrzekł Mateusz.

Kowal odciągnął go na bok, cosik mu szepnął i poleciał.

Pogadywali jeszcze co niebądź, szczególniej Szymek roił se, jak to gospodarzem ostanie, jak se to grontu przykupi, jak się to chyci ziemi, że pokrótce obaczą, kto on taki, jaże⁴⁰⁵ Nastusia patrzała w niego z podziwem. Jędrzych przytwierdzał, jeno Jagusia chodziła oczami po świecie, słysząc piąte przez dziesiąte. Zarówno jej tam było jedno.

— Jaguś, przyjdź do karczmy, będzie dzisiaj muzyka — prosił Mateusz.

— I karczma la⁴⁰⁶ mnie już nie zabawa — odparła smutnie.

Zajrzał w jej oczy przemglone, zacisnął kaszkiet i poleciał roztrącając ludzi. Przed plebanią natknął się na Tereskę.

— Kaj cię to niesie? — zagadnęła lękliwie.

— Do karczmy! kowal zwołuje na narady.

— Poszłabym z tobą.

— Nie odganiam cię, miejsca nie zbraknie, zważ jeno, by cię nie wzieni⁴⁰⁷ na ozory, że tak cięgiem za mną uważasz.

— I tak me⁴⁰⁸ już noszą kiej psy tę zdechłą owcę.

— To czemu się im dajesz! — zły już był i zniecierpliwiony.

— Czemu? nie wiesz to bez⁴⁰⁹ co? — zaskarżyła się cichuśko.

Szarpnął się i poszedł przodem, że ledwie za nim zdążyła.

— Już buczysz⁴¹⁰ kiej to cielę! — rzucił odwracając się nagle.

— Nie, nie... jeno mi proch⁴¹¹ wleciał do oka.

— Jak widzę płakanie, to jakby me kto nożem żgnął!

Zrównał się z nią i rzekł dziwnie serdecznie:

— Naści parę groszy, kup se co na odpuście, a potem przyjdź do karczmy, to potańcujemy.

Spojrzała oczami, co to jakby mu do nóg leciały z podzięką.

— Co mi ta pieniądze, takiś dobry... takiś... — szeptała rozpłomieniona.

— A z wieczora przychodź, przódzi⁴¹² czasu miał nie będę.

Obejrzał się na nią jeszcze z proga, uśmiechnął i wszedł do sieni.

W karczmie już była ciasnota i gorąc nie do wytrzymania. W głównej izbie tłoczyło się wiela⁴¹³ różnego narodu, przepijając a gwarząc, zaś w alkierzu⁴¹⁴ zebrali się co młodsi z lipeckich, z kowalem i Grzelą, wójtowym bratem, na czele. Przyszli też i poniektórzy gospodarze, jak Ptaszka, sołtys, Kłąb i Adam, stryjeczny Borynów, a nawet się wcisnął Kobus, choć go nikto nie zapraszał.

Kiedy Mateusz wszedł, właśnie był Grzela prawił gorąco i kredą cosik pisał po stole.

Szło o zgodę z dziedzicem, któren obiecywał za morgę lasu dać chłopom po cztery na podleskich polach, a drugie tyle ziemi puścić na spłaty; chciał nawet borgować drzewo na chałupy.

Grzela wykładał wszystko podrobnie⁴¹⁵ i kredą znaczył, jak by się to podzielili ziemią i co by wypadło na każdego.

— Dobrze rozważcie, co mówię! — wołał — sprawa czysta jak złoto.

— Obiecanka cacanka, a głupiemu radość! — mruknął Płoszka.

— Szczera prawda, nie obiecanki. U rejenta wszyćko⁴¹⁶ nam odpisze. Weźta⁴¹⁷ ino sobie dobrze do głowy! Tylachna⁴¹⁸ ziemi la⁴¹⁹ narodu. A toć każdemu w Lipcach wykroi się nowa gospodarka. Miarkujta⁴²⁰ ino⁴²¹ sobie...

Kowal raz jeszcze powtórzył, co mu był kazał dziedzic powiedzieć.

Wysłuchali uważnie, ale nikto się nie ozwał, patrzeli jeno w te białe krychy na stole i głęboko deliberowali⁴²².

— Prawda, sprawa kiej złoto, ale czy na to komisarz pozwoli? — ozwał się pierwszy sołtys, orząc frasobliwie⁴²³ pazurami po kudłach.

— Musi! Jak gromada uchwali, to się urzędów o przyzwoleństwo pytała nie będzie! Zechcemy, to i on musi! — zagrzmiał Grzela.

— Musi, nie musi, a ty się nie wydzieraj. Obacz no który, czy aby starszy nie wącha kaj pod ścianą?

— Dopierom go widział przed szynkwasem! — objaśniał Mateusz.

— A kiedy to dziedzic obiecuje nam odpisać? — zagadnął któryś.

— Mówił, co gotów choćby jutro. Zgodzimy się na jedno, to zaraz odpisze, zaś potem omentra⁴²⁴ rozmierzy, co komu.

— To już po żniwach można by chycić⁴²⁵ się tej ziemi.

— A na jesieni obrobić, jak się patrzy.

— Mój Jezus, dopiero to pójdzie robota, no!

Pogadywali gwarnie, wesoło, jeden przez drugiego. Radość już ponosiła wszystkich, oczy strzelały mocą, hardość prostowała grzbiety i same ręce się wyciągały do brania tej ziemi upragnionej.

Niejeden już podśpiewywał z uciechy i krzykał na Żyda o gorzałkę, niejeden plótł trzy po trzy o działach⁴²⁶, a każdemu roiły się nowe gospodarki, bogactwa i radoście⁴²⁷. Bajdurzyli też kiej pijani, śmiejąc się, bijąc pięściami w stoły a przytupując ogniście.

— Dopiero to w Lipcach nastanie święto!

— Hej, a jakie zabawy pójdą, a jakie muzyki!

— I wiela to weselisk odprawi się w zapusty⁴²⁸!

— Dzieuch⁴²⁹ we wsi zabraknie!

— To se miesckich⁴³⁰ przykupiemy, nie stać to nas?!

— Psiachmać, w same ogiery jeździł będę.

— Cichota no — zawołał stary Płoszka bijąc pięścią w stół — a to krzyczą kiej⁴³¹ żydy⁴³² w szabas! Chciałem jeno⁴³³ pedzieć⁴³⁴, czy aby w tej dziedzicowej obietnicy nie ma jakowego podejścia? Miarkujeta, co?

Przycichli, jakby ich kto z nagła oblał zimną wodą, dopiero po chwili ozwał się sołtys:

— Ja też nie mogę wyrozumieć, laczego⁴³⁵ taki hojny?

— Juści, w tym musi być jakieś podejście, bo żeby dawać tylachna ziemi prawie za darmo — ciągnął któryś ze starych.

Ale na to porwał się Grzela i zakrzyczał:

— To wam powiem, żeśta głupie barany i tyla!

I znowu jął tłumaczyć i przekładać zapalczywie, jaże się spocił kiej mysz, kowal też sielnie mełł ozorem i każdemu z osobna rychtował, ale stary Płoszka nie dał się przekabacić, głową jeno kiwał i prześmiechał tak kąśliwie, aż Grzela przyskoczył do niego z pięściami, ledwie już powstrzymując złość.

— Rzeknijcie swoją prawdę, kiej nasza widzi się wam cygaństwem.

— A rzekę! Znam dobrze to pieskie nasienie, znam i mówię waju⁴³⁶: nie wierzta⁴³⁷ dziedzicowi, póki nie bedzie czarno na białym. Zawżdy się naszą krzywdą pasły, to i tera chcą się na nas pożywić!

— Tak miarkujecie, no to się nie gódźcie, ale drugim nie przeszkadzajcie! — krzyknął na niego Kłąb.

— Chodziłeś z nimi do boru, to ich stronę i tera trzymasz!

— A chodziłem, a jak będzie potrza⁴³⁸, to i jeszczek⁴³⁹ pódę⁴⁴⁰! A trzymam nie za nim, jeno za zgodą, za sprawiedliwością, za całą wsią. Bo jeno⁴⁴¹ głupi nie widzi w tym dobrego la⁴⁴² Lipiec. Jeno głupi nie bierze, jak dają.

— Wyśta⁴⁴³ wszystkie głupie, bo pilno wama⁴⁴⁴ sprzedać za obertelek⁴⁴⁵ całe portki. Głupie, skoro dziedzic tyle daje, to może i więcej.

Zaczęli się przemawiać⁴⁴⁶ coraz zapalczywiej, a że i drugie wspomagały Kłęba, to zrobił się taki gwar, jaże przyleciał Jankiel i sielną⁴⁴⁷ flachę gorzały postawił na stole.

— Sza, sza, gospodarze! Niech będzie zgoda! Żeby Podlesie były nowe Lipce! żeby każdy był pan! — wołał puszczając kieliszek kolejką.

Juści, co wzięli pić, a jeszcze barzej⁴⁴⁸ się ugwarzać, wszyscy już bowiem skłaniali się do zgody oprócz starego Płoszki.

Kowal, któren musiał w tym mieć jakiś gruby profit, najgłośniej rozmawiał rozwodząc się o dziedzicowej poczciwości, a raz po raz stawiał la⁴⁴⁹ całej kompanii to gorzałę, to piwo, to nawet arak⁴⁵⁰ z esencją.

Cieszyli się tak galancie⁴⁵¹, co już niejeden jeno oczy bałuszył i ozorem ledwo ruchał⁴⁵², zaś Kobus, któren cały czas pary z gęby nie puścił, jął naraz chybać⁴⁵³ ludzi za orzydla⁴⁵⁴ i krzyczeć:

— A komorniki to co? Psi pazur? I nam się należy ziemia! Nie dopuścim do zgody! Po sprawiedliwości być musi! Jakże, to jeden ledwie już spaśny kałdun udźwignie, a drugi ma zdychać z głodu? Po równo musi być ziemi la⁴⁵⁵ wszystkich! Dziedzice ścierwy! Niejeden gołym zadem łyska⁴⁵⁶, a nos drze⁴⁵⁷ do góry, jakby cięgiem⁴⁵⁸ kichał! Kołtuniarze zapowietrzone! — krzyczał coraz głośniej i tak nieprzystojnie wszystkim przymawiał, jaże⁴⁵⁹ go wyciepnęli⁴⁶⁰ za drzwi, ale jeszcze przed karczmą klął i wygrażał.

Kompania też niezadługo zaczęła się rozchodzić do domów, jeno co łapczywsi na uciechę ostali w karczmie, kaj⁴⁶¹ już pobrzękiwała muzyka.

Właśnie i wieczór się był robił⁴⁶², słońce zapadło za bory i całe niebo stanęło w zorzach, aż czuby zbóż i sadów jakby się pławiły w czerwieni a złocie. Zawiewał wilgotny, pieściwy wiater, żaby jęły⁴⁶³ rechotać, odzywały się przepiórki, a granie koników roztrząsało się po polach kiej⁴⁶⁴ ten nieustający chrzęst dojrzałych kłosów, rozjeżdżali się już z odpustu, że jeno wozy turkotały, a kajś niekaj⁴⁶⁵ ktosik⁴⁶⁶ dobrze napity⁴⁶⁷ wyśpiewywał rozgłośnie.

Przycichły Lipce, pusto się zrobiło przed kościołem, ale jeszcze pod chałupami siedzieli gęsto ludzie zażywając chłodu i wczasów.

Cichy zmierzch stawał się na świecie, mroczniały pola, dale stapiały się już z niebem, wszystko się spokoiło⁴⁶⁸, śpik⁴⁶⁹ z wolna morzył ziemię i obtulał ją ciepłą rosą, zaś ze sadów tryskały kiej niekiej⁴⁷⁰ ptasie głosy, jakoby tym wieczornym pacierzem.

Bydło wracało z pastwisk, raz po raz buchały długie, tęskliwe ryki, a rogate łby pokazywały się nad stawem, rozgorzałym ogniami zachodu jakoby krwawym zarzewiem. Kajś⁴⁷¹ pod młynem baraszkowały z wrzaskiem kąpiące się chłopaki, zaś po obejściach trzęsły się dzieuszyne⁴⁷² piesneczki⁴⁷³, to beki owiec, to gęsie gęgoty.

Jeno u Borynów było cicho i pusto. Hanka poniesła⁴⁷⁴ się z dziećmi do którejś z kum⁴⁷⁵, Pietrek się też kajś⁴⁷⁶ zapodział, a Jagusia nie pokazała się jeszcze od nieszporów, że tylko Józka zwijała się kole⁴⁷⁷ wieczornych obrządków.

Ślepy dziad siedział w ganku, nastawiał gęby na chłodnawy wiater, mruczał pacierz, a pilnie nasłuchiwał Witkowego boćka, któren kręcił się w podle⁴⁷⁸ rychtując przyczajonym dziobem w jego nogi.

— Cie... Żebyś skisł, zbóju jeden! A to me⁴⁷⁹ kujnął! — mruczał zbierając pod siebie kulasy⁴⁸⁰ i machał wielkim różańcem, bociek odleciał parę kroków i znowu zachodził przemyślnie z boku z wyciągniętym dziobem.

— Słyszę cię dobrze! Już ci się nie dam. Jaka to jucha zmyślna! — szeptał, ale że w podwórzu rozległo się granie, to oganiając się kiej niekiej⁴⁸¹ różańcem zasłuchał się w muzyce z lubością.

— Józia, a kto tak szczerze rzępoli?

— A Witek! Wyuczył się od Pietrka i teraz cięgiem⁴⁸² dudli, jaże uszy puchną! Witek, przestań, a załóż koniczyny źrebakom! — wrzasnęła.

Skrzypki umilkły, zaś dziad cosik⁴⁸³ se⁴⁸⁴ umyślił, bo skoro Witek przyleciał pod chałupę, rzekł do niego wielce dobrotliwie:

— Weź tę dziesiątkę, kiej⁴⁸⁵ tak galancie wyciągasz nutę.

Chłopak uradował się ogromnie.

— A zagrałbyś to i pobożne pieśnie, co?

— Co ino posłyszę, to wygram.

— Hale, każda liszka⁴⁸⁶ swój ogon chwali. A taką nutę wygrasz, co? — i beknął po swojemu piskliwie a zawodzący.

Ale Witek nawet nie dosłuchał, skrzypki przyniósł, zasiadł pobok⁴⁸⁷ i przegrał rychtyk⁴⁸⁸ to samo, a potem rznął insze, jakie tylko słyszał w kościele, i tak sprawnie, jaże⁴⁸⁹ się dziad zdumiał.

— Cie, na organistę byłbyś zdatny!

— Wszyćko⁴⁹⁰ wygram, wszyćko, nawet i takie dworskie, i takie, co je śpiewają po karczmach — przechwalał się rozradowany, wycinając od ucha, jaże⁴⁹¹ kury zagdakały na grzędach, gdy Hanka nadeszła i zaraz go przepędziła, bych⁴⁹² Józce pomagał.

Do cna⁴⁹³ już ściemniało na świecie, ostatnie zorze gasły, a wysokie, ciemne niebo rosiło się gwiazdami, wieś już kładła się spać, jeno⁴⁹⁴ od karczmy zalatywały dalekie pokrzyki i brzękliwe głosy muzyki.

Hanka siedziała przed gankiem, karmiąc dziecko i pogadując z dziadkiem o tym i owym; cyganił⁴⁹⁵ jucha, jaże⁴⁹⁶ się kurzyło, ale nie przeciwiła mu się, myśląc swoje i tęsknie w noc poglądając.

Jagna nie wróciła jeszcze, nie siedziała również i u matki, bo zaraz z wieczora poszła na wieś do dzieuch, jeno co nikiej⁴⁹⁷ nie wysiedziała, tak ją cosik⁴⁹⁸ ponosiło. Jakby ją kto za włosy wyciągał, że w końcu już sama jedna łaziła po wsi. Długo patrzyła we wody pogasłe i drżące od powiewów, w rozruchane⁴⁹⁹ ździebko⁵⁰⁰ cienie, we światła, co leciały z okien na gładź stawu i marły nie wiada⁵⁰¹ kaj⁵⁰² i przez co! Rwało ją gdziesik⁵⁰³, że poleciała za młyn, aż na łąki, kaj już leżały ciepłe kożuchy białych mgieł i czajki śmigały nad nią z krzykiem.

Słuchała wód padających z upustu w czarną gardziel rzeki, pod olchy wyniosłe i jakby śpiące, ale ten szum zdał się jej jakimś żałosnym wołaniem i skargą nabrzmiałą płaczem.

Uciekła i patrzała w młynarzowe okna, buchające światłem, gwarami a brzękiem talerzy.

Tłukła się od brzega wsi do brzega jak ta woda obłędna, co ujścia na darmo szuka i w nieprzebyte wręby bije żałośnie.

Żarło ją cosik, czego by i wypowiedzieć nie sposób, ni to był żal, ni to tęsknica, ni to kochanie, a oczy miała pełne suchego żaru i w sercu wzbierał wrzący, straszny szloch.

Nie wiada⁵⁰⁴, laczego⁵⁰⁵ znalazła się przed plebanią, jakieś konie pod gankiem biły niecierpliwie kopytami, świeciło się tylko w jednym pokoju, grali w karty.

Napatrzyła się do syta i poszła opłotkami, które dzieliły Kłębową gospodarkę od proboszczowskich ogrodów. Przesuwała się lękliwie pod żywopłotem, obwisłe gałęzie wisien muskały ją po twarzy zrosiałymi listeczkami. Szła bezwolnie, nie wiedząc, kaj⁵⁰⁶ ją niesie, aż niski dom organistów zastąpił jej drogę.

Wszystkie cztery okna świeciły i stały otwarte.

Przytuliła się w cień pod płot i zajrzała do środka.

Organistowie wraz z dziećmi siedzieli pod wiszącą lampą popijając herbatę, zaś Jasio chodził po pokoju i cosik rozpowiadał.

Słyszała każde jego słowo, każdy skrzyp podłogi, nieustanne cykanie zegaru i nawet ciężkie przysapki organisty.

A Jasio takie cudeńka prawił, że niczego nie rozumiała.

Patrzyła jeno w niego niby w ten obraz święty, pijąc kiej⁵⁰⁷ miody najsłodsze każdy dźwięk jego głosu. Chodził wciąż i co trochę ginął w głębi mieszkania, i co trochę jawił się znów w kręgu światła; czasem przystawał przy oknie, że wciskała się w płot strwożona, bych jej nie dojrzał, ale on jeno⁵⁰⁸ w niebo patrzył pokryte gwiazdami, to cosik rzekł la⁵⁰⁹ uciechy, że śmiali się, a radość błyskała w twarzach kiej to słońce. Przysiadł wreszcie pobok⁵¹⁰ matki, a małe siostry jęły⁵¹¹ mu się drapać⁵¹² na kolana i wieszać na szyi, tulił ci je poczciwie, huśtał i łaskotał, jaże⁵¹³ izba zatrzęsła się dziecińskimi śmiechami.

Zegar wybił jakąś godzinę i organiścina rzekła powstając:

— Gadu, gadu, a tobie czas spać! Musisz do dnia⁵¹⁴ wyjechać.

— A muszę, mamusiu! Boże, jaki ten dzień był krótki! — westchnął żałośnie.

A Jagusine serce jakby kto ścisnął i tak boleśnie, jaże⁵¹⁵ same łzy pociekły po twarzy.

— Ale niedługo wakacje! — ozwał się znowu — ksiądz regens obiecał, że mnie na jakiś czas zwolni, jeśli nasz proboszcz napisze o to do niego.

— Nie bój się, napisze, już ja go uproszę! — powiedziała matka zabierając się do słania mu na kanapie wprost okna. Pomagali jej wszyscy, a nawet sam organista przyniósł sporą doinkę i wsunął ją ze śmiechem pod kanapę.

Długo się z nim żegnali na odchodnym, a już najdłużej matka, która go z płaczem tuliła do piersi a całowała.

— Śpij, synu, smacznie, śpij, dzieciątko.

— Pacierze zmówię i zaraz się kładę, mamusiu.

Rozeszli się wreszcie.

Jaguś widziała, jak w sąsiedniej izbie chodzili na palcach, ściszali głosy, przymykali okna i pokrótce cały dom oniemiał i migiem pogrążył się w cichości, aby jeno⁵¹⁶ nie przeszkadzać Jasiowi.

Chciała i ona do domu, już się była nawet nieco uniesła⁵¹⁷, ale ją cosik jakby przytrzymało za nogi, że nie poredziła⁵¹⁸ oderwać się z miejsca, więc jeno⁵¹⁹ mocniej przywarła plecami do płota, barzej⁵²⁰ się skuliła i ostała kieby⁵²¹ urzeczona, wpatrując się w to ostatnie wywarte⁵²² i jaśniejące okno.

Jasio poczytał nieco na grubej książce, zaś potem przyklęknął pod oknem, przeżegnał się, złożył ręce do pacierza, podniósł oczy ku niebu i zamodlił się przejmującym szeptem.

Noc była głęboka, niezgłębiona cichość obtulała świat, gwiazdy mżyły się na wysokościach, nagrzany, pachnący zwiew pociągał z pól, a niekiedy zaszemrały liście i ptak jakiś zaśpiewał.

A Jagusię zaczęło cosik⁵²³ rozbierać⁵²⁴, serce się tłukło kiej⁵²⁵ oszalałe, paliły ją oczy, paliły usta nabrane i same ręce wyciągały się ku niemu, a chociaż się kurczyła w sobie, roztrząsał nią taki dziwny, niezmożony dygot, że wpierała się w płot bezwolnie i z taką mocą, jaże⁵²⁶ trzasnęła żerdka.

Jasio wychylił głowę, popatrzył dokoła i znowu się zamodlił.

Zaś z nią działo się już coś niepojętego; takie ognie chodziły jej po kościach i oblewały warem, że dziw nie krzyczała z tej lubej męki. Zabaczyła⁵²⁷, kaj⁵²⁸ jest, i ledwie już zipała, tak się w niej wszystko trzęsło i płonęło. Była cała w dreszczach, kiej⁵²⁹ błyskawice kłębiły się w niej jakieś nabrzmiałe, szalone krzyki, jakieś wichry palące ją ponosiły, jakieś straszne pragnienia rozprężały i wyginały... Już chciała się czołgać tam, bliżej niego, bych⁵³⁰ chociaż tknąć ustami tych jego białych rączków⁵³¹, bych jeno klęczeć przed nim a patrzeć z bliska w te gębusie⁵³² i modlić się kiej do tego cudownego obrazu. Nie poruszyła się jednak, bo obleciał ją jakiś dziwny strach i zarazem zgroza.

— Jezu mój, Jezu miłosierny! — wyrwał się jej z piersi cichy jęk.

Jasio powstał, wychylił się cały i jakby patrząc na nią zawołał:

— Kto tam?

Zamarła na chwilę, przytaiła dech, serce przestało bić i jakby zdrętwiała w jakimś świętym strachu, dusza uwięzła kajś⁵³³ w gardle i pełna szczęsnego niepokoju chwiała się w oczekiwaniu.

Ale Jasio jeno⁵³⁴ popatrzył w opłotki, a nie dojrzawszy zamknął okno, rozebrał się prędko i światło zgasło...

Noc padła na jej duszę, ale jeszcze długo siedziała wpatrzona w czarne i nieme okno. Przejął ją chłód i jakby operlił srebrną rosą jej duszę wniebowziętą, gdyż wszystko, co w niej wrzało z krwie⁵³⁵ pożądliwej, przygasło rozlewając się po niej nieopowiedzianą błogością. Spłynęła na nią uroczysta, święta cichość, jakby to zadumanie kwiatów przed wschodem słońca, że rozmodliła się pacierzem szczęścia, któren⁵³⁶ nie miał słów, a jeno⁵³⁷ dziwną słodkość zachwytów, przenajświętsze zdumienie duszy, niepojętą radość budzącego się dnia zwiesnowego⁵³⁸ i przeplatał się grubymi ziarnami błogich łez niby tym różańcem łaski Pańskiej i dziękczynienia.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

III

— Pójdę już, Hanuś! — prosiła Józka pokładając głowę na ławkę.

— A zadrzyj ogona kiej⁵³⁹ cielak i leć! — zgromiła ją odrywając oczy od różańca.

— Kiej⁵⁴⁰ me⁵⁴¹ tak cosik⁵⁴² spiera w dołku⁵⁴³ i tak me mgli⁵⁴⁴...

— Nie przeszkadzaj, zaraz się skończy.

Jakoż proboszcz już kończył cichą, żałobną mszę za duszę Boryny, zamówioną przez rodzinę w oktawę⁵⁴⁵ jego śmierci.

Wszyscy też co najbliżsi siedzieli w bocznych ławkach, a tylko Jagusia z matką klęczały przed samym ołtarzem; z obcych nie było nikogo, tyla co kajś⁵⁴⁶ pod chórem Jagata głośno trzepała pacierze.

Kościół był cichy, chłodny i mroczny, jeno⁵⁴⁷ na środku mrowiła się wielgachna struga jarzącego światła, bo słońce biło przez wywarte⁵⁴⁸ drzwi rozlewając się jaże⁵⁴⁹ po ambonę.

Michał organistów służył do mszy i jak zawdy⁵⁵⁰, tak trząchał dzwonkami, że w uszach brzęczało, wykrzykiwał ministranturę, a latał ślepiami za jaskółkami, które kiej niekiej⁵⁵¹ śmigały po kościele zbłąkane i trwożnie świegolące.

Kajś od stawu rozlegały się klapiące trzaski kijanek⁵⁵², wróble ćwierkały za oknami, zaś ze smętarza raz po raz jakaś rozgdakana kokosz wwodziła⁵⁵³ do kruchty całe stado piukających kurczątek, aż Jambroż musiał wyganiać.

A skoro ksiądz skończył, wyszli zaraz wszyscy na smętarz.

Już byli kole⁵⁵⁴ dzwonnicy, gdy zawołał za nimi Jambroży:

— A to poczekajcie! Dobrodziej chce wam cosik⁵⁵⁵ powiedzieć.

Nie wyszło i Zdrowaś⁵⁵⁶, kiej⁵⁵⁷ przyleciał zadyszany z brewiarzem pod pachą i obcierając łysinę przywitał dobrym słowem i rzekł:

— Moiście, a to wam chciałem powiedzieć, że zrobiliście po chrześcijańsku zamawiając mszę świętą za nieboszczyka. Ulży to jego duszy i do wiecznego zbawienia pomoże. No, mówię wam, pomoże!

Zażył tabaki, pokichał siarczyście i wycierając nos zapytał:

— Dzisiaj pewnie będziecie radzili o działach, co?

— Juści, tak je niby we zwyczaju, co dopiero w oktawę — przytwierdzili.

— Otóż to! Właśnie o tym chciałem z wami pomówić! Dzielcie się, ale pamiętajcie: zgodnie i sprawiedliwie. Żeby mi nie było swarów ni kłótni, bo z ambony wypomnę! Nieboszczyk w grobie się przewróci, jeśli zobaczy, że jego krwawicę rozrywacie jak wilki barana! I broń Boże, krzywdzić sieroty! Grzela daleko, a Józka jeszcze głupi skrzat! A co się komu należy, oddać święcie, co do grosza. Jak rozrządził majątkiem, tak rozrządził, ale trzeba spełnić jego wolę. Może on tam chudziaszek w tej chwili patrzy na was i myśli sobie: na ludzim ich wywiódł⁵⁵⁸, gospodarkęm niezgorszą ostawił⁵⁵⁹, to się przecież nie pogryzą kiej⁵⁶⁰ psy przy podziale. Mawiam ciągle z ambony: zgodą stoi wszystko na świecie, kłótnią jeszcze nikt niczego nie zbudował. No, mówię, niczego, kromie⁵⁶¹ grzechu i obrazy boskiej. A o kościele pamiętajcie. Nieboszczyk był szczodrym i czy na światło, czy na mszę, czy na inne potrzeby grosza nie żałował i dlatego Pan Bóg mu błogosławił...

Długo przemawiał, jaże⁵⁶² się kobiety spłakały i jęły⁵⁶³ mu w podzięce obłapiać kolana, zaś Józka przypadła mu nawet z bekiem do rąk, to ją przygarnął do piersi, a pocałowawszy w głowę rzekł z dobrością:

— Nie bucz⁵⁶⁴, głupia, Pan Bóg ma sieroty w szczególnej opiece.

— Że i rodzony nie powiedziałby barzej⁵⁶⁵ do duszy — szepnęła rozrzewniona Hanka. Snadź⁵⁶⁶ i dobrodziej był wzruszony, bo wytarłszy ukradkiem oczy, częstował kowala tabaką i prędko zagadał o innym.

— A cóż, będzie zgoda z dziedzicem?

— Będzie, już dzisiaj pojechało do niego piąciu⁵⁶⁷...

— To chwała Bogu! Już za darmo mszę świętą odprawię na intencję tej zgody!

— Widzi mi się, co wieś powinna się złożyć na wotywę z wystawieniem! Jakże, to jakby nowe nadziały i całkiem darmo!

— Masz rozum, Michał, mówiłem o tobie dziedzicowi. No, idźcie z Bogiem, a pamiętajcie: zgodą i sprawiedliwością! Ale, Michał! — zawołał za odchodzącym — a zajrzyj ta później do mojego wolanta, prawy resor przyciera się nieco do osi...

— To pod łaznowskim dobrodziejem tak się zmaglował.

Ksiądz już nie odrzekł, a oni poszli prosto ku domowi. Jagusia wiedła⁵⁶⁸ matkę na ostatku, gdyż stara wlekła⁵⁶⁹ się z trudem odpoczywając co chwila.

Dzień był powszedni, robotny, to i pusto było na drogach dokoła stawu, jeno⁵⁷⁰ dzieci bawiły się kaj niekaj⁵⁷¹ w piasku i kury grzebały w porozrzucanych łajnach. Było jeszcze wcześnie, ale już słońce niezgorzej przypiekało, szczęściem, co wiater⁵⁷² nieco przechładzał, zawiewał bujny, iż kolebały się sady, pełne już czerwieniejących wiśni, a zboża biły o płoty kiej⁵⁷³ wody wzburzone.

Chałupy stały wywarte⁵⁷⁴, wrótnie⁵⁷⁵ wszędy⁵⁷⁶ porozwierane⁵⁷⁷, na płotach kajś niekaj⁵⁷⁸ wietrzyły się pościele, a wszystko, co się jeno ruchało, pracowało w polach. Jeszcze ktosik⁵⁷⁹ zwoził ostatnie zapóźnione pokosy siana, że zapach jaże⁵⁸⁰ wiercił w nozdrzach, a na obwisłych nad drogą gałęziach, pod którymi przejeżdżały kopiaste wozy, trzęsły się przygarście ździebeł kiej te powyrywane brody żydowskie.

Szli z wolna i w cichości, deliberując⁵⁸¹ o działach.

Skądciś⁵⁸², jakby z pól, kaj⁵⁸³ ludzie osypywali ziemniaki, zrywała się niekiedy piosneczka i szła z wiatrem nie wiada⁵⁸⁴ kaj, zaś pod młynem jakaś baba tak prała kijanką, jaże⁵⁸⁵ się rozlegało i szumnie huczały wody spadające na koła.

— Młyn teraz cięgiem⁵⁸⁶ robi! — ozwała się⁵⁸⁷ pierwsza Magda.

— Przednówek to żniwa la⁵⁸⁸ młynarza!

— Cięższy on latoś⁵⁸⁹ niźli łoni⁵⁹⁰. Wszędzie bieda aż piszczy, zaś u komorników to już prosto głód — westchnęła Hanka.

— Kozły też penetrują po wsi, jeno czekać, jak komu co grubszego ukradną — rzucił kowal.

— Nie bajcie! Ratują się, biedoty, jak mogą, wczoraj Kozłowa przedała organiścinie kaczęta, to się ździebko⁵⁹¹ wspomogła...

— Rychło⁵⁹² przechlają. Nie powiadam na nich nic złego, ale mi dziwno, że piórka mojego kaczora, co mi zginął w ojcowy pochowek, nalazł mój Maciuś za ich obórką — wyrzekła Magda.

— A któż to wtenczas wzion⁵⁹³ nasze pościele? — wtrąciła Józka.

— Kiejże⁵⁹⁴ to ich sprawa z wójtami?

— Nieprędko, ale Płoszka ich wspiera, to już wójtom dobrze zaleją sadła za skórę.

— Że to Płoszka lubi zawdy⁵⁹⁵ nos wrażać⁵⁹⁶ w cudze sprawy.

— Jakże, przyjaciół se kaptuje⁵⁹⁷, bo mu pachnie wójtostwo!

Przeszedł im drogę Jankiel ciągnący za grzywę spętanego konia, któren⁵⁹⁸ bił zadem i opierał się ze wszystkich sił.

— Załóżcie mu pieprzu pod ogon, to rypnie z miejsca kiej ogier.

— Śmiejcie się na zdrowie! Co ja już mam z tym koniem!

— Wypchajcie go słomą, przyprawcie mu nowy ogon i powiedźcie na jarmark, to może go kto kupi za krowę, bo na konia już niezdatny! — żartował Michał i naraz wszyscy gruchnęli śmiechem, gdyż koń się wyrwał, skoczył do stawu i nie zważając na Janklowe prośby i groźby, najspokojniej począł się tarzać.

— Mądrala jucha, musi być od Cyganów!

— Postawcie mu wiadro gorzałki, to może wyjdzie! — zaśmiała się organiścina, siedząca nad stawem przy stadzie kacząt pływających kiej⁵⁹⁹ te żółciuśkie pępuszki; rozczapierzona kokosz gdakała na brzegu.

— Śliczne stadko, to pewnie od Kozłowej? — pytała Hanka.

— Tak, i ciągle mi jeszcze uciekają na staw. Tasiuchny! taś, taś, taś, taś! — zwoływała rzucając na przynętę przygarściami jagły⁶⁰⁰.

Ale kaczki szorowały na drugi brzeg, że poleciała za nimi.

— Chodźcie prędzej, kobiety — przynaglał kowal i gdy weszli do chałupy, a Hanka zakrzątnęła się kole⁶⁰¹ śniadania, jął⁶⁰² znowu penetrować w izbach i w obejściu, nawet nie przepomniał⁶⁰³ ziemniaczanym dołom, aż Hanka powiedziała:

— Oglądacie, jakby co ubyło!

— Nie kupuję kota we worku!

— Lepiej wy znacie wszyćko⁶⁰⁴ niźli ja sama! — wyrzekła z przekąsem, rozlewając kawę w garnuszki. — Dominikowa, Jaguś, a chodźcież do kupy! — zawołała na drugą stronę, kaj⁶⁰⁵ się obie zawarły.

Obsiedli ławę i popijali przegryzając chlebem.

Nikto⁶⁰⁶ się nie odzywał, nijako było zaczynać, każden⁶⁰⁷ się wagował⁶⁰⁸ oglądając na drugich. Hanka też była dziwnie powściągliwa, juści, co niewoliła do jadła przylewając każdemu, ale prawie nie spuszczała oczów z kowala, któren się wiercił na miejscu, śmigał ślepiami po izbie i chrząkał raz po raz. Jagusia siedziała czegoś chmurna i wzdychliwa, oczy miała połyskliwe jakby od niedawnego płaczu, a Dominikowa czapirzyła się kiej kwoka i cosik⁶⁰⁹ poszeptywała do niej, tylko jedna Józka, co ta po swojemu pletła trzy po trzy zwijając się kole garów, pełnych perkoczących ziemniaków.

Dłużyło się już wszystkim, aż pierwszy kowal zaczął:

— Więc jakże zrobimy z działami?

Hanka drgnęła i prostując się powiedziała spokojnie, snadź⁶¹⁰ po dobrym namyśle:

— A cóż ma być! Ja tu jeno stróżuję mężowego dobra i stanowić o niczym prawa nie mam. Antek wróci, to się podzielita.

— Kiej⁶¹¹ tam on wróci, a tak przeciech⁶¹² ostać nie może.

— Ale ostanie! Mogło tak być przez cały czas ojcowej choroby, to może być, póki Antek nie powróci.

— Nie on jeden jest do podziału.

— Aleć on najstarszy, to jemu się po ojcu należy objąć gospodarkę.

— Hale, takie ma prawo jak i drugie dzieci.

— Może weźmiecie i wy, jak się tak z Antkiem ułożyta. Kłóciła się przeciech z wami nie będę, nie moja w tym wola stanowi.

— Jaguś! — podniesła⁶¹³ głos Dominikowa — przypomnijże o swoim.

— A po co, przeciech dobrze pamiętają...

Hanka poczerwieniała gwałtownie i kopiąc Łapę, któren⁶¹⁴ się nawinął pod nogi, wyrzekła przez zęby:

— Juści, co krzywdę dobrze pamiętamy.

— Rzekliście! Tu idzie o sześć morgów, jakie nieboszczyk zapisał Jagusi, a nie o głupie słowa!

— Jak macie zapis, to wama⁶¹⁵ nikt nie wydrze! — mruknęła gniewnie Magda, siedząca cały czas cicho z dzieckiem u piersi.

— A mamy, w urzędzie zrobiony i przy świadkach.

— Wszyscy czekają, to i Jagusia może.

— Pewnie, że musi, ale co ma swojego, to zaraz zabierze, a ma przeciek krowę z cielęciem, a świnię, a gąski...

— To wspólne i pójdzie do działów — powstał twardo kowal.

— Do działów! Chcielibyście! Co dostała we wianie⁶¹⁶, tego jej nikt mocen odebrać! A może chcecie i kiecki a pierzyny też podzielić między siebie, co? — podnosiła głos coraz silniej.

— La⁶¹⁷ śmiechu rzekłem, a wy zaraz z pazurami...

— Juści⁶¹⁸... przeglądam ja was dobrze, juści...

— Bo i co tu będziem po próżnicy klektać. Prawdę rzekliście, Hanka, że trza⁶¹⁹ poczekać na Antka. Mnie się śpieszy do dziedzica, bo tam już na mnie czekają — wstał, a dojrzawszy ojcowy kożuch rozwieszony w kącie na drążku jął⁶²⁰ go ściągać.

— W sam raz zdałby się na mnie.

— Nie ruchajcie⁶²¹, niech się suszy — broniła Hanka.

— A już te buciary oddacie. Cholewy jeno⁶²² całe, a i to już raz podszywane — tłumaczył, chytrze ściągając je z drążka.

— Niczego tknąć nie pozwolę! Weźmiecie co niebądź, a potem powiedzą, żem pół gospodarki zatraciła. Niech przódzi spis zrobią. Nawet kołka z płotu ruszyć nie dam, póki wszystkiego urząd nie opisze!

— Spisu nie było, a już się kajś⁶²³ zadziały ojcowe pościele...

— Mówiłam ci, co się stało! Zaraz po śmierci rozwiesili na płocie i ktosik⁶²⁴ w nocy ukradł. Nie było głowy baczyć⁶²⁵ na wszystko.

— Dziwne, co tak zaraz nalazł się złodziej...

— To niby jak? Ja wzienam⁶²⁶, a teraz cyganię, co?

— Cichota, kobiety! Tylko przez kłótni, poniechaj, Magduś! Kto ukradł, niech miał będzie na śmiertelną koszulę.

— Sama pierzyna ważyła bez mała ze trzydzieści funtów.

— Mówię ci, stul pysk! — wrzasnął na żonę i wywiódł Hankę w podwórze, niby to la⁶²⁷ obejrzenia prosiąt.

Poszła za nim, ale dobrze się miała na baczności.

— Chciałem wam cosik⁶²⁸ poredzić⁶²⁹.

Nastawiła ciekawie uszów, miarkując nieco, kole⁶³⁰ czego kręci.

— Wiecie, a to trzeba, abyście jeszcze przed spisem którego wieczora przepędzili do mnie ze dwie krowy. Maciorę można zawierzyć stryjecznemu, a co się jeno da, pochować u ludzi... Już wam powiem kaj... O zbożu powiecie przy spisie, że dawno przedane Janklowi, on przytwierdzi ochotnie, da mu się za to jaki korczyk. Źrebkę weźmie młynarz, podpasie się na jego paśnikach. A co z porządków można by schować w dołach, to po żytach. Ze szczerej przyjaźni wam radzę! Wszystkie tak robią, które jeno⁶³¹ rozum mają. Wyście harowali kiej⁶³² wół, to sprawiedliwie należy się wama⁶³³ więcej. Mnie ta z tego dacie co niebądź, jakąś kruszynę. I nie bojajcie się niczego, pomagał wam będę we wszystkim. A już w tym moja głowa, byście ostali przy gruncie. Jeno mnie posłuchajcie, nikto⁶³⁴ jeszcze nie dołożył do mojej rady... Sam dziedzic a rad⁶³⁵ me⁶³⁶ słucha. No, cóż powiecie?...

— A jeno to, co swojego nie popuszczę, ale cudzego nie łakomam! — odrzekła z wolna, wpierając w niego wzgardliwe oczy. Zakręcił się, jakby kijem dostał przez ciemię, polatał po niej ślepiami i syknął:

— Już bym nawet nie wspomniał, żeście niezgorzej podebrali ojca...

— A wspominajcie! powiem Antkowi, niech z wami pogada o tej radzie.

Ledwie się wstrzymał od klątw, plunął jeno, a odchodząc prędko, krzyknął przez wywarte okno do izby:

— Magda, miej ta oko na wszystko, bych znowu czego nie wynieśli złodzieje.

Hanka patrzyła na niego ze szydliwym⁶³⁷ prześmiechem.

Poleciał kiej⁶³⁸ oparzony i natknąwszy się na wójtową, wchodzącą między opłotki, długo jej cosik⁶³⁹ prawił wytrząchając pięściami.

Wójtowa przyniesła⁶⁴⁰ jakiś urzędowy papier.

— To la⁶⁴¹ was, Hanka, stójka przyniósł z kancelarii.

— Może o Antku! — szepnęła z trwogą, biorąc papier przez zapaskę⁶⁴².

— Pono o Grzeli. Mojego nie ma, pojechał do powiatu, a stójka jeno powiadał, że tam stoi napisane, jakoby Grzela pomarł czy coś...

— Jezus Maria! — krzyknęła Józka.

Magda też się zerwała na nogi.

Wszyscy patrzyli na ten papier ze zgrozą i strachem, obracając nim bezradnie w roztrzęsionych rękach.

— Może ty, Jaguś, poredzisz⁶⁴³ rozebrać⁶⁴⁴ — prosiła Hanka.

Stanęły nad nią pełne niepokoju i trwogi, ale Jagna po długiej chwili sylabizowania odparła zniechęcona:

— Hale, kiej to nie po naszemu pisane i nie poradzę wymiarkować⁶⁴⁵.

— Nie przy niej pisane! Za to co inszego potrafi najlepiej — syknęła wójtowa wyzywająco.

— Idźcie no swoją stroną i ludzi nie zaczepiajcie, kaj was obchodzą z daleka jak to śmierdzące — warknęła stara.

Ale wójtowa, jakby rada z okazji, ciepnęła⁶⁴⁶ ją na odlew:

— Przykarcać drugich to poredzicie, a czemu to nie wzbraniacie córusi, bych cudzych chłopów nie zwodziła, co!

— Dajcie no spokój, Pietrowa! — wtrąciła się Hanka miarkując już, na co się tutaj zanosi, ale wójtową ponosiło coraz barzej⁶⁴⁷.

— Choć raz muszę se⁶⁴⁸ dać folgę⁶⁴⁹! Tylam się przez nią natruła, tylam przecierpiała, że swojej krzywdy nie daruję, pókim żywa!

— A pyskuj! Pies cie ta przeszczeka! — mruknęła stara dosyć spokojnie, zaś Jaguś rozczerwieniła się kiej burak i chociaż palił ją wstyd, ale i jakaś mściwa zawziętość nabierała w sercu, że coraz bardziej podnosiła głowę i jakby na przekór, z rozmysłem wpierała w nią szydliwe oczy, a judzący prześmiech wił się na wargach.

Wójtowa wywarła już gębę kiej wrótnię i zjątrzona do żywego jej ślepiami, pomstowała wywodząc zajadle jej przewiny.

— Pyskujesz bele co, boś sie opiła złością! — przerwała jej stara — ale twój ciężko odpowie przed Bogiem za Jagusine nieszczęście.

— Juści, odpowie, bo ano zwiódł niewinowate dzieciątko! Juści, dzieciątko, co z każdym rade szuka krzaków!

— Zawrzyjcie gębę, bo chociem ślepa, ale jeszczech zmacam drogę do waszych kudłów — groziła zaciskając kij w garści.

— Spróbujcie! Tknij me⁶⁵⁰ jeno, tknij! — wrzeszczała wyzywająco.

— Hale, spasła się na cudzej krzywdzie i będzie się tera czepiała ludzi kiej rzep psiego ogona.

— W czym cię to ukrzywdziłam, w czym?

— Jak twojego wsadzą do kreminału⁶⁵¹, to się dowiesz!

Wójtowa skoczyła z pięściami, szczęściem, co Hanka zdążyła ją odciągnąć i ostro powstała na obie:

— Loboga⁶⁵², kobiety, a toć karczmę robicie z mojej chałupy.

Przymilkły na to oczymgnienie⁶⁵³, sapiąc jeno⁶⁵⁴ a dysząc, Dominikowej jaże⁶⁵⁵ łzy pociekły spod szmat, jakimi miała przewiązane oczy, i lały się ciurkiem po wynędzniałej twarzy, jeno co pierwsza się opamiętała i przysiadłszy westchnęła, rozwodząc ręce:

— Jezu, bądź miłościw mnie grzesznej!

Wójtowa wyleciała z chałupy kiej⁶⁵⁶ oszalała, ale zawróciwszy już z drogi wraziła głowę przez okno i zaczęła wołać do Hanki:

— Mówię ci, wypędź z chałupy te lakudre⁶⁵⁷! Wygoń ją, póki jeszcze pora, abyś potem nie pożałowała! Ani godziny nie ostawiaj pod swoim dachem, bo cię stąd wygryzie ta zaraza piekielna! Radzę ci, broń się, Hanka! przez⁶⁵⁸ litości bądź la⁶⁵⁹ niej i przez miłosierdzia! Ona jeno⁶⁶⁰ czeka na twojego, obaczysz, co ci ona wystroi! — przechyliła się barzej na izbę i grożąc pięściami Jagusi wrzeszczała ze wszystkiej złości:

— Poczekaj, ty piekielnico jedna, poczekaj! Nie zamrę spokojnie, do świętej spowiedzi nie pójdę, póki się nie doczekam, że cię ze wsi kijami wyświecą! A do sołdatów⁶⁶¹, suko jedna! Tam twoje miejsce, świński pomiocie, tam!

I poleciała, w izbie zrobiło się cicho jakby w grobie.

Dominikowa jaże się trzęsła od tajonego płaczu, Magda huśtała dziecko, Hanka zapatrzyła się w komin srodze zamedytowana, zaś Jaguś, chociaż jeszcze miała w twarzy hardość i zły prześmiech na wargach, ale pobielała na płótno, bo ją te ostatnie słowa ugryzły w samo serce; poczuła, jakby ją naraz sto nożów przebiło i wszystkie rany spłynęły krwią serdeczną i wszystką mocą, ostawiając jeno nieopowiedziany żal, jakiś zgoła nieczłowiekowy żal, że chciała bić głową o ścianę i krzyczeć wniebogłosy, jeno co⁶⁶² się przemogła i szarpiąc matkę za rękaw zaszeptała gorączkowo:

— Chodźmy stąd, matko! Chodźmy prędko! Uciekajmy!

— A dobrze! całkiem już osłabłam, ale ty musisz tu wrócić i przy swoim warować do ostatka.

— Nie ostanę tutaj. Tak mi to wszystko obmierzło, że już dłużej nie ścierpię! Bodajem była nogi połamała, nim weszłam tutaj!

— Tak ci to źle z nami było, co? — szepnęła Hanka.

— Gorzej niźli temu psu na łańcuchu, że i w piekle musi być lepiej.

— Dziwne, coś wytrzymała tak długo, przeciek⁶⁶³ cię nie przywiązywali za kulasy⁶⁶⁴. Mogłaś se iść! Nie bój się, za nogi cię nie ułapię i prosiła nie będę, byś ostała!...

— A pójdę i niech was ta zaraza wytraci, kiejśta⁶⁶⁵ takie!

— Nie pomstuj, bym ci swoich krzywd nie ciepnęła we ślepie!

— Bo już wszystkie przeciwko mnie, cała wieś, wszystkie!...

— Żyj poczciwie, a nikto⁶⁶⁶ ci nie rzuci i marnego słowa!

— Cichoj, Jaguś, dyć⁶⁶⁷ Hanka ci nie przeciwna. Cichoj!

— A niechta i ona pyskuje! A niechta! Mam gdzieś te szczekania. Cóżem to takiego zrobiła? Ukradłam? Zabiłam kogo, co?

— Masz to jeszcze śmiałość pytać, co? — wyrzekła zdumiona Hanka stając przed nią. — Nie ciągnij mnie za język, bym ci czego nie rzekła!

— A mówcie! A pyskujcie! zarówno mi jedno! — wrzeszczała coraz zapalczywiej, złość się w niej rozsrożyła kiej⁶⁶⁸ pożar, już była gotowa na wszystko, nawet na najgorsze.

Hance naraz łzy zalały oczy, pamięć zdrad Antkowych tak boleśnie wgryzła się w serce, że ledwie już zabełkotała:

— A coś to z moim wyprawiała, co? Jeszcze cię Pan Bóg za mnie pokarze, obaczysz!... Spokoju mu nie dawałaś... goniłaś za nim kiej ta rozciekana suka... kiej ta... — tchu jej zbrakło, tak się zaniesła⁶⁶⁹ szlochem.

A Jaguś spięła się niby wilk napadnięty w barłogu, gotowy już drzeć kłami, co mu się jeno⁶⁷⁰ nawinie, nienawiść buchnęła jej do głowy, a mściwość sprężyła pazury, aż skoczyła na izbę i, rozwścieklona do ostatka, jęła chlastać przyduszonymi słowami kiejby⁶⁷¹ tym biczem świszczącym:

— To ja za nim latałam, ja! Cyganisz kiej⁶⁷² ten pies! Wszyscy ano wiedzą, jak się przed nim oganiałam! Dyć⁶⁷³ kiej piesek skamlał pode drzwiami, abym mu chocia trep swój pokazała! To on me⁶⁷⁴ niewolił! To on me otumanił i robił z głupią, co chciał! A tera powiem ci prawdę, jeno byś jej nie pożałowała. A to me miłował, że już nie wypowiedzieć! A tyś mu obmierzła kiej ten stary, utytłany łach, że miał już chudziak po grdykę twojego kochania, jaże⁶⁷⁵ mu się odbijało kiej po starym sadle, że jeno⁶⁷⁶ pluł wspominając o tobie. Nawet gotów był sobie zrobić co złego, abych cie jeno nie widzieć więcej na oczy. Chciałaś, to masz prawdę. A zapamiętaj, co ci jeszczek⁶⁷⁷ dołożę: jak zechcę, to żebyś mu całowała nogi, kopnie cię, a za mną poleci w cały świat! Wymiarkuj to sobie i ze mną się nie równaj, rozumiesz, co?

Wołała zjadliwie, władna już sobą i bez lęku, a tak urodna jak nigdy. Nawet matka słuchała jej z podziwem i strachem, tak wynosiła się inna jakaś, zgoła obca i zarazem tak jakoś straszna, zła i groźna kiej ta chmura trzaskająca piorunami.

Zaś Hankę słowa te poraziły jakby na śmierć; biły ją do krwie⁶⁷⁸, smagały bez litości ni miłosierdzia i rozgniatały kiej tego mizernego robaka; waliła się, kiej drzewo podarte piorunami, bez sił już i bez pamięci. Ledwie już poredziła⁶⁷⁹ nabrać powietrza zbielałymi wargami, opadła na ławę, a od tego bolu to wszystko się w niej rozsypywało w miałki a płony piasek, że nawet łzy przestały cieknąć po twarzy, spopielałej od męki, chociaż ciężki, wzburzony szloch rozrywał jej piersi. Z lękiem patrzała przed siebie, kieby w jakąś głąb nagle rozwartą, i drżała niby to źdźbło, które wiater żenie⁶⁸⁰ na zatratę...

Jaguś już dawno przestała i poszła z matką na swoją stronę, Magda się też wyniesła⁶⁸¹ nie mogąc się z nią dogadać, nawet Józka poleciała nad staw za kaczętami, a ona wciąż siedziała na jednym miejscu kiej ta zmartwiała ptaszka, której wybierą pisklęta, że ni krzyczeć, ni bronić, ni uciekać już nie poredzi⁶⁸², a jeno czasem zabije skrzydłem i żałośnie zapiuka...

Aż Pan Jezus zlitował się nad nią, dając folgę umęczonej duszy, że przecknąwszy padła przed obrazami, buchnęła rzęsistym płaczem i ochfiarowała⁶⁸³ się iść do Częstochowy, byle to wszystko, co usłyszała, było nieprawdą!

A do Jagusi nie czuła nawet złości, tylko brał ją strach przed nią i żegnała się niby przed złym, dosłyszawszy jej głos...

Wreszcie zabrała się do roboty i wezwyczajone⁶⁸⁴ ręce robiły prawie same, gdyż myślami była kajś⁶⁸⁵ daleko, nawet nie wiedząc, że dzieci wyprowadziła do sadu, że uprzątnęła izbę i nałożywszy jadłem dwojaki pędziła Józkę, bych⁶⁸⁶ je prędzej poniesła⁶⁸⁷ w pole.

A kiej ostała sama i uspokoiła się nieco, jęła rozważać i medytować nad każdym słowem. Mądra była kobieta i dobra, to łacno⁶⁸⁸ przepuściła wszystkie swoje obrazy i krzywdy, ale zadraśniętego ambitu⁶⁸⁹ nie poredziła⁶⁹⁰ zapomnieć, że raz po raz biły na nią ognie i serce się kurczyło od męki, a po głowie latały zamysły krwawej odemsty⁶⁹¹, aż w końcu i to przemogła, bo szepnęła:

— Juści, że mi się z nią nie równać w urodzie, trudno! Alem mu ślubna i matka jego dzieci! — duma ją rozparła i pewność siebie. — A poleci za nią, to i powróci! Przeciech się z nią nie ożeni! — pocieszała się gorzko, wyglądając na świat.

Południe się już podnosiło, słońce zawisło nad stawem, upał się tak wzmógł, że już parzyła ziemia i rozpalone powietrze zawiewało kieby⁶⁹² z pieca, ludzie już wracali z pól, a od topolowej niesły⁶⁹³ się wraz z tumanami kurzawy porykiwania spędzanego bydła, gdy naraz Hankę jakby tknęło jakieś postanowienie, wsparła się o ścianę i pomyślawszy jeszcze jakieś Zdrowaś⁶⁹⁴ obtarła oczy, przeszła sień, otworzyła drzwi do Jagusinej izby i powiedziała mocno, a całkiem spokojnie:

— Wynoś mi się zaraz z chałupy!

Jagna uniesła⁶⁹⁵ się z ławy i stanęły naprzeciw mierząc się ślepiami przez długą chwilę, jaże⁶⁹⁶ Hanka cofnęła się nieco od proga i powtórzyła przychrzypniętym głosem:

— Wynoś mi się w ten mig, a nie, to cię każę parobkowi wyrzucić... W ten mig! — dodała nieustępliwie.

Stara rzuciła się do niej przekładać i tłumaczyć, ale Jaguś jeno wzruszyła ramionami:

— Nie gadajcie do tego pomietła! Wiadomo, o co jej idzie.

Wyjęła ze spodu skrzynki jakiś papier.

— O zapis ci chodzi, o te morgi, a to je weź sobie i nachlaj się nimi!

Rzekła wzgardliwie, rzucając jej w twarz papierem:

— Udław się nimi choćby na śmierć!

I nie bacząc na matczyne sprzeciwy jęła⁶⁹⁷ spiesznie wiązać toboły i wynosić je w opłotki.

Hankę zemgliło⁶⁹⁸, jakby ją kto trzasnął między oczy, ale papier podniesła⁶⁹⁹ i zagadała z pogrozą⁷⁰⁰:

— A prędzej, bo cię psami wyszczuję! — dławiło ją zdumienie, nie mogło się jej pomieścić w głowie, że to prawda. Jakże, całe sześć morgów pola rzuciła kiej⁷⁰¹ ten pęknięty garnek! Jakże! Musi być, co ma źle w głowie! — myślała wodząc za nią oczami.

Jagna zaś, nie zważając na nią, już się wzięła do zdejmowania swoich obrazów, gdy Józka przyleciała z wrzaskiem:

— A korale mi oddajcie, moje są po matce, moje...

Jagna zaczęła je odwiązywać ze szyi, ale się nagle powstrzymała.

— Nie, nie oddam! Maciej mi dali, to już są moje!

Józka poczęła piekłować, jaże⁷⁰² Hanka musiała ją skrzyczeć, bych dała spokój, bo Jaguś jakby ogłuchła na zaczepki, a wyniósłszy wszystko swoje, poleciała po Jędrzycha.

Dominikowa nie przeciwiła się już niczemu, lecz i nie odpowiadała na zagadywania Hanki ni na Józczyne jazgoty, dopiero kiej⁷⁰³ zabrali rzeczy na wóz, podniesła⁷⁰⁴ się i wyrzekła grożąc pięścią:

— Bych cię nie minęło co najgorsze!

Hanka jaże⁷⁰⁵ ścierpła, ale puszczając te słowa mimo uszów zawołała:

— A przypędzi bydło Witek, to ci twoją krowę zagna do chałupy, a po resztę niech kto przyleci wieczorem, to się pozgania.

Odeszły milcząco, skręciły na drogę i szły, z wolna okrążając staw samym jego brzegiem, jaże⁷⁰⁶ się odbijając w wodzie.

Hanka długo patrzała za nimi z jakąś dziwną zgryzotą i markotnością, a że nie miała czasu na rozważania, bo najemnicy ściągali z pola, to schowała zapis do skrzynki pod klucz, zawarła ojcową stronę i zabrała się do obiadu, całe jednak przypołudnie chodziła struta i milcząca, nawet niechętnie dając ucho przypochlebnym słówkom Jagustynki.

— Dobrzeście zrobili! Już dawno trza⁷⁰⁷ ją było wygonić. Rozpuściła się kiej⁷⁰⁸ dziadowski bicz, bo któż jej co zrobi, kiej stara z proboszczem za pan brat! Drugą to by już dawno wyklął z ambony!

— Pewnie, juści! — przytwierdzała odsuwając się, aby już więcej nie słuchać, a gdy wszyscy rozeszli się znowu do roboty, zabrała Józkę i poszły pleć⁷⁰⁹ len, bo się miejscami tak gęsto puszczała złotucha, jaże⁷¹⁰ niektóre zagony żółciły się już z daleka.

Skwapnie się wzięła do pielenia, lecz mimo tego męczyły ją pogrozy⁷¹¹ Dominikowej i przejmowały niemałym lękiem, a głównie jednak rozmyślała, co Antek powie na to wszystko.

— Jak mu pokażę zapis, to się rozchmurzy. Głupia! sześć morgów, toć prawie gospodarka! — myślała spoglądając po polach.

— Wiecie, a do cna przepomniałyśmy o tym papierze o Grzeli.

— Prawda! Przerywaj, Józia, a ja poletę⁷¹² do księdza, on przeczyta.

Nawet rada była, że pójdzie między ludzi, a przewie się, co na to wszystko powiedają⁷¹³.

Przyogarnęła się nieco w chałupie, a wyjąwszy papier zza obraza poszła z nim na plebanię. Nie zastała jednak księdza, był w polu przy swoich najemnikach przerywających marchew; dojrzała go już z dala, bo stojał⁷¹⁴ prawie całkiem rozdziany, w portkach jeno⁷¹⁵ a w słomianym kapelusie, ale bliżej nie śmiała podejść obawiając się, że musi już wiedzieć i jeszcze gotów ją wykrzyczeć przy ludziach. Zawróciła więc do młynarza, któren⁷¹⁶ właśnie był wraz z Mateuszem puszczał na próbę tartak.

— Przed chwilą żona mi opowiadała, jakżeście to wykurzyli macochę! Ho, ho, pliszka się widzi, a ma jastrzębie pazury! — zaśmiał się bierąc⁷¹⁷ się do czytania owego papieru, ale jeno⁷¹⁸ rzucił okiem, zawołał: — Zła nowina! Grzela wasz się utopił! Jeszcze na Wielkanoc! Piszą, że rzeczy po nim możecie odebrać u naczelnika w powiecie...

— Grzela nie żyje! Laboga! Taki młody i zdrów! A to mu było dopiero na dwudziesty szósty. Miał już wrócić we żniwa. Utopił się, we wodzie! Jezu miłosierny! — jęknęła załamując ręce, srodze bowiem strapiła ją ta wiadomość.

— Coś letko wama idą schedy⁷¹⁹, letko! — ozwał się drwiąco Mateusz. — Teraz jeno wygońcie Józkę, a już wszystko będzie wasze a kowalowe...

— Skończyłeś to z Tereską, co już o Jagusi zamyślasz? — odcięła się, jaże młynarz gruchnął śmiechem, a on coś pilnie jął majdrować⁷²⁰ kole piły.

— Nie da się zjeść w kaszy, chwat baba — powiedział za nią młynarz.

Wstąpiła po drodze do Magdy, która usłyszawszy nowinę rozpłakała się i chlipiąc rzewliwie, mówiła przez łzy:

— Wola boska, moi drodzy. Juści, chłop jak dąb, jak mało któren w Lipcach, o dolo człowiekowa, dolo nieszczęsna! Dziś żyjesz, a jutro gnijesz. To już Michał pojedzie po te rzeczy po nim, co mają przepaść. Chudziaszek, a tak się darł do domu!...

— Wszystko w boskim ręku. A do wody to zawdy szczęścia nie miał, baczycie to, jak się topił we stawie, co go to ledwie Kłąb wyratował? Snadź⁷²¹ już mu było pisane zginąć od niej!

Wyżaliły się, spłakały i rozeszły, boć każda miała dosyć swoich codziennych turbacji⁷²² a zabiegów, zwłaszcza Hanka.

A po wsi w mig się rozniesły⁷²³ te nowiny, że schodząc z pól o zmierzchu, już sobie o tym rozpowiadali; juści, że Grzeli sielnie żałowano, co zaś do Jagusi, wieś się rozpołowiła, wszystkie bowiem kobiety, zwłaszcza starsze, wzięły stronę Hanki, zajadle powstając na Jagusię, za którą, chociaż nieśmiało, opowiadali się chłopi, że już z tego miejscami przychodziło do swarów...

A nim wieczór zapadł, już na wsi huczało kiej⁷²⁴ w ulu, kumy leciały do kum na poredę⁷²⁵, poniektóre krzykały⁷²⁶ do się przez płoty i sady, to dojąc krowy w opłotkach raiły⁷²⁷ z przechodzącymi. Zmierzch się czynił luby, pachnący bowiem a chłodnawy, niebo wisiało jeszcze całe w bladym złocie zachodu, z pól niesły⁷²⁸ się strzykania koników i głosy przepiórek, a po rowach i bagnach sennie nukały żaby. Dziecińskie wrzawy, śpiewki, to poryki bydła, rżenia, beki, gęgoty i turkotania wozów trzęsły się nad wsią, zaś po drogach, nad stawem i kaj⁷²⁹ się kto z kim zetknął, rajcowano zawzięcie o wypadkach, to o tym, z czym chłopi powrócą od dziedzica.

Mateusz wracający z tartaku nasłuchiwał tu i owdzie, ale jeno spluwał, klął z cicha i wymijał rozgadane kumy, dopiero pyskujące przed Płoszkami tak go rozeźliły, że się już wstrzymać nie poredził⁷³⁰ i powiedział wzburzony:

— Hanka nie miała prawa jej wyganiać, na swoim siedziała. Antkowa może za taką śtukę dobrze posiedzieć i zapłacić!

Zakrzyczała go gruba, rozczerwieniona Płoszkowa:

— Hanka grontu⁷³¹ jej nie zapiera, wiadomo! Ale że Antek leda⁷³² dzień wróci, to czego inszego się bojała⁷³³! Hale, upilnuje to domowego złodzieja! A może miała patrzeć przez sitko, co?

— I... grał, a trawy się dzierżał, wiecie! Gadacie, co wama⁷³⁴ ślina przyniesie, ale nie ze sprawiedliwości, a jeno⁷³⁵ przez czystą zazdrość!

Jakby wraził kij między osy, tak się wszystkie rzuciły na niego.

— A czegóż to mamy jej zazdrościć, co? Czego? Że latawica i tłuk, że ganiacie za nią kiej⁷³⁶ te psy, że każdy by do niej rad pod pierzynę, że wstyd i obraza boska przez nią idzie na całą wieś, co?

— Może i tego wam żal, pies ta was wyrozumie! Pomietły juchy, strach im słońca. A bych⁷³⁷ była kiej⁷³⁸ Magda z karczmy i robiła co najgorsze, to byście jej przepuściły, ale że urodniejsza nad wszystkie, to każda by ją z osobna utopiła w łyżce wody.

Rozjazgotały się nad nim, jaże⁷³⁹ musiał uciekać.

— Żeby wam, psiekrwie, poodpadały jęzory! — klął i przechodząc mimo domu Dominikowej zajrzał w otwarte okna. W izbie się świeciło, Jagusi jednak dojrzeć nie mógł, a wejść się wagował⁷⁴⁰, więc westchnął jeno⁷⁴¹, zawracając ku swojej chałupie, ale jakoś pokrótce natknął się na Weronkę, idącą do siostry.

— Dopiero co byłam u was. Stacho drzewo obrobił i dół wykopał, można by rznąć, kiedy przyjdziecie?

— Kiedy? A może na święty nigdy! Tak mi już wieś mierznie, że cheba⁷⁴² prasnę⁷⁴³ wszystko o ziem⁷⁴⁴ i pójdę, kaj⁷⁴⁵ mnie oczy poniesą⁷⁴⁶ — zakrzyczał gniewnie i poleciał.

— Dobrze go cosik ugryzło, kiej⁷⁴⁷ się tak bzdycy⁷⁴⁸! — myślała zwracając się do Borynów.

Hanka sprzątała już po kolacji, ale zaraz ją wzięła na bok, opowiadając wszystko, jak było. Weronka z rozmysłem pominęła Jagusiną sprawę, a tylko rzekła o Grzeli:

— Kiej pomarł, to wam jego część przychodzi do działu.

— Prawda, jeszczech o tym nie pomyślałam.

— A z tym, co dziedzic musi dać za las, to po jakie półwłóczku wypadnie na każdego, troje was jeno! Mój Boże, bogatym to i cudza śmierć na profit się obraca — westchnęła żałośnie.

— Co mi tam bogactwo! — broniła się Hanka, lecz skoro się porozchodzili spać, wzięła rachować po swojemu i skrycie się cieszyć.

Zaś potem klękając do pacierzów szepnęła z rezygnacją:

— A skoro już pomarł, to już taka była wola boska. — I szczerze westchnęła za jego duszę.

Nazajutrz kole⁷⁴⁹ południa wszedł do izby Jambroży.

— Kajżeście to chodzili⁷⁵⁰? — spytała rozpalając ogień na kominie.

— U Kozłów byłem, dziecko się im oparzyło na śmierć. Wołała mnie, ale tam już jeno⁷⁵¹ trumny potrza i pochowku.

— Któreż to?

— A to mniejsze, co je na zwiesnę przywiezła⁷⁵² z Warsiawy⁷⁵³. Wpadło do grapy⁷⁵⁴ z ukropem i prawie się ugotowało.

— Cosik⁷⁵⁵ nie wiedzie się jej z tymi znajdami.

— A nie wiedzie. Nie traci ona na tym, dają na pochowek! Ale nie z tym do was przyszedłem.

Podniesła na niego niespokojne oczy.

— Wiecie, Dominikowa pojechała z Jagusią do sądu, pono⁷⁵⁶ skarżyć was będzie o wygnanie córki...

— A niech skarży, co mi ta zrobi!

— Były z rana u spowiedzi, a potem długo radziły z dobrodziejem, nie podsłuchiwałem juści, a mówię, co me jeno doszło piąte przez dziesiąte; tak się na was skarżyły, jaże⁷⁵⁷ proboszcz pięścią wygrażał.

— Ksiądz, a wsadza nos w cudze sprawy! — wyrzekła porywczo, tak jednak zgryziona tą wiadomością, że cały dzień chodziła kiej⁷⁵⁸ błędna, pełna trwóg i najgorszych przypuszczeń.

O samym mroku jakiś wóz przystanął przed opłotkami.

Wyleciała z chałupy zestrachana i dygocąca, wójt siedział na bryce.

— O Grzeli już wiecie! — zaczął. — No, nieszczęście i tyla! Ale mam la⁷⁵⁹ was i dobrą nowinę: oto dzisiaj abo⁷⁶⁰ najdalej jutro powróci Antek!

— Nie zwodzicie mnie aby? — nie śmiała już zawierzyć.

— Wójt wama⁷⁶¹ mówi, to wierzcie! w urzędzie mi powiedzieli...

— To i dobrze, kiej⁷⁶² wraca, największa pora! — mówiła chłodno, jakby całkiem bez radości, a wójt pomedytował cosik⁷⁶³ i pomówił wielce przyjacielsko:

— Źleście sobie poczęli z Jagusią! Już na was wniesła⁷⁶⁴ skargę, mogą was pokarać za samowolę i gwałt. Nie mieliście prawa jej ruchać⁷⁶⁵, siedziała na swoim. Dopiero to będzie, jak Antek wróci, a was wsadzą! Z czystego przyjacielstwa wam radzę, załagodźcie tę sprawę! Zrobię, co jeno⁷⁶⁶ będę mógł, aby skargę odebrały ze sądu, ale krzywdę musicie sami odrobić.

Hanka wyprostowała się i rzekła prosto z mostu:

— Kogóż to bronicie, pokrzywdzonej czy swojej kochanicy?

Sypnął koniom takie baty, jaże⁷⁶⁷ z miejsca poniesły⁷⁶⁸!

IV

Ale przez takie przeróżne a ciężkie przejścia Hanka całkiem nie mogła zasnąć tej nocy, a przy tym cięgiem⁷⁶⁹ się jej widziało, że słyszy czyjeś kroki w opłotkach, to na drodze, to nawet jakby pod samą chałupą. Nasłuchiwała z bijącym sercem, ale cały dom spał głęboko, nawet dzieci nie matyjasiły, noc była głucha, chociaż widnawa, gwiazdy zaglądały w okna i niekiedy poszumiały drzewa, gdyż jakoś od samego północka podniósł się wiater⁷⁷⁰ przedmuchując kiej niekiej⁷⁷¹.

W izbie było duszno i gorąco, zły fetor zalatywał od kacząt nocujących pod łóżkami, ale Hance nie chciało się otworzyć okna, śpik⁷⁷² już ją całkiem odszedł, parzyła ją pierzyna i poduszki zdały się rozpalone kiej⁷⁷³ blachy, że jeno przewracała się z boku na bok, coraz barzej⁷⁷⁴ niespokojna, boć te przeróżne pomyślunki roiły się we głowie kieby⁷⁷⁵ mrowisko, obłażąc ją całą gorącymi potami, a przejmując takim dygotem, że już nie mogąc zapanować nad strachem porwała się nagle z łóżka i boso, w koszuli, a ze siekierą w garści, która się jakoś sama nawinęła, poszła w podwórze.

Wszyćko⁷⁷⁶ tam stojało⁷⁷⁷ na rozcież⁷⁷⁸ wywarte⁷⁷⁹, ale wszędy⁷⁸⁰ leżała niezgłębiona cichość śpiku⁷⁸¹. Pietrek⁷⁸² chrapał rozciągnięty pod stajnią, konie gryzły obroki pobrzękując łańcuchami uździenic, zaś krowy niepowiązane na noc w oborze porozłaziły się w podwórzu, leżały przeżuwając i glamiąc oślinionymi gębulami, podnosząc ku niej ciężkie, rogate łby i czarne, niepojęte gały ślepiów.

Powróciła do łóżka i leżąc z otwartymi oczami, znowu trwożnie nasłuchiwała, gdyż przychodziły takie chwile, w których byłaby dała głowę, jako⁷⁸³ wyraźnie roznoszą się jakieś głosy i głuche, dalekie kroki.

— A może w którejś chałupie nie śpią i poredzają⁷⁸⁴! — próbowała sobie wyrozumieć, lecz skoro jeno⁷⁸⁵ chyla tyla⁷⁸⁶ poszarzały okna, podniesła⁷⁸⁷ się i narzuciwszy Antkowy kożuch wyszła przed dom.

W ganku Witkowy bociek spał na jednej nodze i ze łbem podwiniętym pod skrzydło, zaś w opłotkach bieliły się pokulone stadka gęsi.

Czuby drzew już się wypinały z nocy, rosa kapała obficie z wierzchołków, trzepiąc o liście i trawy, zawiewał rzeźwy, krzepiący chłód.

Niskie, sinawe opary obtulały pola, z których jeno⁷⁸⁸ kajś niekaj⁷⁸⁹ rwały się co wyższe drzewa buchając w górę niby te czarne, gęste dymy.

Staw polśniewał jak to ślepe, wielgachne oko zasute pomroką, olszowe wysady gwarzyły nad nim cichuśko i trwożnie, gdyż wszystko jeszcze dokoła spało, zatopione w szarym, nieprzejrzanym mącie i cichości.

Hanka przysiadła na przyźbie⁷⁹⁰ i przytuliwszy się do ściany zadrzemała, ani się tego spodziewając, na jakie dobre parę pacierzów, bo kiej⁷⁹¹ przecknęła, noc już była zbielała⁷⁹² do cna i na wschodzie rozpalały się czerwone zorze jako te łuny dalekie.

— Jak wyszli o chłodzie, to ani chybi, co ino⁷⁹³ ich patrzeć! — myślała wyzierając na drogę, tak się czuła skrzepioną tym krótkim śpikiem, że nie wróciła już do łóżka i aby łacniej⁷⁹⁴ doczekać się słońca, wyniesła⁷⁹⁵ dziecińskie szmaty i poszła je przeprać we stawie.

A dzień podnosił się coraz chybciej⁷⁹⁶, że pokrótce zapiał kajś⁷⁹⁷ pierwszy kogut, a wnet po nim jęły⁷⁹⁸ trzepotać skrzydłami drugie i przekrzykiwać się rozgłośniej na całą wieś, zaś potem zaśpiewały skowronki, ale jeszcze z rzadka, i z przyziemnych mroków wyłaniały się z wolna bielone ściany, płoty a puste, orosiałe⁷⁹⁹ drogi.

Hanka prała zawzięcie, gdy naraz kajś⁸⁰⁰ niedaleko rozległy się ciche stąpania, przywarła w miejscu kiej⁸⁰¹ trusia, pilnie przezierając dokoła, jakiś cień przedzierał się z obejścia Balcerkowej i sunął czająco pod drzewami.

— Juści, co od Marysi, ale kto? — ważyła nie mogąc rozpoznać, gdyż cień przepadł nagle i bez śladu. — Taka harna, taka zadufana w swoją urodę, a puszcza na noc chłopaków! kto by się to spodział!

Myślała zgorszona, spostrzegając znowu, że młynarczyk przemyka się z drugiego końca wsi.

— Pewnikiem z karczmy, od Magdy! A to jak wilki tłuką się po nocy. Co się to wyprawia! — westchnęła, lecz ją samą przejęły jakieś ciągotki, gdyż raz po raz przeciągała się z lubością, ale że woda była chłodnawa, to prędko przeszło, i wzięła nucić ściszonym, a tęsknością nabranym głosem:

Kiedy ranne wstają zorze!  

Pieśń leciała nisko po rosie, wsiąkając w zróżowione świtania.

Pora już była wstawać, po wsi zaczęły się rozlegać brzęki otwieranych okien, klekoty trepów i przeróżne głosy.

Hanka, jeno⁸⁰² rozwiesiwszy przeprane szmaty na płocie, poleciała budzić swoich, ale tak byli jeszcze śpikiem⁸⁰³ zmorzeni, że co która głowa się uniesła⁸⁰⁴, to zaraz padała ciężko, niczego nie miarkując⁸⁰⁵.

Zeźliła się niemało, gdyż Pietrek krzyknął na nią z góry:

— Psiachmać! Pora jeszcze, do słońca spał będę! — i ani się ruszył.

Dzieci też jęły się mazać, a Józka skarżyła się żałośnie:

— Jeszcze ździebko, Hanuś! Dyć dopiero co się przyłożyłam...

Przyciszyła dzieci, powypędzała drób z chlewów, a przeczekawszy jeszcze z pacierz, już przed samym wschodem, kiej⁸⁰⁶ wyniesione niebo całkiem rozgorzało, a staw sczerwienił się od zórz, narobiła takiego piekła, jaże⁸⁰⁷ musieli się pozwlekać z barłogów. Wsiadła też z miejsca na Witka, któren⁸⁰⁸ łaził zaspany cochając się⁸⁰⁹ jeno o węgły i drapiąc.

— Jak cię czym twardym zleję, to przeckniesz! Czemuś to, pokrako jedna, krów nie powiązał do żłobów! Chcesz, aby se w nocy kałduny popruły rogami?

Odszczeknął cosik⁸¹⁰, aż skoczyła do niego, szczęściem, co nie czekał, więc zajrzawszy do stajni czepiła się Pietrka.

— Konie dzwonią zębami o pusty żłób, a ty się wylegujesz do wschodu!

— Wydzieracie się kiej sroka na deszcz. Cała wieś słyszy! — mruknął.

— A niech słyszy! Niech wiedzą, jakiś to wałkoń i próżniak! Czekaj, wróci gospodarz, to ci da radę, obaczysz! Józka — zakrzyczała znów w drugiej stronie podwórza — krasula ma twarde wymiona, ciągnij mocno, byś znowu pół mleka nie ostawiła! A śpiesz z udojem, na wsi już wyganiają krowy! Witek! bierz śniadanie i wypędzaj, a pogub mi owce, jak wczoraj, to się z tobą rozprawię! — rozrządzała zwijając się sama jak fryga; kurom podrzuciła przygarście ziarna, świniom kwiczącym pod chałupą wyniesła cebratkę z żarciem, cielęciu odsadzonemu od matki sporządziła picie, sypnęła kaszy gotowanej kaczętom i wygnała je na staw. Witek dostał pięścią za plecy i śniadanie do torby, nie przepomniała⁸¹¹ nawet boćka, stawiając mu w ganku żeleźniak z wczorajszymi ziemniakami, że przyczajał się, klekotał, a kuł w niego i wyjadał. Była wszędy⁸¹², o wszystkim pamiętała i na wszyćko⁸¹³ miała sposobną radę.

A skoro Witek pognał krowy i owce, zabrała się do Pietrka, nie mogąc ścierpieć, iż się wałęsa bez roboty.

— Wyrzuć gnój z obory! krowom w nocy gorąco i tytłają się kiej⁸¹⁴ świnie.

Słońce właśnie co jeno⁸¹⁵ wyjrzało z dalekości, ogarniając świat czerwonym, gorącym okiem, gdy zaczęły się schodzić komornice, robiące w odrobku za ziemię pod len i ziemniaki.

Zapędziła Józkę do obierania ziemniaków, dała piersi dziecku i okrywszy się w zapaskę rzekła:

— Miej ta baczenie⁸¹⁶ na wszystko! A jakby Antek wrócił, daj znać na kapuśniki. Chodźta, kobiety, póki rosa a chłodniej, okopiemy nieco kapusty, a od śniadania wrócim do wczorajszej roboty.

Powiedła⁸¹⁷ je poza młyn, na niskie łąki i mokradła siwe jeszczek⁸¹⁸ od rosy i mgieł opadających. Torfiaste ziemie uginały się pod nogami kiej⁸¹⁹ rzemienne pasy, zaś gdzieniegdzie tak było grząsko, że musiały obchodzić, w bruzdach głębokich niby rowy stały spleśniałe wody, pokryte zieloną rzęsą.

Na kapuśniskach nie było jeszcze nikogo, jeno⁸²⁰ czajki kołowały nad zagonami, a boćki chodziły kiwający, pilnie bobrując⁸²¹. Pachniało bagnem i surowizną tataraków a trzcin, co poobsiadały kępami stare, zapadłe doły torfowe.

— Piękny czas, ale widzi mi się, na spiekę⁸²² idzie — ozwała się któraś.

— Dobrze, co⁸²³ wiater przechładza.

— Bo rano, barzej⁸²⁴ on suszy niźli słońce.

— Dawno nie pamiętają tak suchego lata! — pogadywały stając do roboty na wyniesionych zagonach kapusty.

— Jak to wyrosła, już się poniektóre skłębiają na główki.

— Żeby jeno nie objadły robaczyska. Susza, to mogą się jeszcze rzucić.

— A mogą. Na Woli obżarły już ze szczętem.

— W Modlicy zaś wyschła do cna, musiały sadzić na nowo.

Poredzały⁸²⁵ dziabiąc motyczkami ziemię i kopiasto obsypując grzędy, galancie⁸²⁶ wyrosłe, ale i sielnie⁸²⁷ zachwaszczone, mlecze bowiem szły w kolano⁸²⁸, a kacze ziela i nawet osty puszczały się gęsto kiej⁸²⁹ las.

— Czego człowiek nie sieje ni potrzebuje, to się bujnie rodzi — zauważyła któraś otrzepując ze ziemi jakiś chwast wyrwany.

— Jak każde złe! Grzechu ano nikt nie posiewa, a pełno go na świecie.

— Bo plenny! Moiściewy! póki grzechu, póty i człowieka. Przeciech⁸³⁰ powiadają: bez grzechu nie byłoby śmiechu, albo to: kiejby⁸³¹ nie grzech, to by człowiek dawno zdechł! Potrzebny musi być na coś, jako i ten chwast, bo oba stworzył Pan Jezus! — prawiła po swojemu Jagustynka.

— Pan Jezus by ta stworzył złe! Juści! Człowiek to jak ta świnia, wszyćko musi swoim ryjem pomarać! — rzekła surowo Hanka, iż pomilkły.

Słońce już się było wyniesło⁸³² galancie⁸³³ i mgły opadły do znaku⁸³⁴, kiej⁸³⁵ dopiero ode wsi zaczęły nadchodzić kobiety.

— Robotnice! Czekają, aż im rosa przeschnie, żeby se nie zamoczyć kulasów⁸³⁶ — szydziła Hanka.

— Nie każdy tak łasy na robotę jako wy!

— Bo nie każdy tak musi harować, nie każdy! — westchnęła ciężko.

— Wasz wróci, to se odpoczniecie.

— Już się do Częstochowskiej ochfiarowałam⁸³⁷ na Janielską, bych jeno⁸³⁸ powrócił. Wójt obiecował⁸³⁹ go na dzisia⁸⁴⁰.

— Z urzędu wie, to musi być, co i prawda. Ale latoś⁸⁴¹ sporo narodu wybiera się do Częstochowy. Organiścina pono⁸⁴² idzie i powiadała, co sam proboszcz poprowadzi kompanię!

— A któż mu to poniesie brzucho! — zaśmiała się Jagustynka. — Sam go nie udźwignie bez tylachny⁸⁴³ karwas⁸⁴⁴ drogi. Obiecuje, jak zawdy.

— Byłam już parę razy z kompanią, ale bym co roku chodziła — westchnęła Filipka zza wody.

— Na próżniaczkę⁸⁴⁵ kużden⁸⁴⁶ łakomy.

— Jezu! — ciągnęła gorąco, nie bacząc na przycinki. — A dyć to człowiek jakby szedł do nieba, tak mu jest w tej drodze lekko i dobrze. A co się napatrzy świata, a co się nasłucha, co się namodli! Jeno⁸⁴⁷ parę niedziel, a widzi się człowiekowi, jakoby na całe roki zbył się⁸⁴⁸ bied a turbacji. Jakby się potem na nowo narodził!

— Prawda, to łaska boska tak krzepi! Juści⁸⁴⁹ — przytwierdzały niektóre.

Od wsi, ścieżką nad rzeką, między szuwarami a gęstą, młodą olszyną, przemykała się ku nim jakaś dziewczyna. Hanka przysłoniła oczy od słońca, ale nie mogła rozeznać, dopiero z bliska poznała Józkę, która leciała, jak jeno mogła, już z dala krzycząc i wytrząchając rękami:

— Hanuś! Antek wrócili! Hanuś!

Hanka prasnęła motyczką i porwała się kiej⁸⁵⁰ ptak do lotu, ale się w mig opamiętała, opuściła podkasany wełniak i chocia⁸⁵¹ ją ponosiło, chocia serce się tłukło, że tchu brakowało i ledwie poredziła⁸⁵² przemówić, rzekła spokojnie jakby nigdy nic:

— Róbcie tu same, a na śniadanie przychodźta do chałupy.

Odeszła z wolna, bez pośpiechu, przepytując Józkę o wszystko.

Kobiety poglądały na się, do cna stropione jej spokojnością.

— Jeno la⁸⁵³ oczów ludzkich taka spokojna. Żeby się nie prześmiewali, co jej pilno do chłopa. Ja bym ta nie wytrzymała! — mówiła Jagustynka.

— Ani ja! Bych się jeno Antkowi nie zachciało nowych jamorów⁸⁵⁴...

— Nie ma już na podorędziu Jagusi, to może mu się odechce.

— Moiście! Jak chłopu zapachnie kiecka, to za nią w cały świat gotów.

— Oj prawda, bydlę się nie tak łacno narowi do szkody jak chłop niektóry...

Plotły, ledwie się już ruchając przy robocie, a Hanka szła wciąż jednako i jakby z rozmysłu pogadując z napotkanymi, chocia i nie wiedziała, co mówi ni co odpowiadają, bo w głowie miała to jedno, że Antek wrócił i na nią czeka.

— I z Rochem przyszedł? — pytała jedno w kółko.

— A z Rochem! Dyć⁸⁵⁵ już wam mówiłam!

— A jaki, co? Jaki?

— Wiem to jaki? Przyszedł i zaraz z progu pyta: kaj⁸⁵⁶ Hanka? Powiedziałam i zarno⁸⁵⁷ w te pędy⁸⁵⁸ po was, no i tyla!

— Pytał o mnie! Niech ci Pan Jezus... Niech ci... — zaniesła⁸⁵⁹ się radością.

Dojrzała go już z daleka, siedział z Rochem w ganku, a uwidziawszy ją wyszedł naprzeciw w opłotki.

Szła ku niemu coraz wolniej i coraz ciężej, chytając⁸⁶⁰ się po drodze płota, gdyż nogi się pod nią gięły, brakowało tchu, dusiły łzy i w głowie miała taki mąt, co ledwie zdoliła wyjąkać:

— Ty żeś to! Tyżeś! — łzy zalały resztę słów nabranych radością.

— A ja, Hanuś! Ja! — przygarnął ją mocno do piersi, a przytulał z dobrością i z całego serca. Cisnęła się też do niego zgoła już bez pamięci, a jeno te szczęsne łzy spływały ciurkiem po twarzy zbladłej i wargi się trzęsły, dawała mu się w ramiona wszystka, kiej⁸⁶¹ to utęsknione dzieciątko.

Długo nie poredziła przemówić, ale cóż to mogła rzec i jak wypowiedzieć, co się w niej działo! Dyć byłaby klękała przed nim, dyć byłaby prochy zmiatała, więc jeno niekiedy rwało się jej z piersi jakieś słowo, padając kiej to ważne ziarno i kiej ten kwiat pachnący weselem i oroszony krwią serdeczną, a oczy wierne i oddane, oczy pełne bezgranicznego miłowania kładły mu się pod stopy kiej psy, zdając się na wolę jego i na jego łaskę.

— Zmizerowałaś się, Hanuś! — szepnął gładząc ją pieściwie po twarzy.

— Jakże... tylam przeniesła⁸⁶², tylam się wyczekała...

— Zapracowała się kobieta — ozwał się Rocho.

— To i wy jesteście! Całkiem o was przepomniałam! — jęła go witać i całować po rękach, on zaś rzekł żartobliwie:

— Nie dziwota. Obiecałem go wam przywieść, to go sobie macie...

— A mam! Mam! — zawołała stając w nagłym podziwie przed Antkiem, wybielał bowiem, wydelikatniał i taki się widział⁸⁶³ urodny, mocarny, pański, jakby zgoła kto drugi, pojąć tego nie mogła.

— Przemieniłem się to, co tak po mnie ślepiasz?

— Niby nie, ale całkiem jesteś jakiś zgoła inakszy.

— Poczekaj, pójdę w pole do roboty, to zarno będę jak przódzi⁸⁶⁴.

Skoczyła naraz do izby po najmłodsze dziecko.

— Jeszczech go nie widziałeś! — wołała wynosząc rozkrzyczanego chłopaka — popatrz jeno, podobny do cię jak dwie krople.

— Sielny⁸⁶⁵ parob! — zawinął go w róg kapoty i pohuśtywał.

— Rocho mu na imię! Pietras⁸⁶⁶, a chodźże i ty do ojca — podsadziła starszego, że jął się gramolić na ojcowe kolana bełkocąc cosik⁸⁶⁷. Antek objął obydwóch z dziwną czułością.

— Robaki kochane, kruszyny najmilsze! Jak to już Pietras wyrósł, no, i po swojemu coś rajcuje.

— Przecie, a taki sprzeciwny, a taki zmyślny, dorwie się jeno bata, to zara trzaska i gęsi wygania — przykucnęła przy nich. — Pietras, powiedz: tata! powiedz.

Juści, co zamamrotał i nawet jeszcze więcej cosik gwarzył po swojemu, ciągając ojca za włosy.

— Józka, czemu się to na mnie boczysz? Chodźże — zauważył.

— A bo to śmię — pisknęła wstydliwie.

— Chodźże, głupia, chodź! — przygarnął ją tkliwie, po bratersku. — Tera⁸⁶⁸ już me⁸⁶⁹ we wszyćkim słuchaj kiej⁸⁷⁰ ojca. Nie bój się, srogi la⁸⁷¹ ciebie nie będę i krzywdy ode mnie nie zaznasz.

Rozpłakała się dziewczynina żalnie⁸⁷², wypominając ojca i brata.

— Jak mi wójt pedział⁸⁷³ o jego śmierci, to jakby me kto kłonicą zdzielił, jaże⁸⁷⁴ me zamroczyło. Taki parob kochany, taki brat najmilejszy. I kto by się to spodział. Jużem sobie układał w głowie, jak się to grontem podzielim, nawet już o kobiecie la niego myślałem — wyrzekał cicho, z głęboką boleścią, jaże Rocho, aby odwrócić smutne myśle⁸⁷⁵ od wszystkich, zawołał podnosząc się z miejsca:

— Dobrze wam gadać, a mnie już kiszki marsza grają.

— Laboga, do cna przepomniałam. Józka, łap no te żółte kogutki. Cipuchny! cip, cip, cip! A może jajków przódzi, co? A może chleba? świeży i masło wczorajsze! Urżnij łby i sparz wrzątkiem! Wnet je wam sprawię. To gapa ze mnie, żeby zabaczyć⁸⁷⁶!

— Ostaw, Hanuś, kogutki na potem, a sporządź cosik po naszemu. Tak mi się już przejadło to miesckie⁸⁷⁷ jedzenie, co⁸⁷⁸ ochotnie⁸⁷⁹ siędę przed miską ziemniaków z barszczem — śmiał się wesoło. — Jeno la⁸⁸⁰ Rocha zgotuj co inszego.

— Bóg zapłać. Właśnie na to samo mam smaki!

Hanka rzuciła się szykować, ale że ziemniaki już parkotały w garnku, to jeno wyniesła z komory kiełbasę do barszczu.

— La ciebiem ostawiła, Jantoś. To z tej maciory, coś to ją kazał zaszlachtować przed Wielkanocą.

— No, no, niezgorsze pęto, ale da Bóg, że je zmożemy. Hale, Rochu, a kajże⁸⁸¹ to nasze gościńce⁸⁸²?

Stary podsunął spory tobół, z którego Antek jął wyjmować różności, a podawać każdej z osobna.

— Naści, Hanuś, to la ciebie, jak ci kaj droga wypadnie — podał jej wełnianą chustę, takusieńką, jaką miała organiścina, całkiem czarna i w czerwone i zielone kraty.

— La mnie. Żeś to pamiętał, Jantoś — jęknęła z niezgłębioną wdzięcznością.

— Ba, żeby nie Rocho, to bym był zabaczył, ale przypomnieli i poszlim razem wybierać i kupować.

A sporo nakupił, gdyż dodał żonie jeszcze trzewiki i chusteczkę na głowę jedwabną, modrą⁸⁸³ w żółte kwiatuszki. Józce dał taką samą, jeno co⁸⁸⁴ zieloną, oraz fryzkę i parę sznurków paciorków z długachną wstęgą do zawiązywania, zaś la dzieci przywiózł pierników i organki, nawet miał la kowalowej, bo cosik odłożył obwiniętego w papier, a nie zapomniał Witka ni też o parobku.

Jaże⁸⁸⁵ krzyknęły z podziwu na coraz nowe cudności, oglądając je i przymierzając z taką radością, że Hance łzy kapały po zrumienionej twarzy, a Józka za głowę chytała się w podziwie.

Rocho się uśmiechał zacierając ręce, Antek zaś jeno pogwizdywał.

— Zarobiliśta sobie na gościniec. Rocho powiadał, jak to wszyćko szło składnie w gospodarce. Dajcie no spokój, nie la dziękowań przywiezłem⁸⁸⁶ — wołał broniąc się, bo rzuciły się go ściskać i całować.

— Ani mi się kiej⁸⁸⁷ śniły takie cudności — szepnęła łzawo Hanka siadając przymierzać trzewiki. — Ciasne ździebko, nogi mi nabrzmiały od bosaka, ale na zimę będą w sam raz.

Rocho jął się rozpytywać o wieś i różne sprawy, opowiadała jeno⁸⁸⁸ piąte przez dziesiąte krzątając się tak pilnie kole jadła, że pokrótce zastawiła przed nimi ziemniaków szczodrze omaszczonych tęgą michę i nie mniejszą barszczu, w którym kieby⁸⁸⁹ koło pływała kiełbasa.

Skwapnie się przypięli do śniadania.

— To mi dopiero jadło — pokrzykiwał wesoło — kiełbasa galancie czujna. Po tym to człowiek poczuje jakąś wagę w żywocie. A to me paśli w tym kreminale, żeby ich wciorności.

— Dopieroś to się, chudziaku, namorzył głodem.

— Jakże, toć w końcu już nic jeść nie mogłem.

— Powiadali chłopy, jak tam żywią, że pono pies jeno z głodu chyciłby się takiego jadła, prawda to?

— Juści, co prawda, ale najgorsze, że trza było siedzieć zawarty⁸⁹⁰. Póki było zimno, to jeszcze, ale skoro dogrzało słońce i zaleciało mi ziemią, to myślałem, co się już wścieknę. Pachniała mi wola⁸⁹¹ lepiej niźli ta kiełbasa. Jużem kraty próbował rwać, jeno co⁸⁹² przeszkodziły.

— Prawda, co tam biją? — spytała lękliwie.

— A biją! Są tam bowiem i takie zbóje, które już z czystej sprawiedliwości powinny co dnia brać kije. Mnie się ta nie ważono tknąć ni palcem. Niechby jucha spróbował który, dałbym mu tabaki, no!

— Juści, kto by cię ta przemógł, mocarzu, kto? — przyświarczała⁸⁹³ radośnie, wpatrzona w niego i czuwająca na najlżejsze skinienie.

Rychło⁸⁹⁴ się jednak uwinęli z jadłem i zaraz poszli spać do stodoły, kaj⁸⁹⁵ już naniesła im Hanka do sąsieka⁸⁹⁶ pierzyn i poduszek.

— Bójcie się Boga, toć stopimy się na skwarki — zaśmiał się Rocho.

Już nie odrzekła, ale zawarłszy za nimi wrota, wtedy dopiero całkiem osłabia i uciekła na ogród do pielenia pietruszki. Rozglądała się chwilę dokoła i buchnęła płaczem. Płakała z radości, płakała, że słońce przygrzewało ją w plecy, że zielone drzewa chwiały się nad głową, że ptaki śpiewały, że pachniało wszystko i kwitnęło i że jej było tak dobrze, tak cicho i tak błogo na duszy, jakby po tej świętej spowiedzi abo i jeszcze lepiej.

— Żeś to wszystko sprawił, mój Jezu! — jęknęła podnosząc łzawe oczy ku niebu, w najszczerszej, zgoła niewypowiedzianej podzięce za tyle dobra, jakie ją spotkało.

— I że się to już przemieniło! — wzdychała zdumiona, szczęsna, prawie wniebowzięta, że już cały czas, dopóki spali, chodziła ledwie przytomna ze szczęścia. Czuwała nad nimi kiej kokosz nad pisklętami. Wyniesła dzieci daleko w sad, bych czasem nie zakrzyczały. Przepędziła z podwórza wszelką gadzinę⁸⁹⁷ nie bacząc nawet, że świnie pyskają wczesne ziemniaki, a kury rozgrzebują wschodzące ogórki. Już o całym świecie przepomniała⁸⁹⁸, cięgiem⁸⁹⁹ zazierając⁹⁰⁰ do śpiących.

A dzień tak się przykro dłużył, co⁹⁰¹ już nie mogła sobie poredzić. Przeszło bowiem śniadanie, przeszedł obiad, a oni wciąż spali. Porozpędzała wszystkich do roboty, ani dbając, co się tam bez niej wyrabia, stróżując jeno, a cięgiem drepcąc od stodoły do chałupy.

Sto razy wyjmowała gościniec przymierzać, oglądać i wołać.

— A kaj to drugi taki dobry i pamiętliwy, kaj?

Aż w końcu poleciała na wieś do kobiet, a kogo jeno dostrzegła, to mu już z dala krzyczała:

— Wiecie, a to mój powrócił, śpi se tera w stodole.

I śmiały się jej oczy i twarz i tak wszystka tchnęła rozradowaniem i weselem, jaże kobiety się dziwowały.

— Urzekł ją ten wisielec czy co? Do cna zgłupiała.

— Zarno⁹⁰² się ona pocznie wynosić a nos zadzierać, obaczycie!

— Niech jeno Antek wróci do dawnego, to jej rura zmięknie — poredzały.

Juści, co nie słyszała tych pogadek, ale przyleciawszy do chałupy wzięła się na ostro do sporządzania sutego obiadu, lecz dosłyszawszy gęsi krzyczące na stawie wypadła je przyciszać kamieniami, że ledwie z tego kłótnia nie wyszła z młynarzową.

Właśnie co ino była podwieczorek posłała ludziom na pole, gdy chłopy przyszły ze stodoły. Narządziła im obiad pod domem w cieniu i na chłodzie, podając nawet gorzałkę i piwo, zaś na dojadkę postawiła z pół sitka dobrze źrałych⁹⁰³ wisien, które była przyniesła od księżej gospodyni.

— Obiad suty jakby na weselu — żartował Rocho.

— Gospodarz wrócił, małe to jeszcze wesele? — odparła zwijając się kole nich i mało wiele⁹⁰⁴ sama pojedając.

Po skończeniu Rocho zaraz poszedł na wieś obiecując się na wieczór, zaś ona spytała nieśmiele⁹⁰⁵ męża:

— Chcesz to obejrzeć gospodarkę?

— A dobrze! Święto się już skończyło, trza się będzie brać do roboty! Mój Boże, anim się spodział, co mi tak rychło przyjdzie ojcowizna!

Westchnął i poszedł za nią; powiodła go najpierwej do stajni, kaj parskały trzy konie, a w zagrodzie kręcił się źrebak; potem do pustej obory, zaś jeszcze potem do stodoły do tegorocznego siana; zaglądał nawet do chlewów i pod szopę, gdzie stały różne narzędzia i porządki.

— Bryczkę trza będzie przetoczyć na klepisko, bo się do cna rozeschnie.

— A bo to raz przykazywałam Pietrkowi? Cóż, kiej me nie słuchał.

Zaczęła zwoływać prosięta i drób, sielnie się przechwalając dużym przychówkiem, a kiej i to obejrzał, rozpowiedała szeroko o polnych robotach, gdzie co posiane i wiela⁹⁰⁶ każdego z osobna, pilnie przy tym naglądając mu w oczy i wyczekująco, ale on sobie wszyćko poukładał w głowie po porządku, przepytując jeno⁹⁰⁷ o to i owo, a dopiero w końcu rzekł:

— Jaże⁹⁰⁸ uwierzyć trudno, żeś to wszystkiemu sama uredziła⁹⁰⁹!

— La ciebie to bym i więcej zmogła — szepnęła gorąco, strasznie rada z pochwały.

— Chwat z ciebie, Hanuś, chwat! anim się spodział, coś taka.

— Było potrza, to juści⁹¹⁰, co człowiek kulasów nie pożałował.

Obejrzał nawet sad, pełen wiśni już przez pół czerwonych, i grzędy, kaj⁹¹¹ rosły cebule, pietruszka i kapuściane wysadki.

Wracali już z powrotem, gdy przechodząc kole ojcowej strony zajrzał do środka przez wywarte okno.

— A kajże⁹¹² to Jagna? — latał zdumionymi oczami po pustej izbie.

— A kaj! u matki! Wygnałam ją! — rzekła twardo, podnosząc na niego oczy.

Ściągnął brwie⁹¹³, przedeliberował⁹¹⁴ czas jakiś i zapalając papierosa rzucił spokojnie, jakby od niechcenia:

— Dominikowa zły pies, nie przepuści nam bez precesu.

— Już pono wczoraj latały ze skargą do sądu.

— Od skargi do wyroku droga szeroka. Ale trza to będzie wziąć dobrze na rozum, bych nam nie wystroiła jakiego figla.

Opowiadała, z czego to wszystko poszło i jak się stało, wiele juści pomijając, nie przerywał ni pytał, brwie jeno marszcząc i łyskając oczami, dopiero kiej mu zapis podała, ośmiał się kąśliwie:

— Tyle wart, co możesz z nim bieżyć za ścianę⁹¹⁵.

— A juści, przeciek to ten sam, co go jej dali ociec.

— I stoi właśnie złamany patyk! Jakby się odpisała u rejenta, to by co znaczyło. La śmiechu go rzuciła!

Cisnął ramionami, zabrał Pietrusia⁹¹⁶ na ręce i ruszył do przełazu.

— Obaczę pola i wrócę! — rzucił za siebie, iż ostała, chociaż dziwnie pragnęła z nim poleźć, on zaś mijając bróg, już odnowiony i pełen siana, przyglądał mu się spod oka.

— Mateusz go wyporządził. Samej słomy na dach wykręcili ze trzy kopy — wołała za nim stojąc na przełazie.

— A dobrze, dobrze — mruknął, nie był ta ciekaw bele czego. Przeszedł ziemniakami i puścił się miedzą.

Latoś⁹¹⁷ na polach z tej strony wsi były prawie same oziminy i bez to⁹¹⁸ niewiela ludzi spotykał po drodze, a z kim się zeszedł, tego witał krótko i prędko przechodził. Zwalniał jednak coraz bardziej, gdyż Pietruś mu ciążył i jakoś dziwnie rozbierało go nagrzane, ciche powietrze. Przystawał, to siadał, nie przestając oglądać prawie każdego zagona z osobna.

— Ho, ho! żółtocha dusi len! — wykrzyknął stając przy zagonach niebieskich od kwiatów, ale gęsto poprzerabianych żółciznami — kupiła siemię⁹¹⁹ zapaskudzone i nie przewiała!

Wstrzymał się potem przy jęczmieniu, który był mizerny i już przypalony, a ledwo widny spod ostów, rumianków i szczawiów.

— Na mokro siali! Spyskał⁹²⁰ rolę kiej⁹²¹ świnia! A żeby cię, jucho, pokręciło za taką uprawę! A jak to ścierwo zbronował! sam perz i kotyry!

Splunął rozeźlony i wszedł na ogromny łan żyta, co niby wody spławione we słońcu kolebały mu się do nóg, bijąc chrzęstliwymi, ciężkimi kłosami. Rozradował się głęboko, gdyż było pięknie wyrośnięte, słomę miało grubą i kłosy niby baty.

— Kiej bór idzie! Ojcowego to jeszcze siania! We dworze nie lepsze! — wykruszył kłos, ziarno było dorodne i pełne, ale jeszcze miętkie⁹²² — za dwa tygodnie czas mu będzie pod kosę! Byle jeno grady nie zbiły.

Ale nad pszenicą najdłużej się cieszył i napasał oczy, bo chociaż szła nierówno, kłębami a zatokami, lecz z czarniawych, lśniących piór już się łuskały gęste i wielkie kłosy.

— Sypnie niezgorzej. Trzeba jeszcze miejscami przysiec, za bujna. Na górce, a nic ją nie przypaliło! Czyste złoto idzie!

Był coraz dalej, wspinając się z wolna pod łagodne wzgórze, na którym wyrastała czarna ściana boru. Wieś ostała za nim jakby na samym dnie, pławiła się w sadach, a przez przerwy między chałupami polśniewał staw lub jakieś okno zagrało w słońcu.

Kajś⁹²³ pod smętarzem⁹²⁴ cięli koniczynę i kosy migotały nad ziemią niby te sine błyskawice, gdzie znów czerwieniały kobiece przyodziewy⁹²⁵ i stada białych gęsi pasły się na wąskich ugorach, a za wsią, w zielonych polach ziemniaków ruchali⁹²⁶ się ludzie kiej⁹²⁷ mrówki, zaś jeszcze wyżej, w nieprzejrzanych dalekościach majaczyły jakieś wsie, domy samotne, drzewa pogarbione nad drogami, wielgachne pola i widziały się jakoby potopione w modrawej i wrzącej wodzie.

Głęboka cichość szła górą nad ziemiami, rozpalone powietrze jaże⁹²⁸ ślepiło⁹²⁹ migotem, ziejąc takim skwarem, że skroś tych białawych, roztrzęsionych płomi⁹³⁰ jeno⁹³¹ niekiej⁹³² przeleciał bociek ważąc się ciężko na omdlałych skrzydłach i zaziajane⁹³³ wrony przefrunęły.

Skowronki śpiewały kajś⁹³⁴ niedojrzane, niebo wisiało wysokie, rozpalone i czyste, że tylko gdzieniegdzie warowała na tych niebieskich polach jakaś biała chmurka, kieby⁹³⁵ ta owca zbłąkana.

Zaś po ziemiach baraszkował suchy i gorący wiater⁹³⁶, przewalając się jak pijany, czasem podrywał się z prześwistem, jaże⁹³⁷ płoszyły się ptaki, albo gdziesik⁹³⁸ przyczajony buchał z nagła we zboża i skłębiał je, mącił, wzburzał do dna i przepadał znowu nie wiada⁹³⁹ kaj⁹⁴⁰, a rozkolebane zagony długo jeszcze gędziły⁹⁴¹ i cichuśko, jakby się skarżąc na wisusa⁹⁴².

Antek przystanął pod lasem na ugorze i znowu się ozgniewał⁹⁴³.

— Jeszczek⁹⁴⁴ nie podorany! Konie stoją przez⁹⁴⁵ roboty, gnój spala się na kupie, a ten ani się zatroszczy! A żeby cię! — zaklął ruszając pod borem ku krzyżowi na topolowej drodze.

Zmęczony się czuł, w głowie mu szumiało i kurz zapierał gardziel, przysiadł pod krzyżem w cieniu brzózek, ułożył na kapocie śpiącego Pietrusia i obcierając rzęsisty pot zapatrzył się we świat i zamedytował⁹⁴⁶.

Słońce skłoniło się nad bory i pierwsze lękliwe cienie wyłoniły spod drzew, czołgając się ku zbożom. Bór cosik⁹⁴⁷ gwarzył⁹⁴⁸ z cicha czubami płonącymi w słońcu, a gęste podszycia leszczyn i osik trzęsły się jakby w zimnicy. Dzięcioły kuły zawzięcie i kajś⁹⁴⁹ daleko skrzeczały sroki. Czasem między omszałymi dębami zamigotała żołna, jakby kto cisnął kłębkiem zwiniętej tęczy.

Chłód zawiewał z omroczonych, cichych głębin, tylko kajś niekaj⁹⁵⁰ podartych słonecznymi pazurami.

Zalatywało grzybami, żywicą i rozprażonym bajorem⁹⁵¹.

Naraz jastrząb wyprysnął nad las, zatoczył krzyżem nad polami, ważył się chwilę i spadł kiej⁹⁵² piorun we zboża...

Antek porwał się bronić, ale już było za późno, posypała się kurzawa piór, zbój uciekł, jękliwie zakrzyczały kuropatki, a jakiś zajączek zestrachany gnał na oślep, jeno mu bielało podogonie.

— Jak se to wypatrzył! Rabuś jucha! — szepnął siadając z powrotem — cóż, kiej⁹⁵³ i jastrząb musi się pożywić i choćby ta glista najmarniejsza. Takie już urządzenie na świecie! — medytował okrywając Pietrusiową gębusię, gdyż pszczoły brzęczały nad nią zawzięcie, a jakiś kosmaty trzmiel buczał nieustannie.

Spomniał⁹⁵⁴ sobie, jak to jeszczek⁹⁵⁵ niedawno wydzierał się na wolę⁹⁵⁶, do tych pól, jak mu to dusza dziw nie uschła z tęsknicy!

— Wymęczyły me⁹⁵⁷, ścierwy! — zaklął nie ruchając się już z miejsca, bo tuż przed nim z żyta wyściubiały lękliwe głowy przepiórki nawołując się po swojemu, ale w mig się pokryły, gdyż cała banda wróblego narodu spadła na brzozy, stoczyła się w piach jazgocząc zapamiętale, tłukąc się a bijąc i swarząc, aż ścichły nagle przywierając do miejsc, jastrząb znowuj⁹⁵⁸ zakołował i tak nisko, jaże⁹⁵⁹ cień leciał po zagonach.

— Dał wam radę, pyskacze! Akuratnie bywa takusieńko z ludźmi! Więcej zrobi z niejednym pogrozą⁹⁶⁰ niźli skamłaniem — rozważał.

Pliszki się pokazały pobok⁹⁶¹ na drodze, trzęsły ogonami szwendając⁹⁶² się tak z bliska, iż skoro poruszył ręką, odleciały za rów.

— Głupie! Mało co, a byłbym którą chycił⁹⁶³ la⁹⁶⁴ Pietrusia!

Wrony wylazły z lasu, maszerowały koleinami wydziobując, co się dało, ale poczuwszy człowieka, jęły ostrożnie, z przekrzywionymi łbami zazierać⁹⁶⁵ w niego i obchodzić, podskakując coraz bliżej, a stopercząc⁹⁶⁶ obmierzłe, zbójeckie dzioby.

— Nie pożywita⁹⁶⁷ się mną — rzucił grudkę, uciekły cicho jak złodzieje.

Zaś potem, że siedział jakby w odrętwieniu, zapatrzony we świat i całą duszą zasłuchany w jego głosy, to wszelaki stwór jął zuchwale ciągnąć na niego; mrówki łaziły mu po plecach, motyle raz po raz przysiadały we włosach, boże krówki szukały czegoś po twarzy, a zielone, spasłe liszki pięły się skwapnie na buty, to leśne ptaszki cosik⁹⁶⁸ mu zaświergoliły nad głową i wiewiórka przewijając się od boru zadarła rudy ogon, ważąc się przez mgnienie, czyby nie chycnąć na niego, ale on ani już o czym wiedział, grążył⁹⁶⁹ się bowiem w czymściś⁹⁷⁰, co buchało z tych ziem nieobjętych, sycąc mu duszę upojną i zgoła niewypowiedzianą słodkością.

Zdało mu się, jakoby z tym wiatrem przewalał się po zbożach; jakby polśniewał mięciuśką, wilgotną runią traw; jakby toczył się strumieniem po wygrzanych piachach skroś łąk przejętych zapachem sianokosów; to jakby z ptakami leciał kajś⁹⁷¹ wysoko, górnie⁹⁷² nad światem i krzykał⁹⁷³ z mocą niepojętą do słońca; to znowu jakby się stawał szumem pól, kolebaniem się borów, siłą i pędem wszelakiego rostu⁹⁷⁴ i wszystką potęgą tej ziemi świętej, rodzącej w śpiewaniach i weselu. I sobą się wiedział, wszyćkim⁹⁷⁵ się wiedząc zarazem, bo i tym, co się obaczy i poczuje, czego się dotknie i co się wyrozumie, ale i tym, czego nie sposób nawet pomiarkować⁹⁷⁶, a co jeno⁹⁷⁷ poniektóra dusza w godzinę śmierci przejrzy i co się w człowiekowym⁹⁷⁸ sercu tylko kłębi, wzbiera i ponosi ją w jakąś niewiadomą stronę, i łzy słodkie wyciska, i nieukojną tęsknicą kieby⁹⁷⁹ kamieniem przywala.

Szło to przez niego niby chmury, że nim co pojął, już inne następowały, już nowe i barzej jeszcze niepojęte.

Był na jawie, a śpik⁹⁸⁰ sypał mu w oczy makiem i wodził kajś⁹⁸¹ ponad dole i stronami zachwyceń prowadził, że już w końcu poczuł się niby w czas Podniesienia, kiej⁹⁸² dusza gdziesik⁹⁸³ się wzniesie i płynie klęczący na jakieś janielskie⁹⁸⁴ ogrody, na jakieś nieba i raje pełne szczęśliwości.

Kwardy⁹⁸⁵ był przeciek⁹⁸⁶ i do tkliwości nieskory, ale w tych dziwnych minutach gotów był paść na ziem⁹⁸⁷, przywrzeć do niej gorącymi ustami i obejmować cały ten świat kochany.

— Nic, jeno⁹⁸⁸ me⁹⁸⁹ tak powietrze rozbiera⁹⁹⁰! — bronił się trąc oczy kułakiem⁹⁹¹ i srożąc brwie⁹⁹², ale bo to poredził⁹⁹³ się przemóc, bo to mógł zdusić w sobie kuntentność⁹⁹⁴, która go przepalała?

Na ziemi się bowiem znowu poczuł, na ojcowej i praojcowej grudzi, między swoimi, to i nie dziwota, co⁹⁹⁵ radowała mu się dusza i każde bicie serca zdało się wołać na świat cały mocno i radośnie:

— Dyć⁹⁹⁶ znowu jestem! Jestem i ostanę!

Prężył się w sobie, gotów dźwignąć się na to nowe życie, którym już szedł ociec, jakim przeszły dziady i pradziady, i tak samo jak oni pochylał bary, by wziąć ciężki trud i ponieść go nieulękle i niestrudzenie, aż póki Pietruś nie zastąpi go z kolei...

— Tak już być musi! Młody po starym, syn po ojcu, a posobnie⁹⁹⁷, a cięgiem⁹⁹⁸, dopóki Twoja wola, Jezu miłosierny — dumał surowo.

Wsparł głowę na rękach i pochylał nisko ociężałą głowę, gdyż nawiedziły go całą ciżbą przeróżne myśle⁹⁹⁹ i spominania¹⁰⁰⁰, zaś jakiś głos kwardy¹⁰⁰¹ i karcący, jak gdyby głos sumienia, jął mu prawić swoje gorzkie i bolesne prawdy, przygiął się przed nim i ukorzył wyznając się ze wszystkich przewin i grzechów...

Ciężką mu była ta spowiedź i zgoła niełacnym¹⁰⁰² pokajanie¹⁰⁰³, ale przemógł hardość, zdusił w sobie ambit i pychę patrząc w całe swoje życie nieubłaganymi oczami opamiętania; każdą sprawę swoją przezierał¹⁰⁰⁴ tera¹⁰⁰⁵ do dna, bierąc¹⁰⁰⁶ ją na rozum i na srogi sąd.

— Głupi byłem i tyla! Na świecie musi iść swoim porządkiem! Juści, mądrze powiedzieli ociec: jak wszystkie jadą w jedną stronę, źle takiemu, któren z woza spadnie, pod koła zleci! Koni na piechotę się nie zgoni! Że to kużden¹⁰⁰⁷ człowiek musi wszyćko¹⁰⁰⁸ dochodzić swoim rozumem! Drogo niejednemu wychodzi! — myślał smutnie i cierpki prześmiech okolił mu wargi.

Z boru zaczęły klekotać kołatki a porykiwania ciągnących stad.

Podniósł Pietrusia i ruszył bokiem topolowej przepuszczając stada, idące z leśnych pastwisk.

Kurz się wznosił spod kopyt i bił ponad topole kiej¹⁰⁰⁹ chmura, w zaczerwienionych od zachodu tumanach chwiały się rogate, ciężkie łby i raz po raz skłębiały się owce, obganiane przez pieski, gdyż cięgiem¹⁰¹⁰ się rwały w przydrożne zboża, pokwikiwały świnie prażone batami, cielaki z bekiem szukały pogubionych matek; paru pastuchów jechało na koniach, a reszta szła ze stadami trzaskając z batów; gwarząc a pokrzykując, któryś zawodził, jaże¹⁰¹¹ się rozlegało.

Antek ostawał już za wszystkimi, kiej go dojrzał Witek i przyleciał całować w rękę na powitanie.

— Niezgorzej, widzę, podrosłeś! — ozwał się łaskawie do chłopca.

— Prawda, bo już te portki, com dostał jesienią, są mi po kolana.

— Nie bój się, da ci nowe gospodyni, da! Mają to krowy co jeść?

— Bogać ta mają, do cna już trawę wypaliło, żeby im gospodyni nie podtykała w oborze, to by całkiem zgubiły mleko. Dajcie mi Pietrusia przewieźć go ździebko na koniu — prosił.

— Hale, jeszcze się nie utrzyma i zleci!

— A mało go to już woziłem na źróbce! Przeciek trzymał go będę, chłopak jaże piszczy do konia. — Zabrał go i usadził na jakiejś starej szkapie, wlekącej się ze łbem opuszczonym, Pietruś chycił się rączynami grzywy, zabił gołymi piętami końskie boki a krzykał radośnie.

— Jaki to chwat! parobek mój kochany! — szepnął Antek, skręcił zaraz w pole i miedzami dobierał się drogi biegnącej za stodołami.

Słońce tylko co zaszło i całe niebo stanęło we złocie i bledziuśkich zieleniach, wiater ustał, zboża zwiesiły ociężałe kłosy, a po rosach leciały wsiowe¹⁰¹² wrzawy i jakieś dalekie przyśpiewki.

Szedł z wolna, jakby ociężony spominkami, gdyż Jagusia przychodziła mu na pamięć, raz po raz widział przed sobą jej modre oczy i lśniące zęby, i te czerwone nabrane¹⁰¹³ wargi, tchnące tak jakoś z bliska, jaże¹⁰¹⁴ się wzdrygał i przystawał. Jak żywa mu stawała, przecierał oczy odganiając ją z pamięci, ale kieby¹⁰¹⁵ na przekór szła pobok¹⁰¹⁶, biedro w biedro jak niegdyś i jak niegdyś zdało się od niej buchać lubym żarem, aże¹⁰¹⁷ krew uderzała mu do głowy.

— A może i dobrze, co¹⁰¹⁸ ją wypędziła z chałupy! Kiej¹⁰¹⁹ ta zadra mi uwięzła, kiej ta boląca zadra. Ale co było, to i nie wróci — westchnął z dziwnie ściśniętym sercem. — Nie sposób. — I prostując się rzucił ostro sam sobie:

— Skończyło się psie wesele! — wszedł już w obejście.

W podwórzu gwarno było i ludnie, krzątali się kole¹⁰²⁰ wieczornych obrządków, Józka krowy doiła pod oborą wydzierając się piskliwą nutą, zaś Hanka kluski zagniatała na ganku.

Antek przerzekł¹⁰²¹ cosik¹⁰²² do Pietrka, pojącego konie, i wszedł oglądać ojcową stronę, przyleciała za nim Hanka.

— Trza¹⁰²³ będzie wyporządzić i przeniesiemy się tutaj. Jest to wapno?

— Kupiłam jeszcze w jarmarek, zaraz jutro zawołam Stacha, to wybieli. Juści, co na tej stronie będzie nam sposobniej.

Medytował cosik obchodząc wszystkie kąty.

— Byłeś w polu? — spytała nieśmiało.

— Byłem, wszyćko dobrze, Hanuś, że i sam bym lepiej nie zarządził.

Pokraśniała strasznie, rada pochwale.

— Jeno Pietrkowi świnie pasać, a nie robić w groncie¹⁰²⁴! Paparuch!

— Abo to nie wiem! Jużem się nawet przewiadywała o nowego parobka.

— Wezmę ja go w garście, a nie posłucha, to wygonię na cztery wiatry!

Chciała jeszcze coś pedzieć¹⁰²⁵, ale dzieci zakrzyczały i poleciała do nich, zaś Antek ruszył w podwórze przepatrując wszystko bacznie, a tak surowo, że choć tylko niekiedy rzucił jakie słowo, a Pietrkowi jaże skóra cierpła i Witek bojąc mu się nawijać na oczy przemykał się jeno¹⁰²⁶ z dala, stronami.

Józka doiła już trzecią krowę śpiewając coraz rozgłośniej:

Stój, siwulo, stój! 

Skopkę¹⁰²⁷ mleka dój! 

— A to się drzesz, jakby cię kto ze skóry obłupiał! — krzyknął na nią.

Urwała z nagła, ale że była harda i nieustępliwa, to zaśpiewała dalej, jeno co¹⁰²⁸ już ciszej i jakby lękliwiej:

Kazała cię matka prosić, 

Żebyś mleka dała dosyć, 

Stój, siwulo, stój! 

— Zawarłabyś¹⁰²⁹ ano gębę, gospodarz w chałupie! — skarciła ją Hanka dźwigając picie la¹⁰³⁰ ostatniej krowy — zaraz tu będzie posłuch — dodała.

Odebrał jej cebratkę¹⁰³¹ i stawiając ją krowie powiedział ze śmiechem:

— Drzyj się, Józia, drzyj, a to szczury prędzej uciekną z chałupy...

— A zrobię, co mi się spodoba! — warknęła harno i zaczepnie, ale skoro odeszli, przycichła zaraz, bocząc się¹⁰³² jeno¹⁰³³ na brata i pyrchając nosem.

Hanka zwijała się teraz kole¹⁰³⁴ świń, tak skwapnie¹⁰³⁵ dygując¹⁰³⁶ ciężkie cebrzyki z żarciem, jaże¹⁰³⁷ jej pożałował, bo rzekł:

— Niech chłopaki zaniesą¹⁰³⁸, za ciężko, widzę, na ciebie! Poczekaj, zgodzę¹⁰³⁹ ci dziewkę, bo Jagustynka tyla ci pomaga, co ten pies napłacze. Kajże¹⁰⁴⁰ to ona dzisia¹⁰⁴¹?

— Do dzieci poleciała, na zgodę idzie z niemi¹⁰⁴²! Dziewka juści, coby się zdała¹⁰⁴³, jeno co¹⁰⁴⁴ tylachny¹⁰⁴⁵ koszt. Poradziłabym sama, ale jak każesz... twoja wola... — dziw go w rękę nie pocałowała z wdzięczności, ale jeno dorzuciła radośnie: — I gąsków można by więcej przychować, a i drugiego karmika mieć na przedanie¹⁰⁴⁶!

— Na gospodarce siedlim, to i po gospodarsku trza nam poczynać, jak to przódzi bywało, za ojców! — powiedział po długim deliberowaniu.

A po kolacji wyniósł się pod chałupę, gdyż zaczęli się schodzić znajomkowie a przyjacioły, witając i ciesząc się jego powrotem.

Przyszedł Mateusz z Grzelą, wójtowym bratem, przyszedł Stacho Płoszka, Kłąb ze synem, stryjeczny Adam i drugie¹⁰⁴⁷.

— Wyglądalim¹⁰⁴⁸ cię jak kania deszczu! — rzekł Grzela.

— A cóż, trzymały me¹⁰⁴⁹ i trzymały kiej¹⁰⁵⁰ wilki! Ani sposób było się wydrzeć!

Zasiedli na przyźbie w cieniu, jeden Rocho siedział pod oknem we świetle, lejącym się szeroką smugą aż w sad.

Wieczór był cichy, nagrzany i sielnie¹⁰⁵¹ rozgwiaździony¹⁰⁵², skroś drzew błyskały światełka chałup, staw mruczał niekiedy jakby wzdychając, a wszędy¹⁰⁵³ pod ścianami przechładzali się ludzie.

Antek rozpytywał się o różnoście¹⁰⁵⁴, gdy Rocho mu przerwał:

— Wiecie, naczelnik zapowiedział, że za dwa tygodnie mają się zebrać Lipce i uchwalić na szkołę!

— Co nam do tego, niech se ojcowie radzą! — wyrwał się Płoszka, ale Grzela wsiadł na niego:

— Łacno zwalać na ojców, a samemu wylegiwać się do góry pępem! Bez to, co żadnemu z młodych nie chce się głowy niczym poturbować, to się tak dobrze we wsi dzieje.

— Odpiszą mi gront, to się kłopotał będę.

Zaczęli się o to mocno sprzeczać, aż wtrącił się Antek:

— Nie ma co, szkoła w Lipcach potrzebna, jeno na taką naczelnikową nie powinno się uchwalać ani grosika.

Poparł go Rocho, strasząc ich a podmawiając do oporu.

— Uchwalicie po złotówce, a potem każą wam dodać po rublu... A jak to było z uchwałą na dom la¹⁰⁵⁵ sądu, co? Dobrze się podpaśli za wasze pieniądze. Niezgorsze kałduny¹⁰⁵⁶ im porosły!

— Już ja w tym, aby gromada nie uchwaliła — szepnął Grzela przysiadając się do Rocha, któren¹⁰⁵⁷ go wzion¹⁰⁵⁸ na stronę¹⁰⁵⁹ i dając jakoweś pisma i książeczki cosik¹⁰⁶⁰ z cicha i ważnie¹⁰⁶¹ nauczał.

Tamci zaś pogadywali jeszcze o tym i owym, jeno co¹⁰⁶² jakoś ospale i bez wielkiej chęci, nawet Mateusz był dzisia¹⁰⁶³ smutny, mało się odzywał, a tylko bacznie chodził oczami za Antkiem.

Mieli się już rozchodzić, boć trza¹⁰⁶⁴ było wraz ze dniem dźwignąć się do roboty, kiej¹⁰⁶⁵ przyleciał kowal skarżąc, że dopiero przyjechał ze dwora, i klął na wieś i na wszystkich.

— Co to was znowu ukąsiło? — spytała Hanka wyzierając oknem.

— A co? wstyd powiedzieć, ale trąby są nasze chłopy, i tyla¹⁰⁶⁶! Dziedzic z nimi jak z ludźmi, jak z gospodarzami, a te kiej¹⁰⁶⁷ pastuchy od gęsi! Już się ugodzili z dziedzicem, już wszyscy byli za jednym, a kiej¹⁰⁶⁸ przyszło się podpisywać, to jeden drapie się po łbie i mruczy: „a ja wiem!”, drugi powieda¹⁰⁶⁹: „baby się jeszcze poredzę¹⁰⁷⁰”; zaś trzeci zaczyna skamłać¹⁰⁷¹, abych mu jeszcze dołożyć tę przyległą łączkę. I zrób co z takimi. Dziedzic tak się zagniewał, że ani już chce słuchać o zgodzie, a nawet przykazał nie dopuszczać lipeckiego bydła na leśne paśniki, a kto wpędzi, fantować¹⁰⁷².

Strwożyli się tą niespodzianą nowiną, klnąc winnych a swarząc¹⁰⁷³ się między sobą coraz zawzięciej, gdy Mateusz ozwał się smutnie:

— Wszyćko¹⁰⁷⁴ bez to, co naród¹⁰⁷⁵ pobłąkany i zgłupiały kiej¹⁰⁷⁶ barany, a nie ma go komu przywieść do rozumu!

— Mało to jeszcze Michał się natłumaczy każdemu?

— Co tam Michał! Za swoim profitem¹⁰⁷⁷ gania i z dworem trzyma, to juści¹⁰⁷⁸, co¹⁰⁷⁹ mu naród nie zawierza. Słuchają, ale za nim nie pódą¹⁰⁸⁰...

Porwał się kowal, gorąco przedstawiając, jako tylko chodzi mu o dobro wsi, jako jeszcze dokłada swojego, bych jeno¹⁰⁸¹ tę zgodę przeprowadzić.

— Żebyś w kościele przysięgał, a też ci nie uwierzą — mruknął Mateusz.

— No, to niech kto drugi spróbuje, obaczymy, czy poredzi¹⁰⁸²! — wołał.

— Pewnie, że kto drugi musi się zabrać do tego.

— Ale kto? Może ksiądz albo młynarz? — rozlegały się szydliwe¹⁰⁸³ głosy.

— Kto? Antek Boryna! A jakby i on nie przywiódł wsi do rozumu, to już trza wypiąć plecy na cały jenteres¹⁰⁸⁴...

— Cóż ja? Któż to me¹⁰⁸⁵ posłucha, co? — jąkał zmieszany.

— Masz rozum, pierwszyś teraz we wsi, to cię wszystkie¹⁰⁸⁶ posłuchają.

— Prawda! Juści! Ty jeden! My pójdziem za tobą! — mówili skwapliwie, ale kowalowi było to cosik¹⁰⁸⁷ nie na rękę, bo zakręcił się niespokojnie, skubał wąsy i zaśmiał się zjadliwie, skoro Antek powiedział:

— Przeciek¹⁰⁸⁸ nie święci garnki lepią, mogę i ja poprobować, poredzimy se¹⁰⁸⁹ o tym którego dnia.

Zaczęli się rozchodzić, ale jeszcze każden z osobna brał go na stronę namawiać, przyobiecując pójść za nim, zaś Kłąb mu rzekł:

— Nad narodem¹⁰⁹⁰ zawdy¹⁰⁹¹ musi ktoś górować, co ma rozum i moc, i poczciwe baczenie.

— A poredzi, jak potrza, i kijem ziobra zmacać! — zaśmiał się Mateusz.

Rozeszli się, ostał jeno pod oknem Antek z kowalem, bo Rocho klęczał na ganku zatopiony w pacierzach.

Długo deliberowali w głębokiej cichości. Że słychać było jeno¹⁰⁹² Hankę krzątającą się po izbie; strzepywała pościele, obłócząc¹⁰⁹³ w czyste poszewki, to myła się długo jakby na jakie wielkie święto, a potem rozczesując włosy pod oknem wyzierała¹⁰⁹⁴ na nich coraz niecierpliwiej, pilnie nadstawiając uszów, gdy kowal zaczął mu cicho odradzać, aby sprawy poniechał¹⁰⁹⁵, gdyż z chłopami nie trafi do ładu, a dziedzic jest mu przeciwny.

— Nieprawda! poręczył za nim w sądzie! — rzuciła przez okno.

— Kiej lepiej wiecie, to mówmy o czym drugim... — zły był jak pies.

Antek powstał przeciągając się sennie.

— To ci jeno rzeknę na ostatku: puścili cię jeno¹⁰⁹⁶ do sprawy, prawda? zwiążesz się w cudze jenteresa¹⁰⁹⁷, a wiesz to¹⁰⁹⁸, jak cię zasądzą?...

Antek przysiadł z powrotem i tak się srodze¹⁰⁹⁹ zamedytował, że kowal nie doczekawszy się odpowiedzi poszedł do domu.

Hanka kręciła się kole¹¹⁰⁰ okna, raz po raz wyglądając na niego, nie dosłyszał, że ozwała się w końcu lękliwie a prosząco:

— Pódzi¹¹⁰¹, Jantoś¹¹⁰², pora spać... Utrudziłeś się dzisia niemało...

— Idę, Hanuś, idę... — podnosił się ociężale.

Jęła się prędko rozdziewać¹¹⁰³ szepcąc pacierz roztrzęsionymi wargami.

— A jak me¹¹⁰⁴ zasądzą na Syberię, to co? — myślał frasobliwie, wchodząc do izby.

V

— Pietrek, przynieś no drewek — krzyknęła sprzed domu Hanka, rozmamłana była całkiem i omączona przy wyrabianiu chleba.

W szabaśniku¹¹⁰⁵ huczał już tęgi ogień, przegarniała go raz po raz i leciała obtaczać bochny i wynosić je w ganek, na deskę ździebko¹¹⁰⁶ wystawioną w słońcu, bych¹¹⁰⁷ prędzej rosły. Zwijała się siarczyście, gdyż ciasto prawie już kipiało z wielkiej dzieży¹¹⁰⁸, przyokrytej¹¹⁰⁹ pierzyną.

— Józka, dorzuć do pieca, bo trzon jeszczek¹¹¹⁰ czarniawy!

Ale Józki nie było, a Pietrek też się nie kwapił¹¹¹¹ z posłuchem, nakładał w podwórzu gnój, oklepując czubaty wóz, bych¹¹¹² się nie roztrzęsał¹¹¹³ po drodze, i spokojnie poredzał¹¹¹⁴ ze ślepym dziadem, któren¹¹¹⁵ pod stodołą wykręcał¹¹¹⁶ powrósła¹¹¹⁷.

Popołudniowe słońce tak jeszcze przypiekało, że ściany popuszczały żywicą, parzyła ziemia i powietrze prażyło kiej¹¹¹⁸ żywym ogniem, że już ruchać się¹¹¹⁹ było ciężko. Muchy jeno¹¹²⁰ kręciły się z brzękiem nad wozem i konie dziw nie porwały postronków i nóg nie połamały szarpiąc się i oganiając od ukąszeń.

Nad podwórzem wisiała senna, przygniatająca spieka¹¹²¹, przejęta ostrym zapachem gnoju, że nawet ptaki w sadzie pocichły, kury leżały pod płotami kieby¹¹²² nieżywe, a prosiaki z pojękiwaniem rozwalały się w błocie pod studnią, gdy naraz dziad zaczął srogo kichać, bowiem z obory zawiało jeszcze barzej¹¹²³.

— Na zdrowie wama¹¹²⁴, dziadku!

— Nie z trybularza wieje, nie, a chociem¹¹²⁵ i tego zwyczajny¹¹²⁶, ale zawierciło w nosie gorzej tabaki.

— Kto czego zwyczajny, to mu smakuje!

— Głupiś, cóż to, łajno jeno¹¹²⁷ wywąchuję po świecie!...

— Rzekłem, bo mi się przybaczyło¹¹²⁸, co tak mi pedział¹¹²⁹ mój dziadźka we wojsku, kiej¹¹³⁰ me¹¹³¹ przy uczeniu pierwszy raz sprał po pysku...

— I wzwyczaiłeś się do tego, co? Hi! hi! hi!...

— Hale, bogać ta, kiej¹¹³² rychło¹¹³³ sprzykrzyła mi się taka nauka, że przycapiłem ścierwę w jakimś kącie i tak mu pysk wyrychtowałem, jaże¹¹³⁴ spuchnął niby bania. Już me¹¹³⁵ potem nie bijał¹¹³⁶...

— Długoś to służył?

— A całe pięć roków! Nie było się czym wykupić, to i musiałem rużie dźwigać. Jeno¹¹³⁷ zrazu, pókim był głupi, to potyrał¹¹³⁸ mną, kto chciał, i biedym się najadł, ale kamraty me¹¹³⁹ nauczyły, że jak czego brakowało, tośwa¹¹⁴⁰ zworowali abo dała jedna dzieucha¹¹⁴¹, służanka, bom obiecał się z nią ożenić! A jak me¹¹⁴² przezywały od kartoszków¹¹⁴³, jak się śmiały z mojej mowy i naszego pacierza...

— A poganiny zapowietrzone, śmiały się z pacierza.

— Tom każdemu z osobna pomacał żebra i poniechały¹¹⁴⁴!

— Cie, takiś to mocarz!

— Mocarz, nie mocarz, ale trzem radę dam! — przechwalał się z uśmiechem.

— Byłeś to na wojnie, co?

— Jakże, przeciem z Turkami wojował. Pokorzylim¹¹⁴⁵ ich do cna!

— Pietrek¹¹⁴⁶, kajże¹¹⁴⁷ to drzewo? — zawołała znowu Hanka.

— A tam, kaj było przódzi¹¹⁴⁸! — odburknął pod nosem.

— Dyć¹¹⁴⁹ gospodyni cię woła — upominał nasłuchujący dziad.

— Niech woła, a juści¹¹⁵⁰, może jeszczek¹¹⁵¹ statki¹¹⁵² mył będę!

— Głuchyś czy co? — wrzasnęła wybiegając przed dom.

— W piecu palił nie będę, nie do tegom się godził! — odkrzyknął.

Wywarła na niego gębę po swojemu.

Ale parob bardzo hardo odszczekiwał, ani myśląc posłuchać, a kiej¹¹⁵³ go jakimś słowem barzej dojena¹¹⁵⁴, wraził¹¹⁵⁵ widły w gnój i zawołał ze złością:

— Nie z Jagusią macie sprawę, nie wygonicie me¹¹⁵⁶ krzykiem.

— Obaczysz, co ci zrobię! Popamiętasz! — groziła dotknięta do żywego i już rozeźlona tak zwijała się kole chleba, jaże¹¹⁵⁷ tuman mąki zapełnił izbę i buchał przez okna. Mamrotała jeno na zuchwalca wynosząc chleby w ganek, to dorzucając drewek do pieca albo i wyzierając¹¹⁵⁸ za dziećmi. Strudzona już była z pracy i spieki¹¹⁵⁹, bo w izbie gorąc¹¹⁶⁰ jaże dusił, a w sieniach, kaj¹¹⁶¹ się buzowało w szabaśniku, też ledwie odzipnął¹¹⁶², że przy tym i muchy, od których roiły się ściany, brzęczały nieustannie i cięły wielce dokuczliwie, to prawie z płaczem oganiała się gałęzią i tak już była spocona i rozdrażniona, że robiła coraz wolniej i niecierpliwiej.

Właśnie ostatni nabier¹¹⁶³ ciasta wygniatała, gdy Pietrek wyjechał z podwórza.

— Poczekaj, dam ci podwieczorek!

— Prrr! A zjem, niezgorzej już mi kruczy¹¹⁶⁴ w brzuchu po obiedzie.

— Mało to ci było?

— I... płone¹¹⁶⁵ jadło, to przelatuje przez żywot¹¹⁶⁶ kiej bez sito.

— Płone! widzisz go! Cóż to, mięso będę ci dawała? Sama po kątach też nie chlam¹¹⁶⁷ kiełbasy. Drugie¹¹⁶⁸ na przednówku i tego nie mają. Obacz no, jak to żyją komornicy.

Postawiła w ganku dzieżkę¹¹⁶⁹ zsiadłego mleka i bochen.

Przysiadł łakomie do jadła i z wolna się nadziewał¹¹⁷⁰ podrzucając niekiej¹¹⁷¹ glonki chleba boćkowi, któren¹¹⁷² przygrajdał się ze sadu i warował przy nim kiej¹¹⁷³ pies.

— Chude, sama serwatka — mruczał podjadłszy już nieco.

— A może byś chciał samej śmietany, poczekaj.

Zaś kiej¹¹⁷⁴ się nałożył do syta i brał za lejce, dorzuciła uszczypliwie:

— Zgódź się do Jagusi, ona ci tłuściej będzie dawała.

— Pewnie, bo póki tu ona była gospodynią, nikto¹¹⁷⁵ głodem nie przymierał — zaciął konie batem, wóz wsparł ramieniem i ruszył.

Utrafił ją w słabiznę¹¹⁷⁶, ale nim się zebrała odpowiedzieć, odjechał.

Jaskółki zaświegotały pod strzechą i stado gołębi opadło z gruchaniem na ganek, a kiej¹¹⁷⁷ je spędzała, doszedł ją ze sadu jakiś kwik, zlękła się, że świnie pyszczą¹¹⁷⁸ po cebuli, ale na szczęście to jeno¹¹⁷⁹ sąsiedzka maciora ryła się pod płot.

— Wsadź jeno ryj, a spyszcz, to już ja cię przyrychtuję¹¹⁸⁰.

A ledwie wzięła się znowu do roboty, kiej¹¹⁸¹ bociek hycnął na ganek, przyczaił się ździebko¹¹⁸² i popatrzywszy to jednym, to drugim okiem, jął kuć w bochny łykając ciasto wielkimi kawałami.

Wypadła na niego z wrzaskiem.

Uciekał z wyciągniętym dziobem robiąc gwałtownie gardzielem, a kiej go już doganiała, bych zdzielić drewnem, poderwał się i frunął na stodołę i długo tam stojał¹¹⁸³ klekocąc a wycierając dziób o kalenicę¹¹⁸⁴.

— Czekaj, złodzieju, jeszcze ja ci kulasy¹¹⁸⁵ poprzetrącam — groziła obtaczając na nowo podziurawione bochenki.

Przyleciała Józka, więc na niej wszystko się skrupiło.

— Kaj¹¹⁸⁶ się to nosisz¹¹⁸⁷? Cięgiem¹¹⁸⁸ ganiasz jak kot z pęcherzem! Powiem Antkowi, jakaś to robotna¹¹⁸⁹! Wygarniaj z pieca, a żywo¹¹⁹⁰!

— Byłam jeno u Płoszkowej Kasi. Wszystkie¹¹⁹¹ w polu, a chudzinie¹¹⁹² nawet wody nie ma kto podać.

— Cóż to jej, chora?

— Pewnikiem¹¹⁹³ ośpica¹¹⁹⁴, bo czerwona i rozpalona kiej¹¹⁹⁵ ogień.

— A przynieś ze sobą chorobę, to cię dam do śpitala¹¹⁹⁶.

— Juści, bom to już przy jednej chorej siadywała! Nie baczycie¹¹⁹⁷, jakem to przy was dulczyła¹¹⁹⁸, kiejście leżeli¹¹⁹⁹ w połogu¹²⁰⁰. — I już trajkotała dalej po swojemu, spędzając muchy z ciasta i bierąc¹²⁰¹ się do wygarniania węgli z pieca.

— Trza¹²⁰² będzie ludziom ponieść podwieczorek — przerwała Hanka.

— Zaraz poletę¹²⁰³. Usmażyć to jajków Antkowi?

— A usmaż, jeno słoniną nie szafuj.

— Żałujecie to?

— Zaśby¹²⁰⁴. Ale co za tłusto, to może być i Antkowi niezdrowo.

Dzieusze¹²⁰⁵ chciało się lecieć, to w mig uwinęła się z robotą i nim Hanka zalepiła piec, zabrała troje dwojaków¹²⁰⁶ z mlekiem, chleby we fartuszek i poleciała.

— Spojrzyj ta na płótno, czy wyschło, a z powrotem pomocz, jeszcze do zachodu przeschnie — zawołała oknem, ale Józka już była za przełazem, jeno piesneczka¹²⁰⁷ leciała za nią i ze żyta mignęła kiej niekiej¹²⁰⁸ konopiasta głowina.

Na podorówce pod lasem komornice rozrzucały gnój, jaki Pietrek dowoził, a przyorywał Antek.

Że zaś ziemia gliniasta, mimo niedawnego zbronowania, była spieczona i twarda, to skiby łupały się niby skały, a konie ciągnęły pług z takim wysiłkiem, jaże¹²⁰⁹ rwały się postronki.

Antek, jakby wrośnięty w imadła, orał zawzięcie zapomniawszy o całym świecie, czasem chlastał biczem po końskich portkach, a częściej jeno cmokaniem je przynaglał, gdyż do cna ustawały, robota bowiem była ciężka i znojna, ale kwardą¹²¹⁰ i czujną ręką prowadził pług i rżnął skibę za skibą, kładąc posobnie¹²¹¹ szerokie, proste zagony, boć rola szła pod pszenicę.

Wrony łaziły bruzdami wydziobując glisty, zaś gniady źrebiec, szczypiący trawę po miedzy¹²¹², rwał się raz po raz do klaczy łakomie, sięgając matczynych wymion.

— Co mu się to przypomina, cycoń jeden — mruknął Antek śmigając go po kulasach¹²¹³, że zadarł ogona i skoczył w bok, on zaś orał dalej cierpliwie, tyle jeno przerywając skwarną cichość, co się ta niekaj¹²¹⁴ ozwał do kobiet, ale tak już był umęczony pracą i spiekotą, że skoro Pietrek nadjechał, krzyknął w złości:

— Kobiety czekają, a ty wleczesz się kieby¹²¹⁵ szmaciarz!

— A juści, droga ciężka i koń ledwie już kulasami rucha.

— A po cóżeś tyla czasu stojał¹²¹⁶ pod lasem? Widziałem.

— Możecie obaczyć, piaskiem kiej kot nie zagarniam.

— Pyskacz ścierwa. Wio, stare, wio!

Ale konie ustawały coraz barzej, całe już okryte pianą, a i jemu, chocia był rozdziany do białych portek i koszuli, pot też zalewał twarz i ręce mdlały od pracy, że dojrzawszy Józkę zawołał radośnie:

— W sam czas przyszłaś, a to ostatnią parą dygujemy¹²¹⁷.

Dociągnął skibę pod bór, konie wyłożył i rozkiełznawszy je puścił na trawiastą, podleśną drogę, a sam rzucił się w cień na kraju lasu i kiej¹²¹⁸ wilk zgłodniały wyjadał z dwojaków, a Józka jęła mu trajkotać nad uszami.

— Ostaw me¹²¹⁹, nie ciekawym twoich nowinek — warknął gniewnie, że odszczeknęła gniewnie i poleciała w las na jagody.

Bór stojał cichy, rozprażony, pachnący i kieby¹²²⁰ ździebko¹²²¹ przymglały w słonecznej ulewie, że jeno¹²²² niekiedy zaruchały się cichuśko zielone podszycia i z głębin buchał ciąg przejęty żywicą abo i jakieś pobłąkane głosy i ptasie śpiewania.

Antek rozciągnął się na trawie i kurzył¹²²³ papierosa, ale jakby przez coraz głębszą mgłę widział dziedzica skaczącego na koniu po podleskich polach i jakichś ludzi z tykami.

Wielgachne chojary¹²²⁴, kieby z miedzi wykute, wynosiły się nad nim rzucając po oczach chwiejny i morzący śpikiem¹²²⁵ cień. Już się był całkiem zapadł w cichość, gdy zaturkotał jakiś wóz.

— Organistów parobek na tartak wozi, juści — pomyślał unosząc ciężką głowę i opadł z powrotem, ale już nie zasnął, gdyż ktosik¹²²⁶ wyrzekł: Pochwalony!

Komornice wychodziły posobnie¹²²⁷ z lasu z brzemionami drzewa na plecach, zaś w końcu wlekła się Jagustynka, zgarbiona pod ciężarem prawie do ziemi.

— Odpocznijcie, a to wama¹²²⁸ już oczy na wierzch wyłażą.

Przysiadła w podle¹²²⁹, wspierając brzemię o drzewo i ledwie zipiąc.

— Nie la¹²³⁰ was taka robota — szepnął ze współczuciem.

— Juści, co już całkiem opadłam ze sił.

— Pietrek, a gęściej kupki, gęściej! — krzyknął do parobka. — Czemuż to waju¹²³¹ nie wyręczą?

Jeno się skrzywiła odwracając zaczerwienione, bólne¹²³² oczy.

— Takeście jakoś zmiękli, że ani was tera poznać.

— I krzemień puści pod młotem — jęknęła zwieszając głowę — bieda chybciej przeżre człowieka niźli rdza żelazo.

— Ciężki latoś¹²³³ przednówek nawet la¹²³⁴ gospodarzy¹²³⁵.

— Kto ma jeno lebiodę¹²³⁶ z otrębami, temu nie potrza¹²³⁷ mówić o biedzie.

— Bójcie się Boga, dyć przyjdźcież wieczorem, a znajdzie się jeszcze w chałupie jaki korczyk¹²³⁸ ziemniaków. Odrobicie we żniwa.

Zapłakała rzewliwie, nie mogąc wykrztusić tego słowa podzięki.

— A może ta i co więcej najdzie Hanka — dodał z dobrością¹²³⁹.

— Żeby nie Hanka, to byśwa¹²⁴⁰ już byli pozdychali — zaszeptała łzawo. — Juści, co odrobię, kiedy jeno będzie potrza. I nie za siebie mówię. Bóg ci zapłać! Cóż ta ja, ten śmieć jeno, co się go trepem następuje, ani wiedząc o tym, i do głodu niezgorzej wezwyczajonam, ale jak te moje robaki kochane zapiskają: babulu, jeść! a nie ma czym zatkać głodnych brzuchów, to powiedam, cobym se te kulasy odrąbała abo i z tego ołtarza zdarła i poniesła do Żyda, bych się jeno najadły.

— To znowuj siedzicie z dziećmi?

— Matkam przeciek. Ostawię to samych w takiej biedzie! A latoś¹²⁴¹ jakby wszystko złe zwaliło się na nich. Krowa im padła, ziemniaki zgniły, że trza¹²⁴² było kupować do sadzenia, wiater¹²⁴³ obalił stodołę, a do tego synowa po rodach ostatnich cięgiem¹²⁴⁴ chorzeje i wszyćko¹²⁴⁵ ostało na tej boskiej Opatrzności.

— Juści, bo Wojtkowi jeno gorzałka¹²⁴⁶ pachnie i pilno do karczmy.

— Z biedy się niekiej¹²⁴⁷ napijał, z czystej biedy, ale jak dostał w boru robotę, to ani już zajrzy do Żyda, niech drugie¹²⁴⁸ zaświadczą — broniła syna gorąco. — Biedocie to kużden¹²⁴⁹ kieliszek policzą! Pofolgował¹²⁵⁰ se Jezusiczek we złości, pofolgował, no, żeby się tak zawziąć na jednego głupiego chłopa. I za co? Cóż to złego zrobił? — mamrotała podnosząc w niebo groźne, pytające oczy.

— Małoście to na nich pomstowali? — rzekł z naciskiem.

— Hale, wysłuchałby to Jezus głupiego szczekania! Juści — ale dodała jakby trwożniej i niespokojniej — kiej matka nawet wyklina dzieci, to i tak w sercu nie pragnie im krzywdy. We złości to i ozór nie pości. Jakże...

— Wypuścił to już Wojtek łąkę, co?

— Młynarz przynosił na nią całe tysiąc złotych, ale ja wzbroniłam, bo jak temu wilkowi wpadnie co w pazury, to mu już sam zły nie wyrwie. A może się jeszcze trafi kto drugi z pieniędzmi?

— Śliczna łąka, jak amen tak pewne dwa pokosy w rok, żebym tak miał grosz zapaśny! — westchnął oblizując się kiej kot do mleka.

— Już i Maciej chcieli ją kupować, że to rychtyk przylega do Jagusinego pola.

Drgnął na to imię, lecz dopiero w jakieś Zdrowaś¹²⁵¹ zapytał niby niechcący, wlekąc¹²⁵² oczami po polach, daleko.

— Co się to wyrabia u Dominikowej?

Ale przejrzała go w lot, prześmiech jeno¹²⁵³ wionął po zwiędłych wargach, rozjarzyły się oczy i przysunąwszy się jęła¹²⁵⁴ mówić bolejąco:

— A co! Piekło tam i tyla. W chałupie kiej¹²⁵⁵ po pochowku, jaże mrozi od smutku, a pociechy znikąd ni poratunku! Jeno oczy wypłakują i boskiego zmiłowania czekają! A już najbarzej Jagusia...

I kieby¹²⁵⁶ przędzę rozsnuwała różnoście¹²⁵⁷ o Jagusinych smutkach, żalach i opuszczeniu. Mówiła gorąco, przypochlebiając mu się i jakby ciągnąc za język, ale milczał uparcie, gdyż z nagła rozparła go taka żrąca tęsknica, jaże¹²⁵⁸ się cały rozdygotał.

Szczęściem, co powróciła Józka niosąc z pól zapaski czernic¹²⁵⁹, nasypała mu jagód w kapelusz i zebrawszy dwojaki pobiegła w dyrdy¹²⁶⁰ ku chałupie.

A Jagustynka nie doczekawszy się od niego ani słowa odpowiedzi jęła się dźwigać stękający.

— Poniechajcie! Pietrek, zabierz ich na wóz! — rozkazał krótko.

Chycił¹²⁶¹ się znowu pługa i jakiś czas cierpliwie krajał spieczoną, twardą ziemię, przyginał się w jarzmie kiej¹²⁶² wół, dawał się wszystek tej pracy, ale i tak nie zdusił tęsknicy.

Już mu się dłużył dzień, że raz po raz spozierał¹²⁶³ na słońce i niecierpliwymi oczami mierzył pole, spory kawał leżał jeszcze do zaorania. Jurzył się¹²⁶⁴ też w sobie coraz barzej i nie wiada¹²⁶⁵ laczego¹²⁶⁶ prał konie, a ostro krzykał na kobiety, bych¹²⁶⁷ się prędzej ruchały¹²⁶⁸! Tak go już cosik¹²⁶⁹ ponosiło, że ledwie ścierpiał, i takie myśle¹²⁷⁰ kłębiły się po głowie i przyćmiewały oczy, że coraz częściej pług mu się w rękach chybotał zadzierając¹²⁷¹ o kamienie, zaś pod lasem tak się był zarył¹²⁷² pod jakiś korzeń, aż krój¹²⁷³ się oberwał.

Nie było sposobu dalej orać, zabrał więc pług na sanice i założywszy wałacha pojechał do dom¹²⁷⁴ po nowy.

W chałupie było pusto i wszystko leżało rozbabrane i zamączone, a Hanka kłóciła się z kimś w sadzie.

— Paparuch! Na sprzeczki to czas ma! — mruczał idąc w podwórze, ale tam zeźlił się barzej, gdyż i ten drugi pług, któren¹²⁷⁵ wyciągnął spod szopy, zarówno był do niczego. Długo koło niego majstrował coraz niecierpliwiej, nasłuchując kłótni, bo Hanka już wykrzykiwała rozwścieklona:

— Zapłać szkody, to ci maciorę wypuszczę, a nie, to podam do sądu! Zapłać za płótno, co mi je zwiesną¹²⁷⁶ podarła na bielniku, i za te spyskane¹²⁷⁷ ziemniaki. Mam świadków na wszystko! Widzisz ją, jaka mądra, będzie se świnie wypasała na moim! Nie daruję swojego! A na drugi raz to twojej maciorze i tobie kulasy¹²⁷⁸ poprzetrącam! — jazgotała zajadle, że zaś i sąsiadka dłużną nie ostawała, to już kłóciły się na zabój, wytrząchając do się przez płoty zaciśniętymi pięściami.

— Hanka! — krzyknął zakładając se¹²⁷⁹ pług na ramiona.

Przyleciała rozwrzeszczana i rozczapierzona kiej kokosz.

— A to wydzierasz się, jaże¹²⁸⁰ na całą wieś słychać!

— Swojego bronię! Jakże, pozwolę to, bych¹²⁸¹ mi cudze świnie pyskały po zagonach! Tyla szkody robią, to mam być cicho? Niedoczekanie, nie daruję! — wykrzykiwała, jaże¹²⁸² przerwał jej ostro:

— Ogarnij się, a to wyglądasz kiej¹²⁸³ nieboskie stworzenie!

— Hale, do roboty będę się przybierała kiej do kościoła, juści¹²⁸⁴.

Popatrzył na nią wzgardliwie, boć wyglądała, jakby ją kto wyciągnął spod łóżka, i rzuciwszy ramionami poszedł.

Kowal był przy robocie; już z dala szczękały brzękliwe, mocne głosy młotów, a w kuźni huczał ogień i było gorąco kiej w piekle. Michał właśnie był odkuwał z pomocnikiem jakieś grubachne sztaby, pot mu zalewał twarz umorusaną, ale kuł niestrudzenie i jakby z zajadłością.

— Komuż to takie sielne¹²⁸⁵ osie?

— Do Płoszkowego woza! Będzie woził na tartak!

Antek przysiadł na progu skręcając sobie papierosa.

Młoty wciąż biły zajadle, trzaskając nieustannie raz, dwa, raz, dwa, i czerwone żelazo bite ze wszystkiej mocy robiło się powolne¹²⁸⁶ kieby¹²⁸⁷ ciasto, ugniatali go też na swoją potrzebę, jaże¹²⁸⁸ cała kuźnia dygotała.

— Nie chciałbyś to wozić? — rzekł Michał wsadzając żelazo w ognisko i poruchując¹²⁸⁹ miechem.

— A bo to me¹²⁹⁰ młynarz dopuści, ponoć wzion¹²⁹¹ wożenie na spółkę z organistą i ze Żydami jest za pan brat.

— Konie masz, porządek¹²⁹² wszystek gotowy, a parob jeno się wałęsa kole¹²⁹³ chałupy. Niezgorzej płacą — szepnął zachętliwie.

— Juści, co¹²⁹⁴ przydałby się jakiś grosz na żniwo, ale cóż, młynarza przeciech¹²⁹⁵ o pomoc prosił nie będę.

— Trza¹²⁹⁶ by ci pomówić z kupcami.

— Abo to je¹²⁹⁷ znam! Byś to chciał wstawić się za mną!

— Kiej prosisz, to pomówię, jeszcze dzisia¹²⁹⁸ do nich poletę¹²⁹⁹.

Antek cofnął się prędko przed kuźnię, gdyż znowuj¹³⁰⁰ zagrały młoty i iskry sypnęły się deszczem ognistym i parzącym.

— Zaraz przyjdę, obaczę jeno¹³⁰¹, jakie to drzewo zwożą.

I na tartaku robota wrzała kiej¹³⁰² w ulu, traczka¹³⁰³ już szła bez przerwy, piły z głuchym zgrzytem przeżerały długachne kloce, a woda z krzykiem waliła się z kół w rzekę i spieniona, zmordowana, gotowała się bełkotliwie w ciasnych brzegach. Z wozów zwalali chojary, ledwie okrzesane z gałęzi, aż ziemia jęczała, zaś sześciu chłopa obciesywało¹³⁰⁴ je do kantu, a drugie wynosiły deski na słońce.

Mateusz prowadził całą fabrykę, że co trochę widać go było w innej stronie, dzielnie zwijał się rządząc i bacznie wszystkiego doglądając.

Przywitali się przyjacielsko.

— A kajże¹³⁰⁵ to Bartek? — pytał Antek rozglądając się po ludziach.

— Zmierziły mu się Lipce¹³⁰⁶ i pociągnął za wiatrem.

— Że to poniektórych tak cięgiem¹³⁰⁷ telepie po świecie! Roboty widać masz na długo, tylachna¹³⁰⁸ drzewa!

— A chwaci¹³⁰⁹ na jaki rok abo¹³¹⁰ i dłużej. Jak dziedzic ugodzi się ze wszystkimi, to z pół boru wytnie i przeda.

— Na Podlesiu znowuj¹³¹¹ dzisiaj rozmierzają ziemię.

— Bo już co dnia zgłasza się ktosik¹³¹² do zgody! Barany juchy, nie chciały cię słuchać, żeby gromadą się ugodzić, to dziedzic da więcej, a tera¹³¹³ robią w pojedynkę, cichaczem, byle prędzej.

— Niektóren¹³¹⁴ człowiek to jak ten osieł: chcesz, bych¹³¹⁵ ruszył naprzód, to ciągaj go za ogon! Pewnie co barany, dziedzic obrywa każdemu coś niecoś, bo z osobna się godzą.

— Odebrałeś to już swoje gronta¹³¹⁶?

— Jeszczek¹³¹⁷ nie wyszedł czas po śmierci ojcowej i nie można robić działów, alem se¹³¹⁸ już upatrzył pole.

Za rzeką pomiędzy olchami mignęła jakaś twarz, zdało mu się, że to Jagusia, więc chociaż pogadywał, ale już coraz niespokojniej latał oczami po gąszczach nadrzecznych.

— Taki gorąc, trza się iść wykąpać — rzekł wreszcie i poszedł w dół rzeki, niby to wybierając sposobne miejsce, ale skoro go skryły drzewa, puścił się pędem.

Juści, że ona to była. Szła z motyczką do kapusty.

— Jagusia! — zawołał zrównawszy się z nią.

Obejrzała się bacznie i rozeznawszy głos i jego twarz, wychylającą się ze szuwarów, przystanęła trwożnie, nie wiedząc zgoła, co począć, bezradna całkiem i spłoszona.

— Nie poznajesz me¹³¹⁹ to? — szepnął gorąco, próbując przejść do niej na drugą stronę. Ale rzeka w tym miejscu była głęboka, choć wąska zaledwie na jakieś parę kroków.

— Jakże, nie poznałabym cię to? — oglądała się lękliwie za siebie na kapuśnisko, kaj¹³²⁰ czerwieniały jakieś kobiety.

— Kajże¹³²¹ się to kryjesz, że ani sposobu cię uwidzieć?

— Kaj? Wygnała me twoja z chałupy, to siedzę u matki...

— Dyć i o tym rad bym z tobą pomówił. Wyjdź, Jagno, wieczorkiem za smętarz. Powiem ci cosik, przyjdź! — prosił gorąco.

— Hale, żeby me kto jeszcze obaczył! Dosyć mam już za dawne... — odrzekła twardo. Ale tak molestował, tak skamlał, że skruszało jej serce, zaczynało jej być żal.

— A cóż mi to nowego powiesz? po cóż to me wołasz?

— Czym ci to już taki całkiem cudzy¹³²², Jaguś?

— Nie cudzy, ale i nie swój! Nie w głowie mi takie rzeczy...

— Jeno przyjdź, a nie pożałujesz. Bojasz¹³²³ się za smętarz, to przyjdź za księży sad, nie baczysz¹³²⁴ to kaj¹³²⁵? Nie baczysz, Jaguś?...

Jaże odwróciła głowę, takie pąsy na nią uderzyły.

— Nie pleć, dyć¹³²⁶ mi wstydno... — zesromała¹³²⁷ się wielce.

— Przyjdź, Jaguś, choćby do północka czekał będę...

— To poczekaj... — odwróciła się nagle i poleciała na kapuśnisko.

Patrzył za nią łakomie i przejęły go takie luboście¹³²⁸ i takie płomia¹³²⁹ wzburzyły krew, że gotów był lecieć za nią i brać ją choćby na oczach wszystkich... Ledwie się już pohamował.

— Nic, jeno ta spieka¹³³⁰ tak me¹³³¹ rozebrała¹³³²! — pomyślał rozdziewając się spiesznie do kąpieli.

Przechłodził się galancie¹³³³ i jął deliberować¹³³⁴ nad sobą.

— Że to człowiek słaby kiej¹³³⁵ ten paździerz¹³³⁶, bele¹³³⁷ co go poniesie...

Wstyd mu się zrobiło, rozejrzał się, czy aby go kto z nią nie widział, i usilnie rozważał wszystko, co mu o niej powiadali.

— Takaś to ty, jagódko, taka! — myślał ze wzgardą i jakby z żalem, ale naraz przystanął pod jakimś drzewem i stojał¹³³⁸ z przywartymi¹³³⁹ powiekami, bo jawiła mu się na oczach w całej swojej cudności.

— Cheba¹³⁴⁰ takiej drugiej nie ma na wszystkim¹³⁴¹ świecie! — jęknął i strasznie zapragnął jeszcze raz ją widzieć, jeszcze raz ogarnąć ramionami, przycisnąć do serca i napić się z tych warg czerwonych, pić na umór ten miód słodki, pić do dna...

— Jeno ten ostatni razik, Jagusiu! ten ostatni! — szeptał błagalnie, jakby do niej. Długo potem przecierał oczy wodząc nimi po drzewach, nim się pomiarkował i poszedł do kuźni. Michał był sam i właśnie już się zabierał do pługa.

— A strzyma twój wóz takie ciężary? — spytał.

— Bylem jeno miał co kłaść...

— Kiej obiecuję, to jakbyś już miał na wozie.

Antek jął pisać kredą na drzwiach i rachować.

— Jeszczek¹³⁴² do żniw zarobiłbym ze trzysta złotych! — rzekł radośnie.

— Akuratnie miałbyś na sprawę — ozwał się kowal od niechcenia.

Antek schmurzył się nagle i oczy zaświeciły mu ponuro.

— Zmora ta moja sprawa, co ją wspomnę, to mi wszyćko¹³⁴³ z rąk leci, że nawet żyć się odechciewa...

— Nie dziwota, jeno¹³⁴⁴ to me¹³⁴⁵ zastanawia, że się za nijakim poratunkiem jeszcze nie rozglądasz.

— A cóż to poredzę?

— Trzeba by jednak coś zrobić! Jakże, dać się to pod nóż, kiej¹³⁴⁶ ten cielak rzezakowi¹³⁴⁷?

— Głową muru nie przebiję! — westchnął boleśnie.

Michał kuł znowu z zajadłością, zaś Antek pogrążył się w niepokojące i strachliwe dumania i takie myśle¹³⁴⁸ go nawiedzały, jaże¹³⁴⁹ mienił się na twarzy i zrywał się z miejsca, bezradnie latając oczami po świecie; ale szwagierek dał mu się długo trapić szpiegując go jeno¹³⁵⁰ chytrymi ślepiami, aż w końcu rzekł cicho:

— Kaźmirz z Modlicy umiał se¹³⁵¹ poredzić¹³⁵²...

— Ten, co to uciekł do Hameryki¹³⁵³?

— A ten sam! Mądrala, jucha, przewąchał pismo nosem.

— A bo mu to dowiedły¹³⁵⁴, że zabił tego strażnika?

— Nie czekał, jaże¹³⁵⁵ mu dowiedą¹³⁵⁶! Nie głupi zgnić w kreminale¹³⁵⁷...

— Łacno¹³⁵⁸ mu było, kawaler.

— Ratuje się, któren¹³⁵⁹ musi. Ja cię ta do niczegój¹³⁶⁰ nie namawiam, abyś nie pomyślał, że mam w tym cosik swojego na widoku, a jeno¹³⁶¹ powiedam¹³⁶², jak to w przypadku robiły drugie¹³⁶³. Jak ci się żywnie podoba, tak zrób. Wojtek Gajda z Wolicy też ano wrócił z kreminału w same świątki. Cóż, dziesięć roków¹³⁶⁴ toć jeszczek¹³⁶⁵ nie życie, można przetrzymać...

— Dziesięć roków, Jezus kochany! — jęknął chytając się za głowę.

— A tyle odsiedział w ciężkich robotach, juści, co karwas¹³⁶⁶ czasu.

— Wszystko gotówem¹³⁶⁷ przenieść¹³⁶⁸, bele¹³⁶⁹ jeno nie siedzenie. Jezus! siedziałem te parę miesięcy, a już me¹³⁷⁰ się dur chytał¹³⁷¹...

— A za trzy niedziele¹³⁷² byłbyś już za morzami, niech Jankiel powie...

— Strasznie daleko! Jak to iść, wszyćko¹³⁷³ ciepnąć¹³⁷⁴, ostawić dom, dzieci, ziemię, wieś i w tyli¹³⁷⁵ świat, na zawdy¹³⁷⁶! — Zgroza go przejęła.

— Tyla poszło dobrowolnie i ani komu w głowie wracać do tych rajów.

— A mnie nawet pomyśleć o tym straszno!

— Juści¹³⁷⁷, ale obacz Wojtka i posłuchaj, co rozpowiada o tym kreminale, to cię jeszczek barzej¹³⁷⁸ zafrasuje! Jakże, chłop ma niespełna czterdzieści roków, a do cna już posiwiał i zgarbaciał, żywą krwią pluje i kulasami¹³⁷⁹ ledwie powłóczy. Jeno patrzeć, jak pójdzie na księżą oborę¹³⁸⁰. Ale po co ci gadać, masz swój rozum, to się jego posłuchaj.

Przycichł w porę, zmiarkowawszy, że już w nim posiał niepokój, więc resztę zostawił czasowi, skrycie się jeno¹³⁸¹ ciesząc z plonów, jakie spodziewał się zebrać. Ale skończywszy pług ozwał się wesoło:

— Poletę¹³⁸² tera¹³⁸³ do kupców, a wóz gotuj na jutro, bo woził będziesz. O sprawie nie myśl, nie warto se¹³⁸⁴ psuć głowy, to ano będzie, co będzie i co Bóg miłosierny pozwoli. Przyjdę do cię wieczorem.

Ale Antek nie zapomniał tak zaraz; połknął te jego przyjacielskie powiadki¹³⁸⁵ kiej¹³⁸⁶ ryba przynętę i dławił się nią, darło mu ano wątrobę, jaże¹³⁸⁷ ledwie się ruchał pod grozą męczących pomyślunków¹³⁸⁸.

— Dziesięć roków! Dziesięć roków — szeptał niekiedy, drętwiejąc w strachu.

Mrok już zapadał, ludzie ściągali z pól, w obejściu podniósł się niemały rejwach¹³⁸⁹, gdyż Witek przygnał stado, a kobiety kręciły się kole¹³⁹⁰ udojów i obrządków, zaś na wsi jaże¹³⁹¹ się trzęsło od przedwieczornych pogwarów i wrzasków dzieci, kąpiących się we stawie.

Antek wyciągnął wóz za stodołę, aby go przyrychtować i opatrzyć na jutro, ale wnet odechciało mu się wszystkiego, że jeno¹³⁹² krzyknął na Pietrka, pojącego konie pod studnią:

— Nasmaruj wóz i wyporządź, będziesz od jutra woził na tartak.

Parob zaklął siarczyście. Nie szła mu w smak taka robota.

— Zawrzyj gębę i rób, co ci każą! Hanuś, daj trzy miarki owsa na obrok, a koniczyny przynieś im z pola, Pietrek, niech se podjedzą...

Hanka próbowała go rozpytywać, ale cosik¹³⁹³ jeno¹³⁹⁴ mruknął i pokręciwszy się po obejściu poszedł do Mateusza, z którym teraz żył w wielkim przyjacielstwie.

Mateusz tyle co jeno¹³⁹⁵ był wrócił¹³⁹⁶ z roboty i właśnie chlipał pod chałupą zsiadłe mleko la¹³⁹⁷ ochłody.

Skądciś, jakby ze sadu, sączyło się ciche, żałosne płakanie.

— Któż to tam tak skwierczy?

— A Nastusia. Urwanie głowy mam z tymi jamorami¹³⁹⁸: zapowiedzie¹³⁹⁹ już wyszły, ślub ma być w niedzielę, a Dominikowa wczoraj zapowiedziała przez sołtysa, jako gospodarka na nią zapisana i Szymkowi nie udzieli ani zagona, i do chałupy go nie puści. I święcie to zrobi, znam ja dobrze to sobacze nasienie.

— Cóż na to Szymek?

— A co, jak usiadł w sadzie rano, tak i dotąd tam siedzi kiej¹⁴⁰⁰ ten słup, że nawet Nastusi nie odpowiada, już się nawet bojam¹⁴⁰¹, żeby mu się rozum nie popsuł.

— Szymek! — krzyknął w sad — a pódzi¹⁴⁰² no do nas; przyszedł Boryna, to może ci co poredzi¹⁴⁰³...

Zjawił się po jakiejś minucie i usiadł na przyzbie nie witając się z nikim. Juści, co chłopak do cna był zmizerowany i wyschnięty kieby¹⁴⁰⁴ ta osinowa deska; jedne oczy mu gorzały, zaś w wychudzonej twarzy taiło się jakieś twarde postanowienie.

— I cóżeś umyślił? — pytał łagodnie Mateusz.

— A co, że wezmę siekierę i zakatrupię ją kiej¹⁴⁰⁵ psa!

— Głupiś! bajanie ostaw do karczmy.

— Jak Bóg na niebie, tak ją zakatrupię. Cóż mi to ostaje, co? Grontu mi po ojcach zapiera, z chałupy me goni, spłaty nie daje, to cóż pocznę? Kaj się, sierota, podzieję, kaj? I żeby to me rodzona matka tak krzywdziła! — jęknął ocierając rękawem łzy, ale naraz porwał się i zakrzyczał: — Nie daruję, psiachmać, swojego, żebym miał za to zgnić w kreminale, a nie daruję!

Uspokoili go na tyla, co przymilkł i siedział chmurny, a tak nasrożony, że nawet nie odpowiadał na Nastusine łzawe szepty. Oni zaś deliberowali, jak by mu pomóc, ale cóż, kiej¹⁴⁰⁶ nic z tego nie wychodziło, nie było bowiem sposobu na Dominikową. Aż dopiero Nastka odciągnąwszy na stronę brata cosik¹⁴⁰⁷ mu przełożyła.

— Kobieta i nalazła¹⁴⁰⁸ mądrą radę! — zawołał radośnie, wracając pod chałupę. — A to powieda¹⁴⁰⁹, bych¹⁴¹⁰ kupić od dziedzica na Podlesiu ze sześć morgów na spłaty! Co, dobra rada? A matce można będzie pokazać starą panią, niech się wścieknie ze złości...

— Rada juści dobra jak każda rada, jeno gdzie pieniądze?...

— Nastusia ma swoje tysiąc złotych, na zadatek chwaci¹⁴¹¹...

— A kajże¹⁴¹² to jeszcze chałupa, lewentarz¹⁴¹³, porządki¹⁴¹⁴, zasiewy?

— Kaj¹⁴¹⁵? A tu! A tu! — wrzasnął naraz Szymek wyskakując przed nich a trząchając zaciśniętymi garściami...

— Tak się to mówi, ale czy uredzisz¹⁴¹⁶? — mruknął Antek niedowierzająco.

— Dajcie mi jeno ziemię, a obaczycie, dajcie! — zakrzyczał z mocą.

— To nie ma się co głowić, a jeno iść do dziedzica i kupować!

— Poczekaj, Antek, zaraz, niech no se wszyćko¹⁴¹⁷ w myślach ułożę...

— Obaczycie, jak sobie radę dawał będę! — gadał prędko Szymek. — A kto u matki orał? Kto siał? Kto zbierał? Dyć jeno ja sam! A źle to w roli robiłem, co? Wałkoń to jestem, co? Niech cała wieś powie, niech matka zaświarczy¹⁴¹⁸! Dajcie mi jeno¹⁴¹⁹ grunt, spomóżcie, braty rodzone, a to już wama¹⁴²⁰ za to do śmierci się nie odsłużę. Pomóżcie, ludzie kochane, pomóżcie! — wołał śmiejąc się i płacząc na przemian, zgoła jakby pijany radosną nadzieją.

A kiej¹⁴²¹ się ździebko¹⁴²² uspokoił, zaczęli już wspólnie rozważać i deliberować nad tymi zamysłami.

— Bych¹⁴²³ się jeno¹⁴²⁴ dziedzic zgodził na spłaty! — westchnęła Nastka.

— Poręczymy z Mateuszem, to widzi mi się, co i da.

Nastusia jaże¹⁴²⁵ go chciała całować po rękach za tyla¹⁴²⁶ dobrości.

— Zażywałem niezgorszej biedy, to wiem, jak drugim smakuje! — rzekł cicho, powstając do odejścia, bo się już było całkiem zmroczało nad ziemiami, jeno co niebo było jeszcze jasne i zorze dopalały się na zachodzie.

Antek stał czas jakiś nad stawem wagując się¹⁴²⁷ w sobie, w którą stronę pójdzie, lecz po chwili ruszył ku domowi.

Szedł jednak z wolna kieby¹⁴²⁸ pod przymusem, przystając co trocha ze znajomymi, na drogach bowiem było pełno ludzi, wałęsających się gadzin¹⁴²⁹ i dzieci. Przyśpiewki trzęsły się po opłotkach, kajś¹⁴³⁰ zakrzyczały przepłoszone gęsi, pod młynem wrzeszczały kąpiące się chłopaki, jakieś kumy kłóciły się po drugiej stronie stawu, jakby przed Balcerkami, a przenikliwy głos piszczałki przewiercał uszy.

Chociaż Antkowi nie było pilno i rad przystawał na drodze a z bele¹⁴³¹ kim pogadywał, to w końcu stanął przed swoją chałupą. Okna stały wywarte¹⁴³² i oświetlone, dziecko płakało pod ścianą, zaś z podwórza rozlegał się wrzaskliwy głos Hanki, a kiej niekiej¹⁴³³ jazgotliwe odszczekiwanie Józki.

Zawahał się znowu, ale kiej¹⁴³⁴ Łapa zaskomlał przy nim i jął wyskakiwać z radości, kopnął go w nagłym gniewie i zawrócił z powrotem na wieś. Dopadł dróżki proboszczowskiej, przemknął się kole¹⁴³⁵ organistów tak cicho, że go nawet psy nie poczuły, i wsunął się pod księży sad, zaraz przy szerokiej miedzy, dzielącej Kłębową ziemię od księżych.

Nakrył go głęboki cień drzew galancie¹⁴³⁶ rozrośniętych.

Księżycowy sierp zawisł już był na pociemniałym niebie i gwiazdy jęły się rozjarzać coraz migotliwiej; wieczór czynił się rosisty a silnie nagrzany, prawdziwie latowy¹⁴³⁷. Przepiórki wołały ze zbóż, od łąk dalekich leciały grubaskie¹⁴³⁸ pohukiwania bąków, zaś nad polami wisiała taka rozpachniona cichość, jaże¹⁴³⁹ w głowie się mąciło.

Ale Jagusia jakoś nie przychodziła.

Natomiast o jakieś pół stajania¹⁴⁴⁰ od Antka po miedzy spacerował proboszcz w białym obleczeniu i z gołą głową, tak pogrążony w odmawianiu pacierzy, iż jakby nie widział, co¹⁴⁴¹ jego konie, pasące się na chudym, wytartym ugorze, przeszły miedzę i łakomie wżerały się w Kłębową koniczynę, która niby bór czerniała spaniale¹⁴⁴² wyrośnięta i pokryta kwiatem.

Ksiądz cięgiem¹⁴⁴³ chodził mamrocąc pacierze, po gwiazdach włóczył oczami, a niekiej¹⁴⁴⁴ przystawał, pilnie nasłuchując, i gdy się jeno ruszyło co niebądź kajś¹⁴⁴⁵ pod wsią, zawracał spiesznie, gderząc niby gniewnie na konie.

— A gdzieżeś to polazł, siwy? W Kłębową koniczynę, co? Widzicie ich, jakie to łajdusy! Smakuje wam cudze, co? A batem chceta po portkach? No, mówię, batem! — pograżał wielce srogo.

Ale koniska tak smacznie chrupały, jaże¹⁴⁴⁶ księdzu zbrakło serca na wypędzenie ze szkody, więc jeno¹⁴⁴⁷ rozglądał się a prawił z cicha:

— No żrej jeden drugi, żrej... już się za to zmówi jaki paciorek za Kłębową duszę albo i wynagrodzi czym szkodę! Nygusy, jak się to przypinają do świeżej koniczyny!

I znowu chodził tam i z nawrotem, pacierze mówił i stróżował ani się spodziewając, jako Antek patrzy w niego, słucha i z coraz większą niespokojnością wyczekuje na Jagusię.

Przeszło tak z parę dobrych pacierzów, gdy naraz Antkowi przyszło na myśl podejść do niego a wyznać się ze swoich frasunków.

— Taki nauczony, to może prędzej najdzie jaką radę! — rozważał cofając się cieniami pod stodołę i dopiero za węgłem śmiało wyszedł na miedzę i głośno zachrząkał.

A ksiądz posłyszawszy, że ktoś nadchodzi, zakrzyczał na konie:

— Szkodniki paskudne! To ani z oczów spuścić, zaraz w cudze jak te świnie! Wiśta kasztan! — I uniesłszy¹⁴⁴⁸ ubieru¹⁴⁴⁹ wypędzał je z pośpiechem.

— Boryna! Jak się masz? — wołał rozpoznawszy go z bliska.

— Dyć¹⁴⁵⁰ szukam dobrodzieja, byłem już na plebanii.

— A wyszedłem zmówić pacierze i przypilnować konisków, bo Walek poleciał do dworu. Ale takie znarowione szkodniki, że niech Bóg broni, rady nie mogę sobie dać z nimi. Patrz, jak się Kłębowi wysypało koniczyny, jak bór! Z mojego nasienia... Za to moją tak wymroziło, że został się tylko rumianek i osty! — westchnął żałośnie, przysiadając na kamieniu. — Siadajże, to sobie pogadamy! śliczna pora! Za jakie trzy tygodnie zadzwonią kosy! No, mówię ci!...

Antek przysiadł w podle¹⁴⁵¹ i zaczął z wolna rozpowiadać, z czym był przyszedł. Proboszcz słuchał uważnie, tabakę zażywał i na konie krzyczał raz po raz, kichając przy tym siarczyście.

— A gdzie! Ślepyś, że cudze? Widzisz je, świntuchy znarowione!...

Antkowi szło jakoś niesporo, zająkiwał się i plątał.

— Widzę, że ci coś ciężkiego dolega. Wyznaj się szczerze, to ci ulży, wyznaj! Przed kimże duszę wyżalisz, jak nie przed księdzem? — Pogładził go po głowie i uczęstował tabaką, że Antek nabrawszy śmiałości rozpowiedział mu wszystkie swoje frasunki.

Ksiądz długo ważył jego słowa, wzdychał i w końcu rzekł:

— Ja bym ci za borowego naznaczył pokutę kościelną: stawałeś w ojcowej obronie, a że był łajdus i luter, to niewielka stała się szkoda! Ale sądy ci nie darują. Najmniej posiedzisz ze cztery lata! I co ci tu radzić? Mój Boże, i w Ameryce ludzie żyją, i z kryminału też wracają. Ale jedno złe i drugie też nie lepsze.

Był za tym, żeby Antek uciekał choćby jutro, to znowu radził pozostać i odsiedzieć karę, a na ostatku powiedział:

— Jedno, co pewna: zdać się na Opatrzność i czekać zmiłowania Bożego.

— Hale, i wezmą me¹⁴⁵² w dybki¹⁴⁵³, w Sybir pognają...

— Wielu jednak powraca, sam znałem niejednego...

— Juści, jeno¹⁴⁵⁴ co to po latach zastanę w chałupie, co? A bo to kobieta da sama radę? Zmarnuje się wszystko! — szeptał bezradnie.

— Z duszy serca rad bym ci pomógł, ale cóż ja mogę... Czekaj, mszę świętą odprawię do Przemienienia Pańskiego na twoją intencję. Zapędź mi konie do stajni, późno! No, mówię ci, późno, czas spać!

Antek tak był przejęty turbacjami¹⁴⁵⁵, że wyszedłszy z księżego podwórza dopiero przypomniał sobie Jagusię i spiesznie do niej poleciał.

Juści, co już czekała skulona pod stodołą.

— Czekałam i czekałam!

Głos miała jakby schrypnięty od rosy.

— Mogłem się to księdzu wymówić? — Chciał ją objąć, odepchnęła go.

— Nie figle mi ta w głowie, nie ceckania!

— Dyć cię całkiem nie poznaję! — Czuł się dotknięty.

— Jakąś me ostawił, takusieńką i jestem...

— A niepodobna do się... — Przysunął się bliżej.

— Nie zafrasowałeś się o mnie bez¹⁴⁵⁶ tyla czasu, a teraz się dziwujesz?

— Że już i barzej¹⁴⁵⁷ nie sposób, ale mogłem to przylecieć do cię, co?

— A ja ostałam jeno z trupem a ze zgryzotami! — Zatrzęsła się z zimna.

— I ani ci w głowie postało zajrzeć do mnie, co inszego miałaś w myślach!...

— Czekałeś to me¹⁴⁵⁸, Jantoś¹⁴⁵⁹, czekałeś? — wyjąkała niedowierzająco.

— I jak jeszcze! A to kiej¹⁴⁶⁰ ten głupi co dnia wisiałem u kraty i oczy wypatrywałem za tobą, i co dnia cię czekałem! — Nagły żal nim zatrząsł.

— Jezu kochany! A tak me skląłeś tam za brogiem! A takiś przódzi¹⁴⁶¹ był zły! A kiej cię brali, to aniś spojrzał na mnie, aniś przemówił... Dobrze baczę¹⁴⁶², miałeś to dobre słowo la¹⁴⁶³ wszystkich, nawet la psa jeno¹⁴⁶⁴ nie la mnie! To już myślałam, że się wścieknę!

— Nie miałem złości do cię, Jaguś, nie. Ale jak się dusza człowiekowi zapiecze w zgryzocie, to by i siebie, i wszystek świat wytracił...

Milczeli stojąc tuż przy sobie, biedro w biedro. Księżyc świecił im prosto w twarze. Dyszeli ciężko, szarpani gryzącymi spominkami¹⁴⁶⁵, oczy im pływały w zakrzepłych łzach żalów i udręki.

— Nie tak to me¹⁴⁶⁶ kiedyś witałaś! — rzekł smutnie.

Rozpłakała się nagle i rzewliwie kiej¹⁴⁶⁷ dzieciątko.

— Jakże cię to mam witać, jak? Małoś to me już pokrzywdził i sponiewierał, że tera¹⁴⁶⁸ ludzie patrzą na mnie kiej¹⁴⁶⁹ na tego psa...

— Ja cię sponiewierałem? To przeze mnie? — Gniew go przejął.

— A przez ciebie! Przez ciebie wygnała me¹⁴⁷⁰ z chałupy ta flądra, to świńskie pomietło! Przez ciebie poszłam na pośmiech całej wsi...

— A wójta to już nie baczysz¹⁴⁷¹? a drugich, co? — buchnął groźnie.

— Wszyćko¹⁴⁷² bez ciebie! Wszyćko! — szeptała coraz bardziej rozżalona. — A czemuś me do się zniewolił jak tego psa? Miałeś przecież swoją kobietę. Głupia byłam, a tyś me tak opętał, co już świata Bożego za tobą nie widziałam! I czemuś me potem ostawił samą, na pastwę?

Ale i on porwany żalami zasyczał przez zaciśnięte zęby:

— To ja ci kazałem ostać moją macochą? Ja cię też pewnie niewoliłem, byś się tłukła z każdym, kto jeno chciał, co?

— To po coś mi nie wzbronił? Byś me miłował, to byś me nie dał na wolę, nie ostawiłbyś me samej, a jeno strzegł przed złą przygodą, jak to drugie robią! — skarżyła się boleśnie i tak pełna niezgłębionego żalu, że już nie poredził¹⁴⁷³ się bronić. Odpadły go wszystkie złoście¹⁴⁷⁴, a serce się rozdygotało kochaniem.

— Cichoj, Jaguś, cichoj, dzieciątko! — szeptał z tkliwością.

— I taka krzywda mi się stała, to i ty powstajesz na mnie jak wszystkie, i ty, i ty! — szlochała wspierając głowę o stodołę.

Usadził ją przy sobie na miedzy i jął przygarniać do serca a tulić, a głaskać po włosach i obcierając jej twarz zapłakaną, całował jej wargi roztrzęsione i te oczy zalane gorzkimi łzami, te kochane a tak przesmucone oczy. Pieścił ją, przyhołubiał¹⁴⁷⁵ i spokoił¹⁴⁷⁶, jak jeno poredził, że już płakała coraz ciszej przywierając doń i z taką dufnością uwiesiła mu się na szyi a kładła głowę na jego piersiach jakby na tym matczynym sercu, kaj¹⁴⁷⁷ tak lubo jest wypłakiwać wszystkie boleście a smutki...

Ale Antkowi już się mąciło w głowie, bo takie luboście biły od niej i tak go rozprażało jej ciepło, że coraz zajadlej całował i coraz mocniej ogarniał ją sobą...

Zrazu ani miarkowała¹⁴⁷⁸, do czego idzie i co się z nią wyrabia. Dopiero kiej¹⁴⁷⁹ się już całkiem poczuła w jego mocy i kiej jął rozgniatać jej wargi rozpalonymi całunkami, zaczęła się szarpać a prosić lękliwie, prawie z płaczem:

— Puść me¹⁴⁸⁰, Jantoś! Puść! Loboga, bo bede¹⁴⁸¹ krzyczeć!

Ale mogła się to już wydrzeć smokowi, kiej ściskał, jaże tchu brakowało i całą przejmował war i dygotania.

— Ostatni raz pozwól, ostatni! — skamlał ledwie już zipiąc.

Aż świat się z nią zakręcił i poleciała jakby na dno jakowegoś raju, a on ją wzion¹⁴⁸², jak to kiedyś brał, zapamiętale, przez lubą moc kochania, i dawała mu się też jak kiedyś, w słodkiej udręce niemocy, na niezmierzone szczęście, na śmierć samą...

Jak kiedyś, mój Jezu! Jak dawniej! Jak zawdy¹⁴⁸³!

Noc stała rozgwiażdżona, księżyc wisiał wysoko w pół nieba; nagrzane, rozpachnione powietrze obtulało pola pośpione w niezgłębionej cichości; cały świat leżał bez tchu w upojnym zapomnieniu i w słodkiej pieszczocie niepamięci.

A i w nich nie było już pomiarkowania o niczym, nic, kromie¹⁴⁸⁴ ognia i burzy, i nic, kromie wiecznie żądnej i wiecznie nienasyconej tęsknicy. Jak kiedy uschnięta drzewina ożeni się z pierunem i buchnie w niebo płomieniami, że już wraz giną hucząc weselną pieśń zatraty, tak i oni przepadali w jakichś nienasyconych żarach. Ożyły w nich dawne miłoście i zwarły się, strzelając bujnym, radosnym ogniem na to jedno mgnienie zapamiętania, na tę jedną tylko minutę ostatniej radości.

Bo kiej znowu siedli przy sobie, już im tak cosik¹⁴⁸⁵ omroczyło dusze, że spozierali¹⁴⁸⁶ na się trwożnie, ukradkiem, rozbiegając się oczami kieby ze wstydem i żalem.

Na darmo szukał wargami jej warg głodnych całunków, jak kiedyś: odwracała się z niechęcią.

Na darmo szeptał przezwiska co najsłodsze: nie odpowiadała, pilnie zapatrzona w księżyc; więc burzył się w sobie i chłódł, przejęty dziwną markotnością i żalami.

Siedzieli, nie wiedząc już, co mówić, niecierpliwiąc się jeno a wyczekując, które się pierwej ruszy i pójdzie sobie precz.

A w Jagusi jakby już wszystko wygasło ze szczętem i rozsypało się w popiół, bo ozwała się z przytajoną złością:

— Aleś me¹⁴⁸⁷ zniewolił, kiej¹⁴⁸⁸ ten zbój, no!

— Nie mojaś to, Jaguś, nie moja? — Chciał ją przygarnąć, odepchnęła go gwałtownie.

— Anim twoja, anim niczyja, rozumiesz? Niczyja!

Rozpłakała się znowu, ale już jej nie spokoił ni utulał, lecz po jakim czasie powiedział ważnym¹⁴⁸⁹ głosem:

— Jaguś, poszłabyś ze mną we świat?

— Kajże¹⁴⁹⁰ to? — podniesła¹⁴⁹¹ na niego zapłakane oczy.

— A choćby do samej Hameryki! Poszłabyś za mną, Jaguś?

— A cóż to poczniesz ze swoją kobietą?

Zerwał się, kieby¹⁴⁹² go kto biczem trzasnął.

— Prawdę pytam! Trutkę to jej zadasz czy co?

Pochwycił ją wpół, przygarnął krzepko i całując namiętnie po całej twarzy jął prosić a molestować, bych¹⁴⁹³ z nim jechała we świat, kaj¹⁴⁹⁴ by już ostali razem i na zawsze. Sporo czasu mówił o swoich zamysłach i nadziejach, czepił się bowiem nagle tej myśle¹⁴⁹⁵ uciekania z nią kiej¹⁴⁹⁶ pijany płota i kiej pijany też plótł, ogarnięty gorączkowym wzburzeniem. Wysłuchała wszystkiego do końca i odrzekła z przekąsem:

— Zniewoliłeś me¹⁴⁹⁷ do grzechu, to rozumiesz, com już do cna zgłupiała i uwierzę ci w bele¹⁴⁹⁸ bzdury...

Przysięgał na wszystko, jako¹⁴⁹⁹ świętą prawdę powieda¹⁵⁰⁰; nie chciała już nawet słuchać i wyrwawszy się z jego rąk szepnęła:

— Ani mi się śni uciekać z tobą. Po co? Abo mi to źle samej? — Obtuliła się zapaską rozglądając się uważnie. — Późno, muszę już bieżyć¹⁵⁰¹!

— Kajże¹⁵⁰² ci pilno, nikto¹⁵⁰³ przeciek¹⁵⁰⁴ z chałupy za tobą nie patrzy?

— Ale na ciebie pora. Już tam Hanka pierzynę wietrzy a wzdycha...

Rozżarł się na te słowa kiej¹⁵⁰⁵ pies i syknął urągliwie:

— Ja ci nie wypominam, kto tam na ciebie po karczmach wyczekuje...

— A jakbyś wiedział, co niejeden gotów czekać choćby do słońca, jakbyś wiedział! Sielnieś¹⁵⁰⁶ zadufany w siebie i rozumiesz, co jeno¹⁵⁰⁷ ty jeden jesteś! — gadała prześmiechając się zjadliwie.

— A to leć, choćby nawet do Żyda, leć! — wykrztusił.

Ale się nie ruszyła z miejsca; jeszcze stali przy sobie dysząc jeno¹⁵⁰⁸ ciężko a poglądając na się rozsrożonymi ślepiami, a kieby¹⁵⁰⁹ szukając w sobie tych jakichś słów najbarzej¹⁵¹⁰ bolących.

— Miałeś coś pedzieć¹⁵¹¹, to mi rzeknij, bo więcej już do cię nie wyjdę...

— Nie bój się, nie będę cię wywoływał, nie...

— Bo choćbyś mi nawet u nóg skamlał, to nie wyjdę.

— Juści, czasu ci nie starczy, do tylu musisz co noc wychodzić...

— A żebyś skapiał kiej ten pies! — skoczyła w pola na przełaj.

Nie pogonił jednak ni nawet zawołał za nią, widząc, jak leciała przez zagony kiej cień i przepadła pod sadami; przecierał tylko oczy kieby¹⁵¹² ze śpiku¹⁵¹³ a wzdychał markotnie.

— Zgłupiałem już do cna! Jezu, dokąd to baba może zaprowadzić.

Było mu czegoś dziwnie wstyd, gdy wracał do chałupy; nie mógł sobie darować tego, co się stało, i srodze się tym gryzł i męczył.

Pościel gotowa już czekała na niego w sadzie, w półkoszkach, gdyż w izbie nie sposób było wyspać z powodu gorąca i much.

Ale nie zasnął; leżał wpatrzony w dalekie migoty gwiazd i nasłuchując cichych stąpań nocy rozważał se o Jagusi.

— Ni z nią, ni przez¹⁵¹⁴ niej! A żebyś! — zaklął z cicha i wzdychał żałośnie, i przewracał się z boku na bok, i odrzucał pierzynę, stawiając nogi na chłodnej, orosiałej trawie, ale śpik nie przychodził i myśle¹⁵¹⁵ o niej nie ustawały ni na to oczymgnienie¹⁵¹⁶.

Któreś dziecko zapłakało w chałupie i zamamrotała cosik¹⁵¹⁷ Hanka; uniósł głowę, ale po chwili przycichło i znowu opadły go deliberacje¹⁵¹⁸ i szły przez niego kiej¹⁵¹⁹ te wiośniane, pachnące zwiewy kolebiące duszę słodkimi spominkami¹⁵²⁰; ale już się im nie dał w niewolę, a na sprzeciw, rozglądał się w nich trzeźwo, że w końcu przyszedł do tego, co¹⁵²¹ sobie rzekł uroczyście, jakby na świętej spowiedzi:

— Raz temu musi być koniec! Wstyd to i grzech! Co by to znowu ludzie pedzieli¹⁵²²! Dyć ociec dzieciom jestem i gospodarz! Musi być koniec.

Postanawiał, ale było mu jej żal, nieopowiedzianie żal.

— Niech se¹⁵²³ jeno¹⁵²⁴ człowiek raz jeden pofolguje¹⁵²⁵, a już się tak pokuma ze złem, co go i śmierć nie rozdzieli! — medytował gorzko i górnie.

Świt się już robił, całe niebo przyodziewało się kieby¹⁵²⁶ w te zgrzebne gzło¹⁵²⁷, ale Antek jeszcze nie spał, zaś kiej biały dzień jął mu zazierać w oczy, przyleciała go budzić Hanka. Podniósł na nią schmurzoną twarz, lecz taki dziwnie był la¹⁵²⁸ niej dobry, że skoro mu opowiedziała, z czym to wczoraj przychodził kowal późnym wieczorem, pogłaskał ją po nieuczesanych włosach.

— Kiej się udało ze zwózką, to ci już cosik kupię na jarmarku.

Rozradowała się taką łaską i dalejże molestować, aby też kupić oszkloną szafę na talerze, jaką miały organisty¹⁵²⁹.

— Pokrótce to se zamyślisz o dworskiej kanapie! — zaśmiał się, przyobiecując jednak, co jeno¹⁵³⁰ prosiła, i wstał prędko, robota bowiem czekała i trza było kark podać w jarzmo i ciągnąć jak co dnia.

Rozmówił się jeszcze z kowalem i zaraz po śniadaniu Pietrka wyprawił do wożenia gnoju, a sam pojechał w parę koni do lasu.

W porębie jaże¹⁵³¹ huczało od roboty; sporo narodu kręciło się przy obróbce drzewa naciętego zimą, że kieby¹⁵³² to nieustanne kucie dzięciołów, tak rozlegało się bicie siekier i trzeszczenie pił; zaś w bujnych trawach poręby pasły się lipeckie stada i dymiły ogniska.

Spomniał, co się tu kiedyś wyrabiało, i pokiwał głową widząc, jak to już zgodnie robią razem Lipczaki z rzepecką szlachtą i drugimi.

— Bieda ich doprowadziła do rozumu. I potrza to było wszystkiego, co? — wyrzekł do Filipa, syna Jagustynki, okrzesującego chojary.

— A kto temu był winowaty, jak nie dziedzic a gospodarze! — mruknął ponuro chłop, nie przestając obrąbywać gałęzi.

— Ale może już najbarzej złoście¹⁵³³ i głupie podjudzania.

Przystanął w miejscu, kaj¹⁵³⁴ był zakatrupił borowego, i tak go cosik¹⁵³⁵ złego sparło¹⁵³⁶ pod piersiami, jaże zaklął:

— Ścierwa, przez niego cała moja marnacyja! Bym poredził¹⁵³⁷, to bym ci jeszczek¹⁵³⁸ dołożył! — splunął i wziął się do roboty.

I już całe dnie woził na tartak, przypinając się do pracy z taką zapamiętałością, jakby się chciał zarobić na śmierć, lecz mimo tego nie zabił pamięci o Jagusi ani o tej sprawie nieszczęsnej.

Któregoś dnia powiedział mu Mateusz, że kupili grunt na Podlesiu, dziedzic dał na spłatę i jeszcze przyobiecał zrzynów i łat, zaś ślub Nastusi odłożyli, póki Szymek jako tako się nie zagospodaruje.

Co go ta obchodziło cudze, mało to jeszcze miał swoich turbacji¹⁵³⁹? A do tego kowal już prawie codziennie i na różne sposoby straszył go sprawą i z wolna, ostrożnie, a wielce chytrze napomykał, że gdyby mu było pilno potrza, to ten i ów dałby pieniędzy...

Antek już sto razy gotów był prasnąć wszystko i uciekać, ale co spojrzał na wieś i co sobie wziął w myśle, jako pójdzie stąd na zawsze, to go taki strach ogarniał, iż wolałby kryminał, wolałby wszystko najgorsze, bele¹⁵⁴⁰ nie to.

Ale i o kryminale myślał z rozpaczą w duszy.

Więc z tego bojowania ze sobą zmizerował się, zgorzkniał i stał się w chałupie srogi a niewyrozumiały. Hanka w głowę zachodziła, na darmo próbując się wywiedzieć, co mu się stało. Nawet zrazu podejrzewała, jako znowu spiknął się z Jagusią; ale co oko miała bystre, a odpasiona Jagustynka też za nimi patrzała i drugie potwierdzali, że wyraźnie stronią od siebie i nikaj¹⁵⁴¹ się nie schodzą, to się już uspokoiła z tej strony. Cóż z tego, że mu służyła jak mogła najwierniej, że już jadło miał wybrane i na porę, w chałupie ochędożny¹⁵⁴² porządek, że gospodarka szła jak najlepiej, kiej¹⁵⁴³ cięgiem był zły, chmurny, o bele¹⁵⁴⁴ co poniewierał i dobrego słowa jej nie dawał.

A już było najciężej, kiedy chodził cichy, strapiony, smutny kiej noc jesienna i ani się gniewał, ani uprzykrzał, a jeno ciężko wzdychał i na całe wieczory szedł do karczmy pić ze znajomkami.

Pytać otwarcie nie miała śmiałości, a Rocho klął się, że też nie wie o niczym, co mogło być prawdą, gdyż stary przychodził teraz jeno¹⁵⁴⁵ na noc, a całe dnie wędrował po okolicy ze swoimi książeczkami, a nauczając pobożne nabożeństwa do Serca Jezusowego, którego urzędy wzbraniały odprawować po kościołach.

Aż któregoś wieczora, kiedy siedzieli jeszcze w izbie przy miskach, bo wiater¹⁵⁴⁶ się był zerwał¹⁵⁴⁷ po zachodzie, psy całą hurmą zaszczekały nad stawem. Rocho położył łyżkę pilnie nasłuchując.

— Ktoś obcy! Trza¹⁵⁴⁸ wyjrzeć.

A tyla co jeno¹⁵⁴⁹ wyszedł, powrócił blady i rzekł prędko:

— Pałasze brzęczą na drodze! Jakby pytały, na wsi jestem!

Skoczył w sad i zginął.

Antek zbladł śmiertelnie i skoczył na równe nogi. Psy już docierały w opłotkach, na ganku rozległy się ciężkie stąpania.

— A może to już po mnie? — jęknął w trwodze.

Wszyscy jakby zmartwieli ujrzawszy na progu strażników.

Antek nie mógł się poruszyć, a jeno¹⁵⁵⁰ latał oczyma po wywartych¹⁵⁵¹ oknach i drzwiach. Szczęściem, co Hanka całkiem przytomnie zapraszała ich siedzieć podsuwając ławę.

Grzecznie się przywitali, tak się zarazem przymawiając o kolację, że musiała im nasmażyć jajecznicy.

— Kajże¹⁵⁵² tak późno? — zapytał wreszcie Antek.

— Po służbie! Dzieło u nas niemałe! — odrzekł starszy wodząc oczami po zebranych w izbie.

— Pewnie za złodziejami? — dorzucił Antek śmielej, wynosząc flachę z komory.

— I za złodziejami, i za drugim! Przepijcie do nas, gospodarzu!

Napił się z nimi. Przypięli się do jajecznicy, jaże¹⁵⁵³ łyżki dzwoniły.

Wszyscy siedzieli cichuśko kiej¹⁵⁵⁴ te przytrwożone trusie¹⁵⁵⁵.

Strażnicy wymietli miskę do czysta, przepili jeszcze gorzałką i starszy obcierając wąsy rzekł uroczyście:

— Dawno was wypuścili z turmy, a?

— Niby to pan starszy nie wiedzą!

Rozdygotał się ździebko¹⁵⁵⁶.

— A gdzież to Rocho? — spytał nagle starszy.

— Któren¹⁵⁵⁷ Rocho? — zrozumiał w mig i znacznie się uspokoił.

— Podobno u was żyje, kakoj¹⁵⁵⁸ to Rocho?

— A może pan starszy mówią o tym dziadku, co to chodzi po wsi? Prawda, dyć¹⁵⁵⁹ go Rochem wołają!

Strażnik rzucił się niecierpliwie i rzekł groźnie:

— Nie róbcie szutek¹⁵⁶⁰, przecież mieszka u was, wiadomo!

— Pewnie, co nieraz siedział u nas, ale siedział i u drugich. Proszalny dziadek, to kaj mu popadnie, tam i na noc głowę przytuli. Dziś w chałupie, indziej w obórce, a niekiedy i prosto pode płotem. Cóż to pan starszy upatrzył se na niego?

— Tak cóż by, nic, po znajomości pytam...

— Poczciwy człowiek, wody nikomu nie zamąci — wtrąciła Hanka.

— Nu, my znamy¹⁵⁶¹, kto on taki, znamy! — mruknął znacząco, próbując różnymi sposobami wypytywać o niego. Nawet już tabaką częstował, ale wszyscy tak gadali cięgiem¹⁵⁶² jedno w kółko, że nie mogąc niczego przewąchać podniósł się z ławy ze złością: — A ja mówię, że mieszka u was w chałupie!

— Przeciek¹⁵⁶³ go w kieszeń nie schowałem! — odburknął Antek.

— Ja tu po służbie, ponimajcie¹⁵⁶⁴, Boryna! — cisnął się groźnie starszy, ale jakoś się udobruchał dostawszy na drogę mendel jajków¹⁵⁶⁵ i sporą osełkę świeżego masła.

Witek poszedł za nimi trop w trop, rozpowiadając potem, jako wstępowali do sołtysa i próbowali zazierać¹⁵⁶⁶ do poniektórych okien jeszcze oświetlonych, jeno co¹⁵⁶⁷ pieski tak naszczekiwały, że nie poredziwszy nikaj zajrzeć kryjomo¹⁵⁶⁸, z niczym odeszli.

Ale to zdarzenie tak jakoś dziwnie rozebrało Antka, że skoro jeno¹⁵⁶⁹ został sam na sam z żoną, zaczął się wyznawać z utrapień.

Słuchała z bijącym sercem, uważnie, nie przepuszczając ani jednego słowa, dopiero kiej¹⁵⁷⁰ w końcu zapowiedział, jako¹⁵⁷¹ im już nic nie pozostaje, jeno¹⁵⁷² przedać¹⁵⁷³ wszystko i uciekać we świat, choćby do Hameryki, stanęła przed nim pobladła kieby¹⁵⁷⁴ ściana.

— Nie pódę¹⁵⁷⁵ i dzieci na zatratę nie pozwolę! — wyrzekła groźnie — nie pódę! A jak mnie przyniewolisz, to siekierą łby dzieciom porozbijam, a sama choćby do studni! Prawdę mówię, tak mi, Panie Boże, dopomóż! Zapamiętaj to sobie! — krzyczała klękając przed obrazami jakby do uroczystej przysięgi.

— Cichoj! Dyć¹⁵⁷⁶ jeno¹⁵⁷⁷ tak mówię!

Wytchnęła nieco i rzekła ciszej, ledwie już łzy powstrzymując:

— Odsiedzisz swoje i wrócisz! Nie bój się, dam se radę... nie uronię ci ni zagona, jeszcze me¹⁵⁷⁸ nie znasz... nie popuszczę z pazurów. Pan Jezus pomoże, to i taki dopust udźwignę — płakała cicho.

Medytował długo i w końcu powiedział:

— To bedzie¹⁵⁷⁹, co Bóg da! Trza¹⁵⁸⁰ poczekać na sprawę.

Że na nic się zdały chytre kowalowe zabiegi.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

VI

— Uwal się już raz i nie przeszkadzaj! — mruknął zgniewany Mateusz, przewracając się na drugi bok.

Szymek przywarł na chwilę, a skoro tamten znowu zachrapał, jął¹⁵⁸¹ się cicho przebierać ze sąsieka¹⁵⁸², gdyż mu się przywidziało, jako¹⁵⁸³ do stodoły, kaj¹⁵⁸⁴ spali, już się wdzierają mąty pierwszych świtań.

Omackiem zbierał po klepisku narzędzia, jeszcze wczoraj nagotowane, i tak się śpieszył, że mu raz po raz cosik leciało z rąk z przeraźliwym brzękiem, jaże¹⁵⁸⁵ Mateusz klął przez śpik¹⁵⁸⁶.

Ale nad ziemiami leżały jeszcze ciemnice, jeno¹⁵⁸⁷ gwiazdy były już bladawe, na wschodniej stronie ździebko¹⁵⁸⁸ się przezierało i pierwsze kury biły skrzydłami krzykając zachryple.

Szymek zebrał w taczki, co jeno¹⁵⁸⁹ miał, i skradając się cichuśko kole¹⁵⁹⁰ chałupy wydostał się nad staw.

Wieś spała kiej¹⁵⁹¹ zabita, nawet pies nie zaszczekał, a w cichości słychać było jeno bulgotanie wody przeciskającej się przez zapuszczone stawidła¹⁵⁹² młyna.

Na drogach, przycienionych sadami, było jeszcze tak ciemno, że ledwie kajś niekaj¹⁵⁹³ zamajaczyła bielona ściana, zaś staw tyla jeno przezierał z nocy, co tym lśnieniem odbijających się gwiazd.

Ale dochodząc matczynej chałupy zwolnił kroku, pilnie nasłuchując, gdyż w opłotkach jakby ktosik chodził z cichym a nieustającym mamrotem.

— Kto tam? — posłyszał naraz głos matki.

Zdrętwiał i stał z zapartym oddechem, nie śmiejąc się poruszyć, zaś stara nie doczekawszy się odpowiedzi znowu jęła chodzić.

Widział ją kieby¹⁵⁹⁴ cień snującą się pod drzewami; macała sobie drogę kijaszkiem i chodziła odmawiając półgłosem litanię.

— Tłuką się po nocy kiej Marek po piekle — pomyślał, ale westchnął jakoś żałośnie i cichuśko, strachliwie przemknął się dalej. — Gryzie ich moja krzywda! Gryzie! — powtórzył z głęboką uciechą, wychodząc na szeroką, wyboistą drogę za młynem i naraz pognał, jakby go cosik popędzało, nie bacząc już na doły ni kamienie.

Wstrzymał się dopiero pod krzyżem, na rozstajach dróg podleskich. Za ciemno było jeszcze stawać do roboty, więc se przysiadł pod figurą odzipnąć nieco i poczekać.

— Złodziejska godzina, nie sposób rozeznać zagona od boru — mruczał brodząc oczyma po świecie. Pola stały jeszcze potopione w rozmrowionych ciemnościach, ale na niebie już się coraz barzej jarzyły złociste smugi świtania.

Dłużył mu się czas, że jął się pacierza, ale co jeno¹⁵⁹⁵ tknął ręką orosiałej ziemi, to gubił słowa i spominał se z lubością, jako już idzie na swoje, na gospodarkę.

— Mam cię i nie popuszczę — myślał hardo, radośnie i z niezmierną zapamiętałością kochania wżerał się rozgorzałymi ślepiami w skołtunione pod lasem ciemnoście, kaj już czekały na niego te sześć morgów kupione od dziedzica.

— Przygarnę ja was, sieroty kochane, i nie opuszczę, póki życia! — mamrotał ściągając kożuch na rozmamlane piersi, bo go był chłód ździebko przejmował, i wsparłszy się w krzyż plecami, zapatrzony w świtania zachrapał rychło zmorzony śpikiem.

Już pola szarzały kiej¹⁵⁹⁶ wody szeroko rozlane, a siwe od rosy zboża trącały go rozruchanymi kłosami, gdy zerwał się na nogi.

— Dzień kiej wół, pora na robotę — szepnął przeciągając koście¹⁵⁹⁷ i klęknął pod krzyżem do pacierza, ale nie trzepał na pytel¹⁵⁹⁸, jak to zawdy¹⁵⁹⁹ robił, bele¹⁶⁰⁰ jeno zbyć, a dużo nawzdychać, a w piersi się nagrzmocić i tyla się nażegnać, jaże¹⁶⁰¹ kulas¹⁶⁰² zdrętwieje: dzisiaj było inaczej, o wspomożenie bowiem Pańskie zabłagał rzewliwie i tak ze wszystkiej duszy, jaże mu łzy pociekły, i obejmując Jezusowe nóżki zaskamlał wpatrzony wiernymi ślepiami w Jego twarz umęczoną i świętą:

— Dopomóż, Jezu miłosierny! Rodzona mać¹⁶⁰³ me¹⁶⁰⁴ ukrzywdziła, Tobie się jeno oddawam¹⁶⁰⁵, sierota! pomóż! Dyć¹⁶⁰⁶, kiej¹⁶⁰⁷ ten ostatni, na ciężki wyrobek staję! Juści, com grzeszny, ale me spomóż, Panie miłosierny, to już na mszę dam abo i na dwie! Świec nakupię, a jak się dorobię, to nawet baldach sprawię! — prosił i przyobiecywał, serdecznie przywierając wargami do krzyża, obszedł go na kolanach, ucałował pokornie ziemię i wstał wielce skrzepiony i dufny w siebie.

I mocnym się poczuł, i gotowym już na wszystko, i tak dobrej myśle¹⁶⁰⁸, że ująwszy ciężkie taczki pchał je kiej¹⁶⁰⁹ piórko, hardo tocząc oczami po Lipcach leżących niżej, a całych jeszcze we mgłach, z których jeno kościelna wieża biła wysoko, grając w zorzach pozłocistym krzyżem.

— Obaczycie! Hej! obaczycie! — krzykał radośnie, wchodząc na swoje gronta. Leżały tuż pod lasem, jednym bokiem przywarte do pól lipeckich, ale Boże się zmiłuj, co to były za gronta! Kawał dzikiego ugoru, pełen dołów po cegielni, szutrowisk¹⁶¹⁰ i kamionek obrosłych cierniami. Dziewanny, psi rumianek i końskie szczawie bujnie się pleniły po wzgórkach, a kaj niekaj¹⁶¹¹ z trudem wynosiła się pokręcona sosenka, to kępa olch lub jałowców, zaś po dołkach i młakach¹⁶¹² sitowia i trzciny burzyły się kiej młode bory. Słowem, ziemia była taka, co pies by nad nią zapłakał, że nawet sam dziedzic odradzał, ale chłopak się uparł.

— W sam raz la mnie! Uredzę i takiej!

I Mateusz go odwodził, ze strachem spoglądając na to dzikie wywieisko, kaj jeno pieski folwarczne odprawiały swoje wesela, ale Szymek cięgiem prawił swoje, a w końcu twardo powiedział:

— Rzekłem! Każda ziemia dobra, jak się jej człowiek dołoży!

I wziął ją, bo dziedzic sprzedał tanio, po sześćdziesiąt rubli morgę, i jeszcze przyobiecał pomoc w drzewie i różnościach.

— Hale, co bym ta nie miał poredzić! — wykrzyknął oblatując ją rozgorzałymi oczyma i złożywszy taczki na miedzy jął obchodzić swoje granice, znaczone nawtykanymi gałęziami.

Chodził z wolna i w takiej cichej a głębokiej radości, jaże¹⁶¹³ serce biło mu kiej¹⁶¹⁴ młotem i gardziel zatykało. Chodził układając sobie w głowie po porządku, co robić i od czego zaczynać. Przecież to miał robić la siebie, la Nastusi, la przyszłego rodu Paczesiów, to się tak był sprężył w mocy i srogiej ochocie, jako ten głodny wilk, gdy przychwyci barana i dorwie się żywego mięsa.

I obszedłszy całe pole jął rozważnie wybierać miejsce pod chałupę.

— Rychtyk najlepsze, wieś naprzeciw i bór pod bokiem, łacniej będzie o drzewo i ciszej na zimę — rozważał i oznaczywszy kamieniami cztery węgły ściepnął¹⁶¹⁵ kożuch, przeżegnał się i splunąwszy w garście wziął się do równania ziemi a karczunków.

Dzień się już był podniósł złocisty, od wsi leciały porykiwania stad wypędzanych na paszę, skrzypiały żurawie, ludzie wychodzili do roboty, turkotały po drogach wozy i niesły się przeróżne głosy wraz z leciuśkim wiaterkiem, któren zaswywolił we zbożach, wszystko szło jak co dnia, tylko Szymek, nie bacząc na nic, jakby się zapamiętał w pracy, niekiedy jeno prostował grzbiet, odzipiał, przecierał oczy zalane potem i znowu przypinał się do ziemi kieby ta pijawka nienasycona, mamrocząc cięgiem wedle swego zwyczaju do każdej rzeczy, jakby do czegoś żywego.

Jął się był właśnie wyważania wielgachnego kamienia i prawił:

— Wyleżałeś się, odpocząłeś, to mi teraz możesz chałupę podeprzeć.

A wycinając krze tarniny, mówił ze szydliwym prześmiechem:

— Nie broń się, głupie! myśli, co mi się oprze! Hale! ostawie cię to, byś portki ozdzierało, co?

Zaś do kamionek odwiecznych rzekł:

— I was ruszę, ciężko gnieść się na kupie! Bruk z waju wyrychtuję kole obory, jak u Borynów!

A niekiedy nabierając oddechu ogarniał swoją ziemię miłującymi oczami a szeptał gorąco:

— Mojaś ty! Moja! Nikto mi cię nie wydrze!

I współczując tej biedocie zachwaszczonej, płonej, nieurodzajnej i opuszczonej, dodawał pieszczotliwie kieby¹⁶¹⁶ do dzieciątka:

— Poczekaj ździebko¹⁶¹⁷, sieroto, uprawię cię, napasę, wyceckam, że rodzić będziesz jak i drugie¹⁶¹⁸. Nie bój się, dogodzę ci, dogodzę.

Słońce się podniesło¹⁶¹⁹ na pola i zaświeciło mu prosto w oczy.

— Panie Boże zapłać! — wyrzekł przymrużając oczy. — Na gorąc znowu idzie i suszę — dodał, bo wynosiło się srodze rozczerwienione.

Pokrótce ozwała się i sygnaturka na kościele, a nad lipeckimi kominami podnosiły się z wolna modrawe słupy dymów.

— Podjadłbyś se tera, gospodarzu, co? — przyciągnął pasa — jeno ci już matka dwojaków nie przyniesą, nie — westchnął smutnie.

I na podleskich rolach zaroiło się od ludzi, stawali, jak i on, do roboty na co dopiero nabytych ziemiach; dojrzał Stacha Płoszkę, orzącego w parę tęgich koni.

— Mój Jezu, kiedy to dasz choćby jednego — pomyślał.

Wachnik Józef zwoził kamienie na fundamenta chałupy, Kłąb ze synami okopywał rowem swoją ziemię, a Grzela, wójtów brat, przy samym krzyzie¹⁶²⁰ nade drogą coś długo rozmierzał tyką.

— Miejsce jakby wybrane pod karczmę — zauważył Szymek.

Grzela oznaczywszy kołkami wymierzony plac przyszedł z pozdrowieniem.

— Ho, ho! robisz, widzę, za dziesięciu! — podziw miał w oczach.

— A bo mi to nie potrza? Cóż to mam? Jedne portki a te gołe pazury! — mruknął nie odrywając rąk od roboty.

Grzela poradził mu to i owo i wrócił do swojego, a po nim zachodziły i drugie, kto z dobrym słowem, kto na pogwarę, a kto jeno wykurzyć papierosa i zębów naszczerzyć, ale Szymek odpowiadał coraz niecierpliwiej, że już w końcu ostro krzyknął na Pryczka:

— Robiłbyś swoje i drugim nie przeszkadzał! Świątki se juchy robią!

I ostał sam, bo go już omijali.

Słońce podnosiło się coraz wyżej, wisiało już nad kościołem, niesło się niepowstrzymanie zalewając świat ślepiącą jasnością i żarem, wiater się był kajś zadział, że już gorąc bez przeszkody ogarniał ziemię rozmigotaną przysłoną, w której zboża pławiły się kieby w tym rozbełtanym, cichuśkim wrzątku.

— Mnie ta rychło nie spędzisz — rzekł jakby przeciw słońcu i dojrzawszy Nastusię ze śniadaniem wyszedł naprzeciw, łapczywie zabierając się do dwojaków.

Nastusia jakoś markotnie spozierała po polach.

— A bo się to co urodzi na takich zdziarach i mokradłach!

— Wszystko się urodzi, obaczysz, co i pszenicę miała będziesz na placki.

— Czekaj tatka latka, jak kobyłę wilcy zjedzą.

— Nie zjedzą, Nastuś! Gront jest, to i łacniej przeczekać, dyć całe sześć morgów nasze — prawił pojedając z pośpiechem.

— Juści, to ziemi pewnie ugryzie! A jak to przezimujemy?

— Moja w tym głowa, nie turbuj się¹⁶²¹! O wszyćkim¹⁶²² deliberowałem¹⁶²³ i wszyćkiemu najdę¹⁶²⁴ zaradę! — Odsunął puste dwojaki, przeciągnął koście i powiódł ją pokazując i tłumacząc.

— W tym miejscu stanie chałupa! — zawołał radośnie.

— Stanie! Z błota ją pewnie ulepisz kiej¹⁶²⁵ jaskółka!

— A z drzewa i gałęzi, i z gliny, i z piasku, i z czego się jeno da, bele tylko w niej przetrzymać z jakiś roczek, póki się nie wspomożemy.

— Sielny¹⁶²⁶ dwór, widzę, zamyślasz! — warknęła niechętnie.

— Wolę w budzie niźli u kogo na komornym.

— Mówiła Płoszkowa, żeby się do nich sprowadzić na przezimowanie, i sama się ochfiarowała dać nam izbę, z dobrego serca.

— Z dobrego serca. A juści, pewnikiem chce zrobić na złość matce, dyć się żrą ze sobą kiej te psy. Torba zapowietrzona, nie potrzebuję jej dobrości. Nie bój się, Nastuś, wyrychtuję ci taką chałupę, że i okno będzie, i komin, i wszyćko, co ino potrza. Obaczysz, że jak ament w pacierzu¹⁶²⁷ tak za trzy niedziele¹⁶²⁸ stanie gotowa, żebym se miał kulasy¹⁶²⁹ urobić, a stanie.

— Hale, sam to pewnie postawisz!

— Mateusz mi pomoże, przyobiecał!

— Nie dałaby to matka jakiego wspomożenia? — powiedziała lękliwie.

— Żebym skapiał, a prosił ich nie będę! — wykrzyknął, ale widząc, co jeszcze barzej posmutniała, wielce się sfrasował i kiej przysiedli pod żytem, jął jękliwie tłumaczyć:

— A mogę to, Nastuś? Jakże, wygnała me i na ciebie pomstuje.

— Mój Boże, żeby choć jaką krowinę dali, a to jak te najgorsze dziadaki, przez¹⁶³⁰ niczego, jaże¹⁶³¹ strach pomyśleć.

— Będzie i krowa, Nastuś, będzie, jużem se jedną upatrzył.

— Bo to ani chałupy, ani bydlątka, ani nic! — zapłakała przytulając się do niego, obcierał jej oczy, głaskał po głowinie, ale że i jemu robiło się żałośnie, co dziw sam nie beknął¹⁶³², to porwał się na nogi, chycił¹⁶³³ za łopatę i krzyknął jakby srodze zgniewany.

— Bój się Boga, kobieto, tylachna¹⁶³⁴ roboty, a ty jeno¹⁶³⁵ wyrzekasz?

Podniesła¹⁶³⁶ się, pełna ciężkich turbacji¹⁶³⁷ a trosk niemałych.

— Bo jeśli z głodu nie pomrzem, to nas wilki zjedzą na tym wywieisku.

Rozgniewał się na dobre i bierąc¹⁶³⁸ się do roboty rzekł twardo:

— Masz buczeć i pleść bele¹⁶³⁹ co, to lepiej ostań se¹⁶⁴⁰ w chałupie.

Chciała się przygarnąć do niego i udobruchać, ale ją odepchnął.

— Hale, pora tera na jamory¹⁶⁴¹, juści¹⁶⁴²! — dał się jednak ugłaskać, choć się ta jeszcze sierdził¹⁶⁴³ na babie gadanie, że odeszła spokojna i nawet wesoła.

— Loboga! Dyć i kobieta człowiek, a po człowieczemu nie wyrozumie. Płacze jeno a lamenty, samo z nieba nie spadnie, jak się kulasami nie wyrobi. Kieby te dzieci, to śmiech, to płacz, to złoście i wyrzekania! Loboga!

Mamrotał przypinając się do roboty, że wnet zapomniał o całym świecie.

I już tak pracował dzień w dzień, o pierwszym świcie się zrywał i wracał późnym wieczorem, że często gęby nie ozwarł¹⁶⁴⁴ do nikogo przez cały dzień, jadło przynosiła mu Tereska albo kto drugi, gdyż Nastusia odrabiała przy księżych ziemniakach.

Zrazu zaglądał do niego ten i ów, ale że nierad był pogwarom, to jeno z dala poglądali dziwując się jego niestrudzonej pracy.

— Kwarda¹⁶⁴⁵ jucha! Kto by się to był spodział — mruknął Kłąb.

— A bo to nie Dominikowe nasienie! — wykrzyknął ze śmiechem ktosik drugi, ale Grzela, któren go od samego początku pilnie obserwował, rzekł:

— Prawda, że haruje kiej¹⁶⁴⁶ wół, ale trza by mu ździebko ulżyć.

— Juści, sam nie uradzi, trza by, wart tego! — przytwierdzali, jeno¹⁶⁴⁷ co nikto¹⁶⁴⁸ się nie pokwapił¹⁶⁴⁹ na pierwszego, wyczekując, jaże sam poprosi.

Ale Szymek nie prosił, ani mu to w głowie postało, więc też któregoś dnia srodze się zdumiał dojrzawszy jakiś wóz jadący ku niemu.

Jędrzych powoził i już z dala krzyczał wesoło:

— Pokaż, kaj¹⁶⁵⁰ mam podorywać! Dyć to ja!

Szymek dopiero po długiej chwili uwierzył oczom.

— Żeś się to ważył, no, spierą cię, chudziaku, obaczysz.

— A niechta! a jak me spierą, to już całkiem do ciebie przystanę.

— I sameś to umyślił mi pomagać?

— A sam! Dawno chciałem, jenom się bojał, pilnowali me¹⁶⁵¹ i zrazu Jagusia też odradzała — rozpowiadał szeroko, bierąc się do roboty, że już razem orali cały dzień, a odjeżdżając obiecał przyjechać jeszcze i nazajutrz.

I przyjechał równo ze słońcem, a Szymek zaraz obaczył jego poliki ździebko posinione, ale spytał się dopiero przed wieczorem:

— Silne piekło ci zrobili?

— I... ślepi, to im niełacno me zmacać, a sam przeciek pod pazury nie wlezę — powiadał jakoś markotnie.

— A Jagna cię nie wydała?

— Jagusia przeciek nie stoi nam na zdradzie.

— Póki jej cosik do łba nie strzeli, kto to wyrozumie kobiety! — westchnął żałośnie i wzbronił mu więcej przyjeżdżać.

— Sam se już dam radę, pomożesz mi później przy siewach.

I znowu ostał sam, i robił niestrudzenie kiej ten koń w kieracie, nie bacząc na utrudzenie ni na żar, dnie bowiem szły takie gorące, rozprażone a duszne, że ziemia pękała, wody wysychały, trawy żółkły, a zboża stały ledwie już żywe w owej piekielnej pożodze, pola robiły się puste i głuche, gdyż nie sposób było wytrzymać przy robocie, prosto żywy ogień lał się z nieba i słońce wyżerało ślepie. Zbielałe, mętne niebo wisiało kieby¹⁶⁵² ta ognista, rozdrgana płachta, obtulająca wszystką ziemię taką spieką, że ni wiater się poruszył, ni zaruchały się drzewa, ni ptak zaśpiewał lebo¹⁶⁵³ głos ludzki się kaj¹⁶⁵⁴ zerwał, a co dnia jednako ze wschodu na zachód wędrowało słońce siejąc nieubłaganie ogień i posuchę.

A i Szymek co dnia jednako stawał do roboty, nie dając się spędzić upałom, że nawet już noce przesypiał na polu, bele jeno czasu nie mitrężyć¹⁶⁵⁵, aż go Mateusz hamował w onej zajadłości, ale mu rzekł krótko:

— W niedzielę se odpocznę!

Jakoż w sobotę wieczorem przyszedł do chałupy, ale tak przemordowany, iż zasnął przy misce, a nazajutrz spał prawie cały dzień, bo dopiero na odwieczerzu zwlókł się był z barłogu i przybrawszy się odświętnie zasiadł przed kopiastymi michami; chodziły też kole¹⁶⁵⁶ niego kobiety kieby¹⁶⁵⁷ kole tej ważnej osoby, często dokładając i bacząc na każde skinienie, on zaś, nałożywszy się¹⁶⁵⁸ do syta, pasa popuścił, kości rozprostował i huknął wesoło:

— Bóg zapłać, matko! A tera¹⁶⁵⁹ chodźma¹⁶⁶⁰ się ździebko¹⁶⁶¹ poweselić!

I ruszył z Nastusią do karczmy, a za nimi Mateusz z Tereską.

Żyd kłaniał mu się w pas, gorzałkę stawiał bez wołania i gospodarzem przezywał, z czego Szymek niemało się puszył i podpiwszy se galancie¹⁶⁶², darł się między najpierwsze i swoje o wszyćkim powiedał¹⁶⁶³.

W karczmie było ludno i muzyka przygrywała la¹⁶⁶⁴ większej ochoty, ale nikto się jeszcze nie brał do tańców, a jeno przepijali do się, biadoląc na gorąc, to na przednówek, jak to zwyczajnie w karczmie.

Przyszły nawet Boryny z kowalami, ale powiedli się do alkierza i musi co¹⁶⁶⁵ se¹⁶⁶⁶ niezgorzej używali, bo Żyd raz po raz nosił im gorzałkę¹⁶⁶⁷ a piwo.

— Antek patrzy dzisia w swoją kobietę kieby gapa w gnat, że nawet człowieka nie poznaje — wyrzekał markotnie Jambroż, na darmo zazierając do alkierza, skąd się roznosiły brzękliwe, lube głosy.

— Bo mu lepszy swój trep niźli buciary, co na każdy kulas¹⁶⁶⁸ idą — rzekła z prześmiechem Jagustynka.

— Ale w takich nóg se człowiek nie urazi! — dorzucił ktosik, a cała karczma gruchnęła śmiechem rozumiejąc, co Jagusię mają na myślach.

Jeno Szymek się nie śmiał, bo ułapiwszy Jędrzycha za szyję całował go, a prawił dobrze już napiłym głosem:

— Słuchać me¹⁶⁶⁹ powinieneś, pomiarkuj¹⁶⁷⁰ jeno¹⁶⁷¹, kto do cię mówi.

— Dyć¹⁶⁷² wiem, juści... jeno matula przykazali — jąkał płaczliwie.

— Co tam matula! mnie się posłuch należy, gospodarz jestem.

Muzykanty wyrznęły chodzonego, podniósł się wrzask, rypnęły obcasy, zaskowyczały dyle, zaśpiewały piosneczki, zakręciły się pary, to i Szymek ułapił wpół Nastusię, kapotę rozpuścił, czapę zbakierował, da dana gruchnął, wysforował się na pierwszego i najgłośniej krzykał, najzapamiętalej bił w podłogę, najostrzej zawracał i toczył się bujnie, wesoło, rozgłośnie, kiej ten potok nabrany zwiesnową¹⁶⁷³ mocą.

Ale kiej przetańcował raz i drugi, dał się kobietom wywieść z karczmy i już galancie przetrzeźwiony siedział z nimi pod chałupą, przylazła też Jagustynka i tak se wraz pogadywali, bo chociaż późno było i Szymek zbierał się do powrotu, ale było mu jakoś niesporo, ociągał się, zwłóczył, do Nastki się przygarniał i czegoś wzdychał, jaże¹⁶⁷⁴ matka rzekła:

— Ostań w stodole, kaj¹⁶⁷⁵ ta będziesz się tłukł¹⁶⁷⁶ po nocy.

— Kiedy pościele ma już tam, w budzie — tłumaczyła Nastusia.

— A to go puść pod swoją pierzynę, Nastuś — ozwała się Jagustynka.

— Co wam też w głowie! Hale, jeszcze czego! — broniła się zesromana¹⁶⁷⁷.

— Dyć¹⁶⁷⁸ to twój chłop! Że ta ździebko¹⁶⁷⁹ przódzi¹⁶⁸⁰, nim ksiądz poświęci, nie grzech, a chłopak haruje kieby¹⁶⁸¹ wół, to mu się należy nadgroda¹⁶⁸².

— Święta prawda! Nastuś! Nastuś! — skoczył kiej¹⁶⁸³ wilk do dziewczyny, przycapił¹⁶⁸⁴ ją kajś¹⁶⁸⁵ w sadzie i nie popuszczając z garści, całował i skamlał:

— Wygonisz me¹⁶⁸⁶ to, Nastuś? wygonisz, najmilsza, w taką noc?

Matka nalazła se jakąś sprawę w sieni, a Jagustynka rzekła na odchodnym:

— Nie broń mu, Nastuś! Mało dobrego na świecie, a zdarzy się kieby¹⁶⁸⁷ to ziarno ślepej kurze, to je z pazurów nie popuszczajta¹⁶⁸⁸.

Rozminęła się w opłotkach z Mateuszem, któren¹⁶⁸⁹, dojrzawszy przez okno, co się w izbie święci, krzyknął do Szymka:

— Na twoim miejscu już bym to dawno zrobił!

I pogwizdując leciał na wieś szukać uciechy.

Ale nazajutrz o świtaniu Szymek stanął na robotę jak zawdy¹⁶⁹⁰ i pracował niestrudzenie, tylko kiedy mu Nastuś przyniesła śniadanie, to łakomiej sięgał jej warg czerwonych niźli dwojaków.

— A zdradź me¹⁶⁹¹ ino, to ci łeb wrzątkiem obleję — groziła wpierając się w niego.

— Mojaś, Nastuś... samaś mi się dała... już cię nie popuszczę — bełkotał gorąco i zazierając jej w oczy dodał ciszej: — Chłopak musi być pierwszy.

— Głupiś! Hale, jakie mu to zberezieństwa we łbie! — odepchnęła go i zapłoniona uciekła, gdyż niedaleczko ukazał się pan Jacek, fajeczkę se kurzył, skrzypki ściskał pod pachą i pochwaliwszy Boga rozpytywał o różnoście. Szymek rad przechwalał się z tego, co to już dokonał, i z nagła oniemiał i ślepie wybałuszył, bo pan Jacek skrzypki odłożył, kapotę ściepnął i zabrał się do przerabiania gliny.

Szymek jaże łopatę wypuścił i gębę rozdziawił.

— Czegóż się dziwujesz, hę?

— Jakże? to pan Jacek będą ze mną robili?

— A będę, pomogę ci przy chałupie, myślisz, że nie poradzę? Zobaczysz.

I robili już we dwóch, wprawdzie stary wielkiej mocy nie miał i chłopskiej robocie był niezwyczajny, ale miał takie przemyślne sposoby, że praca szła znacznie prędzej i składniej. Juści¹⁶⁹², co Szymek skwapliwie słuchał go we wszystkim, mrucząc jeno kiej niekiej¹⁶⁹³:

— Loboga, tego jeszcze nie bywało na świecie... Żeby dziedzic...

Pan Jacek jeno się prześmiechał i jął pogadywać o takich różnościach i takie cudeńka prawił o świecie, jaże¹⁶⁹⁴ Szymek dziw mu do nóg nie padł w podzięce a zdumieniu, jeno co nie miał śmiałości, ale wieczorem poleciał rozpowiedzieć o wszystkim Nastusi.

— Mówili, co głupawy, a on ci kiej ten ksiądz najmądrzejszy! — zakończył.

— Drugi mądrze powieda i głupio robi! Juści, żeby miał dobry rozum, to by ci może pomagał, co? Albo pasałby Weronczyne krowy?

— Prawda, że tego ani sposób wymiarkować!

— Nic, jeno mu się w głowie popsuło.

— Ale też lepszego człowieka nie naleźć na świecie.

I był mu niezmiernie wdzięczny za tę dobroć, ale chociaż razem pracowali, z jednych dwojaków jedli, a pod jednym kożuchem sypiali, to jednak nijakoś mu się było z nim podufalej¹⁶⁹⁵ stowarzyszać.

— Zawdyć to dziedzicowy gatunek — myślał z głębokim uważaniem i wdzięcznością, bo przy jego pomocy chałupina rosła kieby na drożdżach, zaś kiedy Mateusz przyszedł z pomocą, a Kłębowy Adam nawiózł z boru, co było jeno potrza, to buda stanęła taka galanta, jaże ją było widać z Lipiec. Mateusz prawie cały tydzień harował sielnie, drugich poganiając, i kiej skończyli w sobotę po południu, zieloną wiechę zatknął na kominie i poleciał do swojej roboty.

Szymek jeszcze wybielał izbę a uprzątał wióry i śmiecie, zaś pan Jacek przybrał się, skrzypki wziął pod pachę i rzekł ze śmiechem:

— Gniazdko gotowe, nasadźże sobie kokosz...

— Dyć jutro ślub po nieszporach — rzucił mu się dziękować.

— Nie robiłem za darmo! Jak mnie ze wsi wypędzą, to przyjdę do ciebie na komorne — fajeczkę zapalił i polazł w stronę lasu.

A Szymek, chociaż wszystko pokończył, łaził jeszcze czegoś, przeciągał strudzone koście i patrzył na chałupę z niespodziewaną uciechą.

— Moja! Juści, co moja! — gadał i jakby nie wierząc oczom dotykał ścian, obchodził dokoła i zaglądał przez okno wciągając z lubością skisły zapach wapna i surowej gliny, że dopiero o zmierzchu ruszył do wsi szykować się na jutro.

Juści, co już wszystkie¹⁶⁹⁶ wiedziały o ślubie, więc i Dominikowej doniesła któraś ze sąsiadek, ale stara udała, iż nie miarkuje, o czym powiedają.

Zaś nazajutrz w niedzielę już od wczesnego rana Jagusia raz po raz wymykała się z chałupy ze sporymi tobołami, cichaczem, przez ogrody, dygując je do Nastusi, lecz stara, chociaż dobrze czuła, co się wyrabia, nie przeciwiła się niczemu, łaziła jeno milcząca i tak chmurna, co Jędrzych dopiero po sumie ośmielił się do niej przystąpić.

— A to już pódę¹⁶⁹⁷, matulu! — szepnął trzymając się z daleka, ostrożnie.

— Konie byś lepiej wygnał na koniczysko...

— Dzisia¹⁶⁹⁸ Szymkowe wesele, nie wiecie to...

— Chwała Bogu, co nie twoje! — zaśmiała się urągliwie. — A spij się, to obaczysz, co ci zrobię! — pogroziła ze złością i kiej chłopak wziął się przybierać odświętnie, powlekła się kajś¹⁶⁹⁹ na wieś.

— A spiję się, na złość się spiję! — mamrotał biegnąc przez wieś do Mateuszowej chałupy, rychtyk już wychodzili do kościoła, jeno że cicho, bez śpiewań, bez krzyków i bez muzyki. Ślub się też odbył całkiem biednie przy dwóch jeno świecach, że Nastusia rozpłakała się rzewliwie, a Szymek bzdyczył się czegoś i hardo, zaczepliwie patrzył w ludzi i po pustym kościele. Szczęściem, co na wychodnym organista zagrał tak skocznie, jaże¹⁷⁰⁰ nogi zadrygały, i stało się jakoś raźniej i weselej na duszach.

Jaguś zaraz po ślubie wróciła do matki, a jeno później zaglądała niekiedy do weselników, bo Mateusz zagrał na skrzypicy, Pietrek Borynów przywtórzył na fleciku, a ktosik srodze przybębniał, że zatańcowali w ciasnej izbie, a poniektóre, co ochotniejsze, to prosto przed chałupą między stołami, kaj się porozsadzali godownicy¹⁷⁰¹ jedząc, przepijając a gwarząc z cicha, że to nijako było się wydzierać za dnia i po trzeźwemu.

Szymek cięgiem¹⁷⁰² łaził za żoną, w kąty ją ciągał, a tak siarczyście całował, jaże przekpiwali z niego, a Jambroż rzekł posępnie:

— Ciesz się, człowieku, dzisia, bo jutro zapłaczesz! — i gonił ślepiami kieliszek.

Co prawda, to i ochoty wielkiej nie było, i na większą zabawę się nie zanosiło, gdyż niejedni, podjadłszy ździebko i posiedziawszy obyczajnie czas jakiś, gdy słońce zaszło i niebo stanęło w ogniach zórz, jęli się już zbierać do domów. Tylko jeden Mateusz srodze się rozochocił, grał, przyśpiewywał, dzieuchy do tańców niewolił, gorzałką częstował, a skoro się pokazała Jagusia, sielnie się z nią stowarzyszał, w oczy zazierał i z cicha, gorąco cosik prawił, nie bacząc na rozjarzone łzami oczy Tereski stróżujące nieodstępnie.

Jaguś nie stroniła od niego, bo ni ją ziębił, ni parzył, słuchała cierpliwie, zważając jeno pilnie, czy nie nadchodzą Antkowie, z którymi za nic spotkać się nie chciała. Na szczęście, nie przyszli, nie było też żadnego z większych gospodarzy, chociaż zaprosinom nie odmówili, a wspomogę na wesele, jak to było zwyczajnie, przysłali, więc skoro ktosik o tym wspomniał, Jagustynka wykrzyknęła po swojemu:

— Żeby ta smaków nagotowali, a zapachniała kufa okowitki, to by się kijem nie opędził od najpierwszych, ale na darmo nie lubią brzuchów trząchać i suchymi ozorami mleć.

Że zaś już była ździebko napita, to dojrzawszy Jaśka Przewrotnego, jak kajś w kącie wzdychał żałośliwie, nos ucierał i ogłupiałymi oczami spozierał w Nastusię, pociągnęła go do niej la prześmiechów.

— Potańcuj z nią, użyj se choć tyla, kiej ci matka wzbronili żeniaczki, a zabiegaj kole¹⁷⁰³ niej, może ci co z łaski udzieli, ma chłopa, to już jej zarówno, jeden czy więcej.

I wygadywała takie trefności¹⁷⁰⁴, jaże uszy więdły, zaś kiedy i Jambroż dorwał się kieliszka i jął po swojemu gębę rozpuszczać, to już oboje rej wiedli pyskując do śmiechu, aże się trzęsły wszystkie kałduny ani się spostrzegając w onej zabawie, jak im przeszła ta krótka noc.

Że w mig ostał z obcych jeno Jambroż sączący flachy do sucha, zaś młodzi postanowili zaraz przenieść się na swoje, Mateusz przyniewalał¹⁷⁰⁵ do pozostania w chałupie na jakiś czas, ale Szymek się uparł, konia pożyczył od Kłęba, skrzynie a pościele i statki¹⁷⁰⁶ upakował na wozie, Nastusię z paradą usadził, matce padł do nóg, szwagra ucałował, famieliantom¹⁷⁰⁷ pokłonił się w pas, przeżegnał się, konia śmignął i ruszył, a pobok szli odprowadzający.

I wiedli się w milczeniu, właśnie słońce co jeno było się pokazało, pola stanęły w roziskrzonych rosach i ptasich śpiewaniach, zaruchały się¹⁷⁰⁸ ciężkie kłosy i wszystkim światem buchnęła weselna radość dnia, co jak ten święty pacierz wionął z każdego źdźbła i unosił się wraz ku niebu jasnemu.

Dopiero za młynem, gdy dwa boćki jęły kołować wysoko nad nimi, ozwała się matka strzepując palcami:

— Na psa urok! Dobra wróżba, będą się wama¹⁷⁰⁹ dzieci darzyć¹⁷¹⁰.

Nastusia ździebko poczerwieniła się, a Szymek, wspierając wóz na wybojach, zagwizdał zuchwale i hardo potoczył ślepiami.

Zaś kiej¹⁷¹¹ już sami ostali, Nastusia rozejrzawszy się po swoim nowym gospodarstwie rozpłakała się żałośnie, aż Szymek krzyknął:

— Nie bucz, głupia! Drugie i tyla nie mają! Jeszcze ci będą zazdrościły — dodał, a że był wielce strudzony i nieco napity, uwalił się w kącie na słomie i wnet zachrapał, a ona zasiadła pod ścianą i popłakiwała spozierając na białe ściany Lipiec, widne ze sadów.

I nieraz jeszcze płakała na swoją biedę, jeno co¹⁷¹² już coraz rzadziej, gdyż wieś jakby się zmówiła na ich wspomożenie. Najpierwej przyszła Kłębowa z kokoszką pod pachą i stadem kurczątek w koszyku i snadź¹⁷¹³ dobry zrobiła początek, bo prawie każdego dnia zaglądała do niej któraś z gospodyń, a nie z próżnymi rękami.

— Ludzie kochane, a czymże się ja wam odsłużę — szeptała wzruszona.

— A choćby dobrym słowem — odparła Sikorzyna dając jej kawał płótna.

— Jak się dorobisz, to oddasz biedniejszym — dodała rozsapana Płoszkowa wyciągając spod zapaski niezgorszy kawał słoniny.

I nanieśli jej tyla, że mogło starczyć na długo, a któregoś zmierzchu Jasiek przywiódł im swojego Kruczka i uwiązawszy go pod chałupą uciekał jakby oparzony.

Śmiali się niemało rozpowiadając o tym Jagustynce wracającej z boru, stara skrzywiła się wzgardliwie i rzekła:

— W przypołudnie zbierał la¹⁷¹⁴ cię, Nastuś, jagódki, ale matka mu odebrała.

VII

Pociągnęła do Borynów niesąc¹⁷¹⁵ czerwonych jagód la¹⁷¹⁶ Józki, a że właśnie Hanka doiła krowy przed chałupą, przysiadła pobok¹⁷¹⁷ na przyźbie¹⁷¹⁸, rozpowiadając szeroko, jak to Nastusię obdarzają.

— Hale, na złość Dominikowej to robią — zakończyła.

— Nastce to zarówno, ale trza by i mnie co ponieść — szepnęła Hanka.

— Narychtujcie¹⁷¹⁹, to zaniesę¹⁷²⁰ — nastręczała się skwapnie, gdy z izby rozległ się słaby, proszący głos Józki:

— Hanuś, dajcie jej moją maciorkę! Zamrę pewnikiem, to Nastuś za to zmówi za mnie jaki pacierz.

Trafiło to Hance do myśli, bo zaraz kazała Witkowi wziąć prosię na postronek i pognać do Nastusi, gdyż iść samej czegoś się wagowała¹⁷²¹.

— Witek, powiedz ino, co to maciorka ode mnie! A niech przyleci rychło, bo ja się już ruchać¹⁷²² nie poredzę¹⁷²³! — zaskarżyła się boleśnie, chorzało bowiem biedactwo od tygodnia, leżała po drugiej stronie chałupy spuchnięta, w gorączce i cała obwalona krostami, zrazu wynosili ją na dzień do sadu pod drzewa, bo skamlała o to żałośnie.

Ale cóż, kiej się tak pogarszało, że Jagustynka wzbroniła ją wynosić na powietrze.

— Musisz leżeć po ciemku, bo w słońcu wszystkie krosty padną na wątpia¹⁷²⁴.

I leżała samotnie w przyćmionej izbie pojękując jeno¹⁷²⁵ i skarżąc się cichuśko, że nie dopuszczają do niej dzieci ni żadnej z przyjaciółek, gdyż Jagustynka, mająca ją w opiece, kijaszkiem odganiała każdego.

A teraz, skoro ugwarzyła się z Hanką, podetknęła chorej jagód i wzięła się do wygniatania maści z czystej gryczanej mąki zarobionej obficie świeżym niesolonym masłem i samymi żółtkami, obwaliła nią grubo twarz i szyję Józki, a na to nakładła mokrych szmat, dziewczyna cierpliwie poddawała się lekom, jeno trwożnie rozpytując:

— A nie będzie dziobów na polikach?

— Nie zdrapuj, to przejdzie ci bez znaku, jak Nastusi.

— Kiej tak swędzi, mój Jezu! To mi już lepiej przywiążcie ręce, bo nie wytrzymam! — prosiła łzawo, ledwie wstrzymując się od darcia skóry, stara wymruczała nad nią jakąś zamowę, okadziła wysuszonym rozchodnikiem i przywiązawszy jej ręce do boków odeszła do roboty.

Józka leżała cicho, zasłuchana w brzęki much i w ten dziwny szum, co się jej cięgiem przewalał po głowie, słyszała jak przez sen, że niekiedy ktosik z domowych zaglądał do niej i odchodził bez słowa, to się jej widziało, że ciężkie od rumianych jabłuszek gałęzie zwisają nad nią tak nisko, a ona próżno się zrywa i dosięgnąć ich nie poredzi¹⁷²⁶, to znowu, że owieczki cisną się dokoła z jakimś żałosnym bekiem, ale skoro Witek wsunął się do izby, zaraz go rozeznała.

— Zapędziłeś maciorkę? Cóż pedziała¹⁷²⁷ Nastusia?

— Taka była rada prosiakowi, że dziw go w ogon nie całowała.

— Widzisz go, będzie się z Nastusi prześmiewał!

— Prawdę mówię! I kazała pedzieć, co jutro do cię przyleci.

Zaczęła się nagle rzucać na łóżku i trwożnie wołać:

— Odpędź je, bo me¹⁷²⁸ zatratują, odpędź! Basiuchny! Baś! Baś!

I jakby zasnęła, tak leżała spokojnie, Witek odszedł, ale zaglądał do niej co trochę. Spytała go niespokojnie:

— Czy to już połednie¹⁷²⁹?

— Kole¹⁷³⁰ północka być musi, wszystkie śpią.

— Prawda, ciemno! Wybierz wróble spod kalenicy¹⁷³¹, piszczą jak wypierzone!

Jął cosik¹⁷³² rozpowiadać o gniazdach, gdy zakrzyczała usiłując się podnieść.

— A gdzie siwula! Witek, nie puszczaj w szkodę, bo cię ociec¹⁷³³ spierą!

Któregoś razu kazała mu bliżej przysiąść i szeptem rozpowiadała:

— Hanka mi wzbrania na wesele Nastusi, ale na złość pódę¹⁷³⁴ i przybierę¹⁷³⁵ się w modry¹⁷³⁶ gorset i w tę kieckę, com to w niej była na odpuście. Oczy za mną wypatrzą, zobaczysz! Witek, narwij mi jabłek, niech cię ino Hanka nie przychwyci! Juści, że jeno z parobkami będę tańcowała! — przymilkła nagle i zasnęła, zaś Witek już całymi godzinami przy niej siadywał, gałęzią bronił od much i wody podawał, czuwając nad nią kiej¹⁷³⁷ kokosz, bo Hanka ostawiła go w chałupie do pomocy, a bydło pasał za niego wraz ze swoim Kłębów Maciuś.

Zrazu przykrzyło się chłopakowi za lasem i swawolą, ale tak go strasznie rozżaliła Józina choroba, że rad był jej nieba przychylić i cięgiem jeno¹⁷³⁸ przemyśliwał, czym by ją zabawić i przywieść do śmiechu.

Któregoś dnia przyniósł całe stadko młodych kuropatek.

— Józia, pogładź ptaszki, to ci zapiukają, pogładź.

— Jakże, mam to czym — jęknęła unosząc głowę.

I gdy odwiązał jej ręce, wzięła trzepoczące się ptaszki w zdrętwiałe, bezsilne dłonie cisnąc je do twarzy i oczów.

— Tak się w nich dusza tłucze, tak się bojają¹⁷³⁹, biedoty! Puść je, Witek!

— Sam wytropiłem i będę to puszczał — bronił się, ale je wypuścił.

A znowu kiedyś przyniósł młodego zajączka i trzymając go za uszy posadził przed nią na pierzynie.

— Trusia kochana, trusiuchna, od matuli cię wzieni¹⁷⁴⁰, sieroto, od matuli.

Szeptała cisnąc go do piersi kiej¹⁷⁴¹ dzieciątko, a głaszcząc i upieszczając, ale zając beknął¹⁷⁴² jakby rozdzierany i wyrwał się z rąk, skoczył do sieni w całe stado kur, że rozpierzchły się ze srogim wrzątkiem, buchnął na ganek i przez Łapę drzemiącego w sieni rymnął do sadu, pies pognał, a za nimi Witek z krzykiem niemałym, z czego uczynił się taki harmider, jaże¹⁷⁴³ Hanka przyleciała z podwórza, zaś Józka śmiała się do rozpuku.

— Może go pies złapał, co? — pytała potem ździebko¹⁷⁴⁴ niespokojnie.

— A juści, obaczył mu jeno podogonie, zając wpadł we zboże, jak kamień we wodę, tęgi wywijacz! Nie markoć się, Józia, przyniesę ci co drugiego.

I znosił, co jeno¹⁷⁴⁵ mógł: to przepiórki jakby złotem oprószone, to jeża, to oswojoną wiewiórkę, która strasznie do śmiechu¹⁷⁴⁶ skakała po izbie, to młode jaskółki, tak żałośnie piukające, że stare z krzykiem wdzierały się do izby, aż mu Józka kazała oddać, to insze¹⁷⁴⁷ różnoście, nie spominając już, co jabłek i gruszek nanosił tyla¹⁷⁴⁸, ile mogli zjeść kryjomo¹⁷⁴⁹ przed starszymi, ale już ją to nie bawiło, bo często patrzała, jakby nie miarkując¹⁷⁵⁰, i odwracała się znużona i niechętna.

— Nie chcę, przynieś co nowego! — matyjasiła¹⁷⁵¹ odwracając oczy i nawet nie patrząc na boćka, któren się grajdał po izbie, kuł po wszystkich garnkach i na darmo przyczajał się pod drzwiami na Łapę, dopiero kiej¹⁷⁵² pewnego razu przyniósł jej żywą żołnę, rozchmurzyła się nieco.

— Jezu kochany, a to śliczności, kieby¹⁷⁵³ malowanie!

— A pilnuj się, bych cię w nos nie dziobnęła, zła kiej pies.

— Cie, nawet się nie rwie uciekać, oswojona czy co?

— Skrzydła ma i kulasy spętane, a ślepie zalałem jej smołą.

Bawili się ptakiem czas jakiś, ale żołna wciąż była nieruchoma i smutna, nie chciała jeść i zdechła ku wielkiemu strapieniu całego domu.

I tak im schodziły dnie.

A na świecie cięgiem¹⁷⁵⁴ prażyło, zaś czym bliżej ku żniwom, tym jeszczek¹⁷⁵⁵ barzej¹⁷⁵⁶ wzmagała się spiekota, że już w dzień nie sposób się było pokazać w polu, a noce też nie przynosiły ochłody, szły bowiem duszne i nagrzane, że nawet w sadach nie można było wyspać z gorąca, prosto klęska waliła się na wieś, trawy już tak wypaliło, że bydło głodne wracało z paśników i ryczało w oborach, ziemniaki więdły, zawiązały się kieby¹⁷⁵⁷ orzeszki i tak ostały¹⁷⁵⁸, przypalone owsy ledwie odrosły od ziemi, jęczmiona pożółkły, zaś żyta schły przed czasem, bielejąc płonnymi¹⁷⁵⁹ kłosami. Trapili się tym niemało, ze smutnawą nadzieją spozierając w każden zachód, czy nie idzie na odmianę, ale niebo wciąż było bez chmur i całe jakby w szklanej, białawej pożodze, a słońce zachodziło czyste i by¹⁷⁶⁰ najlżejszym obłoczkiem nie przyćmione.

Niejeden już skamlał serdecznie przed obrazami do Przemienienia Pańskiego, nic jednak nie pomagało, pola mglały¹⁷⁶¹ coraz barzej, uwiędły, a niedojrzały owoc opadał z drzew, studnie wysychały, a nawet w stawie ubyło tyle wody, co¹⁷⁶² tartak nie mógł już robić¹⁷⁶³ i młyn również stał zawarty¹⁷⁶⁴ na głucho, więc naród przywiedziony do rozpaczy złożył się na wotywę z wystawieniem, na którą zebrała się cała wieś.

A modlili się tak gorąco i ze wszystkiego serca, co¹⁷⁶⁵ i kamień by się ulitował.

I snadź¹⁷⁶⁶ Pan Jezus pofolgował swemu miłosierdziu, chociaż bowiem nazajutrz zrobiło się tak gorąco, znojnie, duszno i parno, jaże¹⁷⁶⁷ ptactwo padało zemglone, krowy żałośnie ryczały po paśnikach, konie nie chciały wychodzić na świat, a ludzie, przemęczeni do ostatka, bez sił, tułali się po spiekłych sadach bojąc się wyjrzeć choćby do ogrodu, ale jakoś w samo przypołudnie, gdy wszystko zdało się już puszczać ostatnią parę w tym białym, rozmigotanym wrzątku, przyćmiło się nagle słońce i zmętniało, kieby¹⁷⁶⁸ weń kto rzucił przygarścią popiołu, a pokrótce zahuczało kajś¹⁷⁶⁹ wysoko, jakoby stado ptactwa wielgachnymi skrzydłami, a napęczniałe sinością chmury nadciągały ze wszystkich stron, opuszczając się coraz niżej i groźniej.

Strach wionął, wszystko przycichło i stanęło w przytajonym dygocie.

Zahurkotały dalekie grzmoty, zerwał się krótki wiatr, po drogach wzniosły się skłębione tumany, słońce rozlało się kieby¹⁷⁷⁰ żółtko w piasku, ściemniało raptem i na niebie zaroiły się roje błyskawic, jakby kto zamigotał ognistymi postronkami, i pierwszy piorun trzasnął kajś¹⁷⁷¹ blisko, jaże¹⁷⁷² ludzie powybiegali przed chałupy.

Naraz skotłowało się wszystko do dna, słońce zgasło, uczynił się dziki mąt i rozszalała się taka zawierucha, że w skołtunionych mrokach lały się jeno¹⁷⁷³ strugi oślepiających jasności, biły pioruny, grzmoty przewalały się po niebie, szumiała ulewa i jęczały wichry i drzewa.

Pioruny już biły jeden za drugim, jaże oczy ślepiło, i spadała ulewa, że świata nie można było dojrzeć, zaś stronami poszły grady.

Burza trwała może z godzinę, aż zboża się pokładły i drogami pociekły całe rzeki spienionej wody, a co przestało na chwilę i zaczynało się wyjaśniać, to znowu grzmiało, jakby tysiące wozów pędziło po zmarzłej grudzi, i nowy deszcz lał jak z cebra.

Z trwogą wyzierano na świat, tu i owdzie już pozapalano lampki śpiewając: „Pod Twoją obronę”, gdzie znów powynoszono na przyźby¹⁷⁷⁴ obrazy la¹⁷⁷⁵ obrony przed nieszczęściem, ale dzięki Bogu burza przechodziła nie wyrządziwszy większych szkód, dopiero kiej¹⁷⁷⁶ się już prawie do cna uspokoiło i padał deszcz coraz drobniejszy, z jakiejś ostatniej chmury zwieszającej się nad wsią trzasnął piorun w stodołę wójtową.

Buchnęły płomienie a dymy i w mig cała stodoła stanęła w ogniu, na wsi zerwał się strachliwy wrzask i kto jeno mógł, leciał do pożaru, ale ani mowy było o ratowaniu, paliła się od góry do dołu kieby¹⁷⁷⁷ ta kupa zwalonych szczap, to Antek z Mateuszem i drugie bronili jeno zawzięcie Kozłowej chałupy i inszych budynków; szczęściem, co¹⁷⁷⁸ nie brakowało wody i błota na drodze, bo już poniektóre dachy zaczynały się kurzyć i gęsto leciały skry na najbliższe obejścia.

Wójta doma nie było, pojechał był¹⁷⁷⁹ jeszcze rano do gminy, zaś wójtowa srodze lamentowała biegając dokoła kiej¹⁷⁸⁰ ta rozgdakana kokosz¹⁷⁸¹, więc kiedy już minęło niebezpieczeństwo i zaczynali się rozchodzić, przysunęła się do niej Kozłowa i ująwszy się pod boki zakrzyczała urągliwie:

— Widzisz, dał ci Pan Jezus radę, pani wójtowa, dał! Za moją krzywdę!

I byłoby doszło do bitki, gdyż wójtowa skoczyła do niej z pazurami, ledwie Antek zdążył je rozdzielić i tak przy tym skrzyczał Kozłową, że kiej pies kopnięty wróciła pod swoją chałupę warcząc jeno¹⁷⁸² a doszczekując:

— Dmij się, pani wójtowo, dmij, odbiję ja ci swoje z precentem¹⁷⁸³.

Ale nikto¹⁷⁸⁴ jej nie słuchał, stodoła się dopaliła, przywalili błotem dymiące się zgliszcza i porozchodzili się do domów, ostała jeno wójtowa biadoląc przed Antkiem, który wysłuchał cierpliwie, co mógł, na resztę machnął ręką i poszedł.

Burza się już przetoczyła na bory i lasy, pokazało się słońce, po modrym niebie przeciągały stada białych chmur, zaśpiewały ptaki, powietrze było rzeźwe i chłodnawe, ludzie zaś wychodzili spuszczać wody i równać wyrwy.

Antek prawie przed samą chałupą natknął się niespodzianie na Jagusię, szła z koszykiem i motyczką, pozdrowił ją skwapnie, ale spojrzała wilczymi ślepiami i przeszła bez słowa.

— Cie, jaka harna¹⁷⁸⁵! — mruknął rozgniewany i spostrzegłszy Józkę w opłotkach powstał na nią srogo, że łazi po wilgoci.

Dziewczynie bowiem było o tyle lepiej, że mogła całe dnie leżeć w sadzie, krosty się już podgoiły galancie¹⁷⁸⁶ i przyschły, nie ostawiając żadnych śladów, toteż jeno ukradkiem Jagustynka smarowała ją maścią, gdyż Hanusia krzywiła się na wielki rozchód masła i jajek.

I leżała se tak dobrzejąc z wolna i prawie samiutka dnie całe, Witek bowiem wrócił do krów, czasem jeno przyleciała która przyjaciółka na krótką pogwarę, to Rocho posiedział jaką chwilę, to stara Jagata rozpowiedziała jedno i to samo: jako z pewnością zamrze we żniwa w Kłębowej izbie i po gospodarsku; a głównie przestawała z Łapą nieodstępnie warującym i z boćkiem, któren przychodził na wołanie, i z ptakami, co się były zlatywały do kruszyn chleba.

Któregoś dnia, gdy w chałupie nie było nikogo, zajrzała do niej Jagusia przynosząc całą garść karmelków, ale nim Józka zdążyła dziękować, rozległ się kajś¹⁷⁸⁷ głos Hanki, a Jagna pierzchnęła spłoszona.

— Niech ci będzie na zdrowie! — zawołała przez płot i zniknęła.

Leciała do brata niosąc mu cosik¹⁷⁸⁸ w zanadrzu.

Zastała Nastusię przy krowie chlipającej z cebratki¹⁷⁸⁹, Szymon stawiał jakąś przybudówkę i sielnie¹⁷⁹⁰ gwizdał.

— Macie już krowę? — zdumiała się niezmiernie.

— A mamy! Co, nie śliczna? — mówiła z pychą Nastusia.

— Sielna krowa, musi być z dworskich, kiedy kupiliśta?

— Juści, co krowa nasza, choć nie kupowalim¹⁷⁹¹! Jak ci wszystko rozpowiem, to się złapiesz za głowę i nie dasz wiary! A to wczoraj jakoś na świtaniu poczułam, że cosik tak się cocha o węgieł, jaże¹⁷⁹² się buda zatrzęsła, myślę sobie, pędzą na paśniki i świnia jakaś podeszła wytrzeć się z błota. Przyłożyłam się i jeszczek¹⁷⁹³ nie usnęłam, a tu znowu cosik¹⁷⁹⁴ porykuje z cicha. Wychodzę, patrzę, krowa stoi przywiązana do drzwi, kłak koniczyny leży przed nią, wymiona ma wezbrane i wyciąga do mnie gębulę. Przetarłam oczy, bo mi się zdało, że mnie jeszcze śpik¹⁷⁹⁵ mroczy, ale nie, żywa krowa stoi, porykuje i liże me¹⁷⁹⁶ po palcach. Juści¹⁷⁹⁷, byłam pewna, że się odbiła od stada, Szymek też powiada: zaraz tu po nią przylecą! To mnie jeno¹⁷⁹⁸ korciło¹⁷⁹⁹, że była przywiązana. Jakże, sama się przeciek¹⁸⁰⁰ na postronek nie wzięła. Ale przeszło południe i nikto¹⁸⁰¹ po nią nie przyszedł, wydoiłam, żeby jej ulżyć, bo już mleko gubiła z cycków. Przeszedł wieczór, przeszła i noc, rozpytywałam się na wsi, pytałam nawet dworskiego pasterza, nikto¹⁸⁰² nie słyszał, żeby komu krowa zginęła. Stary Kłąb powiedział, że to może być jakaś złodziejska sprawa i lepiej krowę zaprowadzić do kancelarii! Żal mi juści¹⁸⁰³ było, ale trudno, w przypołudnie przychodzi Rocho i mówi:

— Poczciwaś i potrzebnicka¹⁸⁰⁴, to cię Pan Jezus krową pobłogosławił.

— Juści, krowy pewnie z nieba spadają, nawet głupi nie uwierzy.

Ośmiał się na to i na odchodnym powieda¹⁸⁰⁵:

— Krowa wasza, nie bójcie się, nikt jej wam nie odbierze!

Zrozumiałam, co od niego, padłam mu do nóg dziękować, ale się wyrwał.

— A jak spotkacie pana Jacka — powieda z prześmiechem — to mu za krowę nie dziękujcie, bo was jeszcze kijem przeleje, nie lubi dziękowań!

— To niby pan Jacek dał wam krowę!

— Zaśby¹⁸⁰⁶ się nalazł kto drugi taki poczciwy la¹⁸⁰⁷ biednego narodu!

— Prawda, dał przeciek¹⁸⁰⁸ Stachowi drzewa na chałupę i tyla¹⁸⁰⁹ wspomaga!

— Święty prosto¹⁸¹⁰ człowiek, że już co dnia pacierz za niego mówię!

— Byle ci jeno kto nie wyprowadził bydlątka.

— Co mieliby mi ukraść krowę! Jezu, ady¹⁸¹¹ bym ślepie wydarła, ady bym w cały świat poszła za nią! Pan Jezus nie pozwoli na taką krzywdę! Do izby wprowadzę ją na noc, póki Szymek nie wystroi obórki. Jaśkowy Kruczek też dopilnuje bydlątka! Moja pociecha kochana, moja najmilejsza! — szeptała obejmując ją za szyję i całując po gębule, jaże¹⁸¹² krowa zajęczała, pies jął naszczekiwać radośnie, kury się rozgdakały zestraszone, a Szymek gwizdał coraz głośniej.

— Widno z tego, co wam Pan Jezus błogosławił — westchnęła Jagusia, jakby z cichym żalem, przyglądając się uważniej obojgu. Wydali się jej nie do poznania przemienieni, zwłaszcza Szymek najbarzej ją zastanawiał, dyć¹⁸¹³ go znała kiej¹⁸¹⁴ niedojdę, któren trzech zliczyć nie poredził¹⁸¹⁵, w chałupie był popychadłem i pomiatał nim, kto jeno chciał, zaś teraz jawił się całkiem drugim, poczynał sobie przemyślnie, nosił się godnie i prawił kieby¹⁸¹⁶ mądrala.

— Któreż to wasze pole? — spytała po długich rozważaniach.

Nastusia jęła pokazywać powiedając, gdzie będą co sieli.

— A skądże to weźmie nasienia?

— Szymek powiedział, co będzie, to musi być, na darmo słowa nie puści.

— Brat mój, a słucham kieby zgoła o obcym.

— A taki poczciwy, taki zmyślny i taki robotny, że chyba drugiego takiego nie ma na świecie — wyznawała z gorącością Nastusia.

— Pewnie — powtórzyła smutnie — czyjeż te okopcowane role?

— Antka Boryny! Nie robią na nich, bo pono czekają działów po Macieju.

— Będzie tego z półwłóczek, no! Wiedzie się im niezgorzej.

— A niech im Pan Jezus da z dziesięć razy szczodrzej, toć Antek zaręczył u dziedzica za nasz grunt, a i w niejednym nas wspomógł.

— Antek wziął się za Szymkiem! — aż przystanęła ze zdumienia.

— Hanka też nie gorsza od niego, dała mi maciorkę, prosię to jeszczek¹⁸¹⁷, ale będzie z niego pociecha, bo idzie z plennego gatunku.

— Cudeńka prawisz, Hanka dała ci maciorkę, prosto nie do wiary.

Wróciły pod chałupę i Jagusia wysupławszy z chusteczki dziesięć rubli wetknęła je w rękę Nastusi.

— Weź te parę groszy, nie mogłam przódzi, bo mi Żyd za gąski nie oddał.

Dziękowali jej ze wszystkiego¹⁸¹⁸ serca, więc im powiedziała na odchodnym:

— Poczekajta, udobrucha się matka, to wam jeszcze coś niecoś udzieli.

— Nie potrzebuję, niech se moją krzywdą trumnę wyścieli! — wybuchnął Szymek tak nagle i z taką zapamiętałością, że już odeszła bez słowa.

Wracała do domu srodze zadumana, smutna i jakaś roztęskniona.

— A ja co? ten badyl suchy, o któren nikto nie stoi¹⁸¹⁹ — westchnęła sieroco.

Kajś¹⁸²⁰ w pół drogi spotkała Mateusza, leciał do siostry, ale zawrócił z nią i uważnie słuchał rozpowiadania o Szymkach.

— Nie wszystkim tak dobrze — powiedział jeno chmurnie.

Nie szła im rozmowa, on czegoś wzdychał drapiąc się frasobliwie po głowie, a Jagusia zapatrzyła się na Lipce, całe w łunach zachodu.

— Hej, duszno też na tym świecie i ciasno — rzekł jakby do siebie.

Zajrzała mu pytająco w oczy.

— Cóż ci to? krzywisz się kieby¹⁸²¹ po occie.

Jął wyrzekać, jako mu się mierzi¹⁸²² życie i wieś, i wszystko, i że pewnikiem pójdzie we świat, gdzie go oczy poniosą.

— To się ożeń, a miał będziesz odmianę — żartowała.

— Żeby to me¹⁸²³ chciała, którą mam w myślach — zajrzał jej w oczy natarczywie, odwróciła głowę niechętna jakoś i wraz pomieszana.

— Spytaj się jej! Każda za cie¹⁸²⁴ pójdzie, a niejedna już wygląda swatów.

— A jak odmówi! Wstyd będzie i zgryzota.

— To poślesz z wódką do inszej.

— Ja nie z takich, upatrzyłem se jedną, to me do drugiej nie bierze.

— Chłopu to każda jednako pachnie i z każdą rad by przyjść do poufałości.

Nie bronił się, a jeno zaczął z innej beczki.

— Wiesz, Jaguś, a to chłopaki czekają jeno pory, żeby do cię słać z wódką.

— Niech se sami wychlają, nie pódę¹⁸²⁵ za żadnego! — wyrzekła z mocą, jaże się zastanowił, a szczerze powiedziała, gdyż żaden nie widział się jej milszym nad drugiego, juści kromie¹⁸²⁶ Jasia, ale Jasio...

Westchnęła ciężko, z lubością oddając się spominkom o nim, że Mateusz, nie mogąc się dogadać, zawrócił z powrotem do siostry.

Ona zaś wlekąc lękliwymi oczami po świecie pomyślała:

— Co on tam teraz porabia, co?

Zatargała się gwałtownie, ktosik¹⁸²⁷ ją objął znienacka i przyciskał.

— Nie ucieczesz mi teraz — szeptał namiętnie wójt.

Wyrwała mu się z pazurów rozzłoszczona.

— Jeszczek¹⁸²⁸ raz me tkniecie, to wam ślepie wydrapię i takiego narobię piekła, jaże¹⁸²⁹ się cała wieś zleci.

— Cichoj, Jaguś, dyć¹⁸³⁰ gościńca¹⁸³¹ ci przywiozłem — i wtykał jej w ręce korale.

— Wsadźcie je sobie gdzieś, stoję¹⁸³² o wasze podarunki co o ten patyk złamany!

— Jagusiu, co ty wyrabiasz, co — jąkał zdumiony.

— A to, żeście świntuch i tyla! I ani ważcie się mnie czepiać.

Odbiegła go rozsrożona i kiej burza wpadła do chałupy, matka obierała ziemniaki, a Jędrzych doił krowy w opłotkach, zabrała się więc żwawo do wieczornych obrządków, ale trzęsła się ze złości i nie mogąc się uspokoić, skoro się jeno ściemniało, zebrała się znowu bieżyć¹⁸³³.

— Zajrzę do organistów — powiedziała matce.

Często tam teraz chodziła, wysługując się im na różne sposoby, aby choć niekiedy posłyszeć jakie słowa o Jasiu.

Leciała też spragniona o nim wieści, a z jakąś cichą nadzieją usłyszenia dzisiaj czegoś nowego.

I pokrótce zajarzyły się w mrokach oświetlone okna Jasiowego pokoju, kaj¹⁸³⁴ teraz Michał pisał cosik¹⁸³⁵ pod wiszącą lampą, zaś organisty¹⁸³⁶ siedziały przed domem na chłodzie.

— Jasio przyjeżdża jutro po południu! — przywitała ją organiścina nowiną, od której dziw trupem nie padła, nogi się pod nią ugięły, serce zakotłowało aż do utraty tchu, cała stanęła w ogniach i dygocie, że posiedziawszy la¹⁸³⁷ nieznaki jakąś chwilę, uciekła jakby goniona, aż kajś¹⁸³⁸ na topolową, pod las...

— Jezus mój kochany! — buchnęła dziękczynnie, wyciągając ręce, łzy pociekły jej z oczów i tak się w niej rozśpiewała radość, że chciało się jej śmiać i krzyczeć, i kajś lecieć, i całować te drzewa, i tulić się do tych pól pośpionych w księżycowej poświacie.

— Jasio przyjeżdża, przyjeżdża — szeptała niekiedy, porywając się nagle jak ptak i leciała, porwana wszystką mocą oczekiwań i tęsknic, jakoby naprzeciw doli swojej i nieopowiedzianemu szczęściu.

Był już późny wieczór, kiej¹⁸³⁹ się znalazła z powrotem, w oknach było już ciemno, świeciło się tylko u Borynów, kaj się zebrało sporo narodu, i poszła do domu czekać tego jutra i śnić o Jasiowym powrocie.

Ale na darmo się przewracała z boku na bok, więc skoro matka zachrapała, podniesła się cichuśko i przyokrywszy się w zapaskę siadła pod domem czekać snu albo świtania.

W chałupie Borynów, za stawem, świeciło się jeszcze po jednej stronie i niekiedy szły stamtąd ściszone odgłosy rozmów.

Wpatrzyła się zrazu w drżące na wodzie odblaski światła i zapomniała o wszystkim grążąc się w mgławych i rozmigotanych dumaniach, co ją oprzędły kiej¹⁸⁴⁰ pajęczyny i wraz poniesły w jakiś cichy podwieczór, sczerwieniony od zórz, we wszystek świat nieukojonej tęsknicy.

Księżyc już był zaszedł, płowy mrok obtulał pola, gwiazdy świeciły wysoko i niekiej¹⁸⁴¹ spadała któraś z taką chyżością i tak gdzieś strasznie daleko, jaże¹⁸⁴² dech w piersiach zapierało i mróz przechodził kości; niekiedy nagrzany leciuśki powiew muskał pieściwie kieby¹⁸⁴³ te umiłowane ręce, a czasem z pól podnosił się upalny, rozpachniony wzdych i przejmował serce, jaże się prężyła rozwierając ramiona. To siedziała w dumaniu jeno¹⁸⁴⁴ wszystka i w czuciu niewypowiedzianej słodkości, jak pęd, któren¹⁸⁴⁵ się pręży i wzbiera w sobie... a noc stąpała przez nią cicho i ostrożnie, jakby nie chcąc płoszyć człowieczego szczęścia.

U Borynów cięgiem¹⁸⁴⁶ się świeciło i na drodze stróżował czujnie Witek, by ktoś nieproszony nie podsłuchał, gdyż zeszli się na cichą, przyjacielską naradę przed jutrzejszym zebraniem w kancelarii, na które wzywał wójt wszystkich gospodarzy lipeckich.

W izbie było ciemnawo, jakiś ogarek słabo się ćmił na okapie, że jeno poniektóre głowy można było rozeznać w gęstwie, zeszło się bowiem ze dwadzieścia chłopa, wszyscy, którzy trzymali z Antkiem i Grzelą.

Rocho, siedzący kajś¹⁸⁴⁷ w mroku, tłumaczył szeroko, co by to wyszło la wsi, jeżeli się zgodzą na postawienie szkoły w Lipcach; a potem Grzela nauczał każdego z osobna, co ma powiedzieć naczelnikowi i jak głosować.

Długo w noc radzili, boć nie obeszło się bez kłótni a sprzeciwieństw, ale w końcu zgodzili się na jedno i nim zaświtało, rozeszli się śpiesznie, gdyż nazajutrz trza¹⁸⁴⁸ było dość wcześnie wyruszać.

Tylko Jagusia została jeszcze na przyźbie, jakby już do cna zagubiona w dumaniach i nocy, siedziała ślepa i głucha na wszystko, szepcąc jeno niekiedy niby te gorące słowa nieskończonego pacierza:

— Przyjedzie, przyjedzie!

I kłoniła się bezwolnie, jakby nad jutrem, jakby chcąc dojrzeć, co la niej niesie ten świt szarzejący nad ziemią, z lękiem a radością dając się temu, co miało się stać.

VIII

Przypołudnie dochodziło, skwar czynił się coraz większy i naród¹⁸⁴⁹ już się wszystek zgromadził przed kancelarią, a naczelnika jeszcze nie było. Pisarz raz po raz wychodził na próg i przysłoniwszy dłonią oczy, wyzierał na szeroką drogę obsadzoną pokrzywionymi wierzbami, ale tam się jeno lśniły kałuże, ostałe po wczorajszej ulewie, toczył się z wolna jakiś zapóźniony wóz i kajś niekaj¹⁸⁵⁰ między drzewami zabielała chłopska kapota.

Gromada czekała cierpliwie, a tylko jeden wójt latał kiej¹⁸⁵¹ oparzony, wyglądał na drogę i coraz głośniej przynaglał chłopów zasypujących wyrwy i doły na placu przed kancelarią.

— Prędzej, chłopcy! Laboga, żeby jeno zdążyć, nim nadjedzie.

— A nie popuśćcie jeno ze strachu — ozwał się z kupy¹⁸⁵² jakiś głos.

— Ruchajta się¹⁸⁵³, ludzie! Ja tu po urzędzie¹⁸⁵⁴, nie pora na przekpinki.

— Wójcie, a to jeno Boga się bójcie — zaśmiał się któryś z rzepeckich.

— A któren¹⁸⁵⁵ jeszcze pysk wywrze¹⁸⁵⁶, do kozy¹⁸⁵⁷ każę wsadzić — zakrzyczał srogo wójt i poleciał wyjrzeć ze smętarza¹⁸⁵⁸, że to leżał na wzgórku, do którego szczytem była przywarta kancelaria.

Wielgachne, prawieczne drzewa wynosiły się nad nią, kościelna wieża szarzała skroś gałęzi, zaś czarne ramiona krzyżów wychylały się spoza kamiennego ogrodzenia na dachy i drogę wiodącą przez wieś.

Wójt nie wypatrzywszy niczego postawił przy ludziach jednego ze sołtysów, a sam wszedł do kancelarii, kaj¹⁸⁵⁹ cięgiem¹⁸⁶⁰ ktoś wchodził i wychodził, że to pisarz co trochę wywoływał któregoś z gospodarzy, z cicha przypominając zaległe podatki, niezapłaconą składkę na sąd albo jeszcze i coś lepszego. Juści, co ta nikomu nie szły w smak takie wypominki, ale słuchali wzdychający, bo cóż było robić teraz na ciężkim przednówku? Mogli to płacić, kiej¹⁸⁶¹ niejednemu już i na sól nie starczyło, to mu się jeno¹⁸⁶² w pas kłaniali, jaki taki nawet go w rękę całował, zaś poniektóry i tę ostatnią złotówczynę w nadstawioną garść wtykał, a wszystkie jednako skamlały o poczekanie do żniw lub do najbliższego jarmarku.

Z pisarza chytra była sztuka i przemądrzała, łupił też naród¹⁸⁶³ ze skóry, jaże¹⁸⁶⁴ trzeszczało, niby to wszystko obiecywał, a kogo strachał¹⁸⁶⁵ strażnikami, komu bakę w oczy świecił¹⁸⁶⁶, z kim był za pan brat, a od każdego cosik wycyganił, to owsa mu zbrakło, to potrza było młodych gąsek la¹⁸⁶⁷ naczelnika, to przymawiał się o słomę na powrósła¹⁸⁶⁸, że radzi nieradzi przyobiecali, co jeno chciał, on zaś na odchodnym brał co znajomszych na stronę i radził im niby to z przyjacielstwa:

— A uchwalcie na szkołę, bo jak się będziecie sprzeczali, to naczelnik może się rozgniewać i gotów wam jeszcze popsuć zgodę z dziedzicem o las — przestrzegał lipeckich ludzi.

— Jakże to, zgodę robim z dobrej woli! — zdumiał się Płoszka.

— Prawda, ale nie wiecie to: pan z panem zna się, a chłopu zasię¹⁸⁶⁹.

Płoszka odszedł wielce sfrasowany¹⁸⁷⁰, pisarz zaś dalej wywoływał ludzi, a coraz to z drugich¹⁸⁷¹ wsi, każdego strasząc czym innym, a do jednego niewoląc, że w mig się o tym rozniesło¹⁸⁷² między gromadą.

A niemała kupa zebrała się narodu, zeszło się bowiem przeszło dwieście chłopa, którzy zrazu stojali wsiami, swojaki przy swojakach, że łacno rozeznał, które są z Lipiec, które z Modlicy, a które z Przyłęka lub z Rzepek, bo każda wieś znaczyła się jenszymi¹⁸⁷³ ubierami¹⁸⁷⁴, ale skoro się jeno¹⁸⁷⁵ rozeszło, jako¹⁸⁷⁶ trzeba głosować na szkołę, gdyż tak chce sam naczelnik, jęli¹⁸⁷⁷ się mieszać, przechodzić z kupy do kupy i stowarzyszać wedle upodoby¹⁸⁷⁸, że tylko jedna rzepecka szlachta trzymała się z osobna, zadzierzyście a hardo spozierając na chłopów, choć to biedota była taka, że jak się z nich prześmiewali, trzech wypadało na jeden krowi ogon; reszta zaś narodu, splątana kiej¹⁸⁷⁹ grochowiny, poroztrząsała¹⁸⁸⁰ się po placu, sporo chroniło się w cieniu smętarza i przy wozach.

Głównie cisnęli się pod wielką karczmę, stojącą naprzeciw kancelarii w kępie drzew jakoby w tym gaju cienistym, tam się najskwapniej ciżbiąc¹⁸⁸¹, bo chociaż chłodnawy wiater niezgorzej kolebał polami, spieka¹⁸⁸² jednak podnosiła się okruteczna, dogrzewało, że już niejeden ledwie zipiał i w piwie szedł szukać ochłody. Bez¹⁸⁸³ to i karczma była przepełniona, i pod drzewami stali kupami gwarząc z cicha i deliberując¹⁸⁸⁴ nad ową nowiną, wraz też dając pilne baczenie na kancelarię i na pisarzowe mieszkanie po drugiej stronie domu, kaj¹⁸⁸⁵ rwetes¹⁸⁸⁶ i krętanina¹⁸⁸⁷ były coraz większe.

Od czasu do czasu pisarzowa wytykała oknem spaśną¹⁸⁸⁸ gębę i krzyczała:

— Śpiesz się, Magda! A żebyś kulasy¹⁸⁸⁹ połamała, tłumoku jeden!

Dziewka przelatywała co trochę przez pokoje, jaże¹⁸⁹⁰ dudniało i brzęczały szyby, jakieś dziecko jęło¹⁸⁹¹ się wydzierać wniebogłosy, kajś¹⁸⁹² za domem gdakały wystraszone kury, a zziajany stójka jął ganiać kurczątka rozpierzchające po zbożach i drodze.

— Widzi mi się, co¹⁸⁹³ będą ugaszczali naczelnika — rzekł któryś.

— Pono¹⁸⁹⁴ wczoraj pisarz przywiózł cały półkoszek¹⁸⁹⁵ napitków.

— Schlają się jak łoni¹⁸⁹⁶.

— Abo to nie mogą, mało to im naród składa podatków, a przeciech¹⁸⁹⁷ nikto¹⁸⁹⁸ im na ręce nie patrzy — wyrzekł Mateusz, ale ktosik¹⁸⁹⁹ zakrzyczał:

— Cichojta, strażniki ano przyszły.

— Jak wilki się włóczą, że ni pomiarkować, kiedy i którędy.

Przycichli jednak trwożnie, gdyż strażnicy zasiedli pod kancelarią, otoczeni przez kupę ludzi, między którymi był wójt, młynarz, a nieco z dala kręcił się kowal pilnie nasłuchujący.

— Młynarz się łasi kieby¹⁹⁰⁰ ten głodny pies!

— Bo go się boją, ten mu najmilejszy!

— Kiej¹⁹⁰¹ są strażniki, to naczelnika ino patrzeć! — zawołał Grzela, wójtów brat¹⁹⁰², i odszedł na stronę, kaj¹⁹⁰³ stał Antek, Mateusz, Kłąb i Stacho Płoszka, poredziwszy¹⁹⁰⁴ ze sobą, rozeszli się między ludzi prawiąc im cosik a przekładając coś ważnego, że słuchali w wielkiej cichości, tylko niekiedy co tam ktoś westchnął, podrapał się frasobliwie albo strzygnął ślepiami ku strażnikom kupiąc się¹⁹⁰⁵ zarazem coraz ciaśniej.

Antek, wsparty plecami o węgieł karczmy, gadał krótko, mocno i jakoby przykazująco, zaś w drugiej kupie pod drzewami Mateusz prawił z przekpinkami, jaże¹⁹⁰⁶ ośmiał się niejeden, a w trzeciej gromadzie przy smętarzu Grzela przemawiał tak mądrze, jakoby z otwartej książki czytał, że ciężko było wyrozumieć.

A wszyscy trzej przyniewalali¹⁹⁰⁷ do jednego: aby nie słuchać naczelnika ni tych, które z urzędami zawdy trzymają, i szkoły nie uchwalać.

Naród przysłuchiwał się w skupieniu kolebiąc się to w tę, to w drugą stronę, właśnie jako ten bór, kiej¹⁹⁰⁸ zamietliwy wiater¹⁹⁰⁹ powieje.

Nikto¹⁹¹⁰ głosu nie zabierał, kiwali jeno¹⁹¹¹ przytakująco głowami, gdyż najgłupszy rozumiał, jako z nowej szkoły tyla jeno będzie pociechy, co każą na nią płacić nowe podatki, a do tego nikomu się nie śpieszyło.

Niepokój jednak ogarniał gromadę, przestępowali z nogi na nogę, jęli¹⁹¹² chrząkać a pokasływać, a nikt jeszcze nie wiedział, co począć.

Prawda, mądrze prawił Grzeła, prosto do serca trafiał Antek, ale i strach było się przeciwić¹⁹¹³ naczelnikowi a zadzierać z urzędami.

Jeden oglądał się na drugiego, każden¹⁹¹⁴ się głowił z osobna, zaś wszystkie¹⁹¹⁵ obzierali¹⁹¹⁶ się na bogatszych, ale młynarz i co najpierwsi z drugich wsi trzymali się jakoś na uboczu, stojąc jakby z rozmysłem na oczach strażników i pisarza.

Podszedł do nich Antek z przełożeniem, ale młynarz odburknął:

— Kto ma rozum, ten sam wie, jak ma głosować — i odwrócił się do kowala, któren przyświarczał wszystkim, ale kręcił się niespokojnie między gromadą przewąchując, co się święci, a do pisarza zachodził, z młynarzem pogadywał, Grzelę częstował tytuniem i tak się taił ze swoimi zamysłami, że do końca nie było wiadomo, za kim trzyma.

Ale większość już się skłaniała głosować przeciw szkole, rozsypali się po placu i nie bacząc na przypołudniowy skwar poredzali coraz gwarniej i hardziej, gdy pisarz zawołał przez okno:

— A pójdź¹⁹¹⁷ no tu który!

Nikt się jednak nie poruszył, jakby nie dosłyszeli.

— Niech no który skoczy do dworu po ryby, mieli rano jeszcze przysłać, a jakoś nie przysyłają! Tylko prędzej! — grzmiał rozkazująco.

— Nie przyszlim tu na posługi — ozwał się jakiś hardy głos.

— Niech sam leci, żal mu przetrząsnąć kałduna¹⁹¹⁸ — zaśmiał się któryś, że to pisarz miał brzucho kiej¹⁹¹⁹ bęben.

Pisarz jeno zaklął, a po chwili wyszedł wójt od podwórza, przebrał się¹⁹²⁰ za karczmę i pognał tyłami wsi ku dworowi.

— Dzieci pani pisarzowej przewinął i obtarł, to się ździebko¹⁹²¹ przewietrzy.

— Juści, pani pisarzowa nie lubi takich fetorów na pokojach.

— Pokrótce to i porcenele¹⁹²² wynosić mu każą — przekpiwali.

— Hale, że to dziedzica jeszcze nie widać — dziwował się któryś, ale na to rzekł kowal z chytrym prześmiechem:

— Niegłupi się pokazywać!

Spojrzeli na niego pytająco.

— Juści, kto mu każe zadzierać z naczelnikiem, a przecież za szkołą głosować nie będzie, mało by to musiał płacić za nią! Mądrala!

— Ale ty, Michał, z nami trzymasz, co? — przytarł go natarczywie Mateusz.

Kowal skręcił się kiej¹⁹²³ przydeptana glista i odmruknąwszy cosik¹⁹²⁴ jął się przeciskać do młynarza, któren przystąpił do chłopów i mówił do starego Płoszki głośno, by i drugie słyszały:

— A ja wam radzę, głosujcie, jak chcą urzędy. Szkoła potrzebna i żeby była najgorsza, to będzie lepsza od żadnej. A o jakiej zamyślacie, nie dadzą. Trudno, głową muru nie przebodzie. Nie zechcecie uchwalić, to i bez waszego przyzwoleństwa postawią.

— Jak nie damy pieniędzy, to za cóż postawią? — ozwał się któryś z kupy.

— Głupiś! Sami wezmą, a nie dasz z dobrej woli, to ci ostatnią krowę sprzedadzą i jeszcze do kozy pójdziesz za opór! Rozumiesz! To nie z dziedzicem sprawa — zwrócił się do Lipczaków — z naczelnikiem nie ma żartów. Mówię wam, róbcie, co każą, i dziękujcie Bogu, że nie jest gorzej.

Przytwierdzali mu tak samo myślące, zaś stary Płoszka po długim rozważaniu wyrzekł niespodzianie:

— Prawdę mówicie, a Rocho naród zbałamucił i do zguby popycha.

A na to wystąpił jakiś gospodarz z Przyłęka i powiedział głośno:

— Bo Rocho z panami trzyma i latego¹⁹²⁵ podjudza przeciw urzędom!

Zakrzyczeli go ze wszystkich stron, ale chłop się nie ulęknął i skoro się jeno przyciszyło, znowuj¹⁹²⁶ głos podniósł.

— A głupie mu pomagają! rzekłem! — potoczył mądrymi oczami — a komu to nie w smak, niech stanie, to mu w oczy przywtórzę, głupie! Bo nie wiedzą, iż zawdy¹⁹²⁷ tak było, że panowie się buntują, naród judzą, do nieszczęścia prowadzą, ale jak przyjdzie za to płacić, to kto płaci? chłopi! A jak wam kozaków po wsiach zakwaterują, to kto będzie brał baty? kto będzie cierpiał? kogo do kreminału powleką? A jeno was, chłopów! Panowie się za wami nie upomną, nie, wyprą się wszystkiego kiej judasze i jeszcze starszyznę będą ugaszczali po dworach.

— Bo co im ta naród znaczy, tyla, żeby za nich gnaty wyciągał.

— A żeby mogli, to by jutro wrócili pańszczyznę! — podniesły się wołania.

— Grzela powieda — zaczął znowu — niech uczą po naszemu, a nie chcą, to nie uchwalać szkoły, nie dawać ani grosza, przeciwić się, a juści, tylko parobkowi łacno krzyknąć na gospodarza: robił nie będę, całuj me gdzieś, i uciec przed skarceniem. Ale naród nie ucieknie i za bunt kije wziąć weźmie, bo nikto drugi pleców za niego nie podstawi... To wama¹⁹²⁸ mówię, taniej wam wypadnie postawić szkołę niźli przeciwić się urzędom. A że po naszemu nie nauczają, prawda, ale i tak na Rusków nas nie przerobią, boć żaden pacierza ni między sobą nie będzie mówił inaczej, a jeno jak go matka nauczyła! Zaś na ostatku to wam jeszcze rzeknę: swoją ano stronę trzymajmy! A drą się między sobą panowie, nie nasza sprawa, niech się ta kłyźnią i zagryzają, takie nam braty jedne i drugie, że niechta ich morówka¹⁹²⁹ nie minie.

Zwarli się kole niego gęstwą i zakrzyczeli kiej na wściekłego psa, na próżno młynarz brał go w obronę, na próżno i poniektóre za nim się ujmowały. Grzelowe stronniki już mu zaczęły pięściami wytrząchać, że może by i do czego gorszego doszło, ale stary Pryczek zakrzyczał:

— Strażniki słuchają!

Przycichło nagle, a stary wystąpił i jął prawie gniewnie:

— Świętą prawdę powiedział, swojego dobra patrzmy! Cichojta, hale, powiedziałeś swoje, to daj i drugiemu rzec swoje! Wydzierają się i myślą, co największe głowacze! Juści, żeby jeno w krzyku był rozum, to bele pyskacz miałby go więcej niźli sam proboszcz! Prześmiewajta się, juchy, a ja wam rzeknę, jak bywało pod te roki, kiej się to panowie buntowały; dobrze baczę, jak nas tumaniły a przysięgały, że jak Polska będzie, to i wolę¹⁹³⁰ nam dadzą, i gronta z lasami, i wszystko! Obiecywały, mówiły, a kto drugi dał, co tera mamy, i jeszczek musiał ich pokarać, co nie chciały w niczym ulżyć narodowi! Słuchajta panów, kiedyśta głupie, ale mnie na plewy nie weźmie, wiem ja, co znaczy ta ich Polska: że to jeno bat na nasze plecy, pańszczyzna i uciemiężenie! Jeszcze me...

— A dajże mu ta który w pysk, niech przestanie — wyrwał się jakiś głos.

— A tera — ciągnął dalej — ja taki sam pan jak inni, prawo swoje mam i nikt me palcem tknąć nie śmie! Tam mi Polska, kaj mi dobrze, kaj mam...

Przerwały mu szydliwe głosy, bijące ze wszystkich stron niby gradem:

— Świnia też pokwikuje z kuntentności, a chwali se chliw¹⁹³¹ i pełne koryto!

— I za to przykarmianie dostanie pałą w łeb i nożem po gardzieli!

— W jarmarek sprał go strażnik, to powieda, że nikto go tknąć nie śmie.

— Plecie, a tyle miarkuje, co ten koński ogon!

— Sielny¹⁹³² pan, ma wolę, juści, wszy go same niesą po wolności!

— Rychtyk¹⁹³³ i wiechcie z butów tak samo by nauczały!

— Kury zmacać nie poredzi, a będzie tu występował! Gnojek jucha! Baran!

Stary zeźlił się srodze, ale jeno powiedział:

— Ścierwy! Już nawet siwych włosów nie poszanują!

— A to i każdą siwą kobyłę trza by uważać jeno¹⁹³⁴ za to, co siwa, hę?

Gruchnęły śmiechy i wraz zaczęli się odwracać podnosząc oczy na dach kancelarii, kaj¹⁹³⁵ wlazł stójka i chyciwszy się komina patrzył w dal.

— Józek, a zamknij gębę, bo ci jeszcze co wleci! — krzyczeli z prześmiechem, gdyż całe stado gołębi kołowało nad nim, ale on naraz zawrzeszczał:

— Jedzie! Jedzie! Już na skręcie z Przyłęku!

Gromada jęła¹⁹³⁶ się ściągać pod dom i zwierać coraz gęściej, cierpliwie spozierając¹⁹³⁷ na pustą jeszcze drogę.

Rychtyk¹⁹³⁸ i słońce przetoczyło się ździebko¹⁹³⁹ na bok, za kalenicę¹⁹⁴⁰, że spod okapu wysuwał się coraz większy cień, w którym ustawili stół nakryty zielono, z krzyżem w pośrodku. Rudy, pucołowaty pomocnik wynosił papiery na stół i cięgiem¹⁹⁴¹ cosik¹⁹⁴² w nosie majstrował.

Pisarz jął¹⁹⁴³ się na gwałt¹⁹⁴⁴ przebierać w świąteczny ubier¹⁹⁴⁵, a w całym domu znowu podniosły się wrzaski pisarzowej, brzęk talerzów, rumor przesuwanych sprzętów i bieganina, zaś w jakieś Zdrowaś¹⁹⁴⁶ zjawił się i wójt. Stanął w progu czerwony jak burak i spocony, ledwie zipiący, ale już w łańcuchu, i powlókłszy ślepiami po gromadzie zakrzyczał srogo:

— Cicho tam, ludzie, dyć to nie karczma!

— Pietrze, a chodźcie ino, cosik wama¹⁹⁴⁷ rzeknę! — zawołał do niego Kłąb.

— Hale, nie ma tu żadnego Pietra, a jeno¹⁹⁴⁸ urzędnik! — odburknął wyniośle.

Wzięli na ozory¹⁹⁴⁹ to powiedzenie, jaże¹⁹⁵⁰ się kałduny zatrzęsły z uciechy, gdy naraz wójt zakrzyczał uroczyście:

— Rozstąpta się, ludzie! Naczelnik!

Jakoż powóz ukazał się na drodze i podskakując na wybojach zakręcił przed kancelarią.

Naczelnik podniósł rękę do czoła, chłopi pozdejmowali kapelusze, zaległo milczenie, wójt z pisarzem przypadli wysadzać go z powozu, a strażnicy stanęli przy drzwiach wyprostowani kieby¹⁹⁵¹ kije.

Naczelnik dał się wysadzić i rozebrać z białego obleczenia i odwróciwszy się powlókł oczami po gromadzie, przygładził żółtawą bródkę, nasrożył się, kiwnął głową i wszedł do mieszkania, kaj¹⁹⁵² go zapraszał pisarz w pałąk przygięty.

Powóz odjechał, chłopi znowu się zwarli dokoła stołu rozumiejąc, iż zaraz rozpocznie się zebranie, ale przeszło dobre Zdrowaś¹⁹⁵³, przeszedł może i cały pacierz, a naczelnik się nie pokazywał, jeno¹⁹⁵⁴ z pisarzowych pokojów roznosiły się brzęki szkła, śmiechy i jakieś smaki wiercące w nozdrzach.

A że mierziło się¹⁹⁵⁵ już czekanie i słońce przypiekało coraz barzej¹⁹⁵⁶, to jaki taki jął się chyłkiem przebierać ku karczmie, aż wójt zakrzyczał:

— Nie rozłazić się! A którego zbraknie, ten się zapisze do sztrafu¹⁹⁵⁷...

Juści¹⁹⁵⁸, co się jeszczek¹⁹⁵⁹ wstrzymali klnąc jeno¹⁹⁶⁰ coraz siarczyściej a niecierpliwie spozierając na pisarzowe okna, bo ktoś je przymknął ze środka i zasłonił.

— Wstydzą się chlać na oczach!

— Lepiej, bo każden jeno grdyką robi, a po próżnicy ślinkę łyka! — pogadywali.

Z aresztu, stojącego w rząd z kancelarią, wyrwał się żałosny i długi bek, a po chwili wylazł stójka¹⁹⁶¹ ciągnąc na postronku sporego ciołka¹⁹⁶², któren¹⁹⁶³ się opierał ze wszystkiej mocy, ale naraz grzmotnął go łbem, jaże¹⁹⁶⁴ chłop rymnął na ziemię, zadarł ogona i pognał, ino się za nim zakurzyło.

— Łapaj złodzieja! Łapaj!

— A posyp mu soli na ogon, to się wróci!

— Jaki to zuchwały, uciekł z kozy i jeszczek ogon zadarł na pana wójta!

Dogadywali przekpiwając się ze stójki, któren ganiał za ciołkiem i dopiero przy pomocy sołtysów napędził go w podwórze. A jeszcze nie odzipnęli, kiej wójt przykazał wziąć się do wymiatania aresztu i sam doglądał, pilił¹⁹⁶⁵ i niemało pomagał bojając się¹⁹⁶⁶, bych¹⁹⁶⁷ się czasem nie zachciało tam zajrzeć naczelnikowi.

— Wójcie, a trza¹⁹⁶⁸ wykadzić, bych nie zwąchał, co to był za aresztant.

— Nie bójcie się, po gorzałce do cna straci wiater¹⁹⁶⁹.

Rzucał kto niekto jakie słowo kolące, jaże¹⁹⁷⁰ wójt błyskał ślepiami a zęby zacinał, ale w końcu zbrzydły im nawet przekpinki, a tak dokuczyło czekanie na słońcu i głód, że całą hurmą ruszyli pod drzewa, nie bacząc na wójtowe zakazy, któremu jeno Grzela powiedział:

— Hale, naród to pewnie pies, nie przyjdzie ci do nogi, choćbyś krzyczał do wieczora! — i rad, iż zeszli ze strażnikowych oczów, jął znowu kręcić się wśród ludzi przypominając każdemu z osobna, jak ma głosować.

— Jeno się nie bójta! — dodawał — prawo za nami! Co uchwalimy, będzie, a czego nie chce gromada, nikto¹⁹⁷¹ ją do tego nie przymusi.

Ale nie zdążyli się jeszcze ludzie porozkładać w cieniach ni przegryźć co niebądź, gdy sołtysi jęli nawoływać, a wójt przyleciał z krzykiem:

— Naczelnik wychodzi! Chodźta prędzej! zaczynamy!

— Nawąchał się dobrego jadła, to go ponosi! Nama¹⁹⁷² niepilno! Niech poczeka!

Mamrotali gniewnie, zbierając się ociężale przed kancelarią.

Sołtysi stanęli na czele swoich wsi, zaś wójt zasiadł za stołem, mając pobok¹⁹⁷³ pisarzowego pomocnika, któren¹⁹⁷⁴ przedłubując w nosie gwizdał na gołębie, co zestrachane gwarem porwały się z dachu krążąc roztrzepotaną białą chmurą.

— Mołczat’¹⁹⁷⁵! — zakrzyknął naraz jeden ze strażników prężących się u proga.

Wszystkie oczy zwróciły się na drzwi, ale wyszedł z nich jeno¹⁹⁷⁶ pisarz z papierem w ręku i wcisnął się za stół.

Wójt zatrząsł dzwonkiem i rzekł uroczyście:

— Zaczynamy, ludzie kochane! Cicho tam, Modliczaki! Pan sekretarz przeczyta niby o tej szkole! A słuchajta pilnie, bych¹⁹⁷⁷ każden wyrozumiał, o co idzie!

Pisarz założył okulary i zaczął czytać z wolna i wyraźnie.

Czytał już może z pacierz wśród zupełnej cichości, gdy ktosik wrzasnął:

— Kiej¹⁹⁷⁸ nie rozumiemy!

— Czytać po naszemu! Nie rozumiemy! — zerwały się mnogie głosy.

Strażnicy jęli¹⁹⁷⁹ się pilnie rozglądać w gromadzie.

Pisarz się skrzywił, ale już czytał przekładając na polskie.

Zrobiło się cicho, słuchali w skupieniu, rozważając każde słowo i patrząc się w niego kieby¹⁹⁸⁰ w obraz.

Pisarz ciągnął powoli:

— ...jako przykazano postawić szkołę w Lipcach, która by była i dla Modlicy, Przyłęka, Rzepek i drugich pomniejszych wsi.

Potem długo wywodził, jaki to z tego będzie profit, jakie to dobrodziejstwo oświata, jak to urzędy jeno myślą dzień i noc, bych tylko narodowi przyjść z pomocą, bych go wspierać, oświecać i bronić przed złem. Zaś w końcu wyliczał, ile potrza na plac z polem, ile na sam budynek i na całe utrzymanie szkoły wraz z nauczycielem, i że na to wszystko trzeba będzie uchwalić dodatkowy podatek po dwadzieścia kopiejek z morgi. Umilkł, przetarł okulary i rzekł jakby do siebie:

— Pan naczelnik powiedział, że jak dzisiaj uchwalicie, to pozwoli zacząć budowę jeszcze w tym roku, a na przyszłą jesień dzieci już pójdą do szkoły.

Skończył, ale nikt się nie odezwał, każden coś ważył w sobie, kuląc się jeno, jakby pod ciężarem nowego podatku, aż dopiero wójt się ozwał:

— Słyszeliście dobrze, co pan sekretarz przeczytał?

— Słyszelim! Juścik¹⁹⁸¹, przeciek¹⁹⁸² nie głusim! — ozwali się tu i owdzie.

— A któren ma przeciw temu, niech wystąpi, a swoje rzeknie.

Jęli się trącać łokciami, wypychać naprzód, drapać, spozierać na się i na starszych, lecz nikto¹⁹⁸³ nie miał śmiałości wyrywać się pierwszy.

— Kiej tak, uchwalmy prędko podatek i do domu! — zaproponował wójt.

— Więc cóż, wszyscy jednogłośnie zgadzacie się? — zapytał uroczyście pisarz.

— Nie! Nie chcemy! Nie! — wrzasnął Grzela i za nim kilkudziesięciu.

— Nie potrza nam takiej szkoły! Nie chcemy! Dosyć już mamy podatków! Nie! — wołano już ze wszystkich stron, a coraz śmielej, głośniej i hardziej.

Na ten wrzask wyszedł naczelnik i stanął w progu, przycichli na jego widok, a on poskubał bródkę i rzekł wielce łaskawie:

— Jak się macie, gospodarze?

— Bóg zapłać! — odparli pierwsi z brzega kolebiąc się pod naporem gromady pchającej się naprzód, aby posłuchać naczelnika, któren wsparty o futrynę jął¹⁹⁸⁴ cosik¹⁹⁸⁵ mówić po swojemu, ale mu się cięgiem¹⁹⁸⁶ odbekiwało.

Strażnicy skoczyli w naród i dalejże wołać:

— Szapki dołoj¹⁹⁸⁷! szapki!

— Poszedł ścierwo i nie plącz się pod nogami! — zaklął ktoś na nich.

A naczelnik, choć prawił słodziuśko, skończył nakazująco i po polsku:

— Uchwalcie zaraz podatek, bo nie mam czasu.

I srogo patrzał w twarze, strach przejął niejednego, tłum się zakołysał, poszły trwożne i ściszone szepty.

— No co, głosujemy na szkołę? Mówcie, Płoszka! Jakże zrobim?... Kajże to Grzela? Przykazuje głosować! Głosujmy, ludzie, głosujmy!

Wrzało coraz głośniej, gdy Grzela wystąpił i powiedział śmiało:

— Na taką szkołę nie uchwalimy ani grosza.

— Nie uchwalimy! Nie chcemy! — wsparło go ze sto krzyków.

Naczelnik zmarszczył się groźnie.

Wójt struchlał, a pisarzowi jaże¹⁹⁸⁸ spadły z nosa okulary, jeno¹⁹⁸⁹ Grzela się nie strwożył, wparł w niego harde ślepie chcąc jeszcze cosik¹⁹⁹⁰ dodać, gdy stary Płoszka wystąpił i skłoniwszy się nisko zaczął pokornie:

— Dopraszam się łaski wielmożnego naczelnika, co rzeknę, jako to po swojemu miarkuję¹⁹⁹¹: szkołę juścić uchwalić uchwalim, ale widzi się¹⁹⁹² nama¹⁹⁹³, co¹⁹⁹⁴ za dużo złoty i groszy dziesięć z morgi. Czasy teraz ciężkie i o grosz trudno! To jeno chciałem rzec.

Naczelnik nie odpowiedział zatopiony w jakowychś dumaniach, że jeno kiej niekiej¹⁹⁹⁵ kiwnął głową jakby przytakująco i oczy przecierał, więc ośmielony tym wójt siarczyście przemawiał za szkołą; po nim i jego kamraty parły do tego samego, młynarz zaś pyskował najżarliwiej, nie zważając na ostre przycinki Grzelowych stronników, aż wreszcie zgniewany Grzela zawołał:

— Przelewamy jeno z pustego w próżne — i upatrzywszy sposobną porę przystąpił i śmiało spytał:

— A niby jaka to ma być ta nowa szkoła?

— Jak i wszystkie! — wyrzekł otwierając oczy.

— To my akuratnie takiej nie potrzebujemy!

— Na swoją uchwalim i pół rubla z morgi, a na inszą¹⁹⁹⁶ ni szeląga.

— Co nam taka szkoła, moje uczyły się bez¹⁹⁹⁷ trzy roki, a też ni be, ni me.

— Ciszej, ludzie, ciszej!

— Rozbrykały się barany, a wilk jeno patrzeć, jak skoczy na stado.

— Pyskacze juchy, nową biedę wypyskują la¹⁹⁹⁸ wszystkich.

Pokrzykiwali jeden przez drugiego, że uczynił się srogi¹⁹⁹⁹ gwar, każden²⁰⁰⁰ bowiem dowodził swojego i przepierał drugich, rozgrzewali się coraz barzej²⁰⁰¹, rozbili się na kupy i wszędy²⁰⁰² zawrzały spory a kłótnie, zwłaszcza Grzelowe stronniki pyskowały najgłośniej i najzawzięciej, powstając przeciw szkole. Na próżno wójt, młynarz i gospodarze z drugich wsi przekładali, prosili, a nawet i strachali Bóg wie czym, większość srożyła się coraz zuchwałej, wygadując, co jeno²⁰⁰³ komu ślina przyniesła²⁰⁰⁴.

Zaś naczelnik siedział, jakby nie słysząc niczego, szeptał cosik²⁰⁰⁵ z pisarzem, dając się im wygadać do woli, a kiej²⁰⁰⁶ mu się widziało, co²⁰⁰⁷ mają już dosyć płonego²⁰⁰⁸ szczekania, kazał zadzwonić wójtowi.

— Cicho tam! cicho! słuchać! — spokoili²⁰⁰⁹ sołtysi.

A nim się do cna przyciszyło, rozległ się jego głos rozkazujący:

— Szkoła być musi, rozumiecie! Słuchać i robić, co wam każą!

Srogo przemówił, jeno co²⁰¹⁰ się nie ulękli, a Kłąb chlasnął na odlew:

— Nie przykazujem nikomu chodzić na łbie, to niechże i nama²⁰¹¹ pozwolą się ruchać²⁰¹², jak komu wyrosły kulasy²⁰¹³.

— Zawrzyjcie²⁰¹⁴ gębę! Cicho, psiekrwie! — klął wójt, na darmo dzwoniąc.

— Co rzekłem, to przywtórzę, że w naszej szkole muszą się uczyć po naszemu.

— Karpienko! Iwanow! — ryknął na strażników, stojących w pośrodku ciżby, ale chłopi w mig ich ścisnęli między sobą, a ktosik²⁰¹⁵ im szepnął:

— Niech jeno²⁰¹⁶ któren tknie kogo... nas tu ze trzystu... miarkujcie²⁰¹⁷...

I wraz się rozstąpili czyniąc wolne przejście, a tłocząc się za nimi przed naczelnika z głuchą, rozjuszoną wrzawą, przysapując jeno, a klnąc i wytrząchając pięściami, zaś raz po raz ktoś wyrywał się z kupy z ozorem:

— Każde stworzenie ma swój głos, a jeno nam przykazują mieć cudzy.

— I cięgiem²⁰¹⁸ przykazy, a ty, chłopie, słuchaj, płać i czapką ziemię zamiataj.

— Pokrótce²⁰¹⁹ to bez pozwoleństwa nie puszczą i za stodołę.

— Kiej takie wielmożne, to niech przykażą świniom, bych zaśpiewały kiej skowronki! — huknął Antek, zatrzęsły się śmiechy, a on wołał rozjuszony:

— Abo niech im gęś zaryczy. Jak to zrobią, to uchwalim szkołę.

— Każą podatki, płacim; każą rekruta, dajem, ale wara od...

— Cichocie, Kłębie. Sam Najjaśniejszy Cysarz nadał ustawę i tam stoi kiej wół, co szkoły i sądy mają być po polsku! Tak przykazał sam Cysarz, to jego słuchać będziem! — wrzeszczał Antek.

— Ty kto takoj²⁰²⁰? — spytał naczelnik wpierając w niego oczy.

Zadrżał, ale rzekł śmiało wskazując papiery, leżące na stole:

— Tam stoi napisane. Nie sroka me²⁰²¹ zgubiła — dodał zuchwale.

Naczelnik pogadał cosik z pisarzem, a ten pokrótce ogłosił: jako²⁰²² Antoni Boryna, pozostający pod śledztwem karnym, nie ma prawa brać udziału w zebraniu gminnym.

Antek poczerwieniał z gniewu, lecz nim się zebrał na słowo, naczelnik wrzasnął:

— Poszoł won²⁰²³! — i wskazał go oczami strażnikom.

— Nie uchwalajta, chłopcy! prawo za nami! nie bójta się niczego! — krzyknął zuchwale Antek.

I odszedł wolno ku wsi, spozierając na strażników kiej²⁰²⁴ wilk na kondle²⁰²⁵, że ostawali coraz dalej.

Ale w gromadzie zagotowało się z nagła kieby²⁰²⁶ w tym kotle, wszyscy naraz zaczęli prawić, krzyczeć i sprzeczać się zajadle, że już nie dosłyszał nikogo, a jeno²⁰²⁷ pojedyncze słowa klątw, pogróz²⁰²⁸ i przekpiwań latały nad głowami kiej²⁰²⁹ kamienie. Jakby ich zły²⁰³⁰ opętał, tak się wydzierali zapalczywie, a nikto²⁰³¹ nie poredził²⁰³² wyrozumieć, skąd to przyszło i laczego²⁰³³?

Spierali się o szkołę, o Antka, o wczorajszy deszcz, kto zeszłoroczne szkody przypominał sąsiadowi, kto folgę²⁰³⁴ jeno dawał wątrobie, kto zaś la²⁰³⁵ samego sprzeciwu się kłyźnił²⁰³⁶, że powstał taki męt, taki wrzask i zamieszanie, co²⁰³⁷ się już widziało, jako²⁰³⁸ leda²⁰³⁹ chwila wezmą się za łby i orzydla²⁰⁴⁰. Próbował spokoić Grzela, próbowali drugie²⁰⁴¹, nie przemogli jednak opętania. Wójt dzwonił, jaże²⁰⁴² mu drętwiały kulasy²⁰⁴³, przywołując do porządku, i takoż na darmo. Kiej te rozjuszone indory skakały sobie do oczów, ślepe już i głuche na wszystko.

Dopiero któryś ze sołtysów jął walić kijem w pustą beczkę, stojącą pod okapem, jaże zahuczała kiej²⁰⁴⁴ bęben, wtedy ludzie oprzytomnieli nieco, ściszając się nawzajem.

Naczelnik, nie mogąc się doczekać cichości, zakrzyczał zgniewany:

— Cicho tam! Dosyć tej narady! Milczeć, kiedy ja mówię, i słuchać. Szkołę uchwalcie.

Ścichło, jakby makiem posiał, strach padł na wszystkie, mróz przeszedł kości, że stali jakby podrętwieli spozierając po sobie niemo i bezradnie, ani w myślach postały sprzeciwy, gdyż on stał groźnie, tocząc oczami po wylękłych twarzach.

Przysiadł znowu, a wójt, młynarz i drugie rzucili się między ludzi przyniewalać do posłuszeństwa i strachać.

— Głosować za szkołą, głosować.

— Może być źle. Słyszeliśta²⁰⁴⁵?

Pisarz tymczasem sprawdzał obecnych, że co trochę ktoś odkrzykiwał:

— Jest! Jest!

Zaś po sprawdzeniu wójt wlazł na stołek i zakomenderował:

— Kto za szkołą, niech przejdzie na prawą stronę i podniesie rękę.

Sporo przeszło, ale dużo więcej narodu ostało na miejscu, naczelnik się zmarszczył i przykazał, aby la²⁰⁴⁶ sprawiedliwości głosowali imiennie.

Strapił się tym Grzela, dobrze rozumiejąc, że skoro każden z osobna pójdzie głosować, to nie będzie śmiał się przeciwić.

Ale już nie było nijakiej zarady. Pomocnik zaczął wywoływać i każden szedł koleją, posobnie²⁰⁴⁷, a pisarz przy nazwisku znaczył kreskę, jeśli był za szkołą, lub robił krzyżyk, gdy się jej przeciwił.

Długo się wlekło, gdyż ludzi było chmara, lecz w końcu ogłosili:

— Dwieście głosów za szkołą, osiemdziesiąt przeciw.

Grzelowi podnieśli wrzask.

— Na nowo głosować! oszukali!

— Ja mówiłem: nie, a postawił mi kreskę! — wydzierał się któryś, a za nim wielu świarczyło²⁰⁴⁸ to samo, zaś gorętsi jęli się skrzykiwać.

— Nie dać, podrzeć papiery, podrzeć!

Szczęściem, co²⁰⁴⁹ dworski powóz zajeżdżał przed kancelarię, więc ludzie, chcąc nie chcąc, musieli się poodsuwać na boki, zaś naczelnik przeczytawszy list, jaki mu podał lokaj, oznajmił uroczyście:

— Tak, bardzo dobrze, szkoła w Lipcach będzie.

Juści, co²⁰⁵⁰ nikto²⁰⁵¹ i pary z gęby nie puścił, stali kiej²⁰⁵² mur patrząc w niego spokojnie.

Podpisał jakieś papiery, wsiadł do powozu i ruszył.

Kłaniali mu się pokornie, ani spojrzał na kogo, ni kiwnął głową, a pogadawszy jeszcze ze strażnikami, skręcił na boczną drogę ku modlickiemu dworowi.

Patrzyli za nim czas jakiś w milczeniu, aż któryś z Grzelowych rzekł:

— Jagniątko, do rany go przyłóż, a nie spodziejesz się, jak udrze cię kłami gorzej wilka i weźmie pod kopyta.

— A czymże by to głupich trzymali, jak nie pogrozą?

Grzela jeno westchnął, spojrzał po gromadzie i szepnął cicho:

— Przegralim dzisia, trudno, naród jeszcze nie wezwyczajony²⁰⁵³ do oporu.

— Boja się²⁰⁵⁴ bele²⁰⁵⁵ czego, to i niełatwo się wezwyczai.

— Moiściewy, a jaki to człowiek, nawet prawo ma se za nic.

— Juści, przeciek prawo pisali la²⁰⁵⁶ nas, a nie la siebie.

Jakiś chłop z Przyłęka podszedł skarżąc się przed Grzelą:

— Chciałem z wami, ale jak me²⁰⁵⁷ prześwidrował ślepiami, tom języka zapomniał i pisarz zapisał, jak mu się spodobało.

— Tyla było oszukaństwa, że można by zaskarżyć uchwałę.

— Chodźta do karczmy. Niechta siarczyste zatłuką — zaklął Mateusz i odwróciwszy się do gromady zakrzyczał: — Wiecie, ludzie, czego wama naczelnik zapomniał powiedzieć? A tego, żeśta kundle i barany. I dobrze zapłacita za posłuch, ale niech was łupią ze skóry, kiejśta głupie²⁰⁵⁸.

Zaczęli się odcinać, ktoś nawet pysk wywarł na niego, lecz zmilkli, bo jakaś żydowska bryka przejeżdżała, w której siedział Jasio organistów.

Otoczyli go Lipczaki, a Grzela rozpowiedział o wszystkim. Jasio wysłuchał, pogadał o tym i owym i kazał jechać.

Wszyscy zaś poszli do karczmy i po drugim kieliszku Mateusz huknął:

— A ja wam powiedam, że wszystkiemu winien wójt i młynarz.

— Prawda, najwięcej namawiali a straszyli — przyświarczył Stacho Płoszka.

— A że naczelnik groził, to jakby wiedział już o Rochu — ktoś szeptał.

— Jak nie wie, to mu powiedzą. Znajdą się takie!

— Kaj strażniki? — zapytał Grzela niespokojnie.

— Poszli jakby w stronę Lipiec.

Grzela zakręcił się po karczmie i ani spostrzegli, jak się wyniósł i szedł ku wsi miedzami rozglądając się pilnie dokoła.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

IX

Antek obzierał²⁰⁵⁹ się za gromadą kieby²⁰⁶⁰ ten kot odpędzony od miski, a rozważał, czyby nie zawrócić, lecz widząc następujących strażników powziął nagle jakąś myśl, bo wyłamał po drodze sporą gałąź i wsparłszy się o płot obstrugiwał, pasując do ręki a zważając na burków, którzy chociaż szli jak mogli najpowolniej, zrównali się z nim pokrótce.

— Kajże to pan starszy, na prześpiegi? — zagadał urągliwie.

— Po służbie, panie gospodarzu, a może nam w jedną stronę, co?

— Rad bym z duszy, ale widzi mi się, co nam kaj indziej²⁰⁶¹ drogi wypadną.

Rozejrzał się prędko, na drodze ni żywej duszy, jeno co²⁰⁶² kancelaria była jeszcze za blisko, więc ruszył z nimi trzymając się kole²⁰⁶³ płota i pilnie bacząc²⁰⁶⁴, bych²⁰⁶⁵ go z nagła nie obskoczyli.

Zmiarkował się starszy i dalejże pogadywać z przyjacielstwa i srodze wyrzekać, jako od samego rana jeszcze nic nie miał w gębie.

— Naczelnikowi pisarz nie żałował, to pewnikiem i la²⁰⁶⁶ pana starszego ostawił jakie ochłapy. Na wsiach przeciek smaków nie postawią; cóż, kluski a kapusta nie la takich panów — przekpiwał z rozmysłem, jaże²⁰⁶⁷ młodszy, sielny parob o rozlatanych ślepiach, cosik zamamrotał, ale starszy nie popuścił ni słowa.

Antek się jeno prześmiechał wyciągając coraz lepiej kulasy²⁰⁶⁸, że ledwie za nim nadążyli, nie bacząc już na wyboje ni kałuże. Wieś była pusta, jakby wymarła, i słońce tak doskwierało, że jeno²⁰⁶⁹ niekiedy co ta ktoś wyjrzał za nimi lub kajś²⁰⁷⁰ w cieniach zabielały dziecińskie głowiny, a tylko jedne pieski przeprowadzały ich wiernie z niemałym jazgotem i docieraniem.

Starszy zakurzył papierosa i strzyknąwszy przez zęby jął się użalać, jak to on nie zazna nigdy spokojnej nocy ni dnia, bo cięgiem²⁰⁷¹ służba i służba.

— Pewnie, co niełacno tera²⁰⁷² wyciągnąć choćby co niebądź od chłopów...

Strażnik jeno zaklął sięgając jaże do maci, ale Antek, że mu się to już zmierziły te kluczenia, ścisnął mocniej kijaszek i rzekł całkiem zaczepnie:

— Prawdę powiem, a to z waszej służby tyla²⁰⁷³ jeno²⁰⁷⁴ jest profitu²⁰⁷⁵, co się po wsiach naszczekają pieski, a jaki taki zbędzie ostatniej złotówki.

I to jeszcze starszy ścierpiał, chociaż już pozieleniał ze złości, a za pałaszem macał, ale dopiero kiej doszli ostatniej chałupy, rzucił się z nagła na Antka i krzyknął kamratowi:

— Bierz go!

Źle się jednak wybrali, bo nim poredzili go przytrzymać, odciepnął ich precz kiej kondle, uskoczył w bok pod chałupę, wyszczerzył zęby kiej wilk i trząchając kijem zawrzał przyduszonym, urywanym głosem:

— Idźcie swoją drogą... ze mną nie wygracie... nie dam się i czterem... a kły powybijam kiej²⁰⁷⁶ psom. Czego chcecie ode mnie?... w niczym nie winowatym²⁰⁷⁷... A szukacie bitki, dobrze... zamówta²⁰⁷⁸ se²⁰⁷⁹ jeno²⁰⁸⁰ przódzi²⁰⁸¹ podwody²⁰⁸² na swoje kości... A podejdź który i tknij me²⁰⁸³ jeno²⁰⁸⁴, spróbuj! — zakrzyczał wygrażając kijem i gotów już choćby do zabijania.

Strażnicy stanęli kiej²⁰⁸⁵ wryci, gdyż chłop był ogromny, rozwścieklony i kij jaże²⁰⁸⁶ mu warczał w garściach, więc starszy widząc, że to nie przelewki, sprobował wszystko obrócić w żart.

— Ha! ha! sławno, a to się nam udała szutka! — i trzymając się za boki, niby to od śmiechu, zawrócił z powrotem, ale uszedłszy kilkanaście kroków pogroził mu pięścią i zgoła już inaczej zawrzeszczał:

— My się jeszcze zobaczym, panie gospodarzu, i pogadamy.

— A niech cie ta przódzi²⁰⁸⁷ zaraza spotka! — odkrzyknął na odlew. — Hale, strach go sparł, to się żartem wykręca, pogadam i ja z tobą, niech no cię jeno²⁰⁸⁸ kaj²⁰⁸⁹ zdybię na osobności — mruczał bacząc, póki mu z oczów nie zeszli.

— Tamten poszczuł na mnie, głupi, myślał, co²⁰⁹⁰ me²⁰⁹¹ wezmą kiej²⁰⁹² psy zająca. To za mój opór, juści²⁰⁹³, prawda mu nie w smak — rozmyślał i doszedłszy pod dworski ogród, kawał za wsią, przysiadł w cieniu, abych odpocząć nieco, gdyż trząsł się jeszcze cały i spotniał kiej mysz.

Przez drewniane ogrodzenie widniał biały dwór, stojący w wyniosłym zagaju modrzewi, powywierane²⁰⁹⁴ okna czerniały kiej jamy, a na słupiastym ganku siedziało jakieś państwo i snadź²⁰⁹⁵ przy jadle, bo służba cięgiem²⁰⁹⁶ się kręciła kole²⁰⁹⁷ nich, szczękały statki²⁰⁹⁸, a niekiedy długi, wesoły śmiech dochodził.

— Takim niezgorzej! Jedzą, piją i zarówno im wszystko — myślał dobierając się do chleba ze serem, jaki mu była Hanka wetknęła²⁰⁹⁹ w kieszeń.

Pojadał wodząc oczami po wielgachnych lipach brzeżących drogę i całych we kwiatach i pszczelnym brzęku, słodki, sprażony w słońcu zapach przejmował go lubością; kajś ze sadzawki zakwakała kaczka i rozchodziło się senne nukanie żab, z gąszczów trzęsły się cichuśkie pogłoski stworzeń przeróżnych, a na polach muzyka koników podnosiła się raz po raz i przycichała, ale po jakimś czasie jęło²¹⁰⁰ wszystko głuchnąć, jakby zalane słonecznym ukropem. Świat oniemiał, a co jeno²¹⁰¹ było żywe, przytaiło się w cieniach przed pożogą, że tylko jedne jaskółki śmigały nieustannie.

Przypołudnie kipiało już takim warem, że oczy bolały od blasków i spieki²¹⁰², nawet cienie parzyły, ostatnie kałuże wyschły, a do tego od zbóż prawie dojrzałych i ze spieczonych ugorów pociągało niekiedy jakby z wywartego pieca.

Antek wytchnąwszy galancie²¹⁰³ ruszył raźno ku lasom niedalekim, ale skoro się wysunął z cieniów na drogę zatopioną w słońcu, jaże²¹⁰⁴ go ciarki przeszły, i już szedł jakby przez wrzące, białawe płomienie. Zewlókł kapotę, lecz i tak koszula mu przywierała do spotniałych boków niby rozpalona blacha, zezuł i buciary, grzęznąc w piasku jakby w tym gorącym popiele.

Pokręcone brzezinki stojące kaj niekaj²¹⁰⁵ nie dawały jeszcze cienia, żyta chyliły nad drogą ciężarne kłosy i poślepłe w żarach kwiaty zwisały pomdlałe.

Upalna cichość leżała w powietrzu, a nikaj²¹⁰⁶ nie dojrzał człowieka ni ptaka, ni żadnego stworzenia i nikaj nie zadrgał listek ni trawka choćby najmarniejsza, jakby w oną godzinę Południca zwaliła się na świat i wysysała spieczonymi wargami wszystką moc ze ziemi omglałej²¹⁰⁷.

Antek szedł coraz wolniej, rozmyślając o zebraniu, że raz wraz porywały go złoście²¹⁰⁸, to śmiech spierał, to przejmowało zniechęcenie.

— I poradź co z takiemi! Bele²¹⁰⁹ strażnika się ulękną... jakby im przykazali posłuchać naczelnikowego buta, to by go słuchali. Barany, juchy, barany! — myślał z politowaniem i złością. — Prawda, że każdemu źle, każden²¹¹⁰ wije się kieby²¹¹¹ nadeptany piskorz i każden ledwie już z biedy zipie, to gdzie im się ta kłopotać o takie sprawy. Naród ciemny i zabiedzony, to nawet i nie miarkuje²¹¹², co mu potrza²¹¹³ — zafrasował się wielce za wszystkich i serdecznie zatroskał.

— Człowiek to jak świnia, niełacno²¹¹⁴ mu ryja unieść do słońca.

Głowił się i wzdychał, a tyla²¹¹⁵ mu jeno²¹¹⁶ przyszło z tych rozważań i turbacji²¹¹⁷, że poczuł, jako²¹¹⁸ i jemu jest źle, a może nawet gorzej niźli drugim.

— Bo jeno tym dobrze, które o niczym nie mają pomyślenia!

Machnął ręką i szedł tak srodze²¹¹⁹ zadeliberowany²¹²⁰, że omal nie wlazł na Żyda szmaciarza, siedzącego pod zbożem.

— Ustaliście, juści, taki gorąc — ozwał się pierwszy przystając nieco.

— To jest piec, to jest boskie skaranie, a nie gorąc — wybuchnął Żyd i powstawszy, założył szleje²¹²¹ na stary, przygarbiony kark, przypiął się do taczki niby pijawka, pchając ją przed sobą z niezmiernym wysiłkiem, gdyż była naładowana workami gałganów i drewnianymi pudłami, a na nich stał jeszcze kosz jaj i klatka z kurczętami, zaś w dodatku droga była piaszczysta i srogi upał, to chociaż się wydzierał ze sił do ostatka i szarpał, a co trochę musiał odpoczywać.

— Nuchim, ty się spóźnisz na szabes! — upominał się płaczliwie. — Nuchim, ty pchaj, ty jesteś mocny jak kuń! — mamrotał zachętliwie. — Nuchim, nu, raz... dwa... trzy... — i rzucał się na taczkę z krzykiem rozpaczy, pchał ją kilkanaście kroków i znowu stawał.

Antek skinął mu głową i przeszedł, ale Żyd zawołał błagalnie:

— Pomóżcie, panie gospodarzu, dobrze zapłacę, już nie mogę, już całkiem nie mogę — opadł na taczki, blady kiej trup i ledwie dyszący.

Antek zawrócił bez słowa, zwalił na taczki kapotę i buty, ujął je krzepko i pchał tak wartko, jaże²¹²² koło zapiszczało i kurz się podniósł. Żyd dreptał pobok²¹²³ łapiąc powietrze zadyszaną piersią i gadał zachętliwie:

— Tylko do lasu, tam dobra droga, już niedaleko, dam wam całą dziesiątkę.

— Wsadź se ją w nos! Głupi, stoję²¹²⁴ to o twoją dziesiątkę! No, jak to te Żydy myślą, że wszystko na świecie jeno za pieniądze.

— Nie gniewajcie się, to ja dam śliczne kuraski la²¹²⁵ dzieci, nie? to może nici, igły, jakie wstążki? Nie! Może być bułki, karmelki, obarzanki albo jeszcze co? Ja mam wszystko. A może pan gospodarz kupi paczkę tytuniu? A może dać kieliszek fajnej gorzałki? Ja mam dla siebie, ale po znajomości. Na moje sumienie, tylko po znajomości!

Zakasłał się, jaże²¹²⁶ mu ślepie na wierzch wylazły, a kiej²¹²⁷ Antek zwolnił nieco kroku, chycił²¹²⁸ się taczek i wlókł się poglądając²¹²⁹ nań łzawie²¹³⁰.

— Będzie dobry urodzaj, żyto już spadło — zaczął z innej beczki.

— A jak nie urodzi, też mniej płacą. Zawdy²¹³¹ na stratę gospodarzom.

— Piękny czas dał Pan Bóg, ziarno już suche — kruszył kłosy i pojadał.

— Juści, tak se²¹³² folguje²¹³³ Pan Jezus, co już jęczmiona przepadły.

Pogadywali z wolna o tym i owym, aż zeszło na zebranie, o którym Żyd wiedział, bo rzekł rozglądając się trwożliwie dokoła:

— Wiecie, jeszcze zimą naczelnik zrobił kontrakt z jednym majstrem na postawienie szkoły w Lipcach. Mój zięć im faktorował²¹³⁴.

— Jeszcze zimą? Przed uchwałą? Co wy też powiadacie?

— Może się miał pytać o pozwolenie? Czy to on nie dziedzic na swój powiat?

Antek jął²¹³⁵ rozpytywać, gdyż Żyd wiedział różne ciekawe rzeczy i rad odpowiadał, zaś w końcu rzekł pobłażliwie:

— Tak musi być. Gospodarz żyje z tej ziemie²¹³⁶, kupiec z handlu, dziedzic z folwarku, ksiądz z parafii, a urzędnik ze wszystkich. Tak musi być i tak jest dobrze, bo każdy potrzebuje trochę żyć. Czy nieprawda?

— Widzi mi się, co²¹³⁷ nie o to idzie, aby jeden drugiego łupił ze skóry, a jeno²¹³⁸, bych²¹³⁹ każden żył sprawiedliwie, jak Pan Bóg przykazał.

— Co na to poradzić? każdy żyje, jak może.

— Ja wiem, że każdy sobie rzepkę skrobie, ale i bez²¹⁴⁰ to jest źle.

Żyd jeno²¹⁴¹ głową pokiwał, ale swoje myślał.

Doszli właśnie lasu i twardszej drogi, Antek odstawił taczki, kupił za całą złotówkę cukierków la²¹⁴² dzieci, a kiej²¹⁴³ mu Żyd jął²¹⁴⁴ dziękować, burknął:

— Głupiś, pomogłem ci, bo mi się tak spodobało.

Ruszył ostro ku Lipcom, błogi chłód go ogarnął, rozłożyste drzewa tak przysłaniały drogę, że jeno²¹⁴⁵ środkiem widniał pas nieba, zaś po ziemi skrzyła się rozmigotana rzeka słońca. Bór był stary i wyniosły, dęby, sosny i brzozy tłoczyły się gęstą, pomieszaną ciżbą, a dołem tulił się do grubachnych pni drobny naród leszczyn, osik, jałowców i grabów, zaś miejscami świerkowe zagaje rozpychały się hardo, pnąc się chciwie ku słońcu.

Na drodze jeszcze gęsto połyskiwały kałuże po wczorajszej burzy i walały się połamane wierzchoły i gałęzie, a kaj niekaj²¹⁴⁶ smukła drzewina wyrwana z korzeniami zalegała w poprzek kiej²¹⁴⁷ trup. Cichuśko było, rzeźwo i mroczno, pachniało pleśnią a grzybem, drzewa stojały²¹⁴⁸ bez ruchu jakby zapatrzone w niebo, a przez zwarte korony jeno gdzieniegdzie przedzierało się słońce, pełzając niby te złociste pająki po mchach, po czerwonych jagódkach, rozsypanych jak stężałe krople krwi, po trawach bladych.

Antka tak rozebrał chłód i głęboki spokój lasu, że przysiadłszy kajś²¹⁴⁹ pod drzewem zadrzemał się niechcący. Przebudził go dopiero koński tupot i parskanie, a dojrzawszy dziedzica jadącego konno podszedł do niego.

Przywitali się zwyczajnie, po sąsiedzku.

— Ależ to piecze, co? — zagadał dziedzic głaszcząc niespokojną klacz.

— A dopieka, za jaki tydzień trza²¹⁵⁰ będzie wychodzić z kosą.

— Na Modlickiem kładą już żyto aż miło.

— Tam piachy, ale latoś²¹⁵¹ wszędy żniwa rychlejsze²¹⁵².

Dziedzic zapytał go o zebranie w kancelarii, a usłyszawszy wszystko, jak się odbywało, jaże²¹⁵³ oczy szeroko otworzył ze zdumienia.

— I wyście się tak głośno, otwarcie o polską szkołę upominali?

— Rzekłem, przeciek²¹⁵⁴ nie robię z gęby cholewy.

— A żeście się to ważyli z tym wystąpić przy naczelniku, no, no!

— W ustawie stoi o tym jak wół, to prawo miałem.

— Ale skąd wam przyszło do głowy upominać się o polską szkołę?

— Skąd! Przecieśma Polaki, a nie Niemcy czy to jakie drugie.

— Któż to was tak namówił? — pytał ciszej pochylając się ku niemu.

— Dzieci też i bez nauczyciela przychodzą do rozumu — odrzekł wykrętnie.

— Widzę, że Roch nie na próżno kręci się po wsiach — ciągnął tak samo.

— A wespół z panowym stryjaszkiem, jak mogą, tak naród nauczają.

Wtrącił z naciskiem, patrząc mu bystro w oczy, dziedzic zakręcił się jakoś niespokojnie, zagadując o czym innym, ale Antek z rozmysłem wracał do tej sprawy i do różnych chłopskich bolączek, wyrzekając cięgiem²¹⁵⁵ na ciemnotę i opuszczenie, w jakim naród żyje.

— A bo nikogo nie słuchają! Wiem przecież, jak księża pracują nad nimi, jak nawołują do pracy, ale to wszystko groch na ścianę.

— Hale, kazaniem tyle pomoże co umarłemu kadzidłem.

— Więc czymże? Zmądrzałeś, widzę, w kryminale — rzucił z przekąsem, aż Antek poczerwieniał, łypnął ślepiami, ale odrzekł spokojnie:

— A zmądrzałem, bo wiem, że wszystkiemu złemu winni panowie.

— Duby smalone pleciesz, a cóż ci to złego zrobili?

— A to, że za polskich czasów tyle jeno²¹⁵⁶ dbali o naród, żeby go batem popędzać i ciemiężyć, a sami se²¹⁵⁷ tak balowali, jaże²¹⁵⁸ i przebalowali cały naród, że tera²¹⁵⁹ wszystko trza²¹⁶⁰ zaczynać od początku, na nowo.

Dziedzic, że to był prędki²¹⁶¹, ozgniewał się²¹⁶² i krzyknął:

— A wara ci, chamie jeden, do tego, co panowie robili, pilnuj lepiej gnoju i wideł, rozumiesz! A język trzymaj za zębami, by ci go nie przycięli!

Świsnął szpicrutą i pognał, jaże²¹⁶³ w klaczy zagrała wątroba.

Antek zaś poszedł w swoją stronę, a również zły i wzburzony.

— Psie nasienie! — mamrotał gniewnie. — Jaśnie pany, psiekrwie! Jak mu było potrza²¹⁶⁴ chłopskiej łaski, to z każdym się bratał, ścierwo! Sam niewart i wszy pieczonej, a drugich przezywa od chamów! — srożył się kopiąc ze złości muchary stojące mu na drodze.

Już wychodził z lasu na topolową, gdy naraz posłyszał jakby znajome głosy, rozejrzał się uważnie: pod krzyżem tuliła się w cieniu brzózek jakaś bryka zakurzona, zaś na kraju boru stał Jasio organistów z Jagusią.

Przetarł oczy, całkiem pewny, jako²¹⁶⁵ mu się przywidziało, ale nie, stojali²¹⁶⁶ zaledwie o kilkanaście kroków od niego, zapatrzeni w siebie i dziwnie roześmiani.

Zdziwił się niemało nastawiając przy tym uszy, ale chociaż słyszał głosy, nie mógł jednak złożyć i wymiarkować²¹⁶⁷ ani jednego słowa.

— Wracała z boru, on jechał i spotkali się — pomyślał, ale w tym oczymgnieniu ukąsiło go cosik²¹⁶⁸ w serce, sposępniał i głuche, kolące podejrzenie zatargało kajś²¹⁶⁹ we wątpiach²¹⁷⁰.

— Nic drugiego, jeno się zmówili! — lecz dojrzawszy Jasiowe księże obleczenie i jego twarz taką jakąś świętą, uspokoił się odetchnąwszy z niezmierną ulgą, nie poredził²¹⁷¹ se²¹⁷² jeno²¹⁷³ wyrozumieć Jagusi, dlaczego się tak była wystroiła²¹⁷⁴ do boru? i czemu tak modrzały²¹⁷⁵ jej ślepie roziskrzone? czemu jej tak latały czerwone wargi, a biło od niej taką radością? Obiegał ją wilczymi, głodnymi ślepiami, gdy wypinając się naprzód wzdętymi piersiami, podawała króbkę²¹⁷⁶, z której Jasio wybierał jagody, sam jadł i jej wtykał do ust...

— Prawie ksiądz, a chce mu się zabawiać kiej²¹⁷⁷ dzieciak — szepnął z politowaniem i wartko²¹⁷⁸ ruszył ku domowi miarkując²¹⁷⁹ sobie po słońcu, jako²¹⁸⁰ musiało już być kole²¹⁸¹ podwieczorka.

— Póki nie tknę tej zadry, póty i nie boli! — myślał o Jagusi. — A jak to w niego łakomie patrzała, dziw go nie zjadła. A niechta, a niechta...

Próżno się jednak otrząchał, zadra i tak dolegała mu do żywego.

— A ode mnie to ucieka kieby²¹⁸² od tej zarazy. Juści²¹⁸³, nowe sitko na kołek, szczęściem, co z Jasiem nic nie wskóra — rozjątrzał się coraz barzej — poniektóra to jak suka, poleci za każdym, kto zagwizda.

Leciał prędko, ale nie poredził²¹⁸⁴ zgubić tych gorzkich wspominków, jacyś ludzie go wymijali, ani spostrzegł kogo; uspokoił się dopiero pod wsią, gdyż dojrzał organiścinę siedzącą nad rowem z pończochą w ręku, najmłodszy tarzał się przed nią w piasku, a stadko podskubanych gęsi szczypało trawę między topolami.

— Aż tutaj pani zawędrowała z gęsiami? — przystanął obcierając spotniałą twarz.

— Wyszłam naprzeciw Jasia, tylko go patrzeć, jak nadjedzie.

— Dyć ino co wyminąłem go pod lasem.

— Jasia! to już jedzie? — zakrzyczała zrywając się na nogi. — Pilusie, pilu, pilu, a gdzie, szkodniki, a gdzie? — wrzasnęła, bo gęsi jakoś niespodzianie dopadły do żyta stojącego nad drogą i wzieny je zajadle młócić.

— Bryka stała pod figurą, zaś on rozmawiał se z jakąś kobietą.

— Pewnie spotkał znajomą i pogadają. To on tu zaraz nadjedzie. Poczciwa chłopczyna, on nawet obcego psa nie przepuści bez pogłaskania. A którąż to spotkał?

— Nie rozeznałem dobrze, ale zdało mi się, co Jagusię — a widząc, że stara skrzywiła się jakoś niechętnie, dorzucił ze znaczącym prześmiechem: — Nie rozeznałem, bo zeszli mi z oczów kajś w zagaje... pewnikiem przed gorącem...

— Święci Pańscy! co też wam w głowie, Jasio zadawałby się z taką...

— Taka dobra jak drugie, a może i lepsza! — rozgniewał się srodze.

Organiścina chybciej zaruchała²¹⁸⁵ drutami wpatrując się jakoś pilnie w pończochę. — A żeby ci ozór odjęło, pleciuchu jeden — myślała głęboko dotknięta — Jasio miałby z taką dziewą... prawie już ksiądz... — Ale się jej spomniały²¹⁸⁶ różne księżowskie historie i ogarnął ją niepokój, poskrobała się drutem po głowie, postanawiając rozpytać się obszerniej, lecz Antka już nie było, natomiast na drodze od lasu podniósł się tuman kurzawy i toczył się ku niej coraz prędzej, a nie wyszło i Zdrowaś²¹⁸⁷, już Jasio ściskał ją z całej mocy i skamlał serdecznie:

— Mamusiu kochana! Mamusiu!

— Święci Pańscy! Ady mnie udusisz! Puść, smoku, puść! — i kiedy puścił, sama wzięła go ściskać, całować a wodzić po nim rozkochanymi oczyma.

— A to cię wychudzili, kruszyno! Takiś blady, synaczku! Takiś mizerny!

— Rosoły na święconej wodzie nie pasą! — śmiał się pohuśtując brata, któren²¹⁸⁸ jaże²¹⁸⁹ piszczał z radości.

— Nie bój się, już ja cię odpasę — szeptała gładząc go pieściwie po twarzy.

— To jedźmy, mamusiu, prędzej będziemy w domu.

— A gęsi? Święci Pańscy, znowu w szkodzie!

Skoczył wyganiać, gdyż się były dorwały żyta łuskając kłosy aż miło, potem brata usadził w bryce i zapędzając przed sobą gęsi szedł środkiem drogi rozpowiadając o podróży.

— Patrz no, jak się bęben umazał! — zauważyła wskazując na małego.

— Dobrał się do moich jagód. Jedz, Stasiu, jedz! Spotkałem w lesie Jagusię, wracała z jagód i trochę mi usypała... — zrumienił się wstydliwie.

— Właśnie przed chwilą mówił mi Boryna, że was spotkał...

— Nie widziałem go, musiał gdzieś bokiem przechodzić.

— Moje dziecko, na wsi ludzie widzą przez ściany nawet i to, czego wcale nie było! — wyrzekła z naciskiem, spuszczając oczy na rozmigotane druty.

Jasio jakby nie zrozumiał, gdyż dojrzawszy stado gołębi lecące nisko nad zbożami, śmignął za nimi kamieniem i zawołał wesoło:

— Zaraz poznać po wypasionych brzuchach, że to proboszczowskie...

— Cicho, Jasiu, jeszcze kto usłyszy! — skarciła go łagodnie, rozmarzając się myśleniem, jak to on zostanie kiedyś proboszczem, a ona usiędzie przy nim na stare lata dożywać dni swoich w spokoju i szczęśliwości.

— A kiedyż to Felek przyjedzie na wakacje?

— To mama nie wie, że go aresztowali?

— Święci Pańscy! Aresztowany! i cóż to zbroił? A zawsze mówiłam, a przepowiadałam, że źle skończy! Taki łajdus, w sam raz było mu iść na jakiego pisarka, ale młynarzom zachciało się zrobić z niego doktora! A tak się nim pysznili, tak nosy zadzierali, a teraz synek w kryminale, mają pociechę! — aż się trzęsła z jakiejś mściwej radości.

— Ależ to zupełnie co innego, siedzi w cytadeli.

— W cytadeli, a to musi być coś politycznego? — zniżyła głos.

Jasio nie umiał odpowiedzieć czy też nie chciał, zaś ona szepnęła trwożnie:

— Moja kruszyno, tylko ty nie mieszaj się do niczego.

— U nas nawet mówić nie wolno o takich rzeczach, zaraz by wypędzili.

— A widzisz! Wypędziliby cię i nie zostałbyś księdzem! Ady bym umarła ze wstydu i zgryzoty! Boże mój, zmiłuj się nad nami!

— Niech się mama o mnie nie boi.

— Przecież rozumiesz, jak harujemy i zabiegamy, aby chociaż wam było trochę lepiej. Sam wiesz, jak ciężko, tyle nas w domu, a przychody coraz mniejsze i żeby nie te trochę ziemi, to byśmy przy naszym proboszczu musieli nieraz głodem przymierać. Wiesz, proboszcz się teraz sam godzi z chłopami o śluby i pogrzeby, sam, słyszane to rzeczy! powiada, że ojciec z ludzi zdzierał! Jaki mi dobrodziej z cudzej kieszeni.

— A bo naprawdę zdzierał! — wykrztusił nieśmiało.

— Co ty! Na ojca będziesz powstawał? na rodzonego ojca! A jeśli zdzierał, to dla kogo? Przecież nie dla siebie, a tylko dla was, dla ciebie, na twoją naukę — zaskarżyła się boleśnie.

Jasio zaczął ją przepraszać, ale mu przerwało jakieś jazgotliwe dzwonienie, płynące gdzieś od stawu.

— Słyszy mama? pewnie ksiądz idzie do chorego z Panem Jezusem.

— Prędzej to dzwonią na pszczoły, żeby nie uciekły, musiały się wyroić na plebanii. Proboszcz więcej teraz pilnuje swojego byka i pasieki niźli kościoła.

Dochodzili właśnie smętarza²¹⁹⁰, gdy naraz sypnął się na nich brzękliwy szum, że Jasio ledwie zdążył krzyknąć na furmana:

— Pszczoły! trzymajcie konie, bo się spłoszą.

Jakoż nad placem kościelnym huczał ogromny rój, niósł się górą kieby²¹⁹¹ rozbrzęczana chmura, kołował upatrując sposobnego miejsca, to zniżał się przepływając między drzewami, a za nim leciał ksiądz w portkach jeno²¹⁹² i koszuli, bez kapelusza, zaziajany i nieustannie machający kropidłem, zaś Jambroż skradając się bokami, w cieniach, przydzwaniał zajadle i wrzeszczał; obiegli plac parę razy nie zwalniając ani na chwilę, gdyż pszczoły opadały coraz niżej, jakby zamierzając opaść na który z domów, że już dzieci pierzchały spod ścian, ale naraz poderwały się ździebko²¹⁹³ i szły prosto na Jasiową brykę; wrzasnęła organiścina i zadarłszy kieckę na głowę przycupła kajś²¹⁹⁴ w rowie, konie zaczęły się rwać, aż furman skoczył zakryć im ślepie, gęsi się rozleciały, a jeno Jasio stał spokojnie z zadartą głową, rój zakręcił z nagła tuż nad nim i poszedł prosto na dzwonnicę.

— Wody! — ryknął proboszcz puszczając się w cwał za nimi, dopadł z bliska i tak je skropił, że nie mogąc już ruchać przemiękłymi skrzydłami, zaczęły się osadzać w dzwonnicznym oknie.

— Jambroż! drabina, sitko, a prędzej, bo uciekną! Ruszaj się, kulasie! Jak się masz, Jasiu, zrób no ognia w trybularzu²¹⁹⁵, trzeba je podkurzyć, to się uspokoją! — wrzeszczał zgorączkowany, nie przestając skrapiać opadającego roju, a nie upłynęło i Zdrowaś, drabina stała pod dzwonnicą, Jambroż przydzwaniał, Jasio dymił z trybularza niby z komina, zaś ksiądz piął się w górę i dosięgnąwszy pszczół gmerał między nimi wyszukując matki.

— Jest! Chwała Bogu, już nie uciekną! Podkurz, Jasiu, od spodu, bo się rozłażą! — rozkazywał zgarniając gołymi rękami pszczoły; nic się bowiem nie bojał²¹⁹⁶, chociaż obsiadły mu głowę i łaziły po twarzy, jeno²¹⁹⁷ pogadując cosik do nich zbierał je do sitka i zbierał, gdyż rój był ogromny.

— Uważać! burzą się, mogą ciąć! — ostrzegał schodząc z drabiny, otoczony całą chmarą wirującą nad nim z brzękiem i szumem, a zeszedłszy na ziemię poniósł sito przed sobą tak ważnie i uroczyście kieby²¹⁹⁸ tę monstrancję, Jasio go okadzał kołysząc trybularzem, Jambroż dzwonił pokrapiając raz po raz i w takiej ano procesji walili do pasieki za plebanią, kaj²¹⁹⁹ w osobnym zagrodzeniu stało kilkadziesiąt uli rozbrzęczanych, jakby w każdym się roiło.

A kiedy ksiądz zajął się obsadzaniem pszczół, Jasio, dobrze już głodny i utrudzony, wysunął się cichaczem do domu.

Juści, co²²⁰⁰ ucieszyli się nim niezmiernie, a co tam było pisków, całowań i pytań, tego i nie wypowiedzieć, zaś skoro przeszła pierwsza radość, usadzili go za stołem i dalejże znosić przeróżne smaki a podtykać, a molestować i zachęcać do jadła, jaże²²⁰¹ cały dom się trząsł od wrzasków i bieganiny, gdyż wszyscy naraz pragnęli mu usłużyć i być jak najbliżej.

Właśnie na taki rejwach²²⁰² wpadł zziajany Grzela, wójtów brat, rozpytując się niespokojnie, czy nie widzieli Rocha? Ale nikt go nie widział na oczy.

— Nie mogę go nikaj²²⁰³ naleźć — wyrzekał frasobliwie i nie wdając się w rozmowy poleciał dalej szukać po chałupach, a zaraz po jego odejściu zawołano Jasia na plebanię. Ociągał się, zwłóczył, ale iść musiał.

Proboszcz czekał w ganku przy podwieczorku, wycałował go po ojcowsku i usadziwszy przy sobie rzekł wielce łaskawie:

— Rad jestem, żeś przyjechał, będę miał z kim odmawiać brewiarz! Ale wiesz, ile mam tegorocznych rojów? Piętnaście! A mocne, jak stare, już niektóre zarobiły miodem po ćwierć ula! Wyroiło się więcej, Ambrożemu kazałem pilnować pasieki, ale usnęła trąba, i pszczółki fiut... na bory i lasy. A jeden rój ukradł mi młynarz! No, mówię ci, że ukradł! Uciekły na jego gruszę, zabrał jak swoje i ani chciał słuchać o oddaniu! Zły o byka, to mści się na mnie, jak może, rabuś jeden. Słyszałeś to już o Felku? Te gałgany to tną jak osy, a sio! — zajęczał opędzając się chusteczką od much, padających mu cięgiem²²⁰⁴ na łysinę.

— Tylko tyle, że siedzi w cytadeli.

— Żeby się choć na tym skończyło! Doigrał się, co? A mówiłem, a przekładałem, nie słuchał osieł jeden i ma teraz bal! Stary ryfa²²⁰⁵ i bufon²²⁰⁶, ale Felka szkoda, zdolna szelma, po łacinie umie ekspedite, że i biskup lepiej nie potrafi. Cóż, kiedy we łbie pstro i dalejże wybierać się z motyką na słońce... A powiedziano: jakże to... aha! czego nie wolno, nie rusz, a co zakazane, obchodź z daleka. Pokorne cielę dwie matki ssie... tak... — ciągnął ciszej i już coraz słabiej, opędzając się przed muchami. — Zapamiętaj to sobie, Jasiu! No, mówię, zapamiętaj! — zwiesił głowę zapadając w głęboki fotel, ale gdy Jasio powstał z krzesła, otworzył oczy i zamamrotał: — Zmęczyły mnie pszczółki! A przychodź wieczorami na brewiarz. Ale uważaj na siebie i nie spoufalaj się z chłopami, bo kto się zada z plewami, tego świnie zjedzą! No, mówię, zjedzą i basta! — przysłonił łysinę chustką i zachrapał już na dobre.

Snadź²²⁰⁷ tak samo myślał organista, albowiem kiedy parobek wyprowadzał konie na pastwisko i Jasio skoczył na jednego, stary zakrzyczał:

— Zleź mi zaraz! Nie pasuje, żeby ksiądz jeździł na oklep i zadawał się z pastuchami!

Strasznie chciało mu się jechać, ale zlazł jak niepyszny i ponieważ mrok już zapadał, poszedł za ogrody odmówić wieczorne pacierze, ale mógł się to zebrać w sobie, kiedy jakaś dzieuszyna²²⁰⁸ piesneczka²²⁰⁹ dzwoniła gdzieś niedaleko i baby rajcowały w jakimś sadzie, że każde słowo leciało po rosie, i wrzeszczały dzieci kąpiące się w stawie, kajś²²¹⁰ znów śmiechy się zatrzęsły, to ryki krów, to księże perliczki darły się przenikliwie i cała wieś huczała przeróżnymi pogłosami niby ten ul rozbrzęczany, że cięgiem²²¹¹ mu się myliło, a gdy nareszcie uchwycił wątek i przyklęknąwszy pod żytem wtopił rozmodlone oczy w to niebo rozgwiażdżone i poniósł duszę kajś w zaświaty, buchnęły od wsi takie przeraźliwe krzyki, lamenta i przeklinania, że poleciał ku domowi wystraszony wielce i niespokojny.

Matka właśnie wyszła go wołać na kolację.

— Co się tam stało? Biją się czy co?

— Józef Wachnik wrócił z kancelarii trochę pijany i pobił się ze swoją. Dawno się już babie należała porządna frycówka. Nie bój się, nic jej nie będzie.

— Ależ krzyczy, jakby ją ze skóry obdzierał.

— Zwyczajne babskie wrzaski, żeby ją prał kijem, to by była cicho! Odbije mu ona jutro za swoje, odbije! Chodź, kruszyno, bo kolacja przestygnie.

Ledwie tknął jadła i czując się wielce zdrożony, zaraz położył się spać. Ale rano, jak tylko słońce zaświeciło, już był na nogach. Obleciał pole, przyniósł koniom koniczyny, podrażnił księże indory, jaże²²¹² się rozbulgotały, przywitał pieski, że dziw łańcuchów nie pozrywały z radości, sypnął ziarna gołębiom, pomógł młodszemu wypędzać krowy, narąbał drzewa za Michała, spenetrował w sadzie dojrzewające małgorzatki, pofiglował ze źrebakiem i był wszędy i wszystko witał całującymi oczami, jak przyjacioły serdeczne, jak braty rodzone, nawet te malwy osypane kwiatem, nawet te prosięta grzejące się na słońcu, nawet pokrzywy i chwasty, przytajone pod płotami, aż matka biegająca za nim rozkochanymi spojrzeniami szeptała z pobłażliwym uśmiechem:

— Wariacie jeden! wariacie!

A on snuł się i promieniał jako ten dzień lipcowy, jasny, roześmiany, rozsłoneczniony, wezbrany ciepłem i ogarniający wszystek świat duszą miłującą, ale skoro zadzwoniła sygnaturka, rzucił wszystko i poleciał do kościoła.

Proboszcz wyszedł z wotywą²²¹³, poprzedzał go Jasio w nowej komży, przybranej świeżo czerwonymi wstęgami, organy zagrały przebieraną, hukliwą nutą, z chóru podniósł się grubachny głos, od którego zadrgały światła, kilkanaście osób przyklękło przed ołtarzem — i zaczęło się nabożeństwo.

Jasio, chociaż służył do mszy, a w przerwach żarliwie się modlił, jednak dostrzegł Jagusię klęczącą nieco z boku i co podniósł głowę, to widział jej modre, błyszczące oczy wlepione w siebie i jakiś przytajony uśmiech na rozchylonych, czerwonych wargach.

Zaraz po kościele zabrał go ksiądz na plebanię i zasadził do pisania, że dopiero po południu wyrwał się na wieś odwiedzać znajomków.

Najpierw zaszedł do Kłębów, gdyż siedzieli najbliżej, przez dróżkę jeno, w chałupie jednak nie zastał nikogo, a tylko w sieniach, wywartych²²¹⁴ na przestrzał, cosik²²¹⁵ zaruszało się w kącie, a jakiś głos zachrypiał:

— Dyć²²¹⁶ to ja, Jagata! — uniesła²²¹⁷ się rozkładając ręce ze zdumienia — Jezu, pan Jasio!

— Leżcie spokojnie. Chorzyście, co? — pytał troskliwie i przysunąwszy se²²¹⁸ pieniek przysiadł blisko, ledwie rozpoznając jej twarz wyschniętą kiej²²¹⁹ ziemia.

— Jeno²²²⁰ już Pańskiego miłosierdzia czekam — głos jej zabrzmiał uroczyście.

— Cóż to wam jest?

— A nic, śmierć se we mnie rośnie i na żniwo czeka. Kłęby me²²²¹ ano przytuliły, bym se u nich pomerła²²²², to pacierz mówię i wyglądam cierpliwie onej²²²³ godziny, kiej²²²⁴ kostucha zapuka i powie: pódzi²²²⁵, duszo umęczona.

— Czemuż do izby was nie przeniosą?

— Hale, póki nie pora, to co ta bede²²²⁶ im zabierała miejsce... i tak cielaka musiały ze sieni wyprowadzić. Ale mi przyobiecały, że na tę ostatnią moją godzinę to me²²²⁷ przeniosą do izby, na łóżko pod obrazy, i świecę mi zapalą... i księdza sprowadzą... a potem we świąteczne szmaty me przyobleką i pochowek sprawią gospodarski. Juści, dałam na wszystko... a ludzie poczciwe sieroty może nie ukrzywdzą. Niedługo przeciek²²²⁸ bede im tu zawalać, nie... i przy świadkach mi przyobiecały, przy świadkach.

— A nie przykrzy się wam samej? — głos mu nasiąkł żałością i łzami.

— Całkiem mi dobrze, paniczku. A mało to świata dojrzę se²²²⁹ przez drzwi? kto przejdzie drogą, kto gdziesik²²³⁰ zagada, kto i zajrzy, kto nawet rzuci to poczciwe słowo, że jakbym se po wsi wędrowała. A pójdą wszystkie do roboty, to kokoszki pogrzebią w śmieciach, gadzina²²³¹ pochrząka za ścianą, pieski zajrzą, wróble wpadną do sieni, słońce ździebko²²³² poświeci przed zachodem, a niekiej²²³³ wisus jaki ciepnie²²³⁴ pecyną i dzionek zleci, ani się człowiek spodzieje. A nocami też do mnie przychodzą, juści... a niejedne...

— Któż taki? kto? — zajrzał z bliska w jej otwarte, a jakby niewidzące oczy.

— A te moje, co się im już dawno pomarło, a te powinowate i znajome. Prawdę mówię, paniczku, przychodzą... A kiedyś — szeptała z uśmiechem nieopowiedzianego szczęścia i słodyczy — to przyszła do mnie Panienka i powieda²²³⁵ cichuśko: „Leż se, Jagato, Pan Jezus cię wynagrodzi!...” Sama Częstochowska, zaraz poznałam... w koronie ano była, w płaszczu, a cała we złocie i koralach. Pogładziła me²²³⁶ po głowie i rzekła: „Nie bój się, sieroto, gospodynią se będziesz pierwszą na niebieskim dworze, panią se będziesz, dziedziczką...”

I tak se gaworzyła starucha kiej²²³⁷ ta zasypiająca ptaszka, zaś Jasio przychylony nad nią słuchał i patrzał kieby²²³⁸ w jakąś nieodgadnioną głąb, kaj²²³⁹ cosik²²⁴⁰ tajnego bulgoce i gada, i błyska, i coś takiego się dzieje, czego już zgoła człowieczy rozum nie rozbierze. Zrobiło mu się jakoś strasznie, ale nie poredził²²⁴¹ się oderwać od tej kruszyny ludzkiej, od tego zetlałego źdźbła, co drgając, kieby ten promień gasnący w mroku, jeszcze se²²⁴² śnił o dniach nowego żywota. Pierwszy raz w życiu tak z bliska zajrzał w człowieczą, nieubłaganą dolę, to i nie dziwota, że przejął go luty²²⁴³ strach, żałość ścisnęła duszę, łzy zatopiły oczy, współczująca litość przygięła go do ziemi, a gorąca, proszalna modlitwa sama się już rwała z warg roztrzęsionych.

Stara przecknęła się i unosząc głowę szepnęła w zachwycie:

— Janioł przenajświętszy! księżyczek mój serdeczny!

On zaś potem długo stał pod jakąś ścianą grzejąc się w słońcu i ciesząc oczy tym dniem jasnym i życiem, jakie wrzało dokoła.

Bo i cóż, że tam jakaś dusza człowiekowa skamlała w pazurach śmierci.

Słońce nie przestało świecić, szumiały zboża, białe chmury przepływały wysoko, wysoko, dzieci bawiły się po drogach, rumieniły się po sadach jabłka dojrzewające, w kuźni biły młoty, jaże²²⁴⁴ rozlegało się na całą wieś, ktoś wóz rychtował, ktoś kosę nakuwał sposobiąc się do żniw, pachniał chleb świeżo upieczony, rajcowały kobiety, chusty suszyły się po płotach, ruszali się po polach i obejściach, jak co dnia było, jak zawdy²²⁴⁵, gmerał się rój ludzki wśród trosk i zabiegów ani nawet myśląc, kto tam pierwszy stoczy się z brzega.

Zaśby ta komu przyszło co z tego.

Więc i Jasio prędko się otrząsnął ze smutku i poszedł na wieś.

Posiedział czas jakiś przy Mateuszu, któren²²⁴⁶ Stachową chałupę wyciągał już do zrębu; postał nad stawem z Płoszkową bielącą płótno; odwiedził chorą Józkę; nasłuchał się wyrzekań wójtowej; przyjrzał się w kuźni, jak kowal stalił kosy i nacinał ostrza sierpów; zajrzał i na ogrody, kaj²²⁴⁷ pracowało najwięcej dzieuch²²⁴⁸ i kobiet, a wszędy²²⁴⁹ wielce byli mu radzi, witając przyjacielsko i patrząc na niego z niemałą dumą: boć lipeckie to było dziecko, więc jakby w krewieństwie ze wszystkimi.

A dopiero na samym ostatku wstąpił do Dominikowej; stara siedziała przed domem i przędła wełnę, dziwił się temu, gdyż oczy miała przewiązane.

— Palcami zmacam i też wiem, jaka nitka, cienka czy ogrubnia — tłumaczyła i bardzo ucieszona z jego odwiedzin, zawołała na Jagusię zajętą kajś²²⁵⁰ w podwórzu.

Przyleciała zaraz, nieco ino rozdziana, bo tylko we wełniaku i w koszuli, ale dojrzawszy Jasia przysłoniła piersi rękami i sczerwieniwszy się kiej²²⁵¹ wiśnia uciekła do chałupy.

— Jaguś, a wynieś no mleka, to może pan Jasio się przechłodzi!

Wyniesła²²⁵² pokrótce²²⁵³ pełną doinkę²²⁵⁴ i garnuszek²²⁵⁵, przybrana już w chusteczkę na głowie, lecz tak jakoś zesromana²²⁵⁶, że kiej²²⁵⁷ wzięła nalewać mleko, ręce jej latały i bladła, to czerwieniła się na przemian, nie śmiejąc podnieść oczów.

I cały czas nie odezwała się do niego ani słowa i dopiero kiej poszedł, odprowadziła go na drogę, patrząc za nim, póki jej z oczów nie zginął.

Niewypowiedzianie parło ją cosik²²⁵⁸ za nim i tak strasznie ponosiło, że aby się nie dać pokusić, wpadła do sadu, chyciła²²⁵⁹ się oburącz jakiegoś drzewa i przytulając się do niego stanęła bez tchu prawie i przytomności, nakryta, niby płaszczem, gałęziami, zwisłymi od jabłek; stała z przywartymi²²⁶⁰ powiekami, z uśmiechem zatajonym w kątach warg, pełna szczęśliwości, a zarazem lęku, i pełna jakowychś łez słodkich i lubego dygotu, jak wtedy, kiej patrzała na niego przez okno, w tamtą noc wiośnianą.

Ale i Jasia jakby ciągnęło za nią, bo chociaż bezwolnie, a zaglądał do nich niekiedy na krótką chwilę i odchodził dziwnie rozradowany, a już co dnia widywał ją w kościele, klęczała zawdy²²⁶¹ przez całą mszę, a tak wielce rozmodlona i jakby wniebowzięta, że spoglądał na nią ze słodkim wzruszeniem, opowiadając kiedyś o jej pobożności.

Matka tylko wzruszyła ramionami.

— Ma za co przepraszać Pana Boga, ma...

Jasio miał duszę czystą kieby²²⁶² ten najbielszy kwiat, to i nie zrozumiał przytyku, a że przychodziła do nich, że ją wszyscy w domu lubili, że widział, jaka była pobożna, to mu ani postało w głowie jakie niebądź posądzenie; zdziwił się tylko teraz, że od jego przyjazdu nie była jeszcze ani razu.

— Właśnie posłałam po nią, bo mam dużo do prasowania — odrzekła matka.

I przyszła wkrótce tak wystrojona, że Jasio aż się zdumiał.

— Cóż to, idziecie na wesele?

— A może przysłali do was z wódką? — zapiszczała któraś z dziewczyn.

— Zaśby ta kto śmiał, dyć bym go przepędziła na cztery wiatry! — ośmiała się kraśniejąc²²⁶³ kieby²²⁶⁴ róża, że to wszyscy na nią patrzeli.

Stara zapędziła ją zaraz do prasowania, poleciały za nią organiścianki wraz z Jasiem i tak się im wkrótce zrobiło wesoło, tak gruchali śmiechem z bele²²⁶⁵ głupstwa i wrzeszczeli, jaże²²⁶⁶ organiścina musiała przykarcać:

— Cichocie, sroki! Jasiu, idź lepiej do ogrodu, nie wypada ci tu suszyć zębów.

To rad nierad wziął książkę i powlókł się jak zwykle w pole, i tam kajś²²⁶⁷ daleko za wsią, na miedzach, pod gruszami, na granicznych kopcach, przesiadywał zagłębiony w czytaniu albo jeno²²⁶⁸ se²²⁶⁹ medytujący.

Ale Jagusia dobrze już znała te samotne schroniska, dobrze wiedziała, kaj²²⁷⁰ go szukać utęsknionymi oczami, kaj się nieść do niego choćby jeno tą myślą radosną; krążyła bowiem kole²²⁷¹ niego kieby²²⁷² ten motyl w kręgu światła i krążyć musiała, parło ją za nim niepowstrzymanie i wlekło tak nieprzeparcie, że się już dała bez pamięci na wolę tej jakiejś lubej mocy, dała się jakby wodom spienionym, co ją ponosiły w jakoweś wyśnione światy szczęśliwości, dała się wszystką duszą i sercem, ani nawet myśląc, na jaki brzeg ją wyniesą²²⁷³ ni na jaką dolę.

I czy się późną nocą kładła do snu, czy się rankiem zrywała z pościeli, to zawdy²²⁷⁴ jednym pacierzem dygotało jej serce:

— Obaczę go znowu! obaczę!

A nieraz, kiedy klęczała przed ołtarzem i ksiądz wyszedł ze mszą, i zagrały przejmującą nutą organy, i wionęły kadzielne dymy, i roztrzęsły się gorące szepty pacierzy, i kiedy zapatrzyła się rozmodlonymi oczami w Jasia, któren²²⁷⁵ biało przybrany, smukły, śliczny, ze złożonymi rękami snuł się w tych dymach i kolorach, jakie biły z okien, to się jej widziało, co żywy janioł²²⁷⁶ zestąpił z obrazu i oto płynie ku niej ze słodkim prześmiechem... idzie... że raje otwierały się w jej duszy, padała na twarz w proch, przywierając wargami do miejsc, kaj²²⁷⁷ przeszły jego stopy, i porwana zachwyceniem, śpiewała wszystką mocą człowieczej szczęśliwości:

— Święty! Święty! Święty!

A nieraz i msza się skończyła, i ludzie się porozchodzili, i Jambroż już w pustym kościele przedzwaniał kluczami, a ona jeszcze klęczała, zapatrzona w puste po Jasiu miejsce, rozmodlona przenajświętszą cichością upojenia, tą radością nabrzmiałą do bólu, tymi jeno²²⁷⁸ łzami, co jej same spływały z oczów, kiej²²⁷⁹ ziarna pełne, ważkie i przeczyste.

Że już dnie były dla niej jako te ciągłe święta, jako te uroczyste odpusty w nieustannej radości nabożeństwa, jakie się cięgiem²²⁸⁰ odprawiało w jej duszy, bo kiedy wyjrzała w pole, to dzwoniły jej tym samym dojrzałe kłosy, dzwoniła spieczona ziemia, dzwoniły sady przygięte pod ciężarem owoców, dzwoniły bory dalekie i te wędrujące chmury, i ta przenajświętsza hostia słońca, wyniesiona nad światem, a wszystko śpiewało wraz z jej duszą jeden niebosiężny hymn dziękczynienia i radości:

— Święty! Święty! Święty!

Hej, jaki to świat śliczny, kiej²²⁸¹ się nań patrzą rozmiłowane oczy!

A jaki to człowiek mocen w onej świętej godzinie! Z Bogiem by się zmagał, śmierci by się nie dał, nawet doli by się przeciwił. Życie mu jednym weselem, a bratem choćby i ten stwór najmarniejszy! Przed każdym dniem by klękał w podzięce, każdej nocy by błogosławił i na każdym miejscu wszystek by się rozdawał między bliźnie²²⁸², a bogaczem ostaje, a cięgiem²²⁸³ mu jeszcze przybywa mocy, kochania i dni barzej²²⁸⁴ cudnych.

Światami dusza się jego nosi, górnie we gwiazdy patrzy z bliska, nieba zuchwale sięga, o wiecznej śni szczęśliwości, bo się jej widzi, że nie ma już kresu ni zapory la²²⁸⁵ jej mocy i kochania.

Tak się to i Jagusi widziało w tę porę miłowania.

Dnie szły zwyczajne, dnie znojonych przygotowań do żniw, a ona uwijała się przy robotach rozśpiewana niby skowronek, niestrudzenie radosna i weselnie rozkwitła, kieby²²⁸⁶ ta róża w jej ogródku, kieby te malwy smukła i kieby ten kwiat na bożym zagonie najśliczniejsza i tak ciągnąca oczy, tak wabiąca jarzącymi ślepiami, tak cięgiem²²⁸⁷ roześmiana, że nawet starzy chodzili za nią oczami, zaś parobcy zaczęli się znowu kole²²⁸⁸ niej kręcić i wzdychający wystawać pod jej chałupą, ale odprawiała każdego.

— Żebyś nawet wrosnął w ziemię, to i tak niczego nie wystoisz — szydziła.

— Z kużdego²²⁸⁹ się już prześmiewa! A harna²²⁹⁰ kieby²²⁹¹ dziedziczka! — skarżyli się przy Mateuszu, który jeno westchnął żałośnie, gdyż nawet on tyla jeno wskórał, co mógł niekaj²²⁹² o zmierzchu pogadywać z Dominikową a patrzeć za Jagusią zwijającą się po izbie i słuchać jej prześpiewek. Patrzał też i nasłuchiwał tak gorąco, że odchodził coraz chmurniejszy i coraz częściej zaglądał do karczmy, a potem w chałupie wyprawiał różne brewerie. Juści, co już najbarzej dostawało się Teresce, że już chodziła ledwie żywa ze zgryzoty, toteż spotkawszy kiedyś Jagusię odwróciła się od niej plecami i splunęła.

Ale Jagusia, zapatrzona kajś²²⁹³ przed się, przeszła nawet jej nie widząc.

Tereska rozgniewana zwróciła się do dzieuch²²⁹⁴, pierących²²⁹⁵ nad stawem.

— Widziałyście, jak się to pawi! A to przejdzie i ani już spojrzy na kogo.

— A wystrojona jakby na odpust.

— Jakże, do samego połednia²²⁹⁶ przesiaduje przy czesaniu.

— I cięgiem²²⁹⁷ se²²⁹⁸ kupuje wstęgi a stroiki — dogadywały zawistnie, bo znów od jakiegoś czasu, niech się jeno²²⁹⁹ pokazała na wsi, chodziły za nią babie spojrzenia ostre kiej²³⁰⁰ pazury i jadowite kieby²³⁰¹ żmije. Brały ją też na ozory przy leda sposobności, a nicowały, że niech Bóg broni, nie mogły jej bowiem darować, że się stroiła jak żadna i że była ponad wszystkie urodniejsza, żeby już nie spominać, co wyprawiała z chłopami.

— Wynosi się nad drugie, jaże²³⁰² trudno ścierpieć!

— I przystraja się kieby dziedziczka i skąd to na to bierze!

— Cie, a za cóż to wójt ma u niej łaski?

— Powiadają, jako i Antek nie skąpi — przepowiadały se na ucho gospodynie zebrawszy się w opłotkach Płoszkowej.

— Antek dba tyla o nią, co pies o piątą nogę — wtrąciła Jagustynka — tam jest w przygodzie ktoś drugi! — zaśmiała się tak domyślnie, że jęły²³⁰³ ją molestować na wszystkie świętości, ale się nie wygadała, jeno²³⁰⁴ im w końcu rzekła:

– Ja to plotów nie roznoszę. Macie oczy, to wypatrzcie same.

Jakoż od tej chwili sto par ślepiów jeszcze zacieklej poszło na prześpiegi trop w trop za Jagusią, kiej te gończe za zajączkiem.

Ale Jagusia, chociaż na każdym kroku spotykała te przyczajone, stróżujące ślepie, nie domyślała się niczego; co ją tam zresztą obchodziło, kiej²³⁰⁵ mogła w każdej porze obaczyć Jasia i topić się w jego oczach na śmierć.

Na organistówkę zaglądała prawie już co dnia i zawdy²³⁰⁶ w takim czasie, gdy Jasio był w domu, że nieraz kiej²³⁰⁷ zasiadał z bliska i kiej poczuła na sobie jego spojrzenie, to dziw nie omdlewała z lubości, oblewał ją war, nogi się trzęsły i serce łomotało kieby młotem, zaś indziej, gdy w drugim pokoju nauczał siostry, to jaże²³⁰⁸ dech przytajała zasłuchana w jego głosie niby w tym słodkim dzwonieniu, aż organiścina spostrzegła:

— Co tak pilnie nasłuchujecie?

— Bo pan Jasio tak prawi naucznie²³⁰⁹, że niczego nie poredzę²³¹⁰ wyrozumieć!

— Chcielibyście! — zaśmiała się pobłażliwie. — Abo to w małych szkołach się uczy — przyrzuciła z dumą, wdając się w szeroką pogawędkę o synu, lubiła ją bowiem i rada zapraszała, że to Jagusia chętna była do pomocy przy każdej robocie, a przy tym często gęsto i przynosiła co niebądź; to gruszek, to jagódek, to nawet niekiej²³¹¹ i osełkę świeżego masła.

Jagusia wysłuchiwała zawdy²³¹² tych opowiadań z jednaką żarliwością, lecz skoro Jasio ruszył się z domu, i ona śpieszyła się niby to do matki; strasznie bowiem lubiała naglądać za nim z daleka i nieraz przyczajona we zbożu lub za jakimś drzewem patrzała w niego długo i z taką tkliwością, że nie mogła się powstrzymać od płaczu.

Ale już najmilsze były la²³¹³ niej te krótkie, nagrzane, jasne noce, że kiej²³¹⁴ jeno²³¹⁵ matka zasnęła, wynosiła pościel do sadu i leżąc na wznak, zapatrzona w niebo migocące przez gałęzie, zapadała w jakieś przenajsłodsze niezmierzoności marzenia. Upalne wiewy nocy muskały ją po twarzy, gwiazdy zaglądały w oczy szeroko otwarte, nabrane zapachami głosy ciemnic, głosy pełne niepokojącego żaru i lubości, zadyszane szepty liści, senne, urywane szmery stworzeń, jakby stłumione westchnienia, jakby wołania, idące kajś²³¹⁶ spod ziemi, jakby chichoty strwożone, lały się w nią dziwną muzyką i przejmowały warem, dygotem, zapierały dech i prężyły w takich ciągotkach, że staczała się na chłodne, oroszone trawy, padając ciężko jak owoc dostały²³¹⁷... i leżała bezwładnie wezbrana jakąś świętą, rodną mocą, niby te pola dojrzewające, niby te gałęzie owocem ciężarne, niby ten łan źrałej pszenicy, gotów się dać sierpom, ptakom czy wichrom, bo już na każdą dolę zarówno tęsknie czekający.

Takie to miała Jagusia te krótkie, nagrzane, jasne noce i takie to te skwarne, rozprażone dnie lipcowe, że mijały kieby²³¹⁸ sen słodki, cięgiem pragniony.

Chodziła też jak we śnie, ledwie już miarkując, kiedy był dzień, a kiedy noc.

Dominikowa czuła, że się z nią wyrabia cosik²³¹⁹ dziwnego, ale nie mogła wyrozumieć, więc tylko się radowała jej niespodzianej i żarliwej pobożności.

— Powiem ci, Jaguś, że kto z Bogiem, z tym Bóg! — powtarzała z dobrością²³²⁰.

Jagusia jeno się uśmiechała, pełna cichej, pokornej szczęśliwości a czekania.

I któregoś dnia całkiem niechcący natknęła się na Jasia, siedział pod kopcem granicznym z książką w ręku, nie mogła się już cofnąć i stanęła przed nim, okryta rumieńcem i mocno zesromana²³²¹.

— Cóż wy tu robicie?

Jąkała się strwożona, czy aby się czego nie domyśla.

— Siadajcie, widzę, żeście się zmęczyli.

Wagowała²³²² się nie wiedząc, co począć, pociągnął ją za rękę, że przysiadła pobok²³²³, spiesznie chowając bose nogi pod wełniak.

Ale i Jasio był zmieszany, rozglądał się jakoś bezradnie dokoła.

Pusto było na polach, lipeckie dachy i sady wynosiły się ze zbóż jakoby wyspy dalekie, wiater ździebko przegarniał kłosami, pachniało rozgrzaną macierzanką i żytem, jakiś ptak przeleciał nad nimi.

— Strasznie dzisiaj gorąco! — zauważył, aby jeno²³²⁴ zacząć.

— I wczoraj przypiekało niezgorzej! — chycił²³²⁵ ją za gardziel jakiś radosny lęk, że ledwie mogła przemówić.

— Lada dzień zaczną się żniwa.

— Pewnie... juści... — przytwierdzała wlepiając w niego ciężkie oczy.

Uśmiechnął się i spróbował mówić swobodnie, prawie żartem:

— Jagusia to co dzień ładniejsza...

— Kaj²³²⁶ mi tam do ładności! — stanęła w pąsach, pociemniałe oczy buchnęły płomieniami, a wargi zadrgały w przytajonym prześmiechu radości.

— I naprawdę Jagusia nie chce iść za mąż?

— Ani mi się śni, abo mi to źle samej!

— I żaden się wam nie podoba, co? — nabierał coraz więcej śmiałości.

— Żaden, nie żaden! — trzęsła głową patrząc w niego rozmarzonymi słodko oczami, nachylił się i zajrzał głęboko w te modre przepaście; modlitwę miała w spojrzeniu, najgłębszą i najsłodszą, i najdufniejszą, żarliwy krzyk serca rwący się w czas Podniesienia. Dusza się w niej trzepotała kiej²³²⁷ te skry słońca nad polami, kiej ptak rozśpiewany wysoko nad ziemią.

Cofnął się jakoś dziwnie niespokojnie, przetarł oczy i wstał.

— Muszę już iść do domu! — skinął głową na pożegnanie i poszedł szeroką miedzą ku wsi czytając kiej niekiej²³²⁸ książkę, to błądząc oczami, ale w jakiś czas obejrzał się i przystanął.

Jagusia szła za nim o parę kroków.

— Bo i mnie tędy najbliżej — tłumaczyła się jakoś spłoszona.

— To pójdźmy razem — mruknął, nie bardzo rad z towarzystwa, wlepił oczy w książkę i z wolna idąc czytał se półgłosem.

— O czym to napisane? — spytała lękliwie, zazierając²³²⁹ w karty.

— Jak chcecie, to wam trochę poczytam.

Że akuratnie niedaleczko miedzy stało rozłożyste drzewo, to przysiadł w cieniu i zaczął czytać, Jagusia kucnęła naprzeciw i wsparłszy brodę na pięści zasłuchała się całą duszą, nie spuszczając z niego oczów.

— Jakże się wam podoba? — rzucił po chwili, unosząc głowę.

Sczerwieniła się i uciekając z oczami bąknęła wstydliwie:

— Bo ja wiem... To nie o królach historia, co?

Jeno się skrzywił i wziął znowu czytać, ale już wolno, wyraźnie i słowo po słowie: o polach i zbożach czytał, o jakimś dworze, stojącym we brzozowym gaju, jakby o dziedzicowym synu, któren do dom wrócił, i o dworskiej panience, co siedziała se z dziećmi na ogrodzie... A wszyćko było utrafione do wiersza, rychtyk²³³⁰ kieby²³³¹ w tych pobożnych śpiewaniach, jakby je kto wypominał z ambony, że nieraz chciało się jej westchnąć, przeżegnać i zapłakać, tak szło do serca.

Ale strasznie gorąco było w tym zaciszu, kaj²³³² siedzieli, kręgiem stała gęsta ściana żyta przepleciona modrakiem, wyczką i pachnącym powojem, że ani jeden powiew nie przechładzał, a jeno²³³³ w tej upalnej cichości sypał się niekiedy chrzęst obwisłych kłosów, czasem wróble zaćwierkały wśród gałęzi, bzyknęła przelatująca pszczoła i dzwonił Jasiowy głos, wezbrany dziwną słodyczą, lecz Jagusia, chociaż wpatrzona była w niego jakby w ten obraz najśliczniejszy i nie straciła ani jednego słowa, kiwnęła się raz i drugi, bo ją rozbierało gorąco i morzył śpik²³³⁴, że ledwie już mogła wytrzymać.

Na szczęście, przerwał czytanie i zajrzał jej głęboko w oczy.

— Prawda, jakie śliczne, co?

— Juści, co śliczności... jakbym tego kazania słuchała.

Jaże oczy mu rozbłysły, a na twarz wystąpiły kolory, gdy zaczął rozpowiadać, czytając raz jeszcze te miejsca, kaj²³³⁵ było o polach i lasach, ale mu przerwała:

— Przeciek²³³⁶ i dziecko wie, co²³³⁷ w borach rosną drzewa, w rzekach jest woda i sieją na polach, to po co ta drukować o tym wszyćkim²³³⁸?...

Jasio aż się cofnął ze zdumienia.

— Mnie to się jeno²³³⁹ spodobają takie historie o królach, o smokach albo i o strachach, co to jak się o nich słucha, to jaże²³⁴⁰ mrówki człowieka obłażą i jakby zarzewia nasuł²³⁴¹ do piersi. Jak Rocho nieraz powiedają takie historie, to bym go słuchała dzień i noc. A czy pan Jasio ma o tym książki?

— A któż by czytał takie bajdy! — buchnął wzgardliwie, głęboko zgorszony.

— Bajdy! Hale, przeciek²³⁴² Rocho czytał o tym i z drukowanego.

— Głupstwa wam czytał i same cygaństwa!

— Jakże, to by se ino²³⁴³ la²³⁴⁴ cygaństwa umyślali takie cudeńka?...

— A tak, wszystko bajki a zmyślenia.

— To nieprawda i o południcach²³⁴⁵, i o smokach? — pytała coraz żałośniej.

— Nieprawda, mówię wam przecież! — odpowiadał zniecierpliwiony.

— To i o tym też nieprawda, jak to Pan Jezus wędrował ze świętym Piotrem, co?...

Nie zdążył odrzec, bo nagle jakby wyrosła spod ziemi Kozłowa i stając przy nich patrzała naśmiechliwymi ślepiami.

— A to pana Jasia szukają po całej wsi — rzekła słodziuśko.

— Cóż się tam stało?

— Jaże²³⁴⁶ trzy bryki ziandarów przyjechało na plebanię.

Zerwał się niespokojnie i poleciał prawie w dyrdy²³⁴⁷.

Jagusia też poszła ku wsi, ale dziwnie czegoś markotna.

— Pewnikiem przerwałam waju²³⁴⁸ pacierze, co? — syknęła Kozłowa idąc pobok²³⁴⁹.

— Zaśby ta pacierze! Czytał mi z książki takie historie, ułożone do wiersza.

— Cie... a ja miarkowałam całkiem co drugiego. Organiścina pchnęła²³⁵⁰ me²³⁵¹ go szukać... lecę w tę stronę, rozglądam się... pusto... tknęło me cosik²³⁵², bych²³⁵³ zajrzeć pod gruszkę... patrzę... siedzą se jakieś turkaweczki... gaworzą... Juści, miejsce sposobne... z dala od ludzkich oczów... juści...

— Żeby wam ten paskudny ozór pokręciło — buchnęła wyrywając się naprzód.

— I będzie cie²³⁵⁴ miał kto rozgrzeszyć! — krzyknęła za nią urągliwie.

X

Jagusia zaraz na wstępie pomiarkowała, że na wsi dzieje się cosik ważnego, psy jakoś zajadlej naszczekiwały w obejściach, dzieci kryły się po sadach wyzierając jeno zza drzew i płotów, ludzie już ściągali z pól, chociaż słońce było jeszcze wysoko, gdzieś znów zbierały się rajcujące cicho kobiety, a na wszystkich twarzach widniał srogi niepokój i wszystkie oczy pełne były lęku i oczekiwań.

— Co się to wyrabia? — spytała Balcerkówny, wyglądającej zza węgła.

— Nie wiem, toć pono²³⁵⁵ wojsko idzie od boru.

— Jezus, Maria! wojsko! — nogi się pod nią ugięły ze strachu.

— A Kłębiak co ino mówił, że kozaki ciągną od Woli — dorzuciła lecąca kajś Pryczkówna.

Jagusia przyśpieszyła kroku, w niemałej już trwodze dopadając chałupy, matka siedziała w progu z kądzielą, a przy niej parę rozgadanych kobiet.

— Widziałam jak was, siedzą w ganku, a starsze u proboszcza na pokojach.

— A po wójta posłali Michała organistów.

— Po wójta! Moiściewy, to nie przelewki. Ho, ho, wyjdą z tego historie, wyjdą...

— A może jeno²³⁵⁶ przyjechały ściągać podatki.

— Hale, to by jaże²³⁵⁷ w tyla narodu²³⁵⁸ przyjeżdżały, co? Musi być co drugiego.

— Pewnie, ale nic dobrego z tego nie wyjdzie, obaczycie, spomnicie moje słowa.

— To ja wam rzeknę, po co przyjechały — zaczęła Jagustynka przystępując do nich.

Zbiły się w kupę i kiej gęsi powyciągały szyje nasłuchując z chciwością.

— A to będą was zapisywały do wojska — zaśmiała się skrzekliwie, ale żadna nie zawtórzyła, tylko Dominikowa rzekła z przekąsem:

— Cięgiem²³⁵⁹ się was trzymają psie figle.

— A bo z igły robita²³⁶⁰ widły! Wszystkie dziw zębów nie pogubią ze strachu, a każda by rada jakiej przygodzie. Wielka mi rzecz ziandary²³⁶¹.

Płoszkowa wtoczyła swój spaśny²³⁶² kałdun²³⁶³ w opłotki i dalejże rozpowiadać, jak to ją zaraz cosik tknęło, kiej²³⁶⁴ dojrzała bryki, jak to...

— Cichojta! Ano Grzela z wójtem lecą na plebanię.

Poniesły²³⁶⁵ oczy na drugą stronę stawu, przeprowadzając idących.

— Cie, to i Grzelę wołają.

Ale nie zgadły, bo Grzela puścił brata naprzód, a sam obejrzał bryki, stojące przed plebanią, wypytał furmanów, przyjrzał się żandarmom siedzącym w ganku i jakoś mocno zaniepokojony poleciał do Mateusza zajętego przy Stachowej chałupie; właśnie był siedział okrakiem na zrębie zacinając łuzy la²³⁶⁶ osadzenia krokwi²³⁶⁷.

— Nie odjechały jeszcze? — pytał nie przestając rąbać.

— A nie, to jeno bieda, że nie wiada, po co przyjechały.

— I w tym się cosik²³⁶⁸ tai niedobrego! — zająkał stary Bylica.

— A może o zebranie! Naczelnik się wygrażał, a strażniki już się tu i owdzie przewiadywały, kto Lipce buntuje — rzekł Mateusz zesuwając się na ziemię.

— To by rychtyk wypadało, że przyjechały po mnie! — szepnął Grzela rozglądając się niespokojnie, przybladł i ciężko robił piersiami.

— A mnie się widzi, co prędzej by po Rocha! — zauważył Stacho.

— Prawda, przeciek²³⁶⁹ się już o niego przepytywali! Że mi to nawet w myślach nie postało! — odetchnął z ulgą, lecz srodze zatroskany o niego, rzekł smutnie:

— Ani chybi, że jeśli mają kogo wziąć, to tylko Rocha!

— Jakże, możemy go to dać, co? Rodzonego ojca, co? — krzyczał Mateusz.

— Hale, nie sposób się im przeciwić, ani mowy o tym...

— Niechby się kaj schował, trza go przestrzec, juści... — jąkał Bylica.

— A może to co drugiego, może to z wójtem sprawa — wtrącił nieśmiało Stacho.

— Na wszelki przypadek lecę go przestrzec! — zawołał Grzela i buchnął we zboża, przebierając się ogrodami do Borynów.

Antek siedział w ganku nakuwając sierpy na kowadełku i porwał się strwożony, dowiedziawszy się, o co idzie.

— Właśnie, co jeno przyszli. Rochu, a chodźcie no do nas! — krzyknął.

— Co się stało? — pytał stary wyściubiając głowę przez okno, ale nim mu rzekli, przyleciał srodze zaziajany Michał organistów.

— Wiecie, a to do was, Antoni, walą żandarmy! Już są nad stawem...

— To po mnie! — jęknął Rocho zwieszając smutnie głowę.

— Jezus, Maria! — krzyknęła Hanka stając w progu i uderzyła w płacz.

— Cicho! Trza zaradzić jakoś — szeptał Antek tężąc myślą.

— Skrzyknę wieś i nie damy was, Rochu! — srożył się Michał, wyłamując sielną²³⁷⁰ gałąź i groźnie tocząc oczami.

— Nie bajdurz! Rochu, za bróg²³⁷¹ i w żyta, prędzej ino! Przywarujcie kaj²³⁷² w bruździe, póki was nie zawołam. A chybko²³⁷³, bych²³⁷⁴ nie nadeszli...

Rocho zakręcił się po izbie, cisnął jakieś papiery Józce leżącej na łóżku i zaszeptał:

— Schowaj pod siebie, a nie wydaj!

I jak był, bez czapki a kapoty, rzucił się w sad i przepadł jak kamień we wodzie, że jeno²³⁷⁵ kajś za brogiem zaruchało się²³⁷⁶ żyto.

— Odejdź, Grzela! Hanka, do swojej roboty! Uciekaj, Michał, i ani mrumru! — rozkazywał Antek zasiadając do przerwanej roboty i jął znowu nacinać sierp tak równiuśko i spokojnie jak przódzi²³⁷⁷, tylko że co trochę podnosił ostrze pod światło, a strzygł ślepiami na wszystkie strony, gdyż naszczekiwania psów były coraz bliższe, i wnet rozległy się ciężkie stąpania, brzęki pałaszów i rozmowy...

Zatłukło mu serce i zadygotały ręce, ale ciął równo, akuratnie, raz za razem, nie odrywając oczów, aż dopiero kiej przed nim stanęli.

— Rocho doma²³⁷⁸? — pytał wójt, wielce zalękniony.

Antek obrzucił spojrzeniem całą kupę i odrzekł wolno:

— Musi być na wsi, bo nie widziałem go od rana.

— Otworzyć! — rozkazał grzmiąco jakiś starszy.

— Przeciek²³⁷⁹ wywarte²³⁸⁰! — odburknął Antek dźwigając się z ławy.

Urzędnik wraz z żandarmami wszedł do chałupy, zaś strażnicy rozlecieli się pilnować sadu i obejścia.

Na drodze zebrało się już z pół wsi, przyglądając się w milczeniu, jak przetrząsali dom kieby²³⁸¹ kopę siana. Antek musiał im wszystko pokazywać i otwierać, a Hanka siedziała pod oknem z dzieckiem przy piersi.

Juści, co²³⁸² szukali na darmo, ale tak penetrowali wszędy²³⁸³ nie przepuszczając zgoła niczemu, że nawet któryś zajrzał pod łóżka.

— A siedzi tam i właśnie czeka na waju²³⁸⁴! — mruknęła.

Starszy dojrzał na stole jakieś książeczki przyciśnięte Pasyjką, skoczył do nich kiej²³⁸⁵ ryś i jął²³⁸⁶ je pilnie przeglądać.

— Skąd je macie?

— Musi być, co²³⁸⁷ Rocho je położył, to se²³⁸⁸ i leżą.

— Borynowa niegramotna! — tłumaczył wójt.

— Kto z was umie czytać?

— A żadne, tak nas uczyli we szkole, że tera²³⁸⁹ nikto²³⁹⁰ nie rozbierze²³⁹¹ nawet na książce do nabożeństwa! — odpowiedział Antek.

Starszy oddał książeczki drugiemu i ruszył na drugą stronę domu.

— Cóż to, chora? — podszedł nieco do Józki.

— A juści, już od paru niedziel²³⁹² leży na ospę.

Urzędnik śpiesznie cofnął się do sieni.

— To w tej izbie mieszkał? — wypytywał wójta.

— I w tej, i kaj mu popadło, zwyczajnie jak dziad.

Przejrzeli wszystkie kąty, szukając nawet za obrazami, Józka chodziła za nimi rozpalonymi oczami, a tak rozdygotana ze strachu, że gdy któryś zbliżył się do niej, zaskrzeczała nieprzytomnie:

— Schowałam go pewnie pod siebie, co? Szukajcie!...

A kiedy skończyli, Antek przystąpił do starszego i kłaniając mu się w pas zapytał pokornym głosem:

— Dopraszam się, czy to Rocho zrobił jakie złodziejstwo?...

Urzędnik zajrzał mu jakoś z bliska w twarz i rzekł z naciskiem:

— A wyda się, że go ukrywasz, to już razem powędrujecie, słyszysz!...

— Dyć²³⁹³ słyszę, jeno²³⁹⁴ nie poredzę²³⁹⁵ wymiarkować²³⁹⁶, o co sprawa! — podrapał się frasobliwie, urzędnik spojrzał ostro i poniósł się²³⁹⁷ na wieś.

Chodzili jeszcze po różnych chałupach, zaglądali tu i owdzie, przepytując, kogo się jeno²³⁹⁸ dało, że już słońce zaszło i drogi zapchały się stadami pędzonymi z pastwisk, gdy odjechali nic nie wskórawszy.

Wieś odetchnęła i naraz przemówili wszyscy, każden bowiem rozpowiadał, jak to szukali u Kłębów, jak u Grzeli, jak u Mateusza, i każden widział najlepiej, i najmniej się bojał²³⁹⁹, i najbarzej²⁴⁰⁰ im dopiekał.

Jaż²⁴⁰¹ Antek, kiedy już ostali sami, rzekł cicho do Hanki:

— Sprawa widzę taka, co już nie sposób trzymać go w chałupie.

— Jakże, wypędzisz go! taki święty człowiek, taki dobrodziej!

— A żeby to wciórności! — zaklął, nie wiedząc już, co począć, szczęściem, iż pokrótce przyleciał Grzela z Mateuszem i żeby cosik²⁴⁰² pewnego uradzić, zamknęli się w stodole, gdyż do chałupy cięgiem²⁴⁰³ ktoś wpadał na wywiady.

Mrok już do cna²⁴⁰⁴ przysłonił świat, Hanka podoiła krowy i Pietrek przyjechał z boru, kiej²⁴⁰⁵ dopiero wyszli; Antek wziął zaraz rychtować²⁴⁰⁶ brykę, zaś Grzela z Mateuszem, la²⁴⁰⁷ zamydlenia oczów, poszli szukać Rocha po chałupach.

Dziwowali się temu, boć każden byłby przysiągł, jako siedzi schowany kajś²⁴⁰⁸ u Boryny.

— Zaraz po obiedzie gdziesik się zapodział i ani słychu! — rozgłaszali przyjaciele.

— Ma szczęście, już by se ano w dybkach²⁴⁰⁹ wędrował!

I w mig się rozniesło, jak chcieli, że Rocha już od południa nie ma we wsi.

— Przewąchał i zwiał, kaj pieprz rośnie! — pogadywali radzi.

— Niech jeno²⁴¹⁰ nie powraca więcej, nic ta po nim! — rzekł stary Płoszka.

— Przeszkadza wama²⁴¹¹? A może was ukrzywdził, co? — zawarczał Mateusz.

— A mało to narobił mątu? Mało to was nabuntował? Jeszczek²⁴¹² przez niego cała wieś ucierpi...

— To go złapcie i wydajcie!

— Żebyśta mieli rozum, to by go już dawno mieli...

Sklął go Mateusz i chciał pobić, ledwie ich rozdzielili, więc jeno mu nawytrząchał pięścią, nasobaczył i odszedł, a że już było do cna pociemniało²⁴¹³ na świecie, to i naród porozchodził się po chałupach.

Na to właśnie czekał Antek, bo skoro jeno drogi opustoszały i ludzie zasiedli przed wieczerzami, a po wsi rozwiały się zapachy smażonej słoniny, skrzyboty łyżek i ciche pogwary przy miskach, przyprowadził Rocha na Józiną stronę, nie pozwalając rozniecać ognia.

Stary przegryzł naprędce coś niecoś, pozbierał, co miał swojego, i jął²⁴¹⁴ się żegnać z kobietami. Hanka padła mu do nóg, a Józka buchnęła skomlącym, rzewliwym płaczem.

— Zostańcie z Bogiem, może się jeszcze zobaczymy! — szeptał łzawo, przyciskając je do piersi a całując po głowinach kiej²⁴¹⁵ ten ociec rodzony, ale że Antek przynaglał, to pobłogosławiwszy jeszcze dzieciom i domowi przeżegnał się i ruszył do przełazu pod bróg.

— Konie zaczekają u Szymka na Podlesiu, a Mateusz was powiezie.

— Muszę jeszcze zajrzeć do kogoś na wsi... Gdzie się spotkamy?...

— Przy figurze pod borem, zarno²⁴¹⁶ tam pociągniemy...

— A dobrze, bo z Grzelą mam jeszcze dużo do pomówienia.

I przepadł w mrokach, że nawet kroków nie było słychać.

Antek zaprzągł konie, włożył w brykę jakąś ćwiartkę żyta i worek ziemniaków, pogadał cosik długo z Witkiem na stronie i rzekł głośno:

— Witek, zaprowadź konie do Szymka na Podlesie i wracaj! Rozumiesz?

Chłopak jeno błysnął ślepiami, dorwał się koni i ruszył z kopyta tak ostro, jaże²⁴¹⁷ Antek za nim krzyknął:

— Wolniej, bo mi, jucho, szkapy zmordujesz!

Tymczasem zaś Rocho przebrał się chyłkiem do Dominikowej, kaj miał jakieś rzeczy, i zamknął się w alkierzu.

Jędrzych pilnował na drodze, Jagusia cięgiem wyzierała w opłotki, a stara siedząc w izbie nasłuchiwała niespokojnie.

Wyszło dobre parę pacierzów, nim wyszedł, pogadał jeszcze na stronie z Dominikową i zarzuciwszy toboł na plecy chciał iść, ale Jagusia naparła się ponieść²⁴¹⁸ za nim choćby do boru. Nie sprzeciwiał się temu i pożegnawszy starą ruszyli przez sad na pola.

Szli miedzami z wolna, ostrożnie i w milczeniu.

Noc była widna i sielnie roziskrzona gwiazdami, pośpione ziemie leżały w cichościach, tylko kajś²⁴¹⁹ na wsi ujadał pies...

Dosięgali już borów, gdy Rocho przystanął i wziął ją za rękę.

— Jaguś! — szepnął dobrotliwie — posłuchaj mnie uważnie.

Słuchała pilnie, rozdygotana jakimś złym przeczuciem.

Prawił kieby ksiądz na spowiedzi, wypominając jej Antka, wójta i już najbarzej Jasia! Prosił i zaklinał na wszystkie świętości, by się opamiętała i zaczęła żyć inaczej!

Odwróciła zesromaną²⁴²⁰ twarz, oblały ją palące ognie wstydu, a serce spięło się męką, ale kiej spomniał Jasia, podniesła²⁴²¹ hardo głowę.

— A cóż to złego z nim wyrabiam, co?

Jął wywodzić po swojemu, a przedstawiać łagodnie, na jakie to pokusy się dają i do jakiego to grzechu i zgorszenia może ich zły²⁴²² doprowadzić...

Nie słuchała, wzdychając jeno i niesąc się myślami do Jasia, że już same wargi lśniące i nabrane krwią szeptały słodko, gorąco i zapamiętale:

— Jasiu! Jasiu! — A rozjarzone oczy rwały się gdziesik²⁴²³ kieby²⁴²⁴ ptaki radośnie rozśpiewane i krążyły nad jego głową najmilejszą...

— Dyć bym poszła za nim we wszystek świat! — wyrwało się jej bezwolnie, że Rocho zadrżał, spojrzał w jej oczy szeroko otwarte i zamilkł.

Na skraju boru pod krzyżem zabielały jakby kapoty.

— Kto tam? — wstrzymał się niespokojnie.

— Jesteśma²⁴²⁵! Swoi!

— Nogi mi się już plączą, że odpocznę nieco — rzekł rozsiadając między nimi. Jagusia zwaliła toboł i przysiadła nieco z boku, pod krzyżem, w głębokim cieniu brzóz.

— Żebyście ino nie mieli jakich nowych kłopotów...

— I... gorsze, że ano idziecie już od nas! — powiedział Antek.

— Być może, iż kiedyś powrócę, być może!...

— Psiekrwie, żeby człowieka gonić jak tego psa zepsutego! — buchnął Mateusz.

— I za co, mój Boże, za co? — jęknął Grzela.

— Że chcę prawdy i sprawiedliwości la²⁴²⁶ narodu! — ozwał się uroczyście.

— Każdemu jest na świecie źle, ale już najgorzej sprawiedliwemu.

— Nie martw się, Grzela, przemieni się jeszcze na dobre, przemieni...

— Tak se i miarkuję, bo ciężko by pomyśleć, że wszystkie zabiegi na darmo.

— Czekaj tatka latka, jak kobyłę wilcy zjedzą! — westchnął Antek, wpatrzony w cienie, kaj²⁴²⁷ mu bielała Jagusina gębusia.

— Powiadam wam, że kto chwasty wyrywa i posiewa dobrym ziarnem, ten zbierał będzie w czas żniwny!

— A jak nie obrodzi? Przeciek²⁴²⁸ i to się przygodzi²⁴²⁹, nie?

— Tak, ale każdy sieje z wiarą, że w dwójnasób mu zaplonuje.

— Juści, chciałby się to kto mozolić na darmo!

Zadumali się głęboko nad tymi rzeczami.

Wiater powiał, zaszeleściły nad nimi brzozy, zaszumiał głucho bór i polami poszedł chrzęstliwy szmer zbóż. Księżyc wypłynął i leciał po niebie, jakby ulicą białych chmur postożonych²⁴³⁰ rzędami, drzewa rzuciły cienie przesiane światłem, lelki cichym, krętym lotem przewijały się nad ich głowami, a jakiś smutek przejmował serca.

Jagusia zapłakała cichuśko, nie wiadomo laczego²⁴³¹.

— Co ci to, co? — pytał dobrotliwie Rocho gładząc ją po głowie.

— A bo to wiem, markotno mi jakoś...

Ale i wszystkim było markotno i jakaś żałość rozpierała dusze, że siedzieli osowiali, powiędłymi oczami ogarniając Rocha, któren²⁴³² się im teraz widział kiej²⁴³³ ten święty Pański. Siedział pod krzyżem, z którego ciężko obwisły Chrystus jakby błogosławił okrwawionymi ręcami²⁴³⁴ jego siwej, umęczonej głowie, on zaś jął mówić głosem pełnym dufności:

— A o mnie się nie trwóżcie, kruszynam tylko, jedno źdźbło z bujnego pola, wezmą mię i zagubią, to i cóż, kiedy takich zostanie jeszcze wiela i każden tak samo gotów dać żywot dla sprawy... A przyjdzie pora, że jawi się ich tysiące, przyjdą z miast, przyjdą z chałup, przyjdą ze dworów i tym ciągiem nieprzerwanym położą głowy swoje, dadzą krew swoją i padną jeden za drugim, stożąc²⁴³⁵ się jak te kamienie, aż póki się z nich nie wyniesie ów święty, utęskniony Kościół... A mówię wam, że stanie i trwał będzie po wiek wieków, i już go żadna zła moc nie przezwycięży, bo wyrośnie z ochfiarnej²⁴³⁶ krwie²⁴³⁷ i miłowania...

I opowiadał szeroko, jak to ni jedna kropla krwi, ni łza jedna, ni żaden wysiłek nie przepada na darmo, jak to ciągiem, kieby²⁴³⁸ te zboża na ziemi nawożonej, rodzą się nowe brońce, nowe siły, nowe ochfiary, aż nadejdzie ów dzień święty, dzień zmartwychwstania, dzień prawdy i sprawiedliwości la całego narodu...

Mówił gorąco, a chwilami tak górnie²⁴³⁹, że nie sposób było wyrozumieć wszystkiego, ale przejął, ich święty ogień, serca sprężyły się uniesieniem i taką wiarą, mocą i pragnieniem, jaże²⁴⁴⁰ Antek zawołał:

— Jezu... prowadźcie jeno... a choćby na śmierć pódę²⁴⁴¹, pódę...

— Wszystkie pójdziemy, a co stanie na zawadzie — stratujem!

— A kto się nam sprzeciwi, kto nas przemoże²⁴⁴²? Niech jeno²⁴⁴³ spróbuje...

Wybuchnęli jeden po drugim, a coraz zapamiętalej, aż musiał ich przyciszać i przysunąwszy się jeszcze bliżej zaczął nauczać, jaki to będzie ów dzień upragniony i co im trzeba robić, aby go przyśpieszyć...

Mówił tak ważkie i zgoła niespodziane rzeczy, że słuchali z zapartym tchem, z trwogą i radością zarazem, przyjmując każde jego słowo z dreszczem wiary serdecznej, jakoby tę komunię przenajświętszą... Niebo im bowiem otwierał, raje pokazywał, że dusze im poklękały w zachwyceniu, oczy widziały cudności niewypowiedziane, a serca się pasły janielskim²⁴⁴⁴, przesłodkim śpiewaniem nadziei...

— We waszej to mocy, aby się tak stało! — zakończył niemało już utrudzony. Księżyc schował się za chmurę, poszarzało niebo i zmętniały pola, bór cosik²⁴⁴⁵ zagadał z cicha i trwożnie zachrzęściły zboża, i kajś od wsi dalekich niesły²⁴⁴⁶ się psie naszczekiwania, oni zaś siedzieli niemi, dziwnie cisi, jeszcze zasłuchani, a jakby opici jego słowami i tak jakoś uroczyści jakby po wielkiej przysiędze.

— Czas mi już odejść! — rzekł powstając i brał każdego w ramiona, ściskał i całował na pożegnanie. Dziw się nie popłakali z żalu, on zaś przyklęknął, odmówił krótką modlitwę i padł na twarz, i zapłakał obejmując ziemię rękami kieby²⁴⁴⁷ tę mać²⁴⁴⁸ żegnaną na zawsze.

Jagusia jaże²⁴⁴⁹ się zaniesła szlochaniem, chłopy ukradkiem wycierali oczy.

I zaraz się rozeszli.

Do wsi wracał tylko Antek z Jagusią, tamci zaś przepadli kajś²⁴⁵⁰ pod borem.

— A nie mówże przed nikim o tym, coś słyszała! — rzekł po długiej chwili.

— Czy to ja latam z nowinami po chałupach! — warknęła gniewnie.

— A już niech Bóg broni, żeby się wójt dowiedział — upominał surowo.

Nie odrzekła, przyśpieszając jeno kroku, ale nie dał się wyprzedzić, trzymał się pobok zazierając raz po raz w jej twarz zapłakaną i gniewną...

Księżyc znowu zaświecił i wisiał prosto nad drogą, że szli jakoby tą srebrzystą miedzą obrzeżoną pokrętnymi cieniami drzew, naraz zadrgało mu serce, tęsknica wyciągnęła nienasycone ramiona, przysunął się ździebko, bliżej, tak blisko, że jeno²⁴⁵¹ sięgnąć ręką i przyciągnąć ją do siebie, ale nie sięgnął, zbrakło mu bowiem śmiałości i powstrzymywało jej zawzięte, wzgardliwe milczenie, więc jeno rzekł z przekąsem:

— Tak lecisz, jakbyś chciała uciec przede mną...

— A bo prawda! Obaczy nas kto i gotowe nowe plotki.

— Albo ci spieszno do kogo drugiego!

— Juści, abo mi to nie wolno! Abom to nie wdowa!

— Widzę, co nie darmo powiadają, że kierujesz się na księżą gospodynię...

Porwała się jak wicher i łzy potrzęsły się jej z oczów rzęsistymi, palącymi strugami.

XI

Już stronami, na piaskach i lżejszych gruntach wychodzono ze sierpem, już nawet kaj niekaj²⁴⁵² po wyżniach²⁴⁵³ błyskały kosy, ale we wsiach, gdzie były mocniejsze ziemie, dopiero imano się²⁴⁵⁴ przygotowań i żniwa leda dzień miały się rozpoczynać.

Więc i w Lipcach, jakoś w parę dni po ucieczce Rocha, jęto²⁴⁵⁵ się ostro sposobić do żniwa, rychtowano²⁴⁵⁶ na gwałt drabiny i moczono we stawie wozy co barzej²⁴⁵⁷ rozeschnięte, oprzątano stodoły, że już stojały²⁴⁵⁸ wywarte²⁴⁵⁹ na przestrzał, gdzie w cieniach sadów wykręcano powrósła²⁴⁶⁰, zaś prawie pod każdą chałupą brząkały rozklepywane kosy, kobiety zwijały się przy pieczeniu chlebów i sposobieniu zapasów, a z tego wszystkiego zrobiło się tylachna²⁴⁶¹ skrzętu²⁴⁶² i rwetesów²⁴⁶³, że wieś wyglądała jakby przed jakimś wielkim świętem.

A że przy tym zjechało się z drugich wsi sporo narodu, to na drogach i pod młynem wrzało kieby²⁴⁶⁴ na jarmarku, głównie bowiem ściągali ze zbożem do mielenia, ale jakby na utrapienie, tak mało było wody, że robił tylko jeden ganek, a i to zaledwie się ruchając²⁴⁶⁵, czekali jednak cierpliwie swojej kolei, boć każden chciał zemleć jeszcze na żniwa.

Niemało też cisnęło się do młynarzowego domu kupować mąkę, kasze przeróżne, a nawet i po chleb gotowy.

Młynarz leżał chory, ale snadź²⁴⁶⁶ nic się nie działo bez jego przyzwoleństwa, gdyż krzyknął do żony siedzącej na dworze, pod wywartym²⁴⁶⁷ oknem:

— A rzepeckim nie dawaj ani za grosz, prowadzali swoje krowy do księżego byka, to niechże im proboszcz zaborguje²⁴⁶⁸ i co innego.

I nie pomogły żadne prośby ni skamłania, na darmo też wstawiała się za biedniejszymi, zaciął się i żadnemu, któren²⁴⁶⁹ ino²⁴⁷⁰ wodził krowę na plebanię, nie pozwolił zborgować ani pół kwarty mąki.

— Spodobał im się księży byk, to niech go sobie doją! — wykrzykiwał.

Młynarzowa, też jakoś kwękająca, spłakana i z obwiązaną twarzą, wzruszała ramionami, ale jak mogła, ukradkiem zborgowała niejednemu.

Nadeszła Kłębowa prosząc o pół ćwiartki jaglanej kaszy.

— Płacicie zaraz, to bierzcie, ale na bórg²⁴⁷¹ nie dam ani ziarnka.

Zafrasowała się wielce, bo juści²⁴⁷², że przyszła bez pieniędzy.

— Tomek z nim trzyma za jedno, to niechaj uprosi o kaszę.

Obraziła się i rzekła wyzywająco:

— Juści, co trzyma z księdzem i trzymał będzie, ale tutaj już więcej jego noga nie postoi.

— Mała szkoda, krótki żal! Spróbujcie mleć gdzie indziej.

Odeszła wielce skłopotana, bo w domu nie było już ani grosza, lecz natknąwszy się na kowalową, siedzącą pod zawartą²⁴⁷³ kuźnią, rozżaliła się przed nią i zapłakała na młynarza.

Ale kowalowa ozwała się²⁴⁷⁴ z prześmiechem:

— To wam jeno²⁴⁷⁵ rzeknę, co już niedługie to jego panowanie.

— Hale, a któż to da radę takiemu bogaczowi, kto?

— Jak mu wiatrak postawią pod bokiem, to mu i radę dadzą.

Kłębowa jaże²⁴⁷⁶ oczy wytrzeszczyła ze zdumienia.

— A mój wiatrak postawi. Co ino poszedł z Mateuszem do boru wybierać drzewo, na Podlesiu będą stawiać kole figury.

— Cie... Michał stawia wiatrak, śmierci bym się prędzej spodziała, no, no. Ale dobrze tak temu zdzierusowi, niech mu kałdun²⁴⁷⁷ spadnie.

Tak jej ulżyło, że śpieszniej szła ku domowi, ale dojrzawszy Hankę pierącą²⁴⁷⁸ pod chałupą wstąpiła podzielić się tą niespodzianą nowiną.

Antek majdrował cosik²⁴⁷⁹ kole²⁴⁸⁰ woza²⁴⁸¹ i posłyszawszy rozmowę rzekł:

— Prawdę wam powiedziała Magda, kowal już kupił od dziedzica dwadzieścia morgów na Podlesiu, zaraz przy figurze, i tam wystawi wiatrak! Młynarz się wścieknie ze złości, ale niech mu rura zmięknie! Tak się już wszystkim dał we znaki, że nikto go nie pożałuje.

— Nie wiecie to niczego o Rochu?

— Nic a nic — odwrócił się od niej jakoś spiesznie.

— To dziwne, trzeci dzień i nie wiada²⁴⁸², co się z nim wyrabia.

— Przeciek²⁴⁸³ nieraz już tak bywało, że poszedł kajś²⁴⁸⁴, a potem znowu się zjawił.

— Któż to od was idzie do Częstochowy? — zagadnęła Hanka.

— A idzie moja Jewka z Maciusiem. Latoś²⁴⁸⁵ mało wiela²⁴⁸⁶ się ze wsi wybiera.

— I ja pójdę, właśnie przepieram na drogę co lżejsze szmaty.

— Ale pono²⁴⁸⁷ z drugich wsi to sporo się szykuje.

— Sposobną porę se²⁴⁸⁸ wybrały, na największą robotę — mruknął Antek, ale żonie się nie przeciwił wiedząc od dawna, na jaką to intencję się ochfiarowała²⁴⁸⁹.

Zaczęły se rozpowiadać różnoście²⁴⁹⁰, gdy wpadła Jagustynka.

— Wiecie — wrzeszczała — a to może przed godziną przyszedł z wojska Jasiek!

— Tereski chłop! A dyć²⁴⁹¹ powiadała, co²⁴⁹² wraca dopiero na kopania.

— Co inom go widziała, galancie koło niego i okrutnie stęskniony do swoich.

— Dobry był chłop, ale zawzięty. Tereska doma²⁴⁹³?

— Rwie len u proboszcza i jeszcze nie wie, co ją w domu czeka.

— Znowu zakotłuje się w Lipcach, przeciek²⁴⁹⁴ mu zarno²⁴⁹⁵ powiedzą!

Antek słuchał uważnie, gdyż mocno go zajęła nowina, lecz się nie odzywał, zaś Hanka z Kłębową szczerze ubolewając nad Tereską jęły przewidywać najgorsze la²⁴⁹⁶ niej rzeczy, aż im przerwała Jagustynka:

— Psu na budę taka sprawiedliwość! Hale, pójdzie se²⁴⁹⁷ taki ciołek²⁴⁹⁸ na całe roki²⁴⁹⁹ we świat, kobietę ostawi samą, a potem, jak się niebodze co przygodzi²⁵⁰⁰, to gotów ją choćby zakatrupić! A wszystkie też bij zabij na nią! Kajże²⁵⁰¹ ta sprawiedliwość! Chłop to se może używać jak na psim weselu i nikto²⁵⁰² mu za to nie rzeknie nawet marnego słowa! Do cna²⁵⁰³ głupie urządzenie na świecie! Jakże, to kobieta nie żywy człowiek, to z drewna wystrugana czy co? Ale kiej²⁵⁰⁴ już musi odpowiadać, to niechże i gach²⁵⁰⁵ zarówno płaci, przeciek²⁵⁰⁶ pospólnie²⁵⁰⁷ grzeszyli. Czemuż to jemu tylko uciecha, a la²⁵⁰⁸ niej samo płakanie, co?

— Moiściewy, tak już postanowione od wiek wieka, to i ostanie! — szepnęła Kłębowa.

— Ostanie, żeby się naród marnował, a zły cieszył, ale ja to bym postanowiła inaczej: wzion²⁵⁰⁹ któren²⁵¹⁰ cudzą kobietę, to niechże se²⁵¹¹ ją ostawi na zawdy²⁵¹², a nie zechce, bo mu już nowa lepiej zasmakowała, kijem ścierwę i do kreminału²⁵¹³!

Antek roześmiał się z jej zapalczywości, skoczyła ku niemu z wrzaskiem.

— La was to ino warte śmiechu, co? Zbóje zapowietrzone, każda wam najmilejsza, póki jej nie dostanieta! A potem jeszcze się przekpiwają!

— Wydzieracie się jak sroka na pluchę! — rzucił niechętnie.

Poleciała na wieś i przyszła dopiero nad wieczorem, ale srodze spłakana.

— Cóż się to waju²⁵¹⁴ przygodziło²⁵¹⁵? — spytała niespokojnie Hanka.

— A co, napiłam się człowieczego bólu i jaże²⁵¹⁶ mnie zamgliło²⁵¹⁷ — rozpłakała się i jęła²⁵¹⁸ mówić przez łzy i szlochania — wiecie, a to Kozłowa wzięła Jaśka pod swoją opiekę i już mu wszyćko²⁵¹⁹ wyśpiewała.

— Nie ta, to druga by mu pedziała²⁵²⁰, takie rzeczy się nie zagubią.

— Mówię wam, że cosik²⁵²¹ strasznego wzbiera w ich chałupie! Poleciałam do nich, nie było nikogo. Zaglądam teraz, siedzą oboje i płaczą, na stole porozkładane podarunki, jakie jej przyniósł. Jezu, jaże²⁵²² mróz mnie przejął, jakbym zajrzała do grobu. Nie mówią do się, jeno²⁵²³ płaczą. Mateuszowa matka rozpowiedziała mi, jak to było, aże mi włosy powstały na głowie.

— Nie wiecie, wspominał Mateusza? — zagadnął niespokojnie Antek.

— Pomstuje na niego, że niech Bóg broni! Jasiek mu tego nie przepuści, nie!

— Nie bójcie się, Mateusz go skamlał o łaskę nie będzie — odrzucił gniewnie i nie słuchając więcej poleciał na Podlesie przestrzec przyjaciela.

Nalazł go dopiero u Szymków, siedział z Nastusią pod ścianą i cosik²⁵²⁴ z cicha se²⁵²⁵ redzili²⁵²⁶, wywołał go zaraz i kiej²⁵²⁷ odeszli spory kawał drogi, opowiedział.

Mateusz aż się zachłysnął i zaczął kląć.

— A żeby to siarczyste pioruny spaliły taką nowinę!

Wracali do wsi, Mateusz się krzywił i jakoś boleśnie i ciężko wzdychał.

— Widzę, co ci markotno i żal — wtrącił ostrożnie Antek.

— Zaśbym ta żałował, już mi kością w gardle stanęła. Co inszego mnie trapi.

Antek się zdumiał, ale nijakoś było się rozpytywać.

— Czasu by nie chwaciło²⁵²⁸, żebym miał każdej żałować! Wpadła mi w pazury, to i wzionem²⁵²⁹, każdy by zrobił to samo! Nie bój się, użyłem jak pies w studni, bo com się musiał nasłuchać beków i wyrzekań, to starczyłoby la²⁵³⁰ dziesięciu. Uciekałem, to kieby²⁵³¹ cień szła za mną. Niechże i Jasiek się nią nacieszy. Nie kochanice mi w głowie, a jeno²⁵³² całkiem co drugiego.

— Pewnie, że pora by ci się żenić.

— Właśnie i Nastka mówiła mi to samo.

— Dzieuch²⁵³³ we wsi jak maku, nietrudno wybrać.

— Już mam z dawien dawna cosik²⁵³⁴ upatrzonego — wyrwało mu się bezwolnie.

— To me²⁵³⁵ proś w dziewosłęby i sprawiaj wesele choćby zaraz po żniwach.

Nie poszło mu to w smak, bo skrzywił się i zagadał znowu o Jaśku, a wywiedziawszy się wszystkiego, jął rozpowiadać o Szymkowej gospodarce wyznając przy tym niby to niechcący, że Jędrzych mówił Nastusi pod sekretem, jako Dominikowa ma podać do sądu o grunt Jagusi po Macieju.

— Ociec zapisali, to jej nikto²⁵³⁶ nie zapiera²⁵³⁷, juści, że samej ziemi nie oddam, ale święcie zapłacę, co warta! Kłótnica, chce się jej procesów!

— Prawda to, że Jagusia zapis oddała Hance? — pytał ostrożnie.

— Cóż z tego, kiej²⁵³⁸ nie odpisała się u rejenta.

Mateusz jakoś poweselał i nie mogąc się już powstrzymać zatrącał w rozmowie raz po raz o Jagusię, sielnie²⁵³⁹ ją sobie chwaląc.

Antek pomiarkowawszy²⁵⁴⁰, o co mu idzie, rzekł szydliwie:

— Słyszałeś, co to znowu o niej wygadują?

— Baby zawdy²⁵⁴¹ łatki jej przypinały.

— Za Jasiem organistów lata pono kiej²⁵⁴² suka — dodał z rozmysłem.

— Widziałeś to? — rozczerwienił się z gniewu.

— Na prześpiegi²⁵⁴³ za nią nie chodzę, bo me²⁵⁴⁴ ni parzy, ni ziębi, ale są, które widują co dnia, jak się schodzi w boru²⁵⁴⁵ z Jasiem, to po miedzach...

— Sprać jedną i drugą, to by wnet przestały plotkować.

— Spróbuj, może się wystraszą i przestaną! — mówił z wolna, zatargała nim nagła, strasznie szarpiąca zazdrość o Jagusię, a już te myśle²⁵⁴⁶, że Mateusz może się z nią ożenić, kąsały go kieby²⁵⁴⁷ rozwścieklone psy.

Nie odpowiadał na jego zaczepne i często przykre słowa, bych²⁵⁴⁸ się jeno²⁵⁴⁹ nie wydać ze swoją męką, ale na rozstaniu nie poredził²⁵⁵⁰ się już wstrzymać i rzekł ze złym prześmiechem:

— A któren się z nią ożeni, sporo szwagrów miał będzie...

Rozeszli się dosyć ozięble.

Mateusz, odszedłszy parę kroków, roześmiał się cicho i pomyślał:

— Musi go trzymać z daleka, to się na nią źli a pyskuje. A niechta se²⁵⁵¹ lata za Jasiem, taki dzieciuch. Barzej²⁵⁵² ją tam ciągnie ksiądz niźli chłopak.

Rozmyślał pobłażliwie, bo wywiedziawszy się od Antka co do tego zapisu po Macieju, już stanowczo umyślił się z nią ożenić. Zwolnił kroku i rozliczał se w myślach, po ile to trza by mu spłacać Jędrzycha i Szymka, bych²⁵⁵³ samemu ostać na gospodarce, na całych dwudziestu morgach.

— Stara przykra, juści, ale przeciek²⁵⁵⁴ nie bedzie wiekowała²⁵⁵⁵.

Spomniały mu się Jagusine sprawki, to go ździebko rozfrasowało.

— Co było, to nie jest, a zechce się jej nowych figlów, to z niej rychło wytrzęsę.

W opłotkach przed chałupą czekała na niego matka.

— Jasiek wrócił — szeptała zatrwożona — już mu o tym powiedzieli.

— To i lepiej, nie będzie potrza²⁵⁵⁶ się ocyganiać.

— Tereska przylatywała już parę razy, grozi, że się utopi... że nie...

— Pewnie, co gotowa to zrobić, pewnie — szepnął wystraszony i tak się tym srodze zamartwił, że zasiadłszy w progu do kolacji nie mógł jeść, a jeno nadsłuchiwał od Jaśkowego sadu, że to siedzieli tylko przez miedzę. Przejmował go coraz większy niespokój, odsunął miskę i kurząc papierosa za papierosem na darmo barował się²⁵⁵⁷ z dygotem trwogi, na darmo klął siebie i wszystkie kobiety i na darmo chciał całą sprawę obrócić w przekpinki, bo strach o Tereskę rozrastał się w nim coraz barzej i dręczył już nie do wytrzymania. Już parę razy się podnosił, aby iść kajś na wieś między ludzi, ale ostawał wyczekując nie wiada²⁵⁵⁸ na co.

Noc się już zrobiła, gdy naraz posłyszał jakieś kroki, a nim rozeznał, z której strony nadchodzą, już Tereska wisiała mu na szyi.

— Ratuj, Mateusz! Jezu, tak czekałam na cię, tak wyglądałam.

Usadził ją pobok, lecz cisnęła mu się do piersi kiej²⁵⁵⁹ dzieciątko i przez łzy lejące się ciurkiem, przez mękę i rozpacz szeptała:

— Powiedziały mu o wszystkim! Śmierci bym się była prędzej spodziała niźli jego powrotu. Byłam u księżego lnu... przylatuje któraś i powiada... dziw trupem nie padłam... szłam jak na śmierć... nie było cię doma... poszłam cię szukać... nie było cię we wsi... kołowałam z godzinę, ale musiałam iść... wchodzę do chałupy... a on stoi na środku blady kiej ściana... skoczył do mnie z pięściami... o prawdę pyta... o prawdę...

Mateusz jaże się zatrząsł i obcierał z twarzy zimny, lodowaty pot.

— Wyznałam się przed nim... na nic już by się zdały cygaństwa... Topora chycił na mnie... myślałam, że już koniec, i pierwsza mu rzekłam: „Zabij! ulży nam obojgu!”. Ale me²⁵⁶⁰ nie tknął nawet palcem! Jeno²⁵⁶¹ popatrzył we mnie, przysiadł pod oknem i zapłakał!... Jezu miłościwy, żeby me chociaż sprał, skopał, sponiewierał, lżej by mi było, lżej, a on siedzi i płacze! I cóż ja teraz pocznę nieszczęsna, co? kaj²⁵⁶² się podzieję! Ratuj me, bo się rzucę do studni albo se²⁵⁶³ co złego zrobię, ratuj! — wrzasnęła padając mu do nóg.

— Cóż ja ci poredzę, sieroto, co? — jąkał bezradnie.

Zerwała się nagle z dzikim warkotem gniewnego szaleństwa.

— To po coś me brał? po coś me stumanił? po coś me przywiódł do grzechu?

— Cała wieś tu się zleci, cichoj!

Przypadła mu znowu do piersi, objęła sobą i pokrywając pocałunkami zaskamlała całą mocą strachu, miłowania i rozpaczy:

— O mój jedyny, o mój wybrany z tysiąca, zabij me, a nie odpędzaj od siebie! Miłujesz to me, co? Miłujesz? Dyć me utul ten ostatni razik, dyć me weź, ogarnij sobą i nie daj na mękę, nie daj płakania, nie daj zatracenia! Jedynego cię mam na wszyćkim²⁵⁶⁴ świecie, jedynego... Ino²⁵⁶⁵ me ostaw przy sobie, a służyła ci będę za tego psa wiernego, za tę ostatnią dziewkę!

Jęczała rzewliwymi słowy, rwanymi ze samego dna udręczonej duszy.

A Mateusz wił się jakby w kleszczach i jak mógł, wykręcał się od stanowczej odpowiedzi zbywając ją całunkami a przygłaskaniem i przytakując wszystkiemu, co jeno²⁵⁶⁶ chciała, rozglądał się trwożniej i niecierpliwiej, gdyż mu się uwidziało, że Jasiek siedzi na przełazie.

Ale w jakiejś minucie Tereska przejrzawszy prawdę do dna odepchnęła go od siebie i zakrzyczała, bijąc słowami kieby²⁵⁶⁷ biczem:

— Cyganisz jak pies! Zawdyś me ocyganiał! Już me teraz nie zwiedziesz! Strach ci Jaśkowego kija, to się wijesz kiej²⁵⁶⁸ ta przydeptana glista! A ja mu zawierzyłam jak komu najlepszemu! Mój Boże, mój Boże! A Jasiek taki poczciwy, nawiózł mi podarunków, nigdy mi nie powiedział marnego słowa i ja mu tak odpłaciłam. I takiemu przeniewiercy zawierzyłam, takiemu zbójowi! takiemu psu! Idź se za Jagusią! — zawrzeszczała przyskakując do niego z pięściami — idź, i niech was pożeni hycel, pasujeta do siebie, lakudra i złodziej.

Padła na ziemię zanosząc się strasznym, obłąkanym płaczem.

Mateusz stał nad nią, nie wiedząc, co począć, matka chlipała kajś²⁵⁶⁹ pod ścianą, gdy wyszedł ze sadu Jasiek i przystąpiwszy do żony jął jej szeptać tkliwe, przesiąkłe łzami, a pełne dobrości słowa:

— Chodź do dom, chodź, sieroto. Nie bój się, nie ukrzywdzę cię, masz ty już dosyć za swoje, chodź, żono...

Wziął ją na ręce i przeniósłszy na przełaz krzyknął do Mateusza:

— Pókim żyw, to ci jej krzywdy nie daruję, tak mi dopomóż, Panie Boże!

Mateusz milczał, dusił go wstyd i zalewał mu serce taką gorzkością i taką dojmującą udręką, że poniósł się do karczmy i pił przez całą noc.

Cała historia migiem się rozniesła po wsi, a ku niemałemu podziwowi, z wielkim też uważaniem rozpowiadali o Jaśkowym postąpieniu.

— Ze świecą nie najdzie takiego drugiego — mówiły rozrzewnione kobiety, srodze przy tym powstając na Tereskę, ale Jagustynka zapalczywie broniła.

— Tereska niewinowata²⁵⁷⁰! — wrzeszczała po różnych opłotkach, kaj jeno posłyszała, że bierą²⁵⁷¹ ją na ozory — smarkul to był jeszcze, kiej²⁵⁷² Jaśka wzieni²⁵⁷³ do wojska, ostała sama jedna, nawet przez²⁵⁷⁴ dziecka, to i nie dziwota, co bez²⁵⁷⁵ tyla roków zacniło się²⁵⁷⁶ jej za chłopem. Żadna by nie przetrzymała takiego postu. A Mateusz zwietrzył kiej²⁵⁷⁷ pies i dalejże bakę świecić²⁵⁷⁸, cudeńka prawić, na muzykę prowadzić, jaże²⁵⁷⁹ i głupią zdurzył²⁵⁸⁰.

— Że to nie ma sądu na takich zwodzicieli — westchnęła któraś.

— Łeb mu już lenieje, a za kobietami jeszcze ciągnie.

— Kawalerska sierota, to kajże się pożywi, jak nie z cudzego — kpili parobcy.

— Mateusz też niewinowaty, nie wiecie to, że jak suczka nie da, to i piesek nie weźmie! — zaśmiał się Stacho Płoszka i dziw go za to nie pobiły.

Ale wnet przestali o tym deliberować²⁵⁸¹, gdyż żniwa były za pasem, dnie szły wybrane, suche i upalne, po wzgórkach żyta jakby się prosiły o kosy, a jęczmiona już dochodziły, to co dnia ktosik wychodził penetrować pola, zaś bogatsze już się oglądali za najemnikiem.

Zaś na pierwszego ruszył organista, wywiódłszy do żniwa kilkanaście kobiet, stanęła do sierpa nawet sama organiścina, wzięły żąć i córki, a stary miał nad wszystkim czuwające oko. Jasio przyleciał dopiero po mszy i niedługo się cieszył żniwami, bo skoro jeno²⁵⁸² podniesła się przypołudniowa spieka, wypędziła go matka, żeby se głowy nie przepalił na słońcu.

— Poszuka se cienia u Jagusi, w to mu graj — warknęła za nim Kozłowa.

W domu jednak było mu gorąco, nudnie i muchy tak cięły zapamiętale, że wybrał się na wieś i przechodząc koło Kłębów dosłyszał jakieś przyduszone jęki, rozchodzące się z wywartej na rozcież chałupy.

Jagata leżała w sieniach pod progiem, w izbie było pusto, cały bowiem dom poszedł do żniwa.

Przeniósł ją do izby, położył na łóżko, napoił i tak cucił, jaże przyszła nieco do siebie i otworzyła załzawione oczy.

— Dyć już kończę, paniczku — uśmiechnęła się kiej rozbudzone dziecko.

Chciał zaraz bieżyć po księdza, przytrzymała go za sutannę.

— Panienka mi dzisia rzekła: „Gotuj się na jutro, duszo umęczona!”. Mam czas jeszcze, paniczku! Jutro... dzięki ci, Boże miłosierny, dzięki! — jąkała coraz słabiej, prześmiech zatlił się na jej wargach, złożyła ręce i zapatrzona kajś²⁵⁸³, w jakoweś dalekości, zapadła jakby w głęboką duszną modlitwę, a Jasio, rozumiejąc, co²⁵⁸⁴ już zaczęło się konanie, poleciał zwoływać Kłębów.

Zajrzał do niej dopiero po południu, leżała w łóżku całkiem przytomna, skrzynka stała przy niej na ławie, wyjmowała z niej stygnącymi rękami wszystko, co se była nagotowała na tę porę ostatnią; czystą płachtę pod siebie i świeże obleczenie na pościele, wodę święconą, całkiem jeszcze dobre kropidło i spory kawał gromnicy, i obrazek Częstochowskiej do ręki, i nową koszulę, suty wełniak, czepek bujnie ururkowany nad czołem, wraz z chustą do zawiązania, i zupełnie nowe trzewiki, wszyćko śmiertelne wiano, użebrane przez całe życie, rozłożyła koło siebie, ciesząc się każdą rzeczą i chwaląc przed kobietami, zaś czepek nawet przymierzyła i przejrzawszy się w lusterku szepnęła wielce szczęśliwa:

— Będzie galancie²⁵⁸⁵, na sielną²⁵⁸⁶ gospodynię patrzę.

Przykazała, bych²⁵⁸⁷ ją w te skarby przystroili jutro, zaraz od samego rana.

Juści, co nikto²⁵⁸⁸ się jej nie sprzeciwił, chodzili kole²⁵⁸⁹ niej na palcach, umilając jej te ostatnie chwile, jak jeno²⁵⁹⁰ poredzili²⁵⁹¹.

Jasio przesiedział przy niej do zmierzchu czytając w głos modlitwy, powtarzała za nim, zasypiając co chwila z jakimś leciuśkim pośmiechem.

A gdy zasiadali do wieczerzy, zapragnęła jajecznicy, juści²⁵⁹², że jeno²⁵⁹³ dziobnęła raz i drugi, odsuwając jadło od razu, i już cały wieczór leżała cichuśko, dopiero kiedy zabierali się do spania, przywołała Tomka.

— Nie bój się, nie będę ci zawadzała długo, nie — wyrzekła lękliwie.

Na drugi dzień z rana przybrali ją, jak przykazała, położyli ją na Kłębowej łóżko, a na jej własnej pościeli, sama pilnowała, żeby wszystko było jak się patrzy, sama strzepywała drżąc chudą pierzynę, sama nalała wody święconej na talerz i położyła na nim kropidło, a spenetrowawszy, że już jest, jak być powinno w taką godzinę u gospodarzy, poprosiła o księdza.

Przyszedł z Panem Jezusem, przygotował ją na tę drogę ostatnią i zalecił Jasiowi pozostać do końca, że to jemu samemu gdziesik²⁵⁹⁴ się śpieszyło.

Jasio zasiadł przy niej i czytał se²⁵⁹⁵ po cichu z brewiarza, Kłębowie też ostali w domu, a wkrótce przyleciała Jagusia, przywarowawszy kajś²⁵⁹⁶ w kącie cichuśko niby trusia. W izbie jeno muchy brzęczały, gdyż ludzie snuli się bez głosu jak cienie, trwożnie jeno²⁵⁹⁷ spozierając na Jagatę... Leżała z różańcem w ręku, jeszcze całkiem przytomnie żegnając się z każdym, kto ino²⁵⁹⁸ zajrzał do chałupy, zaś poniektórym dzieciom, cisnącym się w sieniach i pod oknem, rozdawała po parę groszy.

— Naści²⁵⁹⁹, a zmów paciorek za Jagatę! — szeptała z lubością.

A potem już całe godziny nie odzywała się do nikogo.

I leżała se²⁶⁰⁰ godnie, po gospodarsku, na łóżku i pod obrazami, jak se była roiła²⁶⁰¹ przez całe życie. Leżała pełna cichej dumy i nieopowiedzianej szczęśliwości, radosne łzy siwiły się w jej oczach. Poruchiwała²⁶⁰² cosik²⁶⁰³ wargami, błogo uśmiechnięta i zapatrzona przez okno w niebo głębokie, w pola nieobjęte, gdzie już kaj niekaj²⁶⁰⁴ błyskały z brzękiem kosy i kładły się źrałe²⁶⁰⁵, ciężkie żyta, w jakieś dale, widne jeno²⁶⁰⁶ jej duszy zamierającej.

Ale w jakiejś minucie, gdy dzień miał się już ku schyłkowi, a izbę zalały czerwone zorze zachodu, wstrząsnęła się gwałtownie, usiadła i wyciągnąwszy ręce zawołała mocnym, a jakoby cudzym głosem:

— Pora już na mnie, pora.

I padła wznak.

W izbie zrobiło się straszno, buchnęły płacze, poprzyklękali kole²⁶⁰⁷ łóżka, Jasio jął czytać modlitwę za konających, Kłębowa zapaliła gromnicę, umierająca powtarzała za Jasiem, ale coraz słabiej, coraz ciszej, coraz bełkotliwiej, oczy jej gasły niby ten dzień letni znojami utrudzony, twarz grążyła się²⁶⁰⁸ w tuman wiecznego zmierzchu, wypuściła gromnicę i skonała.

I pomarła se ta dziadówka, kieby²⁶⁰⁹ najpierwsza we wsi, a Jambroż, któren²⁶¹⁰ akuratnie zdążył na sam koniec, zawarł jej oczy, sam Jasio zmówił za nią gorący pacierz i cała wieś przychodziła się modlić przy jej zwłokach, popłakać a zazdrośnie się dziwować szczęśliwej śmierci i lekkiemu skonaniu.

Tylko Jasia, skoro zajrzał w jej martwe oczy i w tę stężałą na grudę twarz, poradloną pazurami śmierci, zatrząsł taki strach, że uciekł do domu, rzucił się na łóżko, wcisnął głowę w poduszki i zapłakał.

Poleciała wnet za nim Jagusia i chociaż sama była pełna przerażenia i żałości, jęła²⁶¹¹ go uspokajać i obcierać mu twarz zapłakaną. Przytulił się do niej kieby²⁶¹² do matki, kładł rozbolałą głowę na jej piersiach, obejmował ją za szyję, i jaże²⁶¹³ się zanosząc szlochaniem, skarżył się rzewliwie:

— Boże mój, jakie to straszne, jakie to okropne!...

Weszła na to organiścina, zobaczyła i srogi gniew nią zatargał.

— Co się tu dzieje! — postąpiła na środek izby i zasyczała, ledwie się już hamując: — Widzisz ją, jaka mi czuła opiekunka, szkoda tylko, że Jasio już niańki nie potrzebuje i sam sobie poradzi nos obetrzeć!

Jagusia podniesła²⁶¹⁴ na nią zapłakane oczy i dygocąc w zalęknieniu, jęła rozpowiadać o śmierci starej, Jasio też rzucił się skwapnie, tłumacząc matce, co mu się to przygodziło²⁶¹⁵, ale organiścina, snadź już dobrze przódzi podbechtana przez kumy, wywarła na niego gębę:

— Głupiś jak cielę! Nie odzywaj się lepiej, byś i ty czego nie oberwał!

Skoczyła naraz do drzwi, wywarła²⁶¹⁶ je na rozcież²⁶¹⁷ i zawrzeszczała do Jagusi:

— A ty się wynoś, i żeby tutaj nie postała więcej twoja noga, bo cię wyszczuję!

— Cóżem to winowata, co? — jąkała, zgoła już nieprzytomna ze wstydu i boleści.

— Poszła precz i w tej minucie, bo każę psy pospuszczać! Już ja nie będę płakała przez ciebie, jak Hanka albo wójtowa! Ja cię nauczę jamorów²⁶¹⁸, małpo jedna, już ty mnie popamiętasz, tłumoku! — darła się na cały głos.

Jagusia buchnęła płaczem, wypadła przed dom i pognała w cały świat.

A Jasio stanął jakby rażony piorunem.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

XII

Naraz porwał się za nią lecieć.

— A to gdzie? — warknęła groźnie matka zapierając mu sobą drzwi.

— Dlaczego ją mama wypędziła, za co? Że była dla mnie taka poczciwa! To niesprawiedliwie, ja na to nie pozwolę! Cóż ona zrobiła złego? co? — wykrzykiwał gorączkowo, wydzierając się z twardych rąk matczynych.

— Usiądź spokojnie, bo zawołam ojca... Za co? Zaraz ci powiem: masz być księdzem, to nie chcę, abyś pod moim dachem sposobił sobie kochanicę, nie chcę dożyć takiego wstydu i hańby, żeby cię ludzie wytykali palcami! Dlatego ją wypędziłam, rozumiesz teraz?

— W imię Ojca i Syna! Co mama mówi! — jęknął w najgłębszym oburzeniu.

— Mówię to, co wiem! Juści, wiedziałam, że ją spotykasz tu i owdzie, ale Bóg mi świadkiem, jako cię nie podejrzewałam o nic zdrożnego! Myślałam sobie zawsze, że skoro mój syn nosi kapłańską sukienkę, to splamić się jej nigdy nie poważy! Ady bym cię przeklęła na wieki i wydarła ze serca, choćby wraz pęknąć miało... — Oczy jej zapłonęły taką świętą zgrozą i nieubłaganiem, że Jasio zdrętwiał ze strachu. — Dopiero Kozłowa otworzyła mi oczy, a teraz już sama zobaczyłam, do czego chciała cię przywieść ta suka...

Rozpłakał się żałośnie i wśród szlochań i skarg na te okropne posądzenia z taką szczerością opowiedział wszystkie spotykania, że całkiem zawierzyła i przygarnąwszy go do piersi jęła²⁶¹⁹ mu obcierać łzy a uspokajać.

— Nie dziw się, że zlękłam się o ciebie, przecież to łajdus najgorszy we wsi...

— Jagusia! Najgorszy we wsi! — Nie wierzył własnym uszom.

— Wstyd mi, ale dla twojego dobra muszę ci wszystko rozpowiedzieć.

I opowiedziała o niej przeróżne historie, nie szczędząc na dokładkę ni plotów, ani też najrozmaitszych wymysłów.

Jasiowi włosy powstały na głowie, jaże²⁶²⁰ się porwał z miejsca i zakrzyknął:

— To nieprawda, nigdy nie uwierzę, żeby Jagusia była taka podła, nigdy...

— Matka ci to mówi, rozumiesz? Z palca sobie tego nie wyssałam.

— Bajki, nic więcej! Przecież to byłoby straszne! — załamał rozpaczliwie ręce.

— A czemuż ją bronisz tak zawzięcie, co?

— Bronię każdego niewinnego, każdego.

— Głupiś jak baran. — Rozgniewała się, dotknięta srodze jego niewiarą.

— Jak mama uważa. Ale jeżeli Jagusia taka najgorsza, to czemu mama pozwalała jej przychodzić do nas? — Zaperzył się zapalczywie kiej młody kogut.

— Nie będę się tłumaczyła przed tobą, kiedyś taki głupi, że niczego nie rozumiesz, ale ci zapowiadam: trzymaj się od niej z daleka, bo jak was gdzie razem przydybię, to chociażby przy całej wsi, a sprawię jej taką frycówkę, że mnie popamięta z ruski miesiąc! A i tobie może się przy tym co oberwać...

Odeszła trzaskając drzwiami ze złości.

A Jasio, nawet nie rozumiejąc, czemu go tak obchodzi Jagusina osława²⁶²¹, przeżuwał matczyne słowa niby te kolczate osty, dławił się nimi, sycąc duszę ich piołunową gorzkością.

— Toś ty taka, Jaguś! Toś ty taka! — skarżył się z żałosnym wyrzutem, że gdyby się była w tej chwili zjawiła, odwróciłby się od niej ze wzgardą i gniewem. Albo to mógł spodziewać się czegoś podobnego? Że nawet w myślach nie postały mu takie straszne rzeczy. Rozważał je jednak z coraz większą udręką i już sto razy się zrywał, aby do niej bieżyć, aby stanąć do oczów i rzucić jej w twarz tę całą litanię grzechów... Niech posłyszy, co mówią o niej, i niechaj się wyprze, jeżeli może... Niech głośno powie: nieprawda! Dumał gorączkowo, ale coraz głębiej wierzył w jej niewinność i ogarniał go żal, i wstawała w nim cicha tęsknota, i budziły się jakieś słodkie, radosne przypomnienia spotykań, a jakiś słoneczny tuman niepojętej rozkoszy przysłonił mu oczy i serce dręczył, że naraz się zerwał i zaczął krzyczeć jakby do wszystkiego²⁶²² świata:

— Nieprawda! nieprawda! nieprawda!

Ale przy kolacji uparcie patrzył w talerz, unikając matczynych oczów, i chociaż mówiono o śmierci Jagaty, nie wtrącał się do rozmowy, a jeno²⁶²³ cięgiem²⁶²⁴ matyjasił²⁶²⁵, przebierał w jadle, sprzeciwiał się siostrom, wyrzekał na gorąc w izbie i skoro tylko sprzątnęli miski, poniósł się²⁶²⁶ na plebanię — proboszcz siedział se na ganku z fają w zębach i cosik pilnie pogadywał z Jambrożem, obszedł ich z dala i spacerując kajś²⁶²⁷ pod drzewinami frasobliwie²⁶²⁸ medytował.

— A może to i prawda! Mama by sobie tego nie stworzyła.

Z okien plebanii lały się smugi światła na klomb, gdzie baraszkowały pieski warcząc na się przyjacielsko, a z ganku roznosił się grubachny głos.

— A jęczmień na Świńskim Dołku obejrzałeś?

— Słoma jeszcze ździebko zielona, ale ziarno już kiej²⁶²⁹ pieprz.

— Trza²⁶³⁰ by ci jutro przewietrzyć ornaty, na nic spleśnieją. Komżę i alby zanieś Dominikowej, niech Jagusia upierze. Ale kto to był po południu z krową?

— Któryś z Modlicy. Młynarz spotkał go na moście i próbował przeciągnąć do swojego byka, obiecywał go nawet dopuścić za darmo, ale chłop wolał naszego...

— Ma rozum, za rubla będzie miał profit na całe życie, przynajmniej krów się dochowa. Nie wiesz, Kłęby wyprawią to pogrzeb Jagacie?

— Przeciek ostawiła na pochowek całe dziesięć złotych.

— Pochowa się ją z paradą jak gospodynię. A powiedz tam brackim²⁶³¹, że wosku im sprzedam, niech sobie tylko dokupią blichowanego²⁶³². Jutro Michał obrządzi w kościele, a ty idź z ludźmi do żniwa i poganiaj, barometr jakiś niepewny, może być burza! Kiedyż to się zbiera kompania do Częstochowy?

— Wotywę²⁶³³ zamówiły na czwartek, to juści²⁶³⁴, zaraz po mszy ruszą...

Jasia drażniła nieco ta rozmowa, odszedł dalej aż pod niski pleciony płot, dzielący sad od pasieki, na wąską, zarosłą dróżkę i spacerował trącając niekiedy głową w obwisłe, ciężkie od jabłek gałęzie.

Wieczór był nagrzany i duszny, pachniał miód i żyto skoszone kajś²⁶³⁵ za ogrodami, powietrze było ciężkie, przejęte spieką²⁶³⁶, bielone pnie majaczyły w mrokach niby gzła²⁶³⁷ porozwieszane do przeschnięcia, kajś nad stawem naszczekiwały psy wielce swarliwie, a od Kłębów buchały niekiej²⁶³⁸ żałobne, jękliwe zawodzenia.

Jasio, strudzony wreszcie deliberacjami, zawrócił już ku domowi, gdy naraz posłyszał jakby z pasieki jakieś przyduszone, gorące szepty.

Nie dojrzał nikogo, ale przystanął i słuchał z zapartym tchem.

— ...byś skisł... puść me²⁶³⁹, puść, bo będę krzyczeć!...

— ...głupia... Czego się wydzierasz? Krzywdy ci to chcę, krzywdy?...

— ...jeszcze kto posłyszy. Laboga, dyć mi ziobra zgnieciesz... puść...

Pietrek Borynów i księża Maryna! Rozpoznał ich po głosach i odszedł z uśmiechem, lecz po paru krokach zawrócił na dawne miejsce i nasłuchiwał z dziwnie bijącym sercem. Gęste krze²⁶⁴⁰ ich przysłaniały i ciemnica, nie sposób było rozeznać, ale coraz wyraźniej słyszał krótkie, rwane i warem kipiące słowa, buchały kiej płomienie, a niekiedy przez długie chwile wrzały gorączkowe, dyszące oddechy i szamotania.

— ...takusieńką, jak ma Jagusia, obaczysz... ino mi nie broń, Maryś, ino...

— ...zarno²⁶⁴¹ ci zawierzę... bo ja to taka... loboga, dajże odzipnąć...

Zaszeleściały gwałtownie krzaki, coś ciężko zwaliło się na ziem²⁶⁴², ale po chwili zatrzęsły się, i znowu krótkie, rozpalone szepty, ściszone śmiechy i całunki.

— ...że już i nie sipiam²⁶⁴³, a ino²⁶⁴⁴ cięgiem²⁶⁴⁵ o tobie, Maryś... o tobie, najmilejsza...

— ...każdej prawisz to samo... czekałam cię do północka... u drugiej byłeś...

Jasio jakby z nagła ogłuchł i zatrząsł się kieby²⁶⁴⁶ osika. Wiater poszedł po sadzie, zaruchały się²⁶⁴⁷ drzewa i zagwarzyły cichuśko kieby we śpiku²⁶⁴⁸, z pasieki zawiały takie miodne zapachy, jaże²⁶⁴⁹ go sparło pod piersiami, a oczy nalały się łzami, przejął go jakiś dygotliwy war i cosik²⁶⁵⁰ tak lubego jęło²⁶⁵¹ udręczać, że ino²⁶⁵² się raz po raz przeciągał a wzdychał.

— ...tyla mi do niej, co do tych gwiazdów... Jasia se tera²⁶⁵³ namówiła...

Oprzytomniał, wcisnął się w płot i nasłuchiwał coraz silniej rozdygotany.

— ...prawda... co noc wychodzi do niego... Kozłowa przydybała ich w lesie...

Świat się z nim zakręcił i rozciemniało mu w oczach, ledwie się już trzymał na nogach, a tam w gąszczach wciąż mlaskały drażniąco całunki, prześmiechy i szepty...

— ...to ci łeb wrzątkiem oparzę kieby temu psu...

— ...ino ten razik, najmilejsza... dyć cię nie ukrzywdzę... obaczysz...

— ...Pietruś, loboga, Pietruś...

Jasio odskoczył i uciekał niby wiatr, rozdzierając sutannę o krzaki, wpadł do domu czerwony jak burak, oblany potem i zgorączkowany, szczęściem nikto²⁶⁵⁴ nie zwrócił na niego uwagi. Matka siedziała przed kominem z kądzielą i przędła śpiewając z cicha: „Wszystkie nasze dzienne sprawy”, siostry wtórowały cieniuśko wraz z Michałem, któren²⁶⁵⁵ pucował kościelne lichtarze, ojciec już spał.

Jasio zawarł się w swoim pokoju i zabrał się do brewiarza, ale cóż, kiej²⁶⁵⁶ chociaż uparcie powtarzał łacińskie słowa, to i tak cięgiem słyszał tamte szepty i tamte całunki, że w końcu sparł czoło na książce i dał się już poniewoli jakowymś myślom, kieby tym wichrom palącym.

— Więc to tak? — dumał z coraz większą zgrozą i wraz z jakimś lubym dreszczem. — Więc to tak! — powtórzył naraz głośno, i chcąc się oderwać od tych obmierzłych myśleń, wziął brewiarz pod pachę i poszedł do matki.

— Zmówię pacierz przy Jagacie — wyrzekł cicho i pokornie.

— A idź, synu, przyjdę później po ciebie. — Spojrzała bardzo miłościwie.

W chałupie Kłębów nie było już prawie nikogo, tylko jeden Jambroż cosik tam mamrotał z książki przy zmarłej, która leżała nakryta płachtą; na poręczy łóżka tliła się gromnica zatknięta w dzbanuszek, przez wywarte²⁶⁵⁷ okna zaglądały gałęzie pełne jabłek, noc roziskrzona gwiazdami, a kiej niekiej²⁶⁵⁸ wsadzał zdumioną twarz jakiś zapóźniony przechodzień, w sieniach warczały cięgiem²⁶⁵⁹ pieski.

Jasio przyklęknął pod światłem i tak się był gorąco oddał pacierzom, że ani wiedział, kiej²⁶⁶⁰ Jambroż pokusztykał do dom, Kłęby pokładły się spać kajś²⁶⁶¹ w sadzie i zapiały pierwsze kury, szczęściem, co matka o nim nie zapomniała.

Ale cóż, kiej śpik prawie się go nie imał, bo co jeno zaczynało go morzyć, to zjawiała się przed nim Jagusia niby żywa, że zrywał się z pościeli, przecierał oczy i rozglądał się wystraszony, juści, co nie było nikogo, cały dom leżał pogrążony w twardym śnie, a z drugiej izby rozlegało się ojcowe chrapanie.

— To może ona dlatego... — Zamyślił spominając jej gorące całunki, oczy rozjarzone i drżący głos. — A ja myślałem! — Zatrząsł się ze wstydu, zeskoczył z łóżka, otworzył okno i przysiadłszy w nim, do samego świtania medytował i kajał się z mimowolnych przewin i pokuszeń.

Zaś rano przy mszy nie śmiał nawet podnieść oczów na ludzi ni się rozejrzeć po kościele, ale tym goręcej modlił się za Jagusię, bo już był całkiem uwierzył w jej straszne przewiny, nie poredził²⁶⁶² tylko w sobie zbudzić do niej gniewu i odrazy.

— Co ci jest? Wzdychałeś, że dziw nie pogasły świece! — pytał go proboszcz w zakrystii.

— Tak mnie parzy sutanna! — zaskarżył się odwracając prędko twarz.

— Jak się przyzwyczaisz, to będziesz ją nosił niby drugą skórę.

Jasio pocałował go w rękę i poszedł na śniadanie przebierając się cieniami nad stawem, gdyż słońce prażyło już nie do wytrzymania, i natkał się na księżą Marynę, ciągnęła za grzywę ślepego konia i zawodziła wrzaskliwie.

Przypomnienia źgnęły go niby szydłem, iż przystąpił do niej zeźlony.

— Z czegóż to Marysia tak się cieszy? — patrzał w nią ze wstydliwą ciekawością.

— A bo mi wesoło! — zaśmiała się, jaże²⁶⁶³ zagrały jej białe zęby, szarpnęła konia i wyśpiewywała jeszcze rozgłośniej.

— Po wczorajszym taka wesoła! — Odwrócił się prędko, gdyż spod ugiętej wysoko kiecki błyskały jej białe podkolania, rozłożył bezradnie ręce i wstąpił do Kłębów. Jagata leżała już z całą paradą na środku izby, przybrana w odświętne szaty, w czepcu o sutym białym zburzeniu nad czołem, w paciorkach na szyi, w nowym wełniaku i w trzewikach, zaścibniętych²⁶⁶⁴ na czerwone sznurowadła; twarz miała kieby²⁶⁶⁵ odlaną z blichowanego wosku, a dziwnie rozradowaną, w zesztywniałych palcach tkwił krzywo obrazik, dwie świece paliły się pobok²⁶⁶⁶ jej głowy, Jagustynka odganiała muchy wielką gałęzią, jałowcowy dym ciągnął się z komina i rozwłóczył po całej izbie, co trochę ktoś wchodził zmówić pacierz za nieboszczkę, a kilkoro dzieci plątało się pod ścianami.

Jasio jakoś trwożnie rozglądał się po mrocznej chałupie.

— Kłęby pojechały do miasta — zaszeptała mu Jagustynka. — Ostawiła im sporo, to muszą się wypuczyć na pochowek, krewniaczka przeciek²⁶⁶⁷! Eksporta²⁶⁶⁸ dopiero będzie wieczorkiem, bo Mateusz jeszcze nie zdążył z trumną...

Zaduch był w izbie i taką trwogą przejmowała go ta żółta, znieruchomiała w prześmiech twarz umarłej, że jeno się przeżegnał i wyszedł spotykając się tuż przed progiem oko w oko z Jagusią, szła z matką i ujrzawszy go przystanęła, ale przeszedł bez słowa, nawet Boga nie pochwalił, dopiero z opłotków obejrzał się na nią bezwolnie, jeszcze stojała²⁶⁶⁹ w miejscu wpatrzona w niego smutnymi oczami.

W domu nie chciał jeść śniadania, wyrzekając na srogi ból głowy.

— Przejdź się trochę, może przestanie — radziła mu matka.

— A gdzież pójdę? Żeby mama zaraz myślała Bóg wie co!

— Jasiu, co ty wygadujesz!

— Przecież mama nie pozwala mi się ruszyć z domu! Przecież to mama zabroniła mi nawet rozmawiać z ludźmi! Przecież... — Mścił się wielce rozdrażniony. A skończyło się na tym, że mu obwiązała głowę szmatą skropioną octem, ułożyła go spać w ciemnym pokoju i przegnawszy dzieci na podwórze czuwała nad nim kiej²⁶⁷⁰ kokosz, póki się dobrze nie wyspał i nie podjadł jak się patrzy.

— A teraz idź się przejść, idź na topolową, tam większy cień i chłodniej. — Nic się nie odezwał, ale czując, że matka pilnie za nim naglądała, na złość jej poszedł całkiem w drugą stronę; włóczył się po wsi, patrzył na kowali grzmiących młotami, zajrzał do młyna, łaził po ogrodach, skwapnie zazierając na lniska i wszędy²⁶⁷¹, kaj²⁶⁷² się ino²⁶⁷³ czerwieniły kobiece przyodziewy, posiedział z panem Jackiem pasącym na jakiejś miedzy Weronczyne krowy, napił się mleka u Szymków na Podlesiu i wrócił do wsi dopiero na samym zmierzchu, nie napotkawszy nikaj²⁶⁷⁴ Jagusi.

Zobaczył ją dopiero nazajutrz na pogrzebie Jagaty, tak patrzała w niego przez całe nabożeństwo, jaże²⁶⁷⁵ litery skakały mu w oczach i mylił się w śpiewaniach, a kiej²⁶⁷⁶ ciało prowadzili na smętarz²⁶⁷⁷, to nie bacząc na groźne spojrzenia organiściny, szła prawie pobok²⁶⁷⁸ niego, że nasłuchując jej żałośliwych wzdychów topniał w sobie kieby²⁶⁷⁹ śnieg pod tym zwiesnowym²⁶⁸⁰ słońcem.

Zaś kiedy trumnę spuszczali do dołu i wybuchnęły lamenta, posłyszał i jej płacz rzewliwy, ale zrozumiał, co nie po umarłej tak szlocha, a jeno²⁶⁸¹ z ciężkiej udręki zbolałego, pokrzywdzonego serca.

— Muszę się z nią rozmówić. — Postanowił wracając z pogrzebu, ale nie mógł się prędko wydostać na wolę²⁶⁸², gdyż zarno²⁶⁸³ z południa zaczęli się zjeżdżać do Lipiec ludzie z dalszych wsi, a nawet i z drugich parafii na jutrzejszą pielgrzymkę do Częstochowy. Kompania miała wyjść rankiem, zaraz po solennej wotywie²⁶⁸⁴, to się z wolna ściągali napełniając drogi nad stawem wozami a gwarem, sporo też przychodziło na plebanię, że Jasio musiał siedzieć i załatwiać za proboszcza przeróżne sprawy, ale jakoś pod sam wieczór upatrzywszy sposobną porę wziął książkę i niepostrzeżenie wyniósł się na miedzę za stodołami, pod gruszę, kaj²⁶⁸⁵ nieraz siadywali wraz z Jagusią.

Juści, co ani tknął oczami książki, a cisnął ją kajś²⁶⁸⁶ w trawę i rozejrzawszy się po polach skoczył w żyta i chyłkiem, prawie na czworakach, przebierał się na ogrody Dominikowej.

Jagusia właśnie podbierała ziemniaki ani się spodziewając, że ktosik²⁶⁸⁷ na nią patrzy, raz po raz bowiem prostowała się ociężale i wsparta na motyczce, powłócząc smutnymi oczami po świecie, wzdychała długo i ciężko.

— Jagusia! — zawołał lękliwie.

Pobladła na płótno i stanęła kiej²⁶⁸⁸ wryta, zaledwie już wierząc własnym oczom, tchu jej brakło i ścisnęło pod piersiami, ale patrzała w niego kieby²⁶⁸⁹ w to cudne zwidzenie, a słodki prześmiech zatlił się na spąsowiałych z nagła wargach, rozmigotał się płomieniami i wybuchnął kiej słońce.

Jasiowi również rozjarzyły się oczy i miody zalały serce, nie dał se jednak folgi, milczał, a jeno²⁶⁹⁰ przysiadł na zagonie i patrzał w nią z dziwną lubością.

— Bojałam się²⁶⁹¹, co pana Jasia już nigdy nie obaczę...

Kieby²⁶⁹² pachnący wiater²⁶⁹³ zawiał z łąk i uderzył w niego, jaże²⁶⁹⁴ pochylił głowę, tak mu ten głos rozdzwaniał się w duszy prawie niepojętą szczęśliwością.

— A przed Kłębami, wczoraj, to pan Jasio ani spojrzał...

Stojała przed nim spłoniona kieby²⁶⁹⁵ ten kierz²⁶⁹⁶ różany, kieby ten jabłoniowy kwiat, mdlejący w skwarze tęsknicy, śliczności pełna i zgoła jakiemuś cudowi podobna.

— A to dziw mi serce nie pękło! A to dziw me²⁶⁹⁷ rozum nie odszedł.

Łzy błysnęły jej u rzęs przysłaniając niby diamentami modre nieba oczów.

— Jagusia! — wyrwało mu się kajś²⁶⁹⁸ spod samego serca.

Przyklękła w bruździe i cisnąc mu się do kolan wpierała w niego oczy, przepaści ogniste, oczy modre jak niebo i jak niebo niezgłębione, oczy upojne niby całunki i niby przygarnięcia rąk umiłowanych, oczy pokuszeń i niewinnego dzieciństwa zarazem.

Wstrząsnął się gwałtownie i jakby się broniąc przed czarami zaczął ostro wymawiać wszystkie jej grzechy, wszystkie, jakie mu była powiedziała matka. Piła każde słowo nie spuszczając z niego oczów, ale mało wiele²⁶⁹⁹ poredziła²⁷⁰⁰ wymiarkować²⁷⁰¹, wiedziała bowiem tylko jedno, że oto siedzi przed nią ten ponad wszystko wybrany, że se cosik²⁷⁰² gaworzy, że oczy mu się jarzą, a ona klęczy se przed nim kieby przed tym świątkiem i modli się niezgłębioną wiarą miłowania.

— Powiedz, Jaguś, że to wszystko nieprawda? powiedz! — nalegał prosząco.

— Nieprawda! Nieprawda! — przytwierdziła z taką szczerością, że uwierzył od razu, uwierzyć musiał, a ona sparła się piersiami o jego kolana i zatonąwszy mu w oczach wyznawała się cichuśko ze swego miłowania... Jakby na świętej spowiedzi otwarła przed nim duszę na ścieżaj, rzuciła mu ją pod nogi kiej²⁷⁰³ zbłąkaną ptaszkę i modlitewną, gorącą prośbą dawała się wszystka na jego zmiłowanie i na jego wolę i niewolę.

Jasio rozdygotał się kiej listek wstrząsany gwałtowną nawałnicą, chciał ją odepchnąć i uciekać, ale jeno²⁷⁰⁴ szeptał omdlałym, nieprzytomnym głosem:

— Cicho, Jaguś, tak nie można, grzech, cicho!

Aż umilkła, całkiem wyzbyta ze sił, milczeli już oboje unikając swoich oczów, a wraz cisnąc się do siebie tak z bliska, że słyszeli bicie serc własnych i ciche, palące dychania, było im strasznie dobrze i radośnie, obojgu łzy spływały po zbladłych twarzach, obojgu śmiały się czerwone wargi, a dusze kieby²⁷⁰⁵ w czas Podniesienia były zatopione w jakąś najświętszą cichość i tajnię jaśniejącą gdzieś na wysokościach i unosiły się jeszcze wyżej, ponad światy.

Słońce już zaszło i ziemia spłynęła zorzami kieby tą rosą pozłocistą, wszystko przycichło, wszystko przytaiło dech i wszystko kieby zmartwiało w zasłuchaniu dzwonów, co zabiły na Anioł Pański, i wszystko jakby się zamodliło cichym dziękczynnym pacierzem za świętą łaskę dnia odebranego. Poszli w pola, zasypane pyłem zórz, szli jakimiś miedzami pełnymi kwiatów, wskroś zbóż dojrzałych, wlekąc rękami po kłosach, zwisających im do kolan, szli w łuny zachodu wpatrzeni, w szerokie, złociste przepaście nieba i z niebem w duszach, i z niebem w oczach, i jakby w niebiańskich otęczach nad głowami.

Jakby msza się w nich odprawiała, tak pełni byli świętego nabożeństwa, tak dusze im klęczały w zachwyceniu i tak im śpiewały wniebowzięte serca o łasce Pańskiej, tylko im jednym objawionej w tej godzinie żywota.

Ni słowa nie przemówili więcej do siebie, ni jednego słowa, tylko niekiedy krzyżowały się ich spojrzenia jak błyskawice, całkiem już postępłe od własnych żarów i nic o sobie nie wiedzące.

Nie wiedzieli również, że śpiewają jakąś pieśń, co się z nich była sama zrodziła i kieby ptak rozświergotany leciała nad omroczone pola, we wszystek świat.

Nie wiedzieli nawet, kaj są i dokąd idą, i po co?

Nagle i kajś²⁷⁰⁶ z bliska runął im nad głowy twardy i suchy głos:

— Jasiu, do domu!

Wytrzeźwiał w tym oczymgnieniu; byli na topolowej, a matka stojała tuż przed nimi z groźną i nieprzebłaganą twarzą — jął cosik²⁷⁰⁷ bąkać i pleść trzy po trzy.

— Chodź do domu!

Wzięła go za rękę i gniewnie pociągnęła za sobą, dał się bez oporu, z pokorą...

Jagusia szła za nimi jakby urzeczona, gdy naraz organiścina podniesła²⁷⁰⁸ z drogi kamień i cisnęła w nią ze straszną zawziętością.

— Poszła precz! A do budy, ty suko! — zakrzyczała wzgardliwie.

Jagusia obejrzała się dokoła, całkiem nie miarkując, o kogo tamtej chodzi, ale gdy jej zniknęli z oczów, długo się plątała po drogach, a potem, gdy w chałupie poszli spać, siedziała pod ścianą do białego rana.

Godziny szły za godzinami, piały kokoty²⁷⁰⁹, rżały konie przy wozach nad stawem, robił się świt, wieś zaczynała wstawać, brali wodę ze stawu, wypędzali bydło na pastwiska, kto już wychodził na robotę, gdzie już trajkotały kobiety, kajś²⁷¹⁰ dzieci popłakiwały matyjaśnie²⁷¹¹, a ona wciąż siedziała na jednym miejscu i z otwartymi oczami śniła na jawie o Jasiu — że cosik z nim rozmawia, że patrzą na się tak z bliska, jaże²⁷¹² ją ogarniały słodkie ognie, że idą kajś i śpiewają coś takiego, czego nie poredziła²⁷¹³ sobie przypomnieć — i tak cięgiem²⁷¹⁴ jedno w kółko.

Matka zbudziła ją z tych cudnych zwidzeń, a głównie Hanka, która przyszła już przyszykowana do drogi i chociaż nieśmiało, pierwsza wyciągnęła rękę na zgodę.

— Do Częstochowy idę, to mi darujecie, com ta przeciw waju²⁷¹⁵ zgrzeszyła...

— Bóg zapłać za dobre słowa, ale co krzywda, to krzywda! — mruknęła stara.

— Nie ruchajmy²⁷¹⁶ tego! Proszę was ze szczerego serca, byście mi odpuściły.

— Złości już do was w sercu nie chowam — westchnęła ciężko Dominikowa.

— Ani ja! chociem niemało przecierpiała! — wyrzekła poważnie Jagusia i posłyszawszy sygnaturkę poszła się przybierać do kościoła.

— Wiecie, a to Jasio organistów idzie z kompanią — ozwała się po chwili Hanka.

Jagusia posłyszawszy nowinę wypadła z chałupy na pół ubrana.

— Co ino sama organiścina mi powiedziała, jako koniecznie naparł się iść do Częstochowy! Raźniej będzie nama²⁷¹⁷ wędrować z księżykiem i honorniej! Ostajta²⁷¹⁸ z Bogiem. — Pożegnała się przyjacielsko i poszła do kościoła rozpowiadając po drodze nowinę, juści, co się jej dziwowali, tylko Jagustynka pokręciła głową i rzekła cicho:

— W tym coś jest! Już on ta z dobrej woli nie idzie, nie...

Ale nie pora była na dłuższe wywody, bo z pół wsi zebrało się w kościele i ksiądz już wychodził z wotywą, odprawianą na intencję pielgrzymki.

Jasio służył do mszy jak co dnia, jeno²⁷¹⁹ dzisia²⁷²⁰ twarz miał cosik²⁷²¹ bledszą i dziwnie zbolałą, zaś oczy podsiniałe i jeszcze szkliste od łez, że jakoby we mgłach majaczył mu cały kościół, Tereska, leżąca krzyżem przez całe nabożeństwo, wystrachane oczy Jagusi, matka, siedząca w dworskiej ławce, i te przystępujące do komunii wędrowniki — jak przez mgłę widział, przez te łzy zaledwie powstrzymywane, przez żałość szarpiącą mu serce i przez ten śmiertelny smutek.

Proboszcz od ołtarza żegnał odchodzących, a kiej²⁷²² się wywalili przed kościół, skropił ich wodą święconą i pobłogosławił, podnieśli zaraz chorągiew, krzyż błyszczał na czele, ktosik²⁷²³ zaśpiewał i kompania ruszyła w daleką drogę.

Z Lipiec szły: Hanka, Marysia Balcerkówna, Kłębowa z córką, Grzela z krzywą gębą, Tereska z mężem, które się ochfiarowały²⁷²⁴ przez całą drogę nie brać do ust nic gorącego, i parę komornic, ale wraz z ludźmi z drugich wsi zebrało się ze sto narodu.

Odprowadzała ich cała wieś, zaś wozy zawalone tobołami szły na zajdach²⁷²⁵. Ale mimo wczesnej godziny upał się już wzmagał, słońce ślepiło oczy i kurz podnosił się tumanami, że szli jakby w tych szarych, duszących obłokach.

Jagusia szła z matką i z drugimi, była strasznie zmizerowana, trzęsła się w sobie z żałości, a łykając gorzkie, sieroce łzy patrzyła w Jasia kieby²⁷²⁶ w to słońce, juści²⁷²⁷, co²⁷²⁸ z dala, bo organiścina z dziećmi nie opuszczała go ani na chwilę, że nie było sposobu przemówić do niego ni nawet stanąć mu w oczach.

Mateusz mówił cosik²⁷²⁹ do niej, to matka, to drugie, cóż, kiej²⁷³⁰ tylko jedno wiedziała, że Jasio na zawsze odchodzi, że już go nigdy nie zobaczy, przenigdy.

Pod figurą na Podlesiu pożegnali kompanię, która zaraz pociągnęła dalej, wśród śpiewań oddalając się coraz barzej²⁷³¹, aż i zginęła całkiem z oczów, a tylko kajś²⁷³² w rozsłonecznionych dalach, nad drogami, podnosiły się kłęby kurzawy.

— Laczego? laczego? — jęczała wlekąc się niby trup za powracającymi do wsi.

— Padnę i zamrę! — myślała czując w sobie jakby poczynanie się śmierci, szła coraz wolniej i ciężej, wyzbyta ze sił skwarem, zmęczeniem i tą straszną udręką.

— I cóż ja teraz pocznę, co? — pytała, zapatrzona w ten dzień dziwnie pusty i boleśnie ślepiący.

Czekała z upragnieniem nocy i cichości, ale i noc nie przyniesła²⁷³³ jej folgi²⁷³⁴ ni ukoju²⁷³⁵, tłukła się do samego świtania kole²⁷³⁶ chałupy, szła na drogi, poleciała nawet na Podlesie pod figurę, kaj²⁷³⁷ ostatni raz widziała Jasia, i zapiekłymi od męki oczami szukała na szerokiej, piaszczystej drodze jakby śladów jego kroków, choćby cienia po nim, choćby tej grudki ziemi tkniętej przez niego.

Nie było, nie było la²⁷³⁸ niej nic i nikaj²⁷³⁹, nie było już zmiłowania i poratunku.

Zabrakło jej w końcu nawet łez, zabite smutkiem i rozpaczą oczy świeciły kiej²⁷⁴⁰ studnie niezgłębionej boleści.

A tylko niekiej²⁷⁴¹, przy pacierzu, zrywała się ze spiekłych warg żałosna skarga.

— I za co to wszystko, mój Boże, za co?

XIII

U Dominikowej zrobiło się już zgoła nie do wytrzymania, Jagusia bowiem łaziła kiej²⁷⁴² nieprzytomna i o bożym świecie niewiedząca, Jędrzych też jeno²⁷⁴³ zbywał roboty, coraz częściej przesiadując u Szymków, a w gospodarstwie czynił się taki upadek i opuszczenie, że nieraz niewydojone krowy pędzili na paśniki, świnie kwiczały z głodu i konie obgryzały drabiny rżąc przy pustych żłobach, boć stara nie poredziła²⁷⁴⁴ zaradzić wszystkiemu, jeszczek²⁷⁴⁵ ona utykała o kiju, z przewiązanymi oczami, na pół ślepa, to i nie dziwota, co głowa jej pękała od turbacji²⁷⁴⁶.

Bo i jakże: gnój pod pszenicę wysychał w polu, a nie miał go kto przyorać, len się już prosił o wyrywanie, ziemniaki zdałoby się jeszcze raz opleć i osypać, brakowało drew na opał, porządek²⁷⁴⁷ gospodarski niszczał, żniwa były za pasem, roboty starczyło choćby i na dziesięć rąk, a tu szło, kieby²⁷⁴⁸ kto w nosie podłubywał. Przynajęła nawet komornicę, sama też zabiegała, jak mogła, i dzieci pędziła do roboty, ale Jagusia była jakby głucha na wszyćkie²⁷⁴⁹ prośby i przekładania, zaś Jędrzych na jakąś pogrozę odburknął hardo:

— Bo ciepnę²⁷⁵⁰ wszyćko i pójdę se²⁷⁵¹ we świat! Wypędziliście Szymka, to sobie tera²⁷⁵² sami róbcie! Jemu ta nie cni się²⁷⁵³ za wami, chałupę ma, grosz ma, kobietę ma, krowę ma i gospodarz całą gębą. — Pyskował przemyślnie, trzymając się z dala.

— Juści²⁷⁵⁴, co²⁷⁵⁵ ten zbój poredził²⁷⁵⁶ zaradnie wszystkiemu! — westchnęła ciężko.

— A bogać, że uredzi wszyćkiemu, nawet Nastusia się dziwuje!

— Trza²⁷⁵⁷ by kogo przynająć abo i zgodzić²⁷⁵⁸ parobka... — myślała głośno.

Jędrzych podrapał się i rzekł nieśmiało:

— Hale, szukać obcego, kiej Szymek gotowy... żeby mu ino²⁷⁵⁹ rzec to słowo...

— Głupiś! Nie wyciągaj szyją, kiej do cię nie piją! — warknęła i srodze się tym zgryzła, że tak czy owak, a trza będzie ustąpić i jakąś zgodę z nim zrobić.

Jednak najbarzej²⁷⁶⁰ martwiła się o Jagusię, na darmo bowiem próbowała się wywiedzieć, co jej jest. Jędrzych też nie wiedział, a kum²⁷⁶¹ nie śmiała się wypytywać, bych²⁷⁶² za wiele nie dołożyły. Przez całe te trzy dni po wyjściu kompanii do Częstochowy, błąkała się w przeróżnych domysłach kieby²⁷⁶³ w tej uprzykrzonej ćmie, jaż²⁷⁶⁴ dopiero w sobotę po południu doprowadzona już do ostatka wzięła sielnego²⁷⁶⁵ kaczora pod pachę i poszła na plebanię.

Wróciła nad wieczorem zburzona, kiej²⁷⁶⁶ ta noc jesienna, spłakana i ciężko wzdychająca, nie odzywała się do nikogo, aż po kolacji, kiej ostała sama z Jagusią, przywarła drzwi do sieni i rzekła:

— A wiesz, co rozpowiadają o tobie i Jasiu?

— Nie ciekawam plotów! — odrzekła niechętnie, podnosząc zgorączkowane oczy.

— Ciekawaś czy nie, a powinnaś wiedzieć, że przed ludźmi nic się nie uchowa! A kto cicho robi, o tym głośno mówią! A o tobie wygadują, że niech Bóg broni!

Rozpowiedziała szeroko, czego się dowiedziała od proboszcza i organistów.

— Zaraz w nocy zrobiły nad nim sąd, organista zerżnął mu skórę, ksiądz swoje cybuchem dołożył i bych²⁷⁶⁷ ustrzec przed tobą, wyprawili go do Częstochowy. Słyszysz to? Pomiarkujże, coś narobiła! — krzyknęła groźnie.

— Jezus Maria! Biły go! Jasia biły! — zerwała się gotowa lecieć na jego obronę, ale jeno²⁷⁶⁸ zakrzyczała przez zaciśnięte zęby:

— A żeby im kulasy²⁷⁶⁹ poodpadały, żeby ich nie oszczędziła zaraza! — I zapłakała, z zaczerwienionych oczów polały się strugi gorzkich łez, a wszystkie rany duszy spłynęły jakby tą żywą, serdeczną krwią.

Ale Dominikowa nie bacząc na to jęła²⁷⁷⁰ ją bić, niby kijem, przypominkami wszystkich przewin i grzechów, nie darowała ani jednego, wypominając, co ją tylko żarło od dawien dawna i nad czym srodze bolała.

— To musi się już raz skończyć, rozumiesz! Tak ci już dalej żyć nie sposób! — krzyczała coraz zawzięciej, chociaż palące łzy ciekły jej spod szmat przewiązujących oczy. — Żeby cię mieli za najgorszą, żeby cię już wytykali palcami! Taki wstyd na moje stare lata, taki wstyd, mój Jezu — jęczała rozpaczliwie.

— I wyście pono za młodu byli nie lepsi! — trzasnęła ją złym słowem.

Stara tak się zaniesła gniewem, że ledwie już wybełkotała:

— Choćby świętemu, a nie przepuszczą!

Nie śmiała już się więcej pastwić nad nią, zaś Jagusia wzięła się prasować jakieś fryzki na jutro; wieczór szedł wiejny, szumiały drzewa, po niebie, zawalonym drobnymi chmurami, leciał księżyc, kajś²⁷⁷¹ na wsi śpiewały dzieuchy²⁷⁷², a jakieś skrzypki rzępoliły drygliwą wielce nutą.

Przed oknami rozległ się głos przechodzącej wójtowej:

— Jak wczoraj pojechał do kancelarii, tak i przepadł...

— Pojechał z pisarzem do powiatu jeszcze wczoraj na noc. Powiadał sołtys, jako²⁷⁷³ wezwał ich do siebie naczelnik — odpowiadał Mateusz.

Gdy przeszli, stara odezwała się znowu, ale już łagodniej:

— Czemu to przepędziłaś z chałupy Mateusza?

— Bo mi obmierzł i po co tu będzie wysiadywał! nie szukam se chłopa!

— Czas by ci już było obejrzeć się za którym, czas! Zaraz by i ludzie przestali cię napastować! Choćby i Mateusz, też nie do pogardzenia, chłop zmyślny, poczciwy...

Długo się nad nim rozwodziła i wielce zachętliwie, ale Jagusia się nie odezwała ani słóweczkiem, zajęta robotą i swoimi strapieniami, że stara dała spokój i wzięła się do różańca. Na dworze pocichły już głosy, tylko drzewiny szarpały się z wiatrem i młyn turkotał, noc była późna, księżyc jakby całkiem zatonął w zwałach, że jeno kajś niekaj²⁷⁷⁴ świeciły obrzeża chmur i wydzierały się snopy brzasków.

— Jaguś, trza ci jutro do spowiedzi. Lżej ci będzie, jak zbędziesz się grzechów.

— Co mi tam, nie pójdę!

— Nie chcesz do spowiedzi! — Aż głos jej schrypnął ze zgrozy.

— A nie. Ksiądz do kary to skory, ale z pomocą to się nikomu nie pokwapi...

— Cicho, żeby cię Pan Jezus nie skarał za takie grzeszne gadanie! A ja ci mówię, do spowiedzi idź, pokutuj i Boga proś, to ci się jeszcze wszystko przemieni na dobre.

— A mało to mam pokuty, co? A cóżem to zgrzeszyła? Za co? To pewnie za moje kochanie i za moje cierpienia taka mnie spotyka nadgroda²⁷⁷⁵, co? Że już co najgorsze we świecie, to mnie spotkało! — skarżyła się żałośnie.

Nie przeczuwała nawet biedula, że spadnie na nią jeszcze cosik²⁷⁷⁶ gorsze i bardziej niespodziane, i bardziej niesprawiedliwe.

Nazajutrz bowiem, w niedzielę, przed sumą gruchnęła po wsi wieść, zgoła niepodobna do wiary, że wójta aresztowali za brak pieniędzy w kasie gminnej.

Nie sposób było zrazu uwierzyć, i chociaż prawie z każdą godziną ktosik²⁷⁷⁷ przylatywał z nową i coraz gorszą przykładką, jeszcze nie brali tego zbytnio do serca.

— Próżniaki wymyślą se co niebądź i roztrząsają se²⁷⁷⁸ la²⁷⁷⁹ zabawy! — mówili poważniejsi.

Ale uwierzono, gdy kowal wrócił z miasta i wszystko co do słowa potwierdził, a Jankiel w południe powiedział do całej gromady:

— Wszystko prawda! W kasie brakuje pięć tysięcy, zabierą²⁷⁸⁰ mu za to całą gospodarkę, a jak będzie jeszcze mało, Lipce muszą za niego dopłacić!

Wzburzyło to wszystkich, że niech Bóg broni, jakże, bieda wszędy²⁷⁸¹ jaże²⁷⁸² piszczy, do garnka nie ma co włożyć, niejeden się zapożyczył, aby jeno dociągnąć do żniw, a tu przyjdzie płacić za złodzieja! Tego było już za wiela²⁷⁸³ na ludzką cierpliwość, to i nie dziwota, że cała wieś jakby się wściekła ze złości, klątwy, pogrozy i wyzwiska posypały się kieby kamienie:

— A żebyś, ścierwo, skapiał jak ten pies!

— Nie trzymałem z nim spółki, to i płacił za niego nie będę.

— Ani ja! Balował się, używał, a ty cierp za cudze! — pogadywali tak sfrasowani, jaże niejednemu płakać się chciało z markotności.

— Dawno miałem oko na niego i mówiłem, do czego to idzie, przekładałem, nie słuchaliśta²⁷⁸⁴ i tera²⁷⁸⁵ mata²⁷⁸⁶ bal! — dogadywał z rozmysłem stary Płoszka, pomagała mu Płoszkowa rozpowiadając, kto jeno²⁷⁸⁷ chciał słuchać.

— Wiecie, Antek już wyrachował, co²⁷⁸⁸ na wspomożenie pana wójta zapłacim po trzy ruble z morgi, ale za takiego przyjaciela nie żal i po dziesięć...

I tak te wiadomości przygnębiły ludzi, że mało wiela²⁷⁸⁹ poszło do kościoła, a jeno²⁷⁹⁰ radzili użalając się pospólnie, że pełno było w opłotkach, przed chałupami, a zwłaszcza nad stawem, na próżno się przy tym głowiąc, kaj zadział²⁷⁹¹ tylachna²⁷⁹² pieniędzy.

— Musieli go podebrać, nie sposób, aby tyla²⁷⁹³ sam jeden zmarnował.

— Pisarzowi zawierzał, a wiadomo, jakie to ziółko!

— Szkoda człowieka, nama²⁷⁹⁴ juści zrobił krzywdę, ale sobie najgorszą! — mówili poniektórzy co stateczniejsi, a na to wraziła między nich tłuste brzucho Płoszkowa i dalejże niby to żałująco wyrzekać i trzeć suche ślepie.

— A mnie żal wójtowej! Biedna kobieta, panią se²⁷⁹⁵ była i nos zadzierała, a teraz co! Chałupę wezmą, grunt przedadzą i na komorne pójść pójdzie chudzina, na wyrobek. I żeby se chociaż użyła!

— A mało to jeszcze wysmakowała dobrego! — wrzasnęła Kozłowa wtórując gorąco, jeno²⁷⁹⁶ na drugi sposób — używały se ścierwy kieby²⁷⁹⁷ jakie dziedzice. Co dnia jadły mięso! Wójtowa pół garczka²⁷⁹⁸ cukru kładła se²⁷⁹⁹ do kawy, a czysty harak²⁸⁰⁰ pili szklankami! Widziałam, jak zwoził z miasta półkoszki przeróżnych przysmaków. A z czegóż to im brzuchy spęczniały, przecież nie z postu!

Słuchali rozważnie, choć w końcu pletła już trzy po trzy, ale dopiero organiścina trafiła wszystkim do serca, nalazła się na wsi niby to przypadkiem i posłuchawszy rozmów rzekła od niechcenia:

— Jak to, to nie wiecie, na co wójt wydał tyle pieniędzy?

Jęli się cisnąć dokoła i pytać niewoląc ją do odpowiedzi.

— Stracił na Jagusię, wiadomo.

Tego się nie spodziewano, więc jeno²⁸⁰¹ w zdumieniu spozierali²⁸⁰² po sobie.

— Już cała parafia mówi o tym od wiosny! Ja wam nie rozpowiem, ale spytajcie się kogo bądź, choćby z Modlicy, a dowiecie się całej prawdy!

I odeszła jakby nie chcąc się zdradzić, ale baby jej nie puściły, przyparły kajś do płota, tak molestowały, że zaczęła im rozpowiadać na niby pod sekretem: jakie to wójt przywoził dla Jagusi piesztrzonki²⁸⁰³ ze szczerego złota, a jakie chusty jedwabne, a jakie płótna cieniuśkie, a jakie korale, a ile to jej nadawał gotowych pieniędzy! Juści, co cyganiła, jaże się kurzyło, ale święcie uwierzyły, tylko jedna Jagustynka ozwała się gniewnie:

— Klituś bajduś, módl się za nami. Widziała co pani?

— A widziałam i mogę przysięgnąć nawet w kościele, że dla niej ukradł, dla niej, a może go nawet namówiła! Ho, ho, gotowa ona na wszystko, nic dla niej nie ma świętego, bez wstydu już i sumienia! Jak ta rozciekana suka lata po wsi, a roznosi jeno zgorszenie i nieszczęście. Nawet mojego Jasia zwieść chciała, chłopiec niewinny jak dziecko, to uciekł od niej i wszystko mi opowiedział! Czy to nie zgroza, księdzu nawet nie daje spokoju! — gadała prędko, ledwie już dysząc od złości.

Jakby iskra padła na prochy, tak buchnęły naraz wszystkie dawne urazy do Jagusi, wszystkie zazdroście²⁸⁰⁴ i gniewy, i nienawiście²⁸⁰⁵, jęły²⁸⁰⁶ wypominać, co ino²⁸⁰⁷ która miała na wątpiach²⁸⁰⁸, że podniósł się niewypowiedziany wrzask. Krzyczały jedna przez drugą i coraz zapamiętalej.

— Że to taką święta ziemia nosi!

— A przez kogo pomarł Maciej? Wspomnijcie jeno sobie!

— Całej wsi przyjdzie pokutować za taką zapowietrzoną!

— I nawet księdza chciała przywieść do grzechu! Jezu, bądź nam miłościwy!

— A wiela²⁸⁰⁹ to już było przez nią pijatyk, swarów a obrazy boskiej!

— Zakała całej wsi! Już przez nią Lipce wytykają palcami!

— Morowe powietrze nie gorsze niźli taka zaraza.

— Póki taka jest we wsi, potąd ciągle będzie grzech, rozpusta i zło, bo dzisiaj wójt ukradł dla niej, a jutro zrobi to samo drugi!

— Kijami zatłuc i ścierwo rzucić psom!

— Wygnać ją ze wsi, wypędzić na bory i lasy, kiej²⁸¹⁰ tę zarazę!

— Wypędzić! Jedyna rada! Wypędzić! — zawrzeszczały rozsrożone, gotowe już na wszystko i z namowy organiściny pociągnęły do wójtowej.

Wyszła do nich, zaschnięta od płaczu, a tak zbiedzona, tak nieszczęśliwa i rozlamentowana, że wzięły ją ściskać płacząc nad nią i użalając się ze wszystkiego²⁸¹¹ serca.

Dopiero po jakimś czasie organiścina wspomniała jej o Jagusi.

— Święta prawda! Ona wszystkiemu winowata, ona — zalamentowała rozpacznie. — Ten tłuk sobaczy, ta piekielnica! A żebyś zdechła pod płotem za moją krzywdę, a żeby cię robaki roztoczyły za mój wstyd, za moje nieszczęście! — padła kajś na ławę tarzając się w niewypowiedzianej męce i szlochaniu.

Napłakały się nad nią do woli, nabiedziły i rozeszły się do domu, bo słońce kłoniło się już ku zachodowi. Ostała tylko organiścina i zamknąwszy się z nią, cosik ważnego uradziły, gdyż jeszcze przed zmierzchem poleciały na wieś, po chałupach, rozpoczynając jakąś cichą i tajną robotę.

Przystały do nich Płoszki, przyniewoliły jeszcze niektórych i poszli razem do proboszcza, wysłuchał wszystkiego, ale rozłożył ręce i zawołał:

— Nie mieszam się do niczego, róbcie, co chcecie, ja nie wiem o niczym i jutro z rana jadę do Żarnowa na cały dzień!

Wieczór uczynił się wielce swarliwy, pełen narad, sprzeczek i tajemniczych szeptów, a gdy już ciemna noc zapadła, wszyscy zmówieni zeszli się do karczmy, i ugaszczani przez organistów, jęli znowu radzić i deliberować²⁸¹². A zeszli się co najpierwsi gospodarze i prawie wszystkie żeniate²⁸¹³ kobiety i uradzali już dość długo, gdy Płoszkowa zakrzyczała:

— A kajże to Antek Boryna? Cała wieś się zebrała, on pierwszy w Lipcach gospodarz, to przez²⁸¹⁴ niego nie można radzić, będzie nieważne.

— Prawda, posłać po niego! Musi przyjść! Bez niego nie można! — wrzeszczeli.

— A może będzie jej bronił, kto wie? — szepnęła któraś.

— Śmiałby to całej wsi się przeciwić! Kiej wszystkie, to wszystkie!

Kopnął się po niego sołtys i z łóżka musiał ściągać, bo już był spał.

— Musicie iść i powiedzieć swoje! A nie pójdziecie, to powiedzą, co ją osłaniacie i przeciwko gromadzie na sprzeciw idziecie! Baby wam nie darują dawnych grzechów. Chodźcież, raz trzeba z tym skończyć.

I poszedł, chociaż z ciężkim sercem, bo iść musiał.

Karczma była jakby nabita, że trudno już było palec wrazić, i wrzało z cicha, gdyż organista stojał²⁸¹⁵ właśnie na ławie i prawił niby to kazanie.

— ...i drugiego sposobu nie ma! Wieś to jak ten dom, niech jeden złodziej wyjmie spod niego przyciesię, niech drugi złakomi się na belki, a trzeciemu zachce się wyjąć kawał ściany, to w końcu chałupa się zwali i na śmierć wszystkich przygniecie! Wymiarkujcie to sobie dobrze! A niechże tu każdemu będzie wolno kraść, rozbijać, krzywdzić, rozpustę czynić, to i cóż się stanie ze wsią? Powiadam wam, nie wieś to już będzie, a jeno ten chlew diabelski, a hańba i wstyd la²⁸¹⁶ poczciwych! Że omijać ją będą z daleka i żegnać się na jej przypomnienie! Ale mówię wam, że prędzej czy później kara boska na taką wieś spaść musi, jak spadła na ową Sodomę i Gomorę! Spadnie i wszystkich wytraci, bo wszyscy są zarówno winni, tak ci, którzy źle robią, jak i ci, którzy pozwalają rozrastać się złemu! Pismo święte nas poucza: jeśli zgorszy cię ręka twoja, odetnij ją; a jeśli zgrzeszyło oko, wyłup je i ciśnij psom! Jagusia, mówię wam, to gorsza od moru, gorsza od zarazy, bo sieje zgorszenie, grzeszy przeciw wszystkim przykazaniom i ściąga na wieś gniew boży i jego straszną pomstę! Wypędźta ją, póki jeszcze czas! Już się przebrała miarka jej grzechów i przyszedł czas na pokaranie! — ryczał kiej²⁸¹⁷ byk, jaże²⁸¹⁸ mu oczy wyłaziły z rozczerwienionej twarzy.

— Juści! Pora! Naród mocen²⁸¹⁹ jest karać i mocen wynadgradzać! Wygnać ją ze wsi! Wygnać! — wrzeszczeli coraz głośniej.

Prawił jeszcze Grzela, wójtów brat, przemawiał stary Płoszka, pyskował Gulbas, ale mało kto słuchał, bo już wszyscy wraz mówili. Organiścina cięgiem²⁸²⁰ rozpowiadała, jak to było z Jasiem, wójtowa też swoje krzywdy każdemu w uszy kładła, a i drugie pofolgowały²⁸²¹ se²⁸²² niezgorzej, że już wrzało kiej²⁸²³ na jarmarku.

Tylko Antek się nie odzywał, stojał przy szynkwasie chmurny kiej noc, z zaciętymi zębami, pobladły od męki, a przychodziły na niego takie minuty, że chciało mu się chycić²⁸²⁴ ławę i prać nią te wszystkie rozwrzeszczone pyski, a obcasami tratować kiej to paskudne robactwo i tak mu się już wszystko zmierziło, iż pił kieliszek po kieliszku, a spluwał jeno²⁸²⁵ i klął cicho.

Podszedł doń Płoszka i głośno na całą karczmę zapytał:

— Już wszystkie zgodziły się na jedno, że Jagusię trza wygnać ze wsi. Rzeknij i ty swoje, Antoni.

Przycichło nagle w karczmie, wszystkie oczy wlepiły się w niego, byli prawie pewni, że się sprzeciwi, ale on odsapnął, wyprostował się i rzekł głośno:

— W gromadzie żyję, to i z gromadą trzymam! Chceta²⁸²⁶ ją wypędzić, wypędźta²⁸²⁷; a chceta se²⁸²⁸ ją posadzić na ołtarzu, posadźta! Zarówno mi jedno!

Odsunął ręką zalegających mu drogę i wyszedł nie patrząc na nikogo.

Długo jeszcze po jego wyjściu radzili, prawie do samego świtania, a rankiem wiedzieli już wszyscy, że postanowiono wypędzić ze wsi Jagusię.

Mało kto stawał w jej obronie, bo każdego zakrzyczeli, tylko jeden Mateusz nie uląkłszy się nikogo klął wszystkich w oczy i pomstował całą wieś, że już rozwścieklony do ostatka, poleciał szukać ratunku u Antka.

— Wiesz o Jagusi? — blady był kiej trup i cały dygotał.

— A wiem, prawo za nimi! — rzekł krótko, myjąc się pod studnią.

— Żeby ich mór z takim prawem! To robota organistów! Jakże, dopuścim do takiej niesprawiedliwości! Cóż to komu zawiniła? A o co ją winią, to nieprawda, czyste cygaństwo! Jezu, żeby się ważyli wyganiać człowieka jak tego wściekłego psa. Nie sposób, żeby to miało być!

— Sprzeciwisz się to całej gromadzie?

— Rzekłeś, jakbyś z nimi trzymał — zawarczał z groźnym wyrzutem.

— Z nikim nie trzymam, ale i tyla mi do niej, co do tego kamienia.

— Ratuj, Antek, poradź co niebądź. Laboga, już mi się we łbie mąci! pomiarkuj ino²⁸²⁹, cóż ona pocznie, kaj²⁸³⁰ się podzieje? A psiekrwie, zbóje, wilki jedne. Siekierę chyba chycę²⁸³¹ i będę rąbał, a nie dopuszczę, nie dopuszczę!

— Nic ci nie pomogę. Postanowili, to cóż znaczy jeden sprzeciw, nic.

— Masz do niej złość! — zawrzeszczał niespodzianie.

— Mam złość czy nie, nic komu do tego — powiedział surowo i wsparty o studnię zapatrzył się kajś²⁸³² daleko. Bolesnym kłębem zwiły się w nim jeno przytajone a wiecznie czujne miłowania i zazdroście²⁸³³, że chwiał się w sobie z pojękiem niby drzewo targane przez wichurę.

Obejrzał się naraz, Mateusza już nie było, a wieś wydała mu się jakaś obca i dziwnie przykra, i strasznie rozwrzeszczana.

Prawda, co²⁸³⁴ i ten dzień pamiętny także był jakiś niezwyczajny. Słońce wlekło się blade i jakby obrzękłe, duszno było na świecie i strasznie gorąco, niebo wisiało nisko, zawalone paskudnymi chmurzyskami, wiater²⁸³⁵ zrywał się co chwila i zamiatał, a nad drogami podnosiły się kłęby kurzawy, miało się²⁸³⁶ na burzę, kajś²⁸³⁷ nad borami jakby się łyskało.

Zaś między ludźmi już się srożyła sielna²⁸³⁸ zawierucha, latali po wsi kieby²⁸³⁹ poszaleli, kłótnie wrzały po wszystkich chałupach, jakieś baby pobiły się nad stawem, psy ujadały bezustannie, prawie nikt nie wyszedł w pole do roboty, bydło niewypędzone na paszę ryczało po oborach, nawet mszy tego dnia ksiądz nie odprawił i wyjechał równo ze świtem, zamęt podnosił się coraz większy i niespokojność rosła z minuty na minutę.

Antek dojrzawszy, że w organistowych opłotkach zbiera się coraz więcej narodu, wziął kosę na ramię i śpiesznie poszedł w pole pod las.

Przeszkadzał mu wiatr plącząc zboże i bijąc piaskiem w oczy, ale wparł się w zagon i jął²⁸⁴⁰ siec, spokojnie nasłuchując zarazem dalekich gwarów.

— Może to już — przemknęło mu naraz przez głowę, serce zatłukło kieby²⁸⁴¹ młotem, gniew nim zatargał i rozprężył grzbiet, już miał rzucić kosę i lecieć na ratunek, ale opamiętał się jeszcze w porę.

— Kto zawinił, niech weźmie karę. A niechta, a niechta.

Żyta z chrzęstem kłoniły mu się do nóg i biły w niego niby rozkolebane wody, wiater rozwiewał mu włosy i suszył twarz spotniałą z męki, oczy prawie nic nie widziały, jakby już wszystek był tam, przy Jagusi, że tylko twarde, przyuczone ręce same wodziły kosę kładąc pokos za pokosem.

Wiatr przyniósł od wsi jakiś długi, przeciągły krzyk.

Rzucił kosę i przysiadł pod żytnią ścianą, jakby się wparł w ziemię, jakby się jej czepił całą mocą, zaś cały się jej ujął jakby w żelazne pazury i zdzierżył, i nie dał się, chociaż oczy latały nad wsią niby oszalałe ptaki, choć serce skwierczało z trwogi, choć trząsł się i dygotał z niespokoju.

— Wszyćko²⁸⁴² musi iść po swojemu, wszyćko. Trza²⁸⁴³ orać, by siać, trza siać, by zbierać, a co jeno²⁸⁴⁴ przeszkadza, trza wyplenić kiej²⁸⁴⁵ zły chwast — mówił w nim jakiś surowy, prawieczny głos jakby tej ziemie²⁸⁴⁶ i tych ludzkich siedlisk.

Buntował się jeszcze, ale już słuchał coraz pokorniej.

— Juści, że każdy ma prawo bronić się przed wilkami, każdy.

Chyciły²⁸⁴⁷ go jakieś ostatnie żałoście²⁸⁴⁸ i myśli, kiej²⁸⁴⁹ lute²⁸⁵⁰ kąśliwe wichry, owiały go mrocznym tumanem ponosząc z miejsca.

Porwał się na nogi, naostrzył kosę osełką, przeżegnał się, splunął w garście²⁸⁵¹ i jął²⁸⁵² się do roboty, waląc pokos za pokosem z taką zapamiętałością, jaże²⁸⁵³ świstało płytkie ostrze kosy i pojękiwały ściany żyta.

A tymczasem na wsi nastał straszny czas sądu i kary, że już i nie opowiedzieć, co się tam wyrabiało. Jakoby dur²⁸⁵⁴ ogarnął Lipce, a ludzie zgoła się powściekali, bo co jeno²⁸⁵⁵ było rozważniejsze, pozamykało się w chałupach lub uciekło na pola, zaś reszta, pozbierana nad stawem w gromady i jakby opita złością, wrzała coraz zapalczywiej jurząc się²⁸⁵⁶ nawzajem krzykami, że już każden²⁸⁵⁷ się wydzierał, każden pomstował, każden się srożył wraz, czyniąc przeraźliwy warkot, podobien²⁸⁵⁸ dalekim i groźnym grzmotom.

I w jakiejś minucie cała wieś ruszyła do Dominikowej kieby²⁸⁵⁹ ten wezbrany, szumiący potok, wiedła²⁸⁶⁰ organiścina z wójtową, a za nimi przepychało się z rykiem całe rozjuszone stado.

Wdarli się do chałupy kiej²⁸⁶¹ burza, jaże²⁸⁶² zadygotały ściany, Dominikowa zastąpiła drogę, to ją stratowali, Jędrzych skoczył bronić i w oczymgnienie²⁸⁶³ zrobili z nim to samo, wreszcie Mateusz chciał ich powstrzymać przed komorą i chociaż prał drągiem, chociaż bronił całą mocą, ale nie wyszło i Zdrowaś²⁸⁶⁴, już leżał kajś²⁸⁶⁵ pod ścianą z rozbitym łbem i nieprzytomny.

Jagusia była zaparta²⁸⁶⁶ w alkierzu, a kiej²⁸⁶⁷ wyrwali drzwi, stała przytulona do ściany i nie broniła się, nie wydała nawet głosu, blada była kiej trup, a w oczach szeroko rozwartych gorzało ponure płomię²⁸⁶⁸ grozy i śmierci.

Sto rąk wyciągnęło się po nią, sto rąk głodnymi, chciwymi pazurami chyciło²⁸⁶⁹ ją ze wszystkich stron, wyrwało niby kierz²⁸⁷⁰ płytko wrośnięty w ziemię i powlekło w opłotki.

— Związać ją, wyrwie się jeszcze i ucieknie — rozrządziła wójtowa.

Na drodze stał już gotowy wóz, nałożony świńskim nawozem po wręby desek i zaprzężony we dwie czarne krowy, rzucili ją na gnój związaną niby barana i ruszyli wśród piekielnego zamętu; urągliwe wyzwiska, śmiechy i przekleństwa posypały się na nią kiej grad po stokroć zabijający.

Ale przed kościołem cały pochód przystanął.

— Trza²⁸⁷¹ ją zewlec²⁸⁷² do naga i pod kruchtą wysiec rózgami! — krzyknęła Kozłowa.

— Zawdy²⁸⁷³ takie bili pod kościołem! Do pierwszej krwi, bierzta²⁸⁷⁴ ją! — wrzeszczały.

Na szczęście, brama smętarza²⁸⁷⁵ była zawarta²⁸⁷⁶, zaś we furtce stojał²⁸⁷⁷ Jambroż z proboszczowską strzelbą w ręku i skoro się wstrzymali, ryknął z całej piersi:

— Kto się poważy wejść na kościelne, zastrzelę, jak mi Bóg miły. Ubiję jak psa — groził i tak jakoś strasznie patrzał gotując broń jakby do strzału, że poniechawszy zamiaru ruszyli dalej na topolową.

Zaczęli nawet pośpieszać, gdyż burza mogła wybuchnąć leda²⁸⁷⁸ chwila, niebo posępniało coraz barzej²⁸⁷⁹, wiater²⁸⁸⁰ bił w topole, jaże²⁸⁸¹ się pokładały, kurzawa zrywała się spod nóg zasypując oczy i stronami hurkotały grzmoty.

— Poganiaj, Pietrek, prędzej — przynaglali rozglądając się niespokojnie po niebie, przycichli jakoś, szli bezładnie bokami drogi, bo środkiem był srogi piasek, że tylko niekiedy co tam któraś zawziętsza dopadłszy wozu ulżyła se pokrzykując zajadle:

— Ty świnio! ty tłumoku! A do sołdatów²⁸⁸², łajdusie zapowietrzony!

— Używałaś, to nażrej się teraz wstydu, posmakuj zgryzoty! — darły się nad nią.

Pietrek, parobek Borynów, któren powoził, bo żaden drugi nie chciał, szedł przy wozie, smagał krowy, a skoro jeno upatrzył porę, szeptał do niej litośnie:

— Już niedaleczko... pomsty za taką krzywdę... ścierpcie ino²⁸⁸³...

Zaś Jagusia w postronkach, na gnoju, zbita do krwi, w porwanym odzieniu, pohańbiona na wieki, skrzywdzona ponad człowiecze wyrozumienie i nieszczęsna ponad wszystko, leżała jakby już nie słysząc ni czując, co się dzieje dokoła, tylko żywe łzy nieustanną strugą ciekły po jej twarzy posiniaczonej, a niekiedy wzniesła się pierś niby w tym krzyku skamieniałym.

— Prędzej, Pietrek! prędzej! — wołali coraz częściej, rosła w nich bowiem niecierpliwość, jakby opamiętanie, że już prawie w dyrdy²⁸⁸⁴ dosięgli granicznych kopców pod samym lasem.

Podnieśli deski woza i wraz z gnojem jak to ścierwo obmierzłe rzucili, jaże²⁸⁸⁵ ziemia pod nią jęknęła, padła wznak i nawet się nie poruszyła.

Dopadła jej wójtowa i kopnąwszy nogą zawrzeszczała:

— A wrócisz do wsi, to cię zaszczujemy psami! — podniesła jakąś grudę czy kamień i grzmotnęła w nią z całej siły — za krzywdę moich dzieci!

— Za wstyd całej wsi! — biła ją druga.

— Byś sczezła²⁸⁸⁶ na wieki!

— By cię święta ziemia wyrzuciła!

— Byś zdechła z głodu i pragnienia!

Biły w nią głosy, grudy ziemi, kamienie i przygarście piachu, a ona leżała kiej²⁸⁸⁷ kłoda, zapatrzona jeno²⁸⁸⁸ w rozkolebane nad sobą drzewa.

Spochmurniało nagle na świecie, zaczął padać deszcz gruby i rzęsisty.

Pietrek z wozem cosik się zamarudził, że już nie czekając na niego wracali kupami, a jakoś dziwnie cicho, ale gdzieś w połowie drogi spotkali Dominikową, szła okrwawiona w potarganej odzieży, zaszlochana i z trudem macająca kijem drogę, a gdy pomiarkowała, kto ją wymija, wybuchnęła strasznym głosem:

— A żeby was mór! A żeby was zaraza! A żeby was ogień i woda nie szczędziły!

Każden jeno głowę wtulił w ramiona i uciekał zestrachany.

A ona wielkimi krokami pobiegła na ratunek Jagusi.

Burza rozsrożyła się już na dobre, niebo posiniało kiej²⁸⁸⁹ wątroba, kurz zakotłował wielgachnymi kłębami, topole z jakimś szlochaniem i krzykiem przyginały się do ziemi, zawyły wiatry i jęły²⁸⁹⁰ coraz zapamiętalej walić się na zboża pierzchające we wszystkie strony i rycząc kiej byki zjuszone²⁸⁹¹, rypnęły w lasy zwarte, rozchybotane i wniebogłosy szumiące.

Grzmoty już szły za grzmotami przewalając się z hurkotem wskroś całego świata, jaże²⁸⁹² ziemia dygotała i chałupy się trzęsły.

Zwite kołtuny miedzianogranatowych chmur zwiesiły nisko spęczniałe opuchłe kałduny i coraz to któraś się rozpękła, trzaskał pierun i buchały potoki oślepiającej jasności.

Niekiedy sypał rzadki grad trzeszcząc po liściach i gałęziach.

A w sinej ćmie dnia, kurzawy i gradów targały się rozpaczliwie drzewa, krzaki i zboża jakby rwiąc się do ucieczki, ale bite wichurą ze wszystkich stron, ślepione piorunami, obłąkane hukiem, kręciły się jeno²⁸⁹³ i szarpały z dzikim poświstem, a kajś²⁸⁹⁴ z wysoka, przez chmury, ciemnicę i rozwieję przelatywały modre łyskawice, leciały niby stado wężów ognistych, leciały wyrwane skądściś i nie wiadomo kaj²⁸⁹⁵ ciskane, leciały migotliwe a zagubione, oślepiające wszystek świat, a ślepe i nieme kiej dola człowiekowa²⁸⁹⁶. I trwało tak z przerwami do samego wieczora, dopiero na samym zmierzchu całkiem się uspokoiło i przyszła noc cicha, ciemna i chłodnawa.

A nazajutrz dzień podniósł się bardzo cudny, niebo było bez chmur i modrzało kiej opłukane, ziemia polśniewała rosami, śpiewały radośnie ptaki, a wszelaki stwór pławił się z lubością w rzeźwym, pachnącym powietrzu.

Zaś w Lipcach wróciło wszystko do dawnego, ale skoro jeno słońce wyniesło²⁸⁹⁷ się na parę chłopa, to jakby zmówieni wszyscy zaczęli wychodzić do żniwa, że ano z każdej chałupy ruszali całą gromadą, z każdej chałupy błyskały sierpy i kosy, z każdego obejścia wytaczały się wozy na miedze i polne drożyny.

A kiej²⁸⁹⁸ sygnaturka zaświegotała na kościele, już każden stojał²⁸⁹⁹ gotowy na swoim zagonie i posłyszawszy dzwonienie, a jak poniektórzy na co bliższych polach i przejmujące granie organów, jęli odmawiać pacierze, kto przyklękał, kto nawet modlił się w głos, kto jeno wzdychał pobożnie nabierając przy tym tchu i mocy, a każden²⁹⁰⁰ się żegnał, w garście spluwał, nogami krzepko w zagon się wpierał, przyginał grzbiet i żarliwie imając się²⁹⁰¹ sierpa czy kosy zaczynał rznąć i kosić.

Wielka, uroczysta cichość przejęła żniwne pola, zrobiło się jakby święte nabożeństwo znojnej, nieustannej i owocnej pracy.

Słońce podnosiło się coraz wyżej, skwar wzmagał się z godziny na godzinę, ogniste blaski zalewały pola i żniwny dzień potoczył się kiej to pszeniczne złoto i dzwonił kiej złotem ciężkim, źrałym²⁹⁰² ziarnem.

Wieś ostała pusta i jakby wymarta, chałupy były pozawierane, bo wszystko, co jeno żyło i mogło się dźwignąć z miejsca, ruszało do żniw, że nawet dzieci, nawet stare i schorzałe, nawet pieski rwały się z postronków i ciągnęły od opustoszałych domostw za narodem.

Że już na wszystkich polach, jak jeno²⁹⁰³ było można sięgnąć okiem, w straszliwym skwarze, wśród zbóż złotawych, w rozmigotanym i ślepiącym powietrzu, od świtu do późnego wieczora połyskiwały sierpy i kosy, bielały koszule, czerwieniały wełniaki, gmerali się niestrudzenie ludzie i szła cicha, wytężona robota i nikto²⁹⁰⁴ się już nie lenił, na somsiadów²⁹⁰⁵ nie oglądał, o niczym drugim nie myślał, a jeno, przygięty nad zagonem kiej²⁹⁰⁶ wół, w pocie czoła pracował.

Tylko jedne pola Dominikowej stojały²⁹⁰⁷ opuszczone i jakby zapomniane; ziarno się już sypało z kłosów, zboża mdlały od suszy, a nikto się tam nawet nie pokazał, z lękliwym smutkiem odwracano od nich oczy, niejeden już wzdychał nad nimi, niejeden drapał się frasobliwie²⁹⁰⁸, oglądał trwożnie na drugich i potem jeszcze skwapniej przypinał się do roboty, nie pora była deliberować²⁹⁰⁹ nad taką marnacją i upadkiem.

Albowiem te żniwne dnie toczyły się już kiej²⁹¹⁰ koła rozmigotane złocistymi szprychami słońca i przechodziły jedne za drugimi, a coraz chybciej, i zarówno znojne, i zarówno ciężkim a radosnym trudom oddane.

A wkrótce po paru dniach, że czas był wybrany i pogody cięgiem²⁹¹¹ dopisywały, to wzięli pożęte zboża wiązać w grubachne snopy, ustawiać je na zagonach mendlami, a z wolna przewozić do Lipiec.

Że już bez przerwy toczyły się ciężkie, nastroszone wozy; toczyły się ze wszystkich pól, wszystkimi drożynami i do wszystkich na ścieżaj²⁹¹² powywieranych²⁹¹³ stodół, jakoby sypkim złotem nabrane fale rozlały się po drogach, podworcach i klepiskach, trzęsły się nawet nad staw, nawet u drzew nad drogami wisiały złote, słomiane brody, a wszystek świat rozpachniał się przywiędłą słomą, trawami a młodym ziarnem.

Już gdzieniegdzie po stodołach biły cepy, spiesznie młócące na chleb. A na przestronnych, pustoszejących polach, na złotawych rżyskach, stada gęsi bobrowały chciwie za kłosami, pasły się całe zgony owiec i krów, kaj niekaj²⁹¹⁴ dymiły pierwsze ognie, a już po całych dniach rozgłaszały się dzieuszyne²⁹¹⁵ przyśpiewki, wrzaski radosne, nawoływania, turkoty wozów i jaśniały opalone, szczęsne twarze ludzi.

I nie położyli jeszcze żyta, to już po górkach owsy skamlały się o kosy, a jęczmiona dojrzewały prawie na oczach, a pszenice coraz złociściej rdzawiały, że nie było czasu odzipnąć ni nawet podjeść jako tako, ale mimo tej ciężkiej pracy i takiego utrudzenia, iż niejeden zasypiał nad miską wieczorami, kiej²⁹¹⁶ pościągali z pól, Lipce jaże się trzęsły od wrzawy radosnej, śmiechów, rozpowiadań, śpiewań a muzyki.

Skończył się bowiem przednówek, stodoły były pełne, zboże sypało niezgorzej i każden, choćby najbiedniejszy, hardo podnosił głowę, z dufnością patrzał w jutro i roił se²⁹¹⁷ jakoweś z dawien dawna upragnione szczęśliwości.

Któregoś z takich żniwnych, złotych dni, kiej²⁹¹⁸ już zwozili jęczmiona, przechodził przez wieś ślepy dziad, wodzony przez pieska, lecz mimo spieki nikaj²⁹¹⁹ nie wstąpił, spieszył się bowiem na Podlesie. Ciężko mu było dźwigać spaśny²⁹²⁰ brzuch i pokręcone kulasy, to wlókł się z wolna i cięgiem pociągał nosem, uszami czujnie strzygł i przystając przy żniwiarzach Boga chwalił, tabaką częstował, a kiej mu jaki grosz kapnął niespodzianie, pacierze mamrotał, ale i przemyślnie, od niechcenia zagadywał o Jagusię i lipeckie sprawy.

Niewiela się jednak wywiedział, bo go czym niebądź i niechętliwie zbywali.

Dopiero na Podlesiu, kiej²⁹²¹ przysiadł pod figurą odzipnąć nieco, napotkał go Mateusz, rychtujący²⁹²² niedaleczko drzewo na kowalowy wiatrak.

— Pokażcie mi drogę do Szymków! — prosił dziad dźwigając się na kule.

— Nie zażyjecie u nich wywczasu! Tam jeno²⁹²³ płacz i zgryzota! — szepnął Mateusz.

— Jagusia chora jeszcze? Powiadały, jako się jej cosik²⁹²⁴ w głowie popsuło...

— Nieprawda, leży jednak cięgiem²⁹²⁵ i mało wiele²⁹²⁶ o bożym świecie pamięta! Kamień by się nad nią zlitował! O ludzie, ludzie!

— Żeby tak zatracić duszę chrześcijańską! Ale stara pono skarży całą wieś?

— Nic nie wskóra! Wszystkie postanowiły, całą gromadą, prawo mają...

— Straszna rzecz gniew całego narodu, straszna! — Jaże²⁹²⁷ się wstrząsł.

— Juści, ale głupia i zła, i niesprawiedliwa! — wybuchnął Mateusz i podprowadziwszy go pod chałupę sam zajrzał do środka, ale rychło wyszedł obcierając ukradkiem łzy. Nastusia przędła len pod ścianą, dziad przysiadł pobok i wyjął niebieską flaszkę.

— Wiecie, trza tą wodą pokropić Jagusię trzy razy na dzień i nacierać jej ciemię, a do tygodnia jakby ręką odjął! Dały mi tę wodę zakonnice w Przyrowie.

— Bóg wam zapłać! Dwie niedziele już przeszło, a ona cięgiem leży bez pamięci, czasami jeno²⁹²⁸ rwie się kajś²⁹²⁹ uciekać, lamentuje i Jasia przyzywa.

— Jakże Dominikowa?

— A też kiej trup, jeno przy niej przesiaduje. Nie pociągną oni długo, nie.

— Jezu, co się marnuje narodu, Jezu! A kajże to Szymek?

— W Lipcach siedzi, przeciek wszyćko na jego głowie, bo ja muszę przy obu stróżować.

Wetknęła mu w garść całą dziesiątkę, ale dziad wziąć nie chciał.

— Z dobrego serca la²⁹³⁰ niej przyniosłem i jeszcze jaki paciorek dołożę do Przemienienia Pańskiego! Dobra była la biednych jak mało kto drugi na świecie, poczciwa.

— Prawda, co miała dobre serce, prawda! A może to i bez²⁹³¹ to musi tyle przecierpieć! — szepnęła wlekąc smutnymi oczami po świecie.

Od Lipiec roznosiło się dzwonienie na Anioł Pański, a niekiedy dochodziły turkoty wozów, szczęki naostrzanych kos i dalekie, dalekie śpiewania, złocista kurzawa zachodu przysłaniać jęła całą wieś i pola wszystkie, i lasy.

Dziad podniósł się, spędził psy, poprawił torebek i wsparłszy się na kulach rzekł:

— Ostańcie z Bogiem, ludzie kochane.

Przypisy:

1. się (...) było zmarło — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: zmarło się (wcześniej w stosunku do innych wymienianych czynności i zdarzeń). [przypis edytorski]

2. jaże (gw.) — aż, dopiero. [przypis edytorski]

3. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

4. przyodziewy (gw.) — ubrania. [przypis edytorski]

5. obzierać się (gw.) — oglądać się. [przypis edytorski]

6. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

7. myśle (daw., gw.) — dziś Msc.lp: myśli. [przypis edytorski]

8. swywolić (daw., gw.) — swawolić, bawić się. [przypis edytorski]

9. był padł (daw., gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: padł wcześniej (w stosunku do innej czynności przeszłej). [przypis edytorski]

10. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

11. starunek (daw., gw.) — staranie. [przypis edytorski]

12. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

13. się był pokręcił (daw., gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: pokręcił się wcześniej (w stosunku do innej czynności przeszłej). [przypis edytorski]

14. lebo (gw.) — albo. [przypis edytorski]

15. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

16. na ścieżaj (gw.) — na oścież. [przypis edytorski]

17. lutość (daw., gw.) — surowość. [przypis edytorski]

18. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

19. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

20. barzej wszystkiego (gw.) — bardziej niż wszystko. [przypis edytorski]

21. bych się ostało (gw.) — gdyby zostało. [przypis edytorski]

22. waju (gw.) — wam. [przypis edytorski]

23. kiej (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

24. chycić (gw.) — chwycić. [przypis edytorski]

25. poredzić (gw.) — poradzić; dać radę. [przypis edytorski]

26. rychtować (gw.) — gotować. [przypis edytorski]

27. w podle (daw., gw.) — obok. [przypis edytorski]

28. wrychle (gw.) — szybko. [przypis edytorski]

29. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

30. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

31. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

32. wyrychtować (gw.) — przygotować, przyrządzić. [przypis edytorski]

33. ślizgie (gw.) — dziś popr.: śliskie. [przypis edytorski]

34. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

35. potrza (gw.) — potrzeba. [przypis edytorski]

36. galancie (gw.) — porządnie. [przypis edytorski]

37. niekiej (gw.) — niekiedy, czasami. [przypis edytorski]

38. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

39. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

40. się przez smarowania nikaj nie dociśnie (daw., gw.) — bez łapówki nigdzie się nie dostanie. [przypis edytorski]

41. kulas (daw., gw.) — noga. [przypis edytorski]

42. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

43. snadź (daw., gw.) — widocznie. [przypis edytorski]

44. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

45. lewentarz (gw.) — inwentarz; zwierzęta w gospodarstwie, szczególnie bydło. [przypis edytorski]

46. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

47. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

48. bierąc (gw.) — biorąc. [przypis edytorski]

49. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

50. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

51. stojała (gw.) — stała. [przypis edytorski]

52. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

53. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

54. w dołku sparło (gw.) — chodzi o nerwowy skurcz żołądka. [przypis edytorski]

55. poredzić (gw.) — poradzić, zdołać. [przypis edytorski]

56. kajś niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

57. wyrychtowany (gw.) — przygotowany, wyszykowany. [przypis edytorski]

58. ubier (gw.) — ubiór, strój. [przypis edytorski]

59. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

60. chrześcijan (gw.) — chrześcijanin. [przypis edytorski]

61. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

62. dzieucha (gw.) — dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]

63. tyla (gw.) — tyle. [przypis edytorski]

64. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

65. zwiesna (gw.) — wiosna. [przypis edytorski]

66. luby (daw., gw.) — miły. [przypis edytorski]

67. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

68. przyjacielstwo — przyjaźń. [przypis edytorski]

69. sielnie (gw.) — silnie, mocno. [przypis edytorski]

70. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

71. poniechać (daw., gw.) — zostawić. [przypis edytorski]

72. mało wiele (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

73. turbacja (daw., gw.) — kłopot, zmartwienie; uciążliwość. [przypis edytorski]

74. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

75. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

76. kiej (gw.) — gdy. [przypis edytorski]

77. nieszpory — wieczorne nabożeństwo w kościele katolickim, rozpoczynające się zwyczajowo mniej więcej w czasie, gdy zachodzi słońce. [przypis edytorski]

78. rychło (daw., gw.) — szybko. [przypis edytorski]

79. arbata (gw.) — herbata. [przypis edytorski]

80. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

81. powywierane (gw.) — pootwierane. [przypis edytorski]

82. przeciwić się (gw.) — sprzeciwiać się. [przypis edytorski]

83. zazierający (gw.) — spoglądający. [przypis edytorski]

84. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

85. tylachna (gw.) — tyle. [przypis edytorski]

86. kiej (gw.) — gdy. [przypis edytorski]

87. stojał (gw.) — stał. [przypis edytorski]

88. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

89. wielgi (gw.) — wielki. [przypis edytorski]

90. ordzewiały (gw.) — zardzewiały. [przypis edytorski]

91. niekajś co (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

92. do cna — do końca, zupełnie. [przypis edytorski]

93. kokot — kogut. [przypis edytorski]

94. śpik (gw.) — sen, senność. [przypis edytorski]

95. nasadlony — nasmarowany sadłem. [przypis edytorski]

96. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

97. przyźba a. przyzba — wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, często obłożony kamieniami a. deskami; daw. ludzie na wsi zwykli odpoczywać siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. [przypis edytorski]

98. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

99. wrychle (daw., gw.) — szybko. [przypis edytorski]

100. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

101. wrótnie (gw.) — wrota, duże drzwi, brama. [przypis edytorski]

102. imać się czegoś (daw., gw.) — zabierać się do czegoś, brać się za coś. [przypis edytorski]

103. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

104. dzieucha (gw.) — dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]

105. niesły się (gw.) — niosły się. [przypis edytorski]

106. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

107. wyniesło (gw.) — wyniosło. [przypis edytorski]

108. rozdrgany — rozedrgany. [przypis edytorski]

109. kopić — zbierać w kopy. [przypis edytorski]

110. potrza (gw.) — potrzeba. [przypis edytorski]

111. rozczerwienić się — zaczerwienić się. [przypis edytorski]

112. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

113. tyla (...) gospodarka (gw.) — tak wielka gospodarka (gospodarka w znaczeniu: prac i obowiązków gospodarskich). [przypis edytorski]

114. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

115. bych (gw.) — aby, żeby. [przypis edytorski]

116. pokrótce — wkrótce. [przypis edytorski]

117. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

118. nama (gw.) — nam. [przypis edytorski]

119. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

120. kopić — zbierać w kopy. [przypis edytorski]

121. braccy — członkowie bractwa. [przypis edytorski]

122. kole (gw.) — wokół, przy. [przypis edytorski]

123. na stróży — na straży. [przypis edytorski]

124. kajś niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

125. powiedali (gw.) — powiadali. [przypis edytorski]

126. przyniewalać — przymuszać. [przypis edytorski]

127. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

128. lutość (daw., gw.) — tu: litość. [przypis edytorski]

129. janielski (gw.) — anielski. [przypis edytorski]

130. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

131. obzierać się (gw.) — oglądać się. [przypis edytorski]

132. smętarz (daw., gw.) — cmentarz. [przypis edytorski]

133. bracki — członek bractwa religijnego. [przypis edytorski]

134. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

135. wszystkie (gw.) — wszyscy. [przypis edytorski]

136. rozruchać (daw., gw.) — rozruszać, poruszyć. [przypis edytorski]

137. niekiej (gw.) — niekiedy, czasem. [przypis edytorski]

138. luty (daw., gw.) — surowy, ostry. [przypis edytorski]

139. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

140. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

141. żenie (daw., gw.) — rzuca. [przypis edytorski]

142. zbawić (daw., gw.) — tu: pozbawić. [przypis edytorski]

143. kośba — czynność koszenia. [przypis edytorski]

144. kwardy — twardy. [przypis edytorski]

145. ciżbiąc się — tłocząc się; por. ciżba: tłum, tłok. [przypis edytorski]

146. wybrany — tu: wykopany. [przypis edytorski]

147. ozewrzeć (gw.) — otworzyć. [przypis edytorski]

148. ze ziemie (daw., gw.) — z ziemi. [przypis edytorski]

149. odrzecze (daw., gw.) — odpowie. [przypis edytorski]

150. swynia (gw.) — świnia. [przypis edytorski]

151. chytroście (daw., gw.) — chytrości (M.lm). [przypis edytorski]

152. przepomnieć (daw., gw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

153. brwie (daw., gw.) — brwi (M.lm). [przypis edytorski]

154. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

155. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

156. deliberować — rozmyślać. [przypis edytorski]

157. obzierać się (gw.) — oglądać się. [przypis edytorski]

158. kiej (gw.) — gdy. [przypis edytorski]

159. pieśnie (daw., gw.) — pieśni (B.lm). [przypis edytorski]

160. gotowe pieniądze — gotówka. [przypis edytorski]

161. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

162. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

163. ruchać (daw., gw.) — ruszać. [przypis edytorski]

164. mę (gw.) — mię; mnie. [przypis edytorski]

165. psi (daw., gw.) — psy. [przypis edytorski]

166. zaturbować się (daw., gw.) — zmartwić się. [przypis edytorski]

167. nie poredzi (gw.) — nie da rady. [przypis edytorski]

168. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

169. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

170. cichoście (daw., gw.) — cichości (M.lm); cisze. [przypis edytorski]

171. bledzi (gw.) — bladzi. [przypis edytorski]

172. niekiej (gw.) — czasem. [przypis edytorski]

173. latowy (gw.) — letni. [przypis edytorski]

174. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

175. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

176. ze wszystkiej mocy (gw.) — z całej siły. [przypis edytorski]

177. gardzielem (gw.) — gardłem, gardzielą. [przypis edytorski]

178. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

179. napity (gw.) — pijany. [przypis edytorski]

180. radoście (daw., gw.) — radości (B.lm). [przypis edytorski]

181. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

182. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

183. lebo (gw.) — lub. [przypis edytorski]

184. zwiesnowy (gw.) — wiosenny. [przypis edytorski]

185. skroś (daw., gw.) — poprzez, na wskroś. [przypis edytorski]

186. ze wszystkiego serca (daw., gw.) — z całego serca. [przypis edytorski]

187. chocia (gw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

188. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

189. galanty (gw.) — piękny, porządny, elegancki. [przypis edytorski]

190. dzień świętego Piotra i Pawła — jedno ze świąt w kościele katolickim, obchodzone 29 czerwca. [przypis edytorski]

191. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

192. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

193. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

194. przyodziewy (gw.) — ubrania. [przypis edytorski]

195. kiej (gw.) — niby, jakby, jak. [przypis edytorski]

196. niesło (gw.) — niosło. [przypis edytorski]

197. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

198. niekiej (gw.) — niekiedy, czasem. [przypis edytorski]

199. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

200. cosik (gw.) — coś; tu Msc.lp: czymś. [przypis edytorski]

201. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

202. krzykał (gw.) — krzyczał, wykrzykiwał, pokrzykiwał. [przypis edytorski]

203. stojała (gw.) — stała. [przypis edytorski]

204. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

205. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

206. stojały (gw.) — stały. [przypis edytorski]

207. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

208. na stróży (gw.) — na straży. [przypis edytorski]

209. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

210. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

211. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

212. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

213. jegomość — tu: ksiądz. [przypis edytorski]

214. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

215. śpik (gw.) — sen, senność. [przypis edytorski]

216. pokrótce — wkrótce. [przypis edytorski]

217. wszędy (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

218. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

219. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

220. stojał (gw.) — stał. [przypis edytorski]

221. prosto — po prostu. [przypis edytorski]

222. rwetes — hałas, wrzawa. [przypis edytorski]

223. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

224. ze somsiady (gw.) — z sąsiadami. [przypis edytorski]

225. dziewucha (gw.) — dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]

226. Miemiec (gw.) — Niemiec. [przypis edytorski]

227. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

228. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

229. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

230. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

231. wrotnie (daw., gw.) — wrota, brama. [przypis edytorski]

232. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

233. zasygnować — zadzwonić. [przypis edytorski]

234. suma — najdłuższa, uroczysta msza, odprawiana około południa w dni świąt i niedziel w kościele katolickim. [przypis edytorski]

235. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

236. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

237. gnietąc (gw.) — gniotąc. [przypis edytorski]

238. swarzyć się — kłócić się. [przypis edytorski]

239. ostać (gw.) — zostać. [przypis edytorski]

240. z drugich — tu: z innych. [przypis edytorski]

241. spieka (gw.) — spiekota, upał. [przypis edytorski]

242. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

243. był (...) ustał (daw., gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: ustał (wcześniej; przed innymi opisywanymi czynnościami i zdarzeniami). [przypis edytorski]

244. gorąc (gw.) — gorąco, upał. [przypis edytorski]

245. smętarz (daw., gw.) — cmentarz. [przypis edytorski]

246. był (...) wychodził (daw., gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: wychodził (wcześniej; przed innymi opisywanymi czynnościami i zdarzeniami). [przypis edytorski]

247. jąć się czegoś (daw., gw.) — zabrać się za coś; zacząć coś robić. [przypis edytorski]

248. rychtyk (gw.) — właśnie, akurat. [przypis edytorski]

249. war (daw., gw.) — wrzątek. [przypis edytorski]

250. ona (daw., gw.) — ta, owa. [przypis edytorski]

251. spieka (gw.) — spiekota, upał. [przypis edytorski]

252. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

253. ślepić (gw.) — oślepiać. [przypis edytorski]

254. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

255. wzdych (gw.) — westchnienie. [przypis edytorski]

256. wywarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

257. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

258. przytrząśnięty — przysypany. [przypis edytorski]

259. rozwodzić — tu: rozkładać. [przypis edytorski]

260. gdziesik (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

261. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

262. śpik (gw.) — sen. [przypis edytorski]

263. niekiej (gw.) — niekiedy, czasem. [przypis edytorski]

264. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

265. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

266. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

267. kiej (gw.) — gdy. [przypis edytorski]

268. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

269. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

270. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

271. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

272. kiej (gw.) — gdy. [przypis edytorski]

273. przódzi (gw.) — wcześniej. [przypis edytorski]

274. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

275. poredzając (gw.) — poradzając; tu: rozmawiając. [przypis edytorski]

276. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

277. juści (gw.) — owszem, pewnie. [przypis edytorski]

278. zarno (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

279. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

280. poredzi (gw.) — poradzi. [przypis edytorski]

281. inszy (daw., gw.) — inny. [przypis edytorski]

282. w podle (daw., gw.) — pod. [przypis edytorski]

283. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

284. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

285. trybularz — kadzielnica. [przypis edytorski]

286. czymsić (gw.) — czymś. [przypis edytorski]

287. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

288. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

289. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

290. zazierać (gw.) — spoglądać, zaglądać. [przypis edytorski]

291. Miemcy (gw.) — Niemcy. [przypis edytorski]

292. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

293. pobok (gw.) — obok, po bokach. [przypis edytorski]

294. kaszkiet — czapka z daszkiem. [przypis edytorski]

295. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

296. sobaczy — psi; należący do psa. [przypis edytorski]

297. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

298. pięście (daw., gw.) — pięści (B.lm). [przypis edytorski]

299. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

300. kole (daw., gw.) — wokół. [przypis edytorski]

301. somsiad (gw.) — sąsiad. [przypis edytorski]

302. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

303. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

304. wzion (gw.) — wziął; wzion przez łeb: dostał w łeb; został uderzony w głowę. [przypis edytorski]

305. na ziem (daw., gw.) — na ziemię. [przypis edytorski]

306. miętki (daw., gw.) — miękki. [przypis edytorski]

307. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

308. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

309. różnoście (daw., gw.) — różności. [przypis edytorski]

310. baczyć (daw., gw.) — uważać, zauważać, pamiętać. [przypis edytorski]

311. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

312. bych (gw.) — tu: żeby. [przypis edytorski]

313. juści, co (gw.) — pewnie, że. [przypis edytorski]

314. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

315. ochfiara (gw.) — ofiara. [przypis edytorski]

316. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

317. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

318. podniesła (gw.) — podniosła. [przypis edytorski]

319. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

320. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

321. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

322. jeszczech (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

323. zapowiedzie (daw., gw.) — zapowiedzi (B.lm). [przypis edytorski]

324. podniesły (gw.) — podniosły. [przypis edytorski]

325. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

326. zapowiedzie (gw.) — zapowiedzi (M.lm); uroczyste ogłoszenie w kościele parafialnym mającego się odbyć ślubu. [przypis edytorski]

327. niesąc (gw.) — niosąc. [przypis edytorski]

328. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

329. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

330. turbacja (daw., gw.) — kłopot. [przypis edytorski]

331. leda (daw., gw.) — lada. [przypis edytorski]

332. kiejby (gw.) — gdyby. [przypis edytorski]

333. nie chwacić (daw., gw.) — nie starczyć. [przypis edytorski]

334. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

335. sie (gw.) — się. [przypis edytorski]

336. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

337. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

338. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

339. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

340. przyletę (gw.) — przylecę. [przypis edytorski]

341. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

342. ociec (daw., gw.) — ojciec. [przypis edytorski]

343. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

344. bych (gw.) — tu: by, aby. [przypis edytorski]

345. póde (gw.) — pójdę. [przypis edytorski]

346. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

347. dobre ludzie (gw.) — dobrzy ludzie. [przypis edytorski]

348. przewiedzieć się (gw.) — dowiedzieć się. [przypis edytorski]

349. przyniese (gw.) — przyniosę. [przypis edytorski]

350. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

351. chyciła (gw.) — chwyciła. [przypis edytorski]

352. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

353. każden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

354. dzieuszyne (gw.) — dziewczęce. [przypis edytorski]

355. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

356. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

357. wszędy (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

358. gniot — tu: tłok, ścisk. [przypis edytorski]

359. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

360. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

361. spokoić (gw.) — uspokajać. [przypis edytorski]

362. ruchać (daw., gw.) — ruszać. [przypis edytorski]

363. podniesły (gw.) — podniosły. [przypis edytorski]

364. kajś niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

365. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

366. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

367. lekciej (gw.) — lżej. [przypis edytorski]

368. poredzi (gw.) — poradzi; tu: potrafi. [przypis edytorski]

369. honorny (gw.) — honorowy. [przypis edytorski]

370. wycug — wyżywienie i utrzymanie. [przypis edytorski]

371. bieder (gw.) — bioder. [przypis edytorski]

372. borg — kredyt, pożyczka. [przypis edytorski]

373. kole (gw.) — wokół. [przypis edytorski]

374. przyźba a. przyzba — wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, często obłożony kamieniami a. deskami; daw. ludzie na wsi zwykli odpoczywać siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. [przypis edytorski]

375. żali a. zali (daw., gw.) — czy. [przypis edytorski]

376. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

377. zarno (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

378. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

379. latoś (daw., gw.) — w tym roku. [przypis edytorski]

380. przednówek — okres przed nowymi zbiorami. [przypis edytorski]

381. łoni (daw., gw.) — w zeszłym roku. [przypis edytorski]

382. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

383. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

384. sfolżeć (daw., gw.) — osłabnąć. [przypis edytorski]

385. rad (daw., gw.) — tu: chętnie. [przypis edytorski]

386. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

387. lebo (gw.) — albo. [przypis edytorski]

388. gdziesik (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

389. deliberować — rozmyślać, roztrząsać. [przypis edytorski]

390. skrzepić — wzmocnić. [przypis edytorski]

391. turbacja (daw., gw.) — kłopot. [przypis edytorski]

392. niełacno (daw., gw.) — niełatwo. [przypis edytorski]

393. gnietąc (gw.) — gniotąc. [przypis edytorski]

394. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

395. baczyć (daw., gw.) — uważać, pamiętać. [przypis edytorski]

396. wyrywać (gw.) — tu: gonić, biec. [przypis edytorski]

397. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

398. pomiarkować (gw.) — zrozumieć. [przypis edytorski]

399. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

400. stojał (gw.) — stał. [przypis edytorski]

401. sielnie (gw.) — mocno, silnie; tu: bardzo. [przypis edytorski]

402. w kapelusie (gw.) — w kapeluszu. [przypis edytorski]

403. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

404. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

405. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

406. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

407. wzieni (gw.) — wzięli. [przypis edytorski]

408. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

409. bez (gw.) — przez. [przypis edytorski]

410. buczysz (gw.) — płaczesz. [przypis edytorski]

411. proch — tu: kurz, pyłek, paproch. [przypis edytorski]

412. przódzi (gw.) — wcześniej. [przypis edytorski]

413. wiela (daw., gw.) — wiele. [przypis edytorski]

414. alkierz — osobna izba w rogu budynku; w domach mieszkalnych używana często jako sypialnia. [przypis edytorski]

415. podrobnie (gw.) — szczegółowo. [przypis edytorski]

416. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

417. weźta (gw.) — weźcie. [przypis edytorski]

418. tylachna (gw.) — tyle, tak dużo. [przypis edytorski]

419. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

420. miarkujta (gw.) — miarkujcie; miarkować: rozumieć, pojmować. [przypis edytorski]

421. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

422. deliberować — rozmyślać, rozważać. [przypis edytorski]

423. frasobliwie (daw., gw.) — w zmartwieniu. [przypis edytorski]

424. omentra (gw.) — geometra. [przypis edytorski]

425. chycić (gw.) — chwycić. [przypis edytorski]

426. działy — tu: dzielenie ziemi. [przypis edytorski]

427. radoście (gw.) — radości (M.lm). [przypis edytorski]

428. zapusty — karnawał; czas po święcie Bożego Narodzenia (25 grudnia), a przed Wielkim Postem, stanowiącym okres obejmujący 40 dni przed świętem Wielkanocy, (termin Wielkanocy jest zmienny i wypada w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni księżyca). [przypis edytorski]

429. dzieucha (gw.) — dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]

430. miescki (gw.) — miejski. [przypis edytorski]

431. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

432. żydy — tu: o wyznawcach judaizmu. [przypis edytorski]

433. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

434. pedzieć (gw.) — powiedzieć. [przypis edytorski]

435. laczego (gw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

436. waju (gw.) — wam. [przypis edytorski]

437. wierzta (gw.) — wierzcie. [przypis edytorski]

438. potrza (gw.) — potrzeba. [przypis edytorski]

439. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

440. pódę (gw.) — pójdę. [przypis edytorski]

441. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

442. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

443. wyśta (gw.) — wyście; skrót od: wy jesteście. [przypis edytorski]

444. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

445. obertelek (gw.) — guzik. [przypis edytorski]

446. przemawiać się (gw.) — kłócić się. [przypis edytorski]

447. sielny (gw.) — tu: wielki. [przypis edytorski]

448. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

449. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

450. arak — mocny napój alkoholowy (40–80%) o smaku anyżu. [przypis edytorski]

451. galancie (gw.) — porządnie, elegancko; tu: bardzo. [przypis edytorski]

452. ruchać (gw.) — ruszać. [przypis edytorski]

453. chybać (gw.) — łapać. [przypis edytorski]

454. orzydle (gw.) — gardło. [przypis edytorski]

455. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

456. łyskać (daw., gw.) — świecić. [przypis edytorski]

457. drzeć — tu: zadzierać. [przypis edytorski]

458. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

459. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

460. wyciepnąć (gw.) — wyrzucić. [przypis edytorski]

461. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

462. był robił (daw., gw.) — forma daw. czasu zaprzeszłego; znaczenie: robił (wcześniej w stosunku do innych działań i zdarzeń wyrażonych również w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

463. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

464. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

465. kajś niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

466. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

467. napity (gw.) — tu: pijany. [przypis edytorski]

468. spokoić się — uspokajać się. [przypis edytorski]

469. śpik (gw.) — sen, senność. [przypis edytorski]

470. kiej niekiej (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

471. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

472. dzieuszyny (gw.) — dziewczęcy. [przypis edytorski]

473. piesneczki (gw.) — piosneczki, piosenki. [przypis edytorski]

474. poniesła się (gw.) — poniosła się; tu: poszła. [przypis edytorski]

475. kuma — sąsiadka, znajoma. [przypis edytorski]

476. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

477. kole (daw., gw.) — wokół, koło. [przypis edytorski]

478. w podle (daw., gw.) — pod, wzdłuż. [przypis edytorski]

479. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

480. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

481. kiej niekiej (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

482. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

483. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

484. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

485. kiej (gw.) — kiedy; tu: skoro, jeśli. [przypis edytorski]

486. liszka (daw., gw.) — lis. [przypis edytorski]

487. pobok (gw.) — z boku, obok. [przypis edytorski]

488. rychtyk (gw.) — dokładnie. [przypis edytorski]

489. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

490. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

491. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

492. bych (gw.) — tu: aby, żeby. [przypis edytorski]

493. do cna (gw.) — do końca, zupełnie. [przypis edytorski]

494. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

495. cyganić — zmyślać, oszukiwać. [przypis edytorski]

496. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

497. nikiej (gw.) — nigdzie. [przypis edytorski]

498. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

499. rozruchane (daw., gw.) — rozruszane; ruszające się. [przypis edytorski]

500. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

501. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

502. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

503. gdziesik (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

504. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

505. laczego (gw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

506. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

507. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

508. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

509. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

510. pobok (gw.) — obok. [przypis edytorski]

511. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

512. drapać (gw.) — tu: wdrapywać. [przypis edytorski]

513. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

514. do dnia (daw., gw.) — przed świtem. [przypis edytorski]

515. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

516. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

517. się była (...) uniesła (gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: uniosła się (wcześniej; przed innymi opisywanymi czynnościami i zdarzeniami). [przypis edytorski]

518. poredzić (gw.) — poradzić, zdołać. [przypis edytorski]

519. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

520. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

521. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

522. wywarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

523. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

524. rozbierać (gw.) — tu: osłabiać, rozstrajać. [przypis edytorski]

525. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

526. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

527. zabaczyć (daw., gw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

528. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

529. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

530. bych (gw.) — tu: aby, żeby. [przypis edytorski]

531. rączków (gw.) — rączek. [przypis edytorski]

532. te gębusie (gw.) — dziś popr.: tę gębusię. [przypis edytorski]

533. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

534. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

535. z krwie (daw., gw.) — z krwi. [przypis edytorski]

536. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

537. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

538. zwiesnowy (gw.) — wiosenny. [przypis edytorski]

539. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

540. kiej (gw.) — kiedy; tu: ale. [przypis edytorski]

541. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

542. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

543. spiera w dołku (gw.) — o bólu brzucha, szczególnie żołądka. [przypis edytorski]

544. me mgli (gw.) — mdli mnie. [przypis edytorski]

545. w oktawę — osiem tygodni po. [przypis edytorski]

546. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

547. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

548. wywarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

549. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

550. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

551. kiej niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

552. kijanka — deseczka służąca do prania w rzece, używana daw. na wsi. [przypis edytorski]

553. wwodzić — wprowadzać. [przypis edytorski]

554. kole (daw., gw.) — koło. [przypis edytorski]

555. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

556. Zdrowaś — jedna z modlitw w kościele katolickim, zaczynająca się od słów „Zdrowaś Mario, łaskiś pełna”; tu: czas potrzebny na odmówienie tej modlitwy. [przypis edytorski]

557. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

558. na ludzim ich wywiódł (daw., gw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; znaczenie: na ludzi ich wywiodłem. [przypis edytorski]

559. gospodarkęm (...) ostawił (daw., gw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; znaczenie: gospodarkę ostawiłem (zostawiłem). [przypis edytorski]

560. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

561. kromie (daw., gw.) — oprócz. [przypis edytorski]

562. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

563. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

564. buczeć (gw.) — płakać. [przypis edytorski]

565. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

566. snadź (daw., gw.) — widocznie. [przypis edytorski]

567. piąciu (gw.) — pięciu. [przypis edytorski]

568. wiedła (gw.) — wiodła. [przypis edytorski]

569. wlekła (gw.) — wlokła. [przypis edytorski]

570. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

571. kaj niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

572. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

573. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

574. wywarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

575. wrótnie (gw.) — wrota, brama. [przypis edytorski]

576. wszędy (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

577. porozwierane (gw.) — pootwierane. [przypis edytorski]

578. kajś niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

579. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

580. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

581. deliberować — rozprawiać, rozmyślać. [przypis edytorski]

582. skądciś (gw.) — skądś. [przypis edytorski]

583. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

584. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

585. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

586. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

587. ozwać się (gw.) — odezwać się. [przypis edytorski]

588. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

589. latoś (daw., gw.) — tego roku. [przypis edytorski]

590. łoni (daw., gw.) — poprzedniego roku. [przypis edytorski]

591. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

592. rychło (daw., gw.) — szybko. [przypis edytorski]

593. wzion (gw.) — wziął. [przypis edytorski]

594. kiejże (gw.) — kiedyż. [przypis edytorski]

595. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

596. wrażać — wsadzać. [przypis edytorski]

597. kaptować — przeciągać na swoją stronę. [przypis edytorski]

598. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

599. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

600. jagły — kasza jaglana. [przypis edytorski]

601. kole (daw., gw.) — koło, przy. [przypis edytorski]

602. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

603. przepomnieć (daw., gw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

604. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

605. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

606. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

607. każden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

608. wagować się (gw.) — wahać się. [przypis edytorski]

609. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

610. snadź (daw., gw.) — widocznie. [przypis edytorski]

611. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

612. przeciech (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

613. podniesła (gw.) — podniosła. [przypis edytorski]

614. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

615. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

616. wiano — majątek własny wnoszony do wspólnego gospodarstwa przez żonę w momencie ślubu. [przypis edytorski]

617. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

618. juści (gw.) — pewnie. [przypis edytorski]

619. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

620. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

621. ruchać (daw., gw.) — ruszać. [przypis edytorski]

622. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

623. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

624. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

625. baczyć (daw., gw.) — uważać. [przypis edytorski]

626. wzienam (gw.) — wzięłam. [przypis edytorski]

627. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

628. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

629. poredzić (gw.) — poradzić. [przypis edytorski]

630. kole (daw., gw.) — koło, wokół. [przypis edytorski]

631. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

632. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

633. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

634. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

635. rad — tu: chętnie. [przypis edytorski]

636. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

637. szydliwy — szyderczy. [przypis edytorski]

638. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

639. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

640. przyniesła (gw.) — przyniosła. [przypis edytorski]

641. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

642. zapaska — rodzaj długiego fartucha wiązanego w pasie na sukience i osłaniającego ubranie od pasa w dół dookoła; część tradycyjnego stroju ludowego. [przypis edytorski]

643. poredzisz (gw.) — poradzisz. [przypis edytorski]

644. rozebrać — rozwiązać, rozszyfrować; tu: przeczytać. [przypis edytorski]

645. wymiarkować — zrozumieć. [przypis edytorski]

646. ciepnąć (gw.) — rzucić. [przypis edytorski]

647. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

648. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

649. folga — ulga. [przypis edytorski]

650. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

651. kreminał (gw.) — kryminał. [przypis edytorski]

652. loboga (gw.) — skrócone: dla Boga. [przypis edytorski]

653. oczymgnienie (gw.) — okamgnienie. [przypis edytorski]

654. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

655. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

656. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

657. lakudra (gw.) — łachudra. [przypis edytorski]

658. przez (gw.) — bez. [przypis edytorski]

659. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

660. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

661. sołdat — żołnierz. [przypis edytorski]

662. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

663. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

664. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

665. kiejśta (gw.) — skrócone od: kiej jesteśta, tj. kiedy jesteście, skoro jesteście. [przypis edytorski]

666. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

667. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

668. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

669. zaniesła (gw.) — zaniosła. [przypis edytorski]

670. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

671. kiejby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

672. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

673. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

674. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

675. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

676. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

677. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

678. krwie (daw., gw.) — krwi (D.lp). [przypis edytorski]

679. poredziła (gw.) — poradziła; zdołała. [przypis edytorski]

680. żenie (daw., gw.) — rzuca, wyrzuca. [przypis edytorski]

681. wyniesła (gw.) — wyniosła. [przypis edytorski]

682. poredzi (gw.) — poradzi; da radę, zdoła. [przypis edytorski]

683. ochfiarowała (gw.) — ofiarowała. [przypis edytorski]

684. wezwyczajony (daw., gw.) — przyzwyczajony. [przypis edytorski]

685. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

686. bych (gw.) — aby, żeby. [przypis edytorski]

687. poniesła (gw.) — poniosła. [przypis edytorski]

688. łacno (daw., gw.) — łatwo. [przypis edytorski]

689. ambit — ambicja. [przypis edytorski]

690. poredziła (gw.) — poradziła; poradzić tu: zdołać, dać radę. [przypis edytorski]

691. odemsta (gw.) — zemsta. [przypis edytorski]

692. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

693. niesły (gw.) — niosły. [przypis edytorski]

694. jakieś Zdrowaś — czas potrzebny na odmówienie modlitwy Zdrowaś Mario. [przypis edytorski]

695. uniesła (gw.) — uniosła. [przypis edytorski]

696. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

697. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

698. zemglić (gw.) — zemdlić. [przypis edytorski]

699. podniesła (gw.) — podniosła. [przypis edytorski]

700. pogroza (gw.) — groźba. [przypis edytorski]

701. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

702. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

703. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

704. podniesła (gw.) — podniosła. [przypis edytorski]

705. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

706. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

707. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

708. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

709. pleć — oczyszczać z chwastów; pielić. [przypis edytorski]

710. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

711. pogroza (gw.) — pogróżka. [przypis edytorski]

712. poletę (gw.) — polecę. [przypis edytorski]

713. powiedają (gw.) — powiadają. [przypis edytorski]

714. stojał (gw.) — stał. [przypis edytorski]

715. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

716. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

717. bierąc (gw.) — biorąc. [przypis edytorski]

718. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

719. scheda — spadek. [przypis edytorski]

720. majdrować — majstrować. [przypis edytorski]

721. snadź (daw., gw.) — widocznie. [przypis edytorski]

722. turbacja (daw., gw.) — kłopot. [przypis edytorski]

723. rozniesły (gw.) — rozniosły. [przypis edytorski]

724. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

725. poreda (gw.) — porada; tu: rozmowa. [przypis edytorski]

726. krzykać (gw.) — krzyczeć. [przypis edytorski]

727. raić — namawiać; tu: rozmawiać. [przypis edytorski]

728. niesły (gw.) — niosły. [przypis edytorski]

729. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

730. poredził (gw.) — poradził; poradzić tu: zdołać, dać radę. [przypis edytorski]

731. gront (gw.) — grunt, ziemia. [przypis edytorski]

732. leda (daw., gw.) — lada. [przypis edytorski]

733. bojała (gw.) — bała. [przypis edytorski]

734. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

735. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

736. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

737. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

738. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

739. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

740. wagować się (gw.) — wahać się. [przypis edytorski]

741. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

742. cheba (gw.) — chyba. [przypis edytorski]

743. prasnąć — trzasnąć, rzucić. [przypis edytorski]

744. o ziem (daw., gw.) — o ziemię. [przypis edytorski]

745. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

746. poniesą (gw.) — poniosą. [przypis edytorski]

747. kiej (gw.) — kiedy; skoro. [przypis edytorski]

748. bzdycy (gw.) — bzyczy. [przypis edytorski]

749. kole (daw., gw.) — koło. [przypis edytorski]

750. kajżeście (...) chodzili (gw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: kaj chodziliście, tj. gdzie chodziliście. [przypis edytorski]

751. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

752. przywiezła (gw.) — przywiozła. [przypis edytorski]

753. Warsiawa (gw.) — Warszawa. [przypis edytorski]

754. grapa (z niem. Grapen) — metalowe naczynie na trzech nogach, służące do gotowania; beczka do przyrządzania ługu. [przypis edytorski]

755. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

756. pono (daw., gw.) — podobno. [przypis edytorski]

757. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

758. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

759. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

760. abo (gw.) — albo. [przypis edytorski]

761. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

762. kiej (gw.) — kiedy; tu: skoro. [przypis edytorski]

763. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

764. wniesła (gw.) — wniosła. [przypis edytorski]

765. ruchać (daw., gw.) — ruszać. [przypis edytorski]

766. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

767. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

768. poniesły (gw.) — poniosły. [przypis edytorski]

769. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

770. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

771. kiej niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

772. śpik (gw.) — sen, senność. [przypis edytorski]

773. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

774. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

775. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

776. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

777. stojało (gw.) — stało. [przypis edytorski]

778. na rozcież (gw.) — na oścież. [przypis edytorski]

779. wywarte (gw.) — otwarte. [przypis edytorski]

780. wszędy (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

781. śpik (gw.) — sen. [przypis edytorski]

782. Pietrek (gw.) — Piotrek. [przypis edytorski]

783. jako (daw., gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

784. poredzać (gw.) — rozmawiać, gwarzyć. [przypis edytorski]

785. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

786. chyla tyla (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

787. podniesła (gw.) — podniosła. [przypis edytorski]

788. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

789. kajś niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

790. przyźba a. przyzba — wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, często obłożony kamieniami a. deskami; daw. ludzie na wsi zwykli odpoczywać siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. [przypis edytorski]

791. kiej (gw.) — gdy. [przypis edytorski]

792. była zbielała (daw., gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: zbielała (wcześniej w stosunku do innych zdarzeń i działań wyrażonych w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

793. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

794. łacniej (daw., gw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

795. wyniesła (gw.) — wyniosła. [przypis edytorski]

796. chybciej (gw.) — szybciej. [przypis edytorski]

797. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

798. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

799. orosiały (gw.) — pokryty rosą. [przypis edytorski]

800. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

801. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

802. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

803. śpik (gw.) — sen, senność. [przypis edytorski]

804. uniesła (gw.) — uniosła. [przypis edytorski]

805. miarkować (daw., gw.) — rozumieć, pojmować. [przypis edytorski]

806. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

807. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

808. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

809. cochać się (gw.) — ocierać się. [przypis edytorski]

810. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

811. przepomnieć (daw., gw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

812. wszędy (daw., gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

813. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

814. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

815. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

816. mieć baczenie (daw., gw.) — uważać. [przypis edytorski]

817. powiedła (gw.) — powiodła. [przypis edytorski]

818. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

819. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

820. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

821. bobrować (gw.) — ryć, przeszukiwać. [przypis edytorski]

822. spieka (gw.) — upał, spiekota. [przypis edytorski]

823. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

824. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

825. poredzać (gw.) — rozmawiać, gwarzyć. [przypis edytorski]

826. galancie (gw.) — porządnie, elegancko. [przypis edytorski]

827. sielnie (gw.) — silnie, mocno. [przypis edytorski]

828. szły w kolano (gw.) — sięgały kolan. [przypis edytorski]

829. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

830. przeciech (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

831. kiejby (gw.) — gdyby. [przypis edytorski]

832. wyniesło (gw.) — wyniosło. [przypis edytorski]

833. galancie (gw.) — tu: bardzo. [przypis edytorski]

834. do znaku (daw., gw.) — całkowicie. [przypis edytorski]

835. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

836. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

837. ochfiarowac (gw.) — ofiarować. [przypis edytorski]

838. bych jeno (gw.) — żeby tylko. [przypis edytorski]

839. obiecował (gw.) — obiecywał. [przypis edytorski]

840. dzisia (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski]

841. latoś (daw., gw.) — w tym roku. [przypis edytorski]

842. pono (daw., gw.) — podobno. [przypis edytorski]

843. tylachny (gw.) — tak wielki. [przypis edytorski]

844. karwas (gw.) — kawał. [przypis edytorski]

845. próżniaczka — tu: próżnowanie, lenistwo. [przypis edytorski]

846. kużden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

847. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

848. zbyć się (daw., gw.) — pozbyć się. [przypis edytorski]

849. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

850. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

851. chocia (gw.) — chociaż. [przypis edytorski]

852. poredzić (gw.) — poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

853. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

854. jamory (gw.) — amory, miłostki. [przypis edytorski]

855. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

856. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

857. zarno (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

858. w te pędy (gw.) — szybko, biegiem. [przypis edytorski]

859. zaniesła (gw.) — zaniosła. [przypis edytorski]

860. chytać (gw.) — chwytać. [przypis edytorski]

861. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

862. przeniesła (gw.) — przeniosła; zniosła, wytrzymała. [przypis edytorski]

863. widział się (daw., gw.) — wyglądał. [przypis edytorski]

864. przódzi (daw., gw.) — wcześniej. [przypis edytorski]

865. sielny (gw.) — silny, mocny, porządny. [przypis edytorski]

866. Pietras (gw.) — Piotr. [przypis edytorski]

867. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

868. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

869. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

870. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

871. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

872. żalnie (gw.) — żałośnie. [przypis edytorski]

873. pedział (gw.) — powiedział. [przypis edytorski]

874. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

875. myśle (daw., gw.) — myśli (B.lm). [przypis edytorski]

876. zabaczyć (daw., gw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

877. miesckie (gw.) — miejskie. [przypis edytorski]

878. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

879. ochotnie (daw., gw.) — chętnie. [przypis edytorski]

880. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

881. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

882. gościniec — podarek przynoszony przez przychodzącego w gości. [przypis edytorski]

883. modra — niebieska. [przypis edytorski]

884. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

885. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

886. przywiezłem (gw.) — przywiozłem. [przypis edytorski]

887. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

888. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

889. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

890. zawarty (daw., gw.) — zamknięty. [przypis edytorski]

891. wola (gw.) — tu: wolność. [przypis edytorski]

892. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

893. przyświarczać (gw.) — przyświadczać; poświadczać, potwierdzać. [przypis edytorski]

894. rychło (daw., gw.) — szybko. [przypis edytorski]

895. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

896. sąsiek — część stodoły, w której przechowuje się siano, słomę a. zboże. [przypis edytorski]

897. gadzina (daw., gw.) — tu: zwierzęta. [przypis edytorski]

898. przepomnieć (daw., gw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

899. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

900. zazierać (gw.) — zaglądać. [przypis edytorski]

901. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

902. zarno (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

903. źrały (daw., gw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

904. mało wiele (gw.) — trochę, niedużo. [przypis edytorski]

905. nieśmiele (gw.) — nieśmiało. [przypis edytorski]

906. wiela (gw.) — ile. [przypis edytorski]

907. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

908. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

909. uredzić (gw.) — poradzić, podołać. [przypis edytorski]

910. juści (gw.) — pewnie, owszem. [przypis edytorski]

911. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

912. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

913. brwie (daw., gw.) — brwi (M.lm). [przypis edytorski]

914. deliberować (daw., gw.) — rozmyślać, rozważać. [przypis edytorski]

915. bieżyć za ścianę — iść się załatwić. [przypis edytorski]

916. Pietruś (gw.) — Piotruś. [przypis edytorski]

917. latoś (daw., gw.) — w tym roku. [przypis edytorski]

918. bez to (gw.) — przez to. [przypis edytorski]

919. siemię — ziarno lnu. [przypis edytorski]

920. spyskać — zryć. [przypis edytorski]

921. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

922. miętki (daw., gw.) — miękki. [przypis edytorski]

923. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

924. smętarz (daw., gw.) — cmentarz. [przypis edytorski]

925. przyodziewy (gw.) — ubrania. [przypis edytorski]

926. ruchać się (daw., gw.) — ruszać się, poruszać się. [przypis edytorski]

927. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

928. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

929. ślepić (gw.) — oślepiać. [przypis edytorski]

930. płomię (daw., gw.) — płomień. [przypis edytorski]

931. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

932. niekiej (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

933. zaziajany (gw.) — zziajany. [przypis edytorski]

934. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

935. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

936. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

937. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

938. gdziesik (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

939. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

940. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

941. gędzić (daw., gw.) — rozmawiać, opowiadać. [przypis edytorski]

942. wisus — urwis. [przypis edytorski]

943. ozgniewać się (gw.) — rozgniewać się. [przypis edytorski]

944. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

945. przez (gw.) — tu: bez. [przypis edytorski]

946. zamedytować (gw.) — zamyślić się. [przypis edytorski]

947. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

948. gwarzyć (gw.) — mówić; por. gwara. [przypis edytorski]

949. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

950. kajś niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

951. bajoro — błoto, bagno. [przypis edytorski]

952. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

953. kiej (gw.) — kiedy, skoro. [przypis edytorski]

954. spomnieć (gw.) — wspomnieć, przypomnieć. [przypis edytorski]

955. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

956. wydzierać się na wolę — wyrywać się na wolność. [przypis edytorski]

957. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

958. znowuj (gw.) — znowu. [przypis edytorski]

959. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

960. pogroza (gw.) — groźba. [przypis edytorski]

961. pobok (gw.) — obok. [przypis edytorski]

962. szwendać się — błąkać się. [przypis edytorski]

963. chycić (gw.) — chwycić. [przypis edytorski]

964. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

965. zazierać (gw.) — spoglądać. [przypis edytorski]

966. stoperczyć (gw.) — rozpierać się; tu: stroszyć, wystawiać. [przypis edytorski]

967. pożywita (gw.) — pożywicie. [przypis edytorski]

968. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

969. grążyć się (gw.) — pogrążać się. [przypis edytorski]

970. w czymściś (gw.) — w czymś. [przypis edytorski]

971. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

972. górnie — górą, ponad. [przypis edytorski]

973. krzykać (gw.) — krzyczeć, pokrzykiwać. [przypis edytorski]

974. rost — wzrost; proces rośnięcia. [przypis edytorski]

975. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

976. pomiarkować (gw.) — zrozumieć, pojąć. [przypis edytorski]

977. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

978. człowiekowy (gw.) — ludzki. [przypis edytorski]

979. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

980. śpik (gw.) — sen, senność. [przypis edytorski]

981. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

982. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

983. gdziesik (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

984. janielski (gw.) — anielski. [przypis edytorski]

985. kwardy (gw.) — twardy. [przypis edytorski]

986. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

987. na ziem (daw., gw.) — na ziemię. [przypis edytorski]

988. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

989. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

990. rozbierać (gw.) — tu: osłabiać, rozstrajać. [przypis edytorski]

991. kułak — pięść. [przypis edytorski]

992. brwie (daw., gw.) — brwi (forma M. i B. lm). [przypis edytorski]

993. poredzić (gw.) — dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

994. kuntentność (gw.) — zadowolenie, błogość. [przypis edytorski]

995. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

996. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

997. posobnie (gw.) — po kolei. [przypis edytorski]

998. cięgiem (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]

999. myśle (daw., gw.) — myśli (forma M., B. lm). [przypis edytorski]

1000. spominanie (gw.) — wspominanie, wspomnienie. [przypis edytorski]

1001. kwardy (gw.) — twardy. [przypis edytorski]

1002. niełacny (daw., gw.) — niełatwy. [przypis edytorski]

1003. pokajanie — skrucha, przyznanie się ze skruchą do winy. [przypis edytorski]

1004. przezierać (gw.) — widzieć na wylot. [przypis edytorski]

1005. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

1006. bierąc (gw.) — biorąc. [przypis edytorski]

1007. kużden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

1008. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

1009. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1010. cięgiem (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]

1011. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1012. wsiowy — wiejski. [przypis edytorski]

1013. nabrany — tu: wypukły, wydatny. [przypis edytorski]

1014. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1015. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

1016. pobok (gw.) — obok. [przypis edytorski]

1017. aże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1018. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

1019. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1020. kole (gw.) — wokół. [przypis edytorski]

1021. przerzekł — zagadał. [przypis edytorski]

1022. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1023. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

1024. gront (gw.) — grunt, ziemia, rola. [przypis edytorski]

1025. pedzieć (gw.) — powiedzieć. [przypis edytorski]

1026. jeno (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1027. skopka — drewniane wiaderko używane daw. na wsi na mleko i śmietanę. [przypis edytorski]

1028. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

1029. zawrzeć (gw.) — zamknąć. [przypis edytorski]

1030. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1031. cebratka — mały ceber, drewniane naczynie używane daw. na wsi na wodę. [przypis edytorski]

1032. boczyć się — gniewać się. [przypis edytorski]

1033. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1034. kole (gw.) — wokół, koło. [przypis edytorski]

1035. skwapnie (gw.) — szybko, sprawnie. [przypis edytorski]

1036. dygować (gw.) — nosić. [przypis edytorski]

1037. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1038. zaniesą (gw.) — zaniosą. [przypis edytorski]

1039. zgodzić (daw., gw.) — przyjąć do pracy. [przypis edytorski]

1040. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

1041. dzisia (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski]

1042. z niemi (daw., gw.) — z nimi. [przypis edytorski]

1043. zdać się (daw., gw.) — przydać się. [przypis edytorski]

1044. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

1045. tylachny (gw.) — wielki. [przypis edytorski]

1046. na przedanie (gw.) — na sprzedaż. [przypis edytorski]

1047. drugie (gw.) — inni. [przypis edytorski]

1048. wyglądalim cię (gw.) — wyglądaliśmy cię; wypatrywaliśmy cię. [przypis edytorski]

1049. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1050. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1051. sielnie (gw.) — silnie, mocno; bardzo. [przypis edytorski]

1052. rozgwiaździony (gw.) — rozgwieżdżony. [przypis edytorski]

1053. wszędy (daw., gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

1054. różnoście (gw.) — różności. [przypis edytorski]

1055. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1056. kałdun (gw.) — brzuch. [przypis edytorski]

1057. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

1058. wzion (gw.) — wziął. [przypis edytorski]

1059. na stronę — na bok, na ubocze, w ustronie. [przypis edytorski]

1060. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1061. ważnie — tu: poważnie. [przypis edytorski]

1062. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

1063. dzisia (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski]

1064. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

1065. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

1066. tyla (gw.) — tyle; i tyla: i już. [przypis edytorski]

1067. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

1068. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

1069. powiedać (gw.) — powiadać, mówić. [przypis edytorski]

1070. poredzę (gw.) — poradzę. [przypis edytorski]

1071. skamłać (gw.) — skomleć, prosić. [przypis edytorski]

1072. fantować — brać fant (tu: w postaci bydła) do wykupienia. [przypis edytorski]

1073. swarzyć się — kłócić się. [przypis edytorski]

1074. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

1075. naród — tu: ludzie. [przypis edytorski]

1076. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

1077. profit — korzyść. [przypis edytorski]

1078. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

1079. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

1080. pódą (gw.) — pójdą. [przypis edytorski]

1081. bych jeno (gw.) — aby tylko. [przypis edytorski]

1082. poredzić (gw.) — poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

1083. szydliwy — szyderczy. [przypis edytorski]

1084. jenteres (gw.) — interes. [przypis edytorski]

1085. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1086. wszystkie (gw.) — wszyscy. [przypis edytorski]

1087. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1088. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1089. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

1090. naród — tu: ludzie, lud. [przypis edytorski]

1091. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

1092. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1093. obłóczyć (daw., gw.) — powlekać. [przypis edytorski]

1094. wyzierać (gw.) — wyglądać. [przypis edytorski]

1095. poniechać — zostawić. [przypis edytorski]

1096. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1097. jenteresa (gw.) — interesy. [przypis edytorski]

1098. a wiesz to (gw.) — a czy wiesz. [przypis edytorski]

1099. srodze (daw., gw.) — mocno, bardzo. [przypis edytorski]

1100. kole (gw.) — koło. [przypis edytorski]

1101. pódzi (gw.) — chodź. [przypis edytorski]

1102. Jantoś (gw.) — Antoś. [przypis edytorski]

1103. rozdziewać (daw., gw.) — rozbierać. [przypis edytorski]

1104. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1105. szabaśnik — piec chlebowy, piekarnik. [przypis edytorski]

1106. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1107. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

1108. dzieża — drewniane naczynie służące do rozczyniania mąki i wyrastania ciasta chlebowego. [przypis edytorski]

1109. przyokryty (gw.) — okryty, przysłonięty. [przypis edytorski]

1110. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

1111. nie kwapić się — nie spieszyć się. [przypis edytorski]

1112. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

1113. roztrzęsać (gw.) — roztrząsać. [przypis edytorski]

1114. poredzać (gw.) — rozmawiać, gwarzyć. [przypis edytorski]

1115. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

1116. wykręcać — tu: skręcać. [przypis edytorski]

1117. powrósło — gruby sznur. [przypis edytorski]

1118. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

1119. ruchać się (daw., gw.) — ruszać się, poruszać się. [przypis edytorski]

1120. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1121. spieka (gw.) — spiekota, upał. [przypis edytorski]

1122. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

1123. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

1124. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

1125. chociem (gw.) — chociaż jestem. [przypis edytorski]

1126. zwyczajny (daw., gw.) — przyzwyczajony; tego zwyczajny: przyzwyczajony do tego. [przypis edytorski]

1127. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1128. przybaczyć się (gw.) — przypomnieć się. [przypis edytorski]

1129. pedział (gw.) — powiedział. [przypis edytorski]

1130. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

1131. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1132. kiej (gw.) — kiedy, skoro. [przypis edytorski]

1133. rychło (daw., gw.) — szybko. [przypis edytorski]

1134. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1135. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1136. bijał (gw.) — bił; (o czynności zwyczajowej) zwykł bić. [przypis edytorski]

1137. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1138. potyrać (gw.) — pomiatać. [przypis edytorski]

1139. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1140. tośwa (gw.) — tośmy, to żeśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika w 1 os.lm). [przypis edytorski]

1141. dzieucha (gw.) — dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]

1142. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1143. kartoszka (z ros.) — kartofel. [przypis edytorski]

1144. poniechać — przestać. [przypis edytorski]

1145. pokorzylim (gw.) — pokorzyliśmy; pokonaliśmy. [przypis edytorski]

1146. Pietrek (gw.) — Piotrek. [przypis edytorski]

1147. kajże (gw.) — gdzież; gdzie jest. [przypis edytorski]

1148. przódzi (daw., gw.) — przedtem, wcześniej. [przypis edytorski]

1149. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1150. juści (gw.) — pewnie. [przypis edytorski]

1151. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

1152. statki (daw., gw.) — tu: brudne naczynia. [przypis edytorski]

1153. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

1154. dojena (gw.) — dotknęła. [przypis edytorski]

1155. wrazić — wbić. [przypis edytorski]

1156. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1157. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1158. wyzierać (gw.) — wyglądać, rozglądać się. [przypis edytorski]

1159. spieka (gw.) — spiekota, upał. [przypis edytorski]

1160. gorąc (gw.) — gorąco. [przypis edytorski]

1161. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1162. odzipnąć (gw.) — odetchnąć. [przypis edytorski]

1163. nabier (gw.) — nabrana część. [przypis edytorski]

1164. kruczyć (gw.) — burczeć. [przypis edytorski]

1165. płony (daw., gw.) — jałowy, bezowocny; tu: niepożywny. [przypis edytorski]

1166. żywot (daw., gw.) — żołądek. [przypis edytorski]

1167. chlać (gw.) — jeść, żreć. [przypis edytorski]

1168. drugie (gw.) — inni. [przypis edytorski]

1169. dzieżka — miseczka. [przypis edytorski]

1170. nadziewać (gw.) — tu: najadać. [przypis edytorski]

1171. niekiej (gw.) — niekiedy, czasem. [przypis edytorski]

1172. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

1173. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

1174. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

1175. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

1176. słabizna (gw.) — słabe miejsce. [przypis edytorski]

1177. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

1178. pyszczyć (gw.) — tu: ryć. [przypis edytorski]

1179. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1180. przyrychtować (gw.) — urządzić. [przypis edytorski]

1181. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

1182. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1183. stojał (gw.) — stał. [przypis edytorski]

1184. kalenica — najwyższa część dachu, szczyt dachu. [przypis edytorski]

1185. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

1186. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1187. nosić się (gw.) — tu: włóczyć się. [przypis edytorski]

1188. cięgiem (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]

1189. robotny (gw.) — pracowity. [przypis edytorski]

1190. żywo (daw., gw.) — szybko. [przypis edytorski]

1191. wszystkie (gw.) — wszyscy. [przypis edytorski]

1192. chudzina (gw.) — biedactwo. [przypis edytorski]

1193. pewnikiem (gw.) — na pewno. [przypis edytorski]

1194. ośpica (gw.) — ospa. [przypis edytorski]

1195. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

1196. śpital (gw.) — szpital. [przypis edytorski]

1197. baczyć (daw., gw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

1198. dulczyć (gw.) — ślęczeć, trudzić się. [przypis edytorski]

1199. kiejście leżeli (gw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: kiedy leżeliście; tu: 2 os. lm w funkcji formy grzecznościowej. [przypis edytorski]

1200. połóg — okres po porodzie. [przypis edytorski]

1201. bierąc (gw.) — biorąc. [przypis edytorski]

1202. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

1203. poletę (gw.) — polecę. [przypis edytorski]

1204. zaśby (gw.) — skądże. [przypis edytorski]

1205. dzieusze (gw.) — dziewczynie. [przypis edytorski]

1206. dwojaki — gliniane podwójne naczynie. [przypis edytorski]

1207. piesneczka (gw.) — piosneczka. [przypis edytorski]

1208. kiej niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

1209. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1210. kwardy (gw.) — twardy. [przypis edytorski]

1211. posobnie (gw.) — po sobie, po kolei. [przypis edytorski]

1212. miedza — pas nieuprawnej ziemi oddzielający pola. [przypis edytorski]

1213. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

1214. niekaj (gw.) — niekiedy, czasem. [przypis edytorski]

1215. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1216. stojał (gw.) — stał. [przypis edytorski]

1217. dygować (gw.) — iść; nosić. [przypis edytorski]

1218. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1219. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1220. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1221. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1222. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1223. kurzyć (daw., gw.) — tu: palić, dymić. [przypis edytorski]

1224. chojar — choina, drzewo iglaste. [przypis edytorski]

1225. śpik (gw.) — sen, senność. [przypis edytorski]

1226. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

1227. posobnie (gw.) — po kolei. [przypis edytorski]

1228. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

1229. w podle (daw., gw.) — obok. [przypis edytorski]

1230. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1231. waju (gw.) — was. [przypis edytorski]

1232. bólny (gw.) — zbolały, bolesny. [przypis edytorski]

1233. latoś (daw., gw.) — w tym roku. [przypis edytorski]

1234. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1235. gospodarz — chłop posiadający ziemię. [przypis edytorski]

1236. lebioda — komosa polna; jadalne zioło łąkowe. [przypis edytorski]

1237. potrza (gw.) — potrzeba. [przypis edytorski]

1238. korczyk — daw. jednostka objętości ciał sypkich, dzielona na 16 garnców i równa ok. 60 kg. [przypis edytorski]

1239. dobrość (gw.) — dobroć. [przypis edytorski]

1240. byśwa (gw.) — byśmy. [przypis edytorski]

1241. latoś (daw., gw.) — w tym roku. [przypis edytorski]

1242. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

1243. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

1244. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1245. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

1246. gorzałka — wódka. [przypis edytorski]

1247. niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

1248. drugie (gw.) — inni. [przypis edytorski]

1249. kużden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

1250. pofolgować (daw., gw.) — ulżyć, popuścić. [przypis edytorski]

1251. w jakieś Zdrowaś — po upływie czasu potrzebnego na odmówienie popularnej modlitwy zaczynającej się od słów „Zdrowaś Mario”. [przypis edytorski]

1252. wlekąc (gw.) — wlokąc. [przypis edytorski]

1253. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1254. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

1255. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

1256. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

1257. różnoście (daw., gw.) — różności. [przypis edytorski]

1258. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1259. czernica — jagoda. [przypis edytorski]

1260. w dyrdy (gw.) — prędko, galopem. [przypis edytorski]

1261. chycić (gw.) — chwycić. [przypis edytorski]

1262. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1263. spozierać (gw.) — spoglądać, patrzeć. [przypis edytorski]

1264. jurzyć się (daw., gw.) — zapalać się, gniewać się; por. jurny: ognisty, gwałtowny. [przypis edytorski]

1265. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

1266. laczego (gw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

1267. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

1268. ruchać się (daw., gw.) — ruszać się. [przypis edytorski]

1269. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1270. myśle (daw., gw.) — myśli (M. i B. lm). [przypis edytorski]

1271. zadzierać (gw.) — zahaczać. [przypis edytorski]

1272. był zarył (daw., gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego, dziś: zarył (wcześniej w stosunku do innych czynności i zdarzeń wyrażonych w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

1273. krój — dodatkowy element roboczy pługa montowany przed korpusem płużnym, służący do pionowego odcinania skiby od calizny, ułatwiający pracę szczególnie na ziemiach zadarnionych, twardych. [przypis edytorski]

1274. do dom (daw., gw.) — do domu. [przypis edytorski]

1275. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

1276. zwiesną (gw.) — wiosną, na wiosnę. [przypis edytorski]

1277. spyskane (gw.) — zryte. [przypis edytorski]

1278. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

1279. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

1280. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1281. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

1282. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1283. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1284. juści (gw.) — pewnie. [przypis edytorski]

1285. sielny (gw.) — mocny, porządny. [przypis edytorski]

1286. powolny (daw., gw.) — tu: posłuszny, podległy czyjejś woli. [przypis edytorski]

1287. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1288. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1289. poruchując (gw.) — poruszając. [przypis edytorski]

1290. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1291. wzion (gw.) — wziął. [przypis edytorski]

1292. porządek (daw., gw.) — tu: sprzęt. [przypis edytorski]

1293. kole (daw., gw.) — koło, wokół. [przypis edytorski]

1294. juści, co (gw.) — pewnie, że. [przypis edytorski]

1295. przeciech (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1296. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

1297. je (gw.) — tu: ich (kupców). [przypis edytorski]

1298. dzisia (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski]

1299. poletę (gw.) — polecę. [przypis edytorski]

1300. znowuj (gw.) — znowu. [przypis edytorski]

1301. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1302. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1303. traczka — praca wykonywana za pomocą traka; trak: maszyna do przecinania kłód drzewnych na tarcicę. [przypis edytorski]

1304. obciesywało (gw.) — obciosywało. [przypis edytorski]

1305. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

1306. zmierziły mu się Lipce — zbrzydły mu Lipce. [przypis edytorski]

1307. cięgiem (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]

1308. tylachna (gw.) — tak dużo. [przypis edytorski]

1309. chwacić (daw., gw.) — starczyć. [przypis edytorski]

1310. abo (gw.) — albo. [przypis edytorski]

1311. znowuj (gw.) — znowu. [przypis edytorski]

1312. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

1313. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

1314. niektóren (gw.) — niektóry. [przypis edytorski]

1315. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

1316. gronta (gw.) — grunty. [przypis edytorski]

1317. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

1318. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

1319. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1320. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1321. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

1322. cudzy (gw.) — tu: obcy. [przypis edytorski]

1323. bojasz (gw.) — boisz. [przypis edytorski]

1324. baczyć (daw., gw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

1325. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1326. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1327. zesromać się (daw., gw.) — zawstydzić się. [przypis edytorski]

1328. luboście (daw., gw.) — lubości (M. i B. lm); lubość: rozkosz. [przypis edytorski]

1329. płomia (daw., gw.) — płomienie. [przypis edytorski]

1330. spieka (gw.) — spiekota, upał. [przypis edytorski]

1331. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1332. rozebrać (daw., gw.) — rozstroić, osłabić. [przypis edytorski]

1333. galancie (gw.) — porządnie; elegancko. [przypis edytorski]

1334. deliberować (daw., gw.) — rozmyślać. [przypis edytorski]

1335. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

1336. paździerz — częściej w lm: paździerze: zdrewniałe części łodyg lnu lub konopi, oddzielane od włókien łykowych przez międlenie i trzepanie; wiór. [przypis edytorski]

1337. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

1338. stojał (gw.) — stał. [przypis edytorski]

1339. przywarty (daw., gw.) — przymknięty. [przypis edytorski]

1340. cheba (gw.) — chyba. [przypis edytorski]

1341. wszystki (gw.) — tu: cały. [przypis edytorski]

1342. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

1343. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

1344. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1345. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1346. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1347. rzezak — rzeźnik. [przypis edytorski]

1348. myśle (daw., gw.) — myśli (M. i B. lm). [przypis edytorski]

1349. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1350. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1351. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

1352. poredzić (gw.) — poradzić. [przypis edytorski]

1353. Hameryka (gw.) — Ameryka. [przypis edytorski]

1354. dowiedły (gw.) — dowiedli. [przypis edytorski]

1355. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1356. dowiedą (gw.) — dowiodą. [przypis edytorski]

1357. kreminał (gw.) — kryminał. [przypis edytorski]

1358. łacno (daw., gw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1359. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

1360. niczegój (gw.) — niczego. [przypis edytorski]

1361. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1362. powiedam (gw.) — powiadam. [przypis edytorski]

1363. drugie (gw.) — tu: inni. [przypis edytorski]

1364. roków (gw.) — lat. [przypis edytorski]

1365. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

1366. karwas (gw.) — kawał. [przypis edytorski]

1367. gotówem (daw., gw.) — gotów jestem. [przypis edytorski]

1368. przenieść (daw., gw.) — tu: przetrzymać, wytrzymać. [przypis edytorski]

1369. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

1370. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1371. chytał (gw.) — chwytał. [przypis edytorski]

1372. za trzy niedziele (daw., gw.) — za trzy tygodnie. [przypis edytorski]

1373. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

1374. ciepnąć (gw.) — rzucić. [przypis edytorski]

1375. tyli (gw.) — taki, tak wielki. [przypis edytorski]

1376. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

1377. juści (gw.) — pewnie. [przypis edytorski]

1378. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

1379. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

1380. na księżą oborę (daw., gw.) — na cmentarz. [przypis edytorski]

1381. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1382. poletę (gw.) — polecę. [przypis edytorski]

1383. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

1384. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

1385. powiadka (gw.) — powiastka, opowiastka. [przypis edytorski]

1386. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1387. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1388. pomyślunek (gw.) — tu: myśl. [przypis edytorski]

1389. rejwach — zgiełk, zamieszanie. [przypis edytorski]

1390. kole (daw., gw.) — koło, wokół. [przypis edytorski]

1391. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1392. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1393. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1394. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1395. tyle co jeno (daw., gw.) — dopiero co; niedawno. [przypis edytorski]

1396. był wrócił (daw., gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego, dziś: wrócił (wcześniej, przed inną czynnością a. wydarzeniem wyrażonym w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

1397. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1398. jamory (gw.) — amory; miłość. [przypis edytorski]

1399. zapowiedzie (gw.) — zapowiedzi; uroczyste ogłoszenie w kościele mającego się odbyć ślubu. [przypis edytorski]

1400. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1401. bojam (gw.) — boję. [przypis edytorski]

1402. pódzi (gw.) — chodź. [przypis edytorski]

1403. poredzić (gw.) — poradzić. [przypis edytorski]

1404. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1405. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1406. kiej (gw.) — kiedy, skoro. [przypis edytorski]

1407. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1408. naleźć (gw.) — znaleźć. [przypis edytorski]

1409. powieda (gw.) — powiada. [przypis edytorski]

1410. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

1411. chwacić (daw., gw.) — starczyć. [przypis edytorski]

1412. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

1413. lewentarz (gw.) — inwentarz; bydło gospodarcze. [przypis edytorski]

1414. porządki (daw., gw.) — tu: urządzenie; sprzęty domowe i gospodarcze. [przypis edytorski]

1415. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1416. uredzić (gw.) — poradzić, dać radę; podołać. [przypis edytorski]

1417. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

1418. zaświarczyć (gw.) — zaświadczyć; potwierdzić. [przypis edytorski]

1419. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1420. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

1421. kiej (gw.) — kiedy, gdy; skoro. [przypis edytorski]

1422. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1423. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

1424. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1425. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1426. tyla (gw.) — tyle, tak dużo. [przypis edytorski]

1427. wagując się (gw.) — wahając się. [przypis edytorski]

1428. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1429. gadzina (daw., gw.) — zwierzę. [przypis edytorski]

1430. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

1431. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

1432. wywarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

1433. kiej niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

1434. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

1435. kole (daw., gw.) — koło. [przypis edytorski]

1436. galancie (gw.) — porządnie. [przypis edytorski]

1437. latowy (gw.) — letni. [przypis edytorski]

1438. grubaski (gw.) — gruby. [przypis edytorski]

1439. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1440. stajanie a. staje — daw. miara długości, równa ok. 1000 m. [przypis edytorski]

1441. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

1442. spaniale (gw.) — wspaniale. [przypis edytorski]

1443. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1444. niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

1445. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

1446. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1447. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1448. uniesłszy (gw.) — uniósłszy. [przypis edytorski]

1449. ubieru (gw.) — ubioru; tu: chodzi o sutannę. [przypis edytorski]

1450. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1451. w podle (daw., gw.) — obok, pod. [przypis edytorski]

1452. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1453. dybki — dyby; specjalnie wyżłobione kawałki drewna, w które zamykano ręce i nogi skazańców. [przypis edytorski]

1454. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1455. turbacja (daw., gw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

1456. bez (gw.) — przez. [przypis edytorski]

1457. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

1458. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1459. Jantoś (gw.) — Antoś. [przypis edytorski]

1460. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1461. przódzi (daw., gw.) — wcześniej. [przypis edytorski]

1462. baczyć (daw., gw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

1463. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1464. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1465. spominki (gw.) — wspominki, wspomnienia. [przypis edytorski]

1466. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1467. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

1468. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

1469. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1470. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1471. baczyć (daw., gw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

1472. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

1473. poredzić (gw.) — poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

1474. złoście (daw., gw.) — złości (M. i B. lm). [przypis edytorski]

1475. przyhołubiać (daw., gw.) — przytulać. [przypis edytorski]

1476. spokoić (gw.) — uspokajać. [przypis edytorski]

1477. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1478. miarkować (gw.) — pojmować. [przypis edytorski]

1479. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

1480. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1481. bede (gw.) — będę. [przypis edytorski]

1482. wzion (gw.) — wziął. [przypis edytorski]

1483. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

1484. kromie (daw., gw.) — oprócz, poza. [przypis edytorski]

1485. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1486. spozierać (gw.) — spoglądać. [przypis edytorski]

1487. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1488. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1489. ważny (gw.) — tu: poważny, uroczysty. [przypis edytorski]

1490. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

1491. podniesła (gw.) — podniosła. [przypis edytorski]

1492. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1493. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

1494. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1495. myśle (daw., gw.) — myśli (D.lp). [przypis edytorski]

1496. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1497. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1498. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

1499. jako (daw., gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

1500. powieda (gw.) — powiada. [przypis edytorski]

1501. bieżyć (daw., gw.) — iść. [przypis edytorski]

1502. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

1503. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

1504. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1505. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1506. sielnie (gw.) — bardzo, mocno. [przypis edytorski]

1507. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1508. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1509. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1510. najbarzej (gw.) — najbardziej. [przypis edytorski]

1511. pedzieć (gw.) — powiedzieć. [przypis edytorski]

1512. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1513. śpik (gw.) — sen. [przypis edytorski]

1514. przez (gw.) — bez. [przypis edytorski]

1515. myśle (daw., gw.) — myśli (M. i B. lm). [przypis edytorski]

1516. oczymgnienie (gw.) — okamgnienie. [przypis edytorski]

1517. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1518. deliberacje (daw., gw.) — rozmyślania. [przypis edytorski]

1519. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1520. spominki (gw.) — wspominki, wspomnienia. [przypis edytorski]

1521. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

1522. pedzieli (gw.) — powiedzieli. [przypis edytorski]

1523. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

1524. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1525. pofolgować (daw., gw.) — ulżyć, popuścić; pozwolić sobie na swobodę. [przypis edytorski]

1526. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1527. gzło a. giezło (daw., gw.) — koszula. [przypis edytorski]

1528. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1529. organisty (gw.) — tu: organista i jego żona. [przypis edytorski]

1530. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1531. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1532. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1533. złoście (daw., gw.) — złości (M. i B. lm). [przypis edytorski]

1534. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1535. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1536. sparło (gw.) — ukłuło. [przypis edytorski]

1537. poredzić (gw.) — dać radę. [przypis edytorski]

1538. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

1539. turbacja (daw., gw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

1540. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

1541. nikaj (gw.) — nigdzie. [przypis edytorski]

1542. ochędożny (daw., gw.) — zadbany. [przypis edytorski]

1543. kiej (gw.) — skoro. [przypis edytorski]

1544. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

1545. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1546. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

1547. się był zerwał (daw., gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: zerwał się (wcześniej, przed innym zdarzeniem a. czynnością wyrażoną w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

1548. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

1549. tyla co jeno (gw.) — tyko co. [przypis edytorski]

1550. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1551. wywarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

1552. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

1553. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1554. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1555. trusia — królik; trwożliwe zwierzę. [przypis edytorski]

1556. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1557. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

1558. kakoj (ros.) — jaki. [przypis edytorski]

1559. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1560. szutka (ros.) — żart. [przypis edytorski]

1561. znać (z ros.) — tu: wiedzieć. [przypis edytorski]

1562. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1563. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1564. ponimajcie (z ros.) — zrozumcie. [przypis edytorski]

1565. jajków (gw.) — jajek. [przypis edytorski]

1566. zazierać (gw.) — zaglądać. [przypis edytorski]

1567. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

1568. kryjomo (daw., gw.) — po kryjomu. [przypis edytorski]

1569. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1570. kiej (gw.) — gdy. [przypis edytorski]

1571. jako (daw., gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

1572. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1573. przedać (daw., gw.) — sprzedać. [przypis edytorski]

1574. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

1575. pódę (gw.) — pójdę. [przypis edytorski]

1576. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1577. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1578. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1579. bedzie (gw.) — będzie. [przypis edytorski]

1580. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

1581. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

1582. sąsiek — osobny budynek lub jego część przeznaczona do przechowywania zboża, siana a. słomy. [przypis edytorski]

1583. jako (daw., gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

1584. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1585. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1586. śpik (gw.) — sen. [przypis edytorski]

1587. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1588. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1589. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1590. kole (gw.) — koło, obok. [przypis edytorski]

1591. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1592. stawidło — ruchome zamknięcie zapory spiętrzającej wodę w rzece, służące do regulacji przepływu wody. [przypis edytorski]

1593. kajś niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

1594. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1595. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1596. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1597. koście (daw., gw.) — kości (M. i B. lm). [przypis edytorski]

1598. pytel — drobne sito, przez które w młynie odsiewano mąkę od otrąb; trzepać na pytel: szybko i mechanicznie. [przypis edytorski]

1599. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

1600. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

1601. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1602. kulas (gw.) — kończyna, zwykle noga, tu: ręka. [przypis edytorski]

1603. mać (daw., gw.) — matka. [przypis edytorski]

1604. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1605. oddawam (gw.) — dziś: oddaję. [przypis edytorski]

1606. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1607. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1608. myśle (daw., gw.) — myśli (D.lp). [przypis edytorski]

1609. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1610. szutrowisko — obszar pokryty szutrem, tj. tłuczonymi kamieniami, zwykle nad brzegiem rzeki. [przypis edytorski]

1611. kaj niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

1612. młaka — podmokły, zabagniony, zwykle też zatorfiony obszar, na którym występuje utrudniony odpływu wód a. wypływu wód wokół źródła. [przypis edytorski]

1613. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1614. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1615. ściepnąć (gw.) — zrzucić. [przypis edytorski]

1616. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

1617. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1618. drugie (gw.) — tu: inne. [przypis edytorski]

1619. podniesło (gw.) — podniosło. [przypis edytorski]

1620. krzyzie (gw.) — krzyżu (Msc. lp). [przypis edytorski]

1621. turbować się (daw., gw.) — martwić się. [przypis edytorski]

1622. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

1623. deliberować (daw., gw.) — rozmyślać, rozważać. [przypis edytorski]

1624. najdę (gw.) — znajdę; najść: znaleźć. [przypis edytorski]

1625. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1626. sielny (gw.) — porządny, mocny. [przypis edytorski]

1627. jak ament w pacierzu (gw.) — właśc. jak amen w pacierzu: na pewno. [przypis edytorski]

1628. za trzy niedziele (daw., gw.) — za trzy tygodnie. [przypis edytorski]

1629. kulas (gw.) — kończyna; noga a. ręka. [przypis edytorski]

1630. przez (gw.) — bez. [przypis edytorski]

1631. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1632. beknąć (gw.) — tu: zapłakać. [przypis edytorski]

1633. chycić (gw.) — chwycić. [przypis edytorski]

1634. tylachna (gw.) — tak dużo. [przypis edytorski]

1635. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1636. podniesła (gw.) — podniosła. [przypis edytorski]

1637. turbacja (daw., gw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

1638. bierąc (gw.) — biorąc. [przypis edytorski]

1639. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

1640. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

1641. jamory (gw.) — amory; miłość, czułości. [przypis edytorski]

1642. juści (gw.) — pewnie. [przypis edytorski]

1643. sierdzić się (daw., gw.) — gniewać się. [przypis edytorski]

1644. ozwarł (gw.) — rozwarł, otworzył. [przypis edytorski]

1645. kwardy (gw.) — twardy. [przypis edytorski]

1646. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1647. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1648. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

1649. pokwapić się — pospieszyć się; pójść. [przypis edytorski]

1650. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1651. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1652. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

1653. lebo (gw.) — albo. [przypis edytorski]

1654. kaj (gw.) — gdzie, gdzieś. [przypis edytorski]

1655. mitrężyć — marnować. [przypis edytorski]

1656. kole (gw.) — koło. [przypis edytorski]

1657. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1658. nałożyć się (gw.) — najeść się. [przypis edytorski]

1659. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

1660. chodźma (gw.) — chodźmy. [przypis edytorski]

1661. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1662. galancie (gw.) — porządnie. [przypis edytorski]

1663. powiedać (gw.) — powiadać, opowiadać. [przypis edytorski]

1664. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1665. musi co (gw.) — zapewne. [przypis edytorski]

1666. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

1667. gorzałka — wódka. [przypis edytorski]

1668. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

1669. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1670. pomiarkować (daw., gw.) — pojąć, zrozumieć. [przypis edytorski]

1671. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1672. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1673. zwiesnowy (gw.) — wiosenny. [przypis edytorski]

1674. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1675. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1676. tłuc się (gw.) — tu: błąkać się. [przypis edytorski]

1677. zesromany (daw., gw.) — zawstydzony. [przypis edytorski]

1678. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1679. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1680. przódzi (daw., gw.) — wcześniej. [przypis edytorski]

1681. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1682. nadgroda (gw.) — nagroda. [przypis edytorski]

1683. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1684. przycapić (gw.) — złapać. [przypis edytorski]

1685. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

1686. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1687. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1688. popuszczajta (gw.) — popuszczajcie; wypuszczajcie. [przypis edytorski]

1689. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

1690. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

1691. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1692. juści (gw.) — pewnie. [przypis edytorski]

1693. kiej niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

1694. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1695. podufalej (gw.) — poufalej. [przypis edytorski]

1696. wszystkie (gw.) — wszyscy. [przypis edytorski]

1697. pódę (gw.) — pójdę. [przypis edytorski]

1698. dzisia (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski]

1699. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

1700. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1701. godownicy (gw.) — weselnicy; goście weselne; por. daw. gody: wesele. [przypis edytorski]

1702. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1703. kole (gw.) — koło, wokół. [przypis edytorski]

1704. trefności (daw., gw.) — śmieszności, wymyślne rzeczy. [przypis edytorski]

1705. przyniewalać (gw.) — namawiać. [przypis edytorski]

1706. statki — naczynia, garnki. [przypis edytorski]

1707. famieliant (gw.) — familiant, członek rodziny. [przypis edytorski]

1708. zaruchać się (daw., gw.) — poruszyć się. [przypis edytorski]

1709. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

1710. darzyć się (daw.) — układać się po czyjejś myśli. [przypis edytorski]

1711. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

1712. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

1713. snadź (daw., gw.) — widocznie. [przypis edytorski]

1714. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1715. niesąc (gw.) — niosąc. [przypis edytorski]

1716. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1717. pobok (gw.) — obok, z boku. [przypis edytorski]

1718. przyźba a. przyzba (gw.) — wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, często obłożony kamieniami a. deskami; daw. ludzie na wsi zwykli odpoczywać siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. [przypis edytorski]

1719. narychtować (gw.) — przygotować. [przypis edytorski]

1720. zaniesę (gw.) — zaniosę. [przypis edytorski]

1721. wagować się (gw.) — wahać się. [przypis edytorski]

1722. ruchać się (daw., gw.) — ruszać się, poruszać się. [przypis edytorski]

1723. poredzić (gw.) — poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

1724. wątpia (daw., gw.) — wnętrzności. [przypis edytorski]

1725. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1726. poredzić (gw.) — poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

1727. pedziała (gw.) — powiedziała. [przypis edytorski]

1728. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1729. połednie (gw.) — południe. [przypis edytorski]

1730. kole (gw.) — koło, około. [przypis edytorski]

1731. kalenica — najwyższa część dachu; spojenie połaci dachowych. [przypis edytorski]

1732. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1733. ociec (gw.) — ojciec. [przypis edytorski]

1734. pódę (gw.) — pójdę. [przypis edytorski]

1735. przybierę (gw.) — przybiorę; wystroję. [przypis edytorski]

1736. modry — niebieski. [przypis edytorski]

1737. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

1738. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1739. bojają (gw.) — boją. [przypis edytorski]

1740. wzieni (gw.) — wzięli. [przypis edytorski]

1741. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1742. beknąć (gw.) — zapiszczeć, zapłakać. [przypis edytorski]

1743. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1744. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1745. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1746. do śmiechu (gw.) — śmiesznie. [przypis edytorski]

1747. inszy (daw., gw.) — inny. [przypis edytorski]

1748. tyla (gw.) — tyle. [przypis edytorski]

1749. kryjomo (daw., gw.) — po kryjomu. [przypis edytorski]

1750. miarkować (daw., gw.) — pojmować, rozumieć. [przypis edytorski]

1751. matyjasić (gw.) — marudzić, wybrzydzać. [przypis edytorski]

1752. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

1753. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

1754. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1755. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

1756. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

1757. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1758. ostać (gw.) — zostać. [przypis edytorski]

1759. płonny (daw.) — bez owocu, jałowy. [przypis edytorski]

1760. by (daw., gw.) — tu: choćby; nawet. [przypis edytorski]

1761. mgleć (gw.) — mdleć, tracić siły. [przypis edytorski]

1762. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

1763. robić (gw.) — pracować. [przypis edytorski]

1764. zawarty (daw., gw.) — zamknięty. [przypis edytorski]

1765. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

1766. snadź (daw., gw.) — widocznie. [przypis edytorski]

1767. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1768. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1769. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

1770. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1771. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

1772. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1773. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1774. przyźba a. przyzba — wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, często obłożony kamieniami a. deskami; daw. ludzie na wsi zwykli odpoczywać siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. [przypis edytorski]

1775. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1776. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

1777. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

1778. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

1779. pojechał był — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: pojechał wcześniej (przed inną czynnością lub zdarzeniem wyrażonym w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

1780. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

1781. kokosz — kura. [przypis edytorski]

1782. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1783. precent (gw.) — procent. [przypis edytorski]

1784. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

1785. harny (gw.) — hardy, dumny. [przypis edytorski]

1786. galancie (gw.) — porządnie, elegancko. [przypis edytorski]

1787. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

1788. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1789. cebratka — mały ceber; drewniane wiaderko. [przypis edytorski]

1790. sielnie (gw.) — mocno, potężnie. [przypis edytorski]

1791. nie kupowalim (gw.) — nie kupowaliśmy. [przypis edytorski]

1792. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1793. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

1794. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1795. śpik (gw.) — sen. [przypis edytorski]

1796. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1797. juści (gw.) — a pewnie; przecież. [przypis edytorski]

1798. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1799. korcić — tu: nurtować, ciekawić, zastanawiać. [przypis edytorski]

1800. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1801. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

1802. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

1803. juści (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1804. potrzebnicki — będący w potrzebie. [przypis edytorski]

1805. powieda (gw.) — powiada. [przypis edytorski]

1806. zaśby (gw.) — jeszcze by. [przypis edytorski]

1807. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1808. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1809. tyla (gw.) — tyle, tak wiele. [przypis edytorski]

1810. prosto — tu: po prostu. [przypis edytorski]

1811. ady (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1812. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1813. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1814. kiej (gw.) — tu: jako. [przypis edytorski]

1815. poredzić (gw.) — poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

1816. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1817. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

1818. ze wszystkiego (gw.) — z całego. [przypis edytorski]

1819. stać o kogoś a. coś (daw.) — dbać o kogoś/coś, zależeć na kimś/czymś. [przypis edytorski]

1820. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

1821. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1822. mierzi mu się — przykrzy mu się, nudzi mu się; zbrzydło mu coś. [przypis edytorski]

1823. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1824. cie (gw.) — cię, ciebie. [przypis edytorski]

1825. pódę (gw.) — pójdę. [przypis edytorski]

1826. kromie (daw., gw.) — oprócz. [przypis edytorski]

1827. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

1828. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

1829. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1830. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1831. gościniec — tu: prezent przynoszony przez osobę przychodzącą w gości. [przypis edytorski]

1832. stać o coś (daw.) — zależeć na czymś. [przypis edytorski]

1833. bieżyć — iść; tu: wyjść. [przypis edytorski]

1834. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1835. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1836. organisty (gw.) — organista i jego żona. [przypis edytorski]

1837. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1838. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

1839. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

1840. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1841. niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

1842. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1843. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

1844. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1845. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

1846. cięgiem (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]

1847. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

1848. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

1849. naród — tu: ludzie, mieszkańcy wsi. [przypis edytorski]

1850. kajś niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

1851. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1852. kupa (daw., gw.) — gromada. [przypis edytorski]

1853. ruchajta się (gw.) — ruszajcie się. [przypis edytorski]

1854. po urzędzie (gw.) — z urzędu. [przypis edytorski]

1855. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

1856. wywrzeć (gw.) — otworzyć. [przypis edytorski]

1857. koza (daw.) — areszt. [przypis edytorski]

1858. smętarz (daw., gw.) — cmentarz. [przypis edytorski]

1859. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1860. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1861. kiej (gw.) — kiedy; skoro. [przypis edytorski]

1862. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1863. naród — tu: ludzie, chłopi, mieszkańcy wsi. [przypis edytorski]

1864. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1865. strachać (gw.) — straszyć. [przypis edytorski]

1866. bakę świecić (z ukr. baka: oko, ślepie) — dosł. razić światłem, mamić; pot. mydlić oczy, blagować; pochlebiać komuś. [przypis edytorski]

1867. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1868. powrósło — gruby sznur. [przypis edytorski]

1869. chłopu zasię (daw., gw.) — chłopu nic do tego; chłop niech się trzyma z daleka. [przypis edytorski]

1870. sfrasowany (daw., gw.) — zmartwiony. [przypis edytorski]

1871. drugi (gw.) — tu: inny. [przypis edytorski]

1872. rozniesło (gw.) — rozniosło. [przypis edytorski]

1873. jenszy (gw.) — inny. [przypis edytorski]

1874. ubierami (gw.) — ubiorami. [przypis edytorski]

1875. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1876. jako (daw., gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

1877. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

1878. upodoba (gw.) — upodobanie. [przypis edytorski]

1879. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1880. poroztrząsać się — tu: rozproszyć się. [przypis edytorski]

1881. ciżbić się — tłoczyć się. [przypis edytorski]

1882. spieka (gw.) — upał, spiekota. [przypis edytorski]

1883. bez (gw.) — tu: przez. [przypis edytorski]

1884. deliberować (daw., gw.) — rozmyślać; tu: dyskutować. [przypis edytorski]

1885. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1886. rwetes — hałas, zamieszanie. [przypis edytorski]

1887. krętanina — krzątanina, zamieszanie. [przypis edytorski]

1888. spaśny — gruby, tłusty. [przypis edytorski]

1889. kulas (gw.) — kończyna; tu: noga. [przypis edytorski]

1890. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1891. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

1892. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

1893. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

1894. pono (daw., gw.) — podobno. [przypis edytorski]

1895. półkoszek — wóz pleciony z wikniny. [przypis edytorski]

1896. łoni (daw., gw.) — w zeszłym roku. [przypis edytorski]

1897. przeciech (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1898. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

1899. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

1900. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

1901. kiej (gw.) — tu: skoro; jak. [przypis edytorski]

1902. wójtów brat (daw., gw.) — brat wójta; wójtów (daw. forma): wójtowy, należący do a. pochodzący od wójta. [przypis edytorski]

1903. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1904. poredzić (gw.) — porozmawiać. [przypis edytorski]

1905. kupić się (daw., gw.) — skupiać się, gromadzić się. [przypis edytorski]

1906. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1907. przyniewalać (gw.) — nakłaniać. [przypis edytorski]

1908. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

1909. zamietliwy wiater (gw.) — wiatr podczas zamieci; silny wiatr. [przypis edytorski]

1910. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

1911. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1912. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

1913. przeciwić się (daw., gw.) — sprzeciwiać się. [przypis edytorski]

1914. każden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

1915. wszystkie (gw.) — wszyscy. [przypis edytorski]

1916. obzierać się (gw.) — oglądać się. [przypis edytorski]

1917. pójdź (gw.) — tu: chodź. [przypis edytorski]

1918. kałdun (gw.) — brzuch. [przypis edytorski]

1919. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1920. przebrał się (gw.) — tu: ruszył (w jakimś kierunku); wybrał się. [przypis edytorski]

1921. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1922. porcenele (gw.) — porcelana; porcelanowa zastawa. [przypis edytorski]

1923. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

1924. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1925. latego (gw.) — dlatego. [przypis edytorski]

1926. znowuj (gw.) — znowu. [przypis edytorski]

1927. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

1928. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

1929. morówka — mór, śmiertelna choroba. [przypis edytorski]

1930. wola (gw.) — wolność. [przypis edytorski]

1931. chliw (gw.) — chlew. [przypis edytorski]

1932. sielny (gw.) — potężny, silny. [przypis edytorski]

1933. rychtyk (gw.) — dokładnie. [przypis edytorski]

1934. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1935. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1936. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

1937. spozierać (gw.) — patrzeć. [przypis edytorski]

1938. rychtyk (gw.) — akurat, właśnie, dokładnie. [przypis edytorski]

1939. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1940. kalenica — najwyższa część dachu; spojenie płatów dachowych. [przypis edytorski]

1941. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1942. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1943. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

1944. na gwałt — gwałtownie, szybko. [przypis edytorski]

1945. ubier (gw.) — ubiór, strój. [przypis edytorski]

1946. w jakieś Zdrowaś — w ciągu czasu potrzebnego na odmówienie modlitwy zaczynającej się od słów „Zdrowaś Mario”. [przypis edytorski]

1947. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

1948. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1949. wziąć na ozory (gw.) — wziąć na języki, zacząć obgadywać, plotkować. [przypis edytorski]

1950. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1951. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1952. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1953. przeszło dobre Zdrowaś — czas potrzebny na odmówienie modlitwy zaczynającej się od słów „Zdrowaś Mario”. [przypis edytorski]

1954. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1955. mierziło się — nudziło się, sprzykrzyło się. [przypis edytorski]

1956. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

1957. sztraf — grzywna; kara pieniężna. [przypis edytorski]

1958. juści (gw.) — pewnie. [przypis edytorski]

1959. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

1960. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1961. stójka (daw.) — strażnik, wartownik. [przypis edytorski]

1962. ciołek — roczny byczek. [przypis edytorski]

1963. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

1964. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1965. pilić — namawiać do pospiechu. [przypis edytorski]

1966. bojając się (gw.) — bojąc się. [przypis edytorski]

1967. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

1968. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

1969. wiater (gw.) — wiatr; tu: powonienie, węch. [przypis edytorski]

1970. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1971. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

1972. nama (gw.) — nam. [przypis edytorski]

1973. pobok (gw.) — obok, z boku. [przypis edytorski]

1974. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

1975. mołczat’ (ros.) — milczeć. [przypis edytorski]

1976. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1977. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

1978. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

1979. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

1980. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

1981. juścik a. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

1982. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1983. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

1984. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

1985. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1986. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1987. szapki dołoj (z ros.) — czapki z głów. [przypis edytorski]

1988. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1989. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1990. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1991. miarkować (daw., gw.) — pojmować, rozumieć. [przypis edytorski]

1992. widzi się (daw., gw.) — wydaje się. [przypis edytorski]

1993. nama (gw.) — nam. [przypis edytorski]

1994. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

1995. kiej niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

1996. inszy (gw.) — inny. [przypis edytorski]

1997. bez (gw.) — przez. [przypis edytorski]

1998. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1999. srogi — tu: silny, wielki. [przypis edytorski]

2000. każden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

2001. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

2002. wszędy (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

2003. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2004. przyniesła (gw.) — przyniosła. [przypis edytorski]

2005. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2006. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2007. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

2008. płony — jałowy. [przypis edytorski]

2009. spokoić (gw.) — uspokajać. [przypis edytorski]

2010. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

2011. nama (gw.) — nam. [przypis edytorski]

2012. ruchać się (daw., gw.) — ruszać się, poruszać się. [przypis edytorski]

2013. kulas (gw.) — kończyna;; noga a. ręka. [przypis edytorski]

2014. zawrzeć (daw., gw.) — zamknąć. [przypis edytorski]

2015. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

2016. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2017. miarkować (daw., gw.) — pojmować, rozumieć. [przypis edytorski]

2018. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2019. pokrótce (gw.) — tu: wkrótce, niedługo. [przypis edytorski]

2020. ty kto takoj (ros.) — kto ty taki; kim ty jesteś. [przypis edytorski]

2021. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2022. jako (daw., gw.) — że. [przypis edytorski]

2023. poszoł won (ros.) — idź precz. [przypis edytorski]

2024. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2025. kondel (gw.) — kundel. [przypis edytorski]

2026. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2027. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2028. pogroza (gw.) — pogróżka, groźba. [przypis edytorski]

2029. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2030. zły (daw., gw.) — tu: diabeł. [przypis edytorski]

2031. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

2032. poredzić (gw.) — poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

2033. laczego (gw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

2034. folga — ulga. [przypis edytorski]

2035. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2036. kłyźnić się (gw.) — kłócić się. [przypis edytorski]

2037. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

2038. jako (daw., gw.) — że. [przypis edytorski]

2039. leda (daw., gw.) — lada. [przypis edytorski]

2040. orzydle (gw.) — gardło. [przypis edytorski]

2041. drugie (gw.) — inni. [przypis edytorski]

2042. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2043. kulas (gw.) — kończyna; tu: ręka. [przypis edytorski]

2044. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2045. słyszeliśta (gw.) — słyszeliście. [przypis edytorski]

2046. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2047. posobnie (gw.) — osobno, po kolei. [przypis edytorski]

2048. świarczyć (gw.) — świadczyć, zaświadczać, potwierdzać. [przypis edytorski]

2049. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

2050. juści, co (gw.) — pewnie, że; oczywiście, że. [przypis edytorski]

2051. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

2052. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2053. wezwyczajony (gw.) — przyzwyczajony. [przypis edytorski]

2054. boja się (gw.) — boi się. [przypis edytorski]

2055. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

2056. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2057. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2058. kiejśta głupie (gw.) — skoro jesteście głupi. [przypis edytorski]

2059. obzierać się (gw.) — oglądać się. [przypis edytorski]

2060. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2061. kaj indziej (gw.) — gdzie indziej. [przypis edytorski]

2062. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

2063. kole (gw.) — koło. [przypis edytorski]

2064. baczyć — uważać. [przypis edytorski]

2065. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

2066. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2067. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2068. kulas (gw.) — kończyna; noga a. ręka; wyciągać kulasy: szybko iść. [przypis edytorski]

2069. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2070. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2071. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2072. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

2073. tyla (gw.) — tyle. [przypis edytorski]

2074. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2075. profit — korzyść, zysk. [przypis edytorski]

2076. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2077. winowaty (gw.) — winny. [przypis edytorski]

2078. zamówta (gw.) — zamówcie. [przypis edytorski]

2079. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2080. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2081. przódzi (gw.) — wcześniej. [przypis edytorski]

2082. podwoda — tu: wóz. [przypis edytorski]

2083. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2084. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2085. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2086. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2087. przódzi (gw.) — wcześniej. [przypis edytorski]

2088. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2089. kaj (gw.) — gdzie; gdzieś. [przypis edytorski]

2090. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

2091. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2092. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2093. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

2094. powywierany (gw.) — pootwierany. [przypis edytorski]

2095. snadź (daw., gw.) — widocznie. [przypis edytorski]

2096. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2097. kole (gw.) — koło. [przypis edytorski]

2098. statki (daw., gw.) — naczynia. [przypis edytorski]

2099. była (...) wetknęła — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: wetknęła wcześniej (przed inną czynnością a. zdarzeniem wyrażonym w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

2100. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2101. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2102. spieka (gw.) — spiekota, upał. [przypis edytorski]

2103. galancie (gw.) — porządnie. [przypis edytorski]

2104. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2105. kaj niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

2106. nikaj (gw.) — nigdzie. [przypis edytorski]

2107. omglały (gw.) — omdlały, zemdlały. [przypis edytorski]

2108. złoście (daw., gw.) — złości (M.,B.lm). [przypis edytorski]

2109. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

2110. każden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

2111. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

2112. miarkować (gw.) — pojmować, rozumieć. [przypis edytorski]

2113. potrza (gw.) — potrzeba. [przypis edytorski]

2114. niełacno (daw., gw.) — niełatwo. [przypis edytorski]

2115. tyla (gw.) — tyle. [przypis edytorski]

2116. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2117. turbacja (daw., gw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

2118. jako (daw., gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

2119. srodze (daw., gw.) — mocno. [przypis edytorski]

2120. zadeliberowany (daw., gw.) — zamyślony. [przypis edytorski]

2121. szleja — rodzaj najprostszej uprzęży. [przypis edytorski]

2122. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2123. pobok (gw.) — obok, z boku. [przypis edytorski]

2124. stać o coś a. kogoś (daw., gw.) — zależeć na czymś a. kimś. [przypis edytorski]

2125. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2126. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2127. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

2128. chycił (gw.) — chwycił. [przypis edytorski]

2129. poglądać (daw., gw.) — spoglądać. [przypis edytorski]

2130. łzawie — łzawo. [przypis edytorski]

2131. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

2132. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2133. folgować sobie — ulżyć sobie; używać sobie. [przypis edytorski]

2134. faktorować — pośredniczyć; por. faktor (daw.): pośrednik handlowy. [przypis edytorski]

2135. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2136. ziemie (daw., gw.) — ziemi (D.lp). [przypis edytorski]

2137. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

2138. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2139. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

2140. bez (gw.) — przez. [przypis edytorski]

2141. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2142. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2143. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2144. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2145. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2146. kaj niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

2147. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2148. stojały (gw.) — stały. [przypis edytorski]

2149. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2150. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

2151. latoś (daw., gw.) — w tym roku. [przypis edytorski]

2152. rychlejszy (daw., gw.) — szybszy. [przypis edytorski]

2153. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2154. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2155. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2156. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2157. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2158. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2159. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

2160. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

2161. prędki — tu: porywczy. [przypis edytorski]

2162. ozgniewać się (gw.) — rozgniewać się. [przypis edytorski]

2163. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2164. potrza (gw.) — potrzeba. [przypis edytorski]

2165. jako (daw., gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

2166. stojali (gw.) — stali. [przypis edytorski]

2167. wymiarkować (gw.) — zrozumieć. [przypis edytorski]

2168. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2169. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2170. wątpia (daw., gw.) — wnętrzności. [przypis edytorski]

2171. poredzić (gw.) — zdołać. [przypis edytorski]

2172. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2173. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2174. była wystroiła — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: wystroiła się wcześniej (przed inną czynnością a. zdarzeniem wyrażonym w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

2175. modrzeć — błyszczeć niebieską barwą. [przypis edytorski]

2176. króbka — koszyk z kory. [przypis edytorski]

2177. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2178. wartko — szybko. [przypis edytorski]

2179. miarkować sobie (gw.) — tu: orientować się. [przypis edytorski]

2180. jako (daw., gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

2181. kole (gw.) — koło. [przypis edytorski]

2182. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2183. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

2184. poredzić (gw.) — zdołać. [przypis edytorski]

2185. zaruchać (daw., gw.) — poruszyć. [przypis edytorski]

2186. spomniały sie (gw.) — przypomniały się. [przypis edytorski]

2187. nie wyszło i Zdrowaś — nie minęło nawet tyle czasu, ile potrzeba na zmówienie modlitwy zaczynającej się od słów „Zdrowaś Mario”. [przypis edytorski]

2188. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

2189. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2190. smętarz (daw., gw.) — cmentarz. [przypis edytorski]

2191. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2192. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2193. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

2194. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2195. trybularz — kadzielnica; jeden ze obrzędowych sprzętów kościelnych. [przypis edytorski]

2196. bojał (gw.) — bał. [przypis edytorski]

2197. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2198. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2199. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2200. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

2201. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2202. rejwach — zamęt, hałas. [przypis edytorski]

2203. nikaj (gw.) — nigdzie. [przypis edytorski]

2204. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2205. ryfa — cymbał, bałwan. [przypis edytorski]

2206. bufon — osoba próżna, pewna siebie i dumna; nadęty. [przypis edytorski]

2207. snadź (daw., gw.) — widocznie. [przypis edytorski]

2208. dzieuszyny (gw.) — dziewczyński, dziewczęcy. [przypis edytorski]

2209. piesneczka (gw.) — piosneczka. [przypis edytorski]

2210. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2211. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2212. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2213. wotywa — msza odprawiana w specjalnej intencji a. ranna msza śpiewana i grana w kościele katolickim. [przypis edytorski]

2214. wywarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

2215. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2216. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2217. uniesła (gw.) — uniosła. [przypis edytorski]

2218. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2219. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2220. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2221. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2222. pomerła (gw.) — pomarła, zmarła. [przypis edytorski]

2223. ona (daw., gw.) — ta. [przypis edytorski]

2224. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2225. pódzi (gw.) — chodź. [przypis edytorski]

2226. bede (gw.) — będę. [przypis edytorski]

2227. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2228. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2229. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2230. gdziesik (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2231. gadzina (daw., gw.) — zwierzę. [przypis edytorski]

2232. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

2233. niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

2234. ciepnąć (gw.) — rzucić. [przypis edytorski]

2235. powieda (gw.) — powiada; mówi. [przypis edytorski]

2236. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2237. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2238. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2239. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2240. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2241. poredzić (gw.) — poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

2242. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2243. luty (daw., gw.) — srogi, nieubłagany. [przypis edytorski]

2244. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2245. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

2246. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

2247. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2248. dzieucha (gw.) — dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]

2249. wszędy (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

2250. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2251. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2252. wyniesła (gw.) — wyniosła. [przypis edytorski]

2253. pokrótce (gw.) — wkrótce. [przypis edytorski]

2254. doinka — wiaderko do dojenia krów. [przypis edytorski]

2255. garnuszek — tu: kubeczek. [przypis edytorski]

2256. zesromany (daw., gw.) — zawstydzony. [przypis edytorski]

2257. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2258. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2259. chyciła (gw.) — chwyciła. [przypis edytorski]

2260. przywarty (gw.) — przymknięty. [przypis edytorski]

2261. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

2262. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2263. kraśnieć — czerwienić się a. pięknieć. [przypis edytorski]

2264. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2265. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

2266. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2267. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2268. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2269. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2270. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2271. kole (gw.) — koło, wokół. [przypis edytorski]

2272. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2273. wyniesą (gw.) — wyniosą. [przypis edytorski]

2274. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

2275. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

2276. janioł (gw.) — anioł. [przypis edytorski]

2277. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2278. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2279. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2280. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2281. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2282. między bliźnie (gw.) — między bliźnich. [przypis edytorski]

2283. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2284. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

2285. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2286. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2287. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2288. kole (gw.) — koło, wokół. [przypis edytorski]

2289. kużdego (gw.) — każdego. [przypis edytorski]

2290. harny (gw.) — hardy, dumny. [przypis edytorski]

2291. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2292. niekaj (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

2293. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2294. dzieuch (gw.) — dziewuch, dziewczyn. [przypis edytorski]

2295. pierących (gw.) — piorących. [przypis edytorski]

2296. połednie (gw.) — południe. [przypis edytorski]

2297. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2298. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2299. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2300. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2301. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2302. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2303. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2304. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2305. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2306. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

2307. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2308. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2309. naucznie (gw.) — uczenie. [przypis edytorski]

2310. poredzić (gw.) — dać radę. zdołać. [przypis edytorski]

2311. niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

2312. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

2313. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2314. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2315. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2316. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2317. dostały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

2318. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2319. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2320. dobrość (gw.) — dobroć. [przypis edytorski]

2321. zesromany (daw., gw.) — zawstydzony. [przypis edytorski]

2322. wagować się (gw.) — wahać się. [przypis edytorski]

2323. pobok (gw.) — obok, z boku. [przypis edytorski]

2324. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2325. chycił (gw.) — chwycił. [przypis edytorski]

2326. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2327. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2328. kiej niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

2329. zazierać (gw.) — zaglądać. [przypis edytorski]

2330. rychtyk (gw.) — dokładnie, akurat. [przypis edytorski]

2331. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

2332. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2333. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2334. śpik (gw.) — sen, senność. [przypis edytorski]

2335. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2336. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2337. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

2338. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

2339. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2340. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2341. nasuć (daw., gw.) — nałożyć. [przypis edytorski]

2342. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2343. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2344. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2345. południca (mit. słow.) — złośliwy demon czyhający na swoje ofiary w letnie południe na polach i duszący je; przedstawiany pod postacią młodej kobiety a. staruchy w białej odzieży; wierzono, że południcami stawały się dusze kobiet zmarłych tuż przed, w trakcie lub tuż po ślubie. [przypis edytorski]

2346. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2347. w dyrdy (gw.) — galopem, pędem. [przypis edytorski]

2348. waju (gw.) — wam. [przypis edytorski]

2349. pobok (gw.) — obok, z boku. [przypis edytorski]

2350. pchnąć — tu: posłać. [przypis edytorski]

2351. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2352. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2353. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

2354. cie (gw.) — cię. [przypis edytorski]

2355. pono (gw.) — podobno. [przypis edytorski]

2356. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2357. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2358. w tyla narodu (gw.) — tak licznie. [przypis edytorski]

2359. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2360. robita (gw.) — robicie. [przypis edytorski]

2361. ziandary (gw.) — żandarmi. [przypis edytorski]

2362. spaśny (gw.) — gruby, tłusty. [przypis edytorski]

2363. kałdun (gw.) — brzuch. [przypis edytorski]

2364. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2365. poniesły (gw.) — podniosły. [przypis edytorski]

2366. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2367. krokiew — element konstrukcyjny dachu: ukośna belka, na której opiera się pokrycie dachowe. [przypis edytorski]

2368. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2369. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2370. sielny (gw.) — mocny, porządny. [przypis edytorski]

2371. bróg — zadaszenie, pod którym przechowywano zboże a. siano. [przypis edytorski]

2372. kaj (gw.) — gdzie; gdzieś. [przypis edytorski]

2373. chybko (gw.) — szybko. [przypis edytorski]

2374. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

2375. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2376. zaruchało się (gw.) — poruszyło się. [przypis edytorski]

2377. przódzi (gw.) — wcześniej. [przypis edytorski]

2378. doma (daw., gw.) — w domu. [przypis edytorski]

2379. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2380. wywarte (gw.) — otwarte. [przypis edytorski]

2381. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2382. juści, co (gw.) — pewnie, że. [przypis edytorski]

2383. wszędy (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

2384. waju (gw.) — was. [przypis edytorski]

2385. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2386. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2387. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

2388. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2389. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

2390. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

2391. rozebrać (gw.) — tu: przeczytać. [przypis edytorski]

2392. niedziela (daw., gw.) — tu: tydzień. [przypis edytorski]

2393. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2394. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2395. poredzić (gw.) — dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

2396. wymiarkować (gw.) — zrozumieć, pojąć. [przypis edytorski]

2397. ponieść się (gw.) — pójść. [przypis edytorski]

2398. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2399. bojać się (gw.) — bać się. [przypis edytorski]

2400. najbarzej (gw.) — najbardziej. [przypis edytorski]

2401. jaż (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2402. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2403. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2404. do cna (gw.) — całkiem, do końca. [przypis edytorski]

2405. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2406. rychtować (gw.) — oporządzać, przygotowywać. [przypis edytorski]

2407. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2408. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2409. dybki (gw.) — zdrob. od dyby: dwie kłody z wycięciami na ręce a. nogi, które łączono razem, zbijając a. zamykając na kłódkę, pętając w ten sposób więźniów; sprzęt znany od średniowiecza. [przypis edytorski]

2410. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2411. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

2412. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

2413. było (...) pociemniało — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: pociemniało wcześniej (przed inną czynnością a. zdarzeniem wyrażonym czasownikiem w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

2414. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2415. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2416. zarno (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

2417. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2418. ponieść (gw.) — tu: pójść. [przypis edytorski]

2419. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2420. zesromany (daw., gw.) — zawstydzony. [przypis edytorski]

2421. podniesła (gw.) — podniosła. [przypis edytorski]

2422. zły (daw., gw.) — tu: diabeł. [przypis edytorski]

2423. gdziesik (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2424. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2425. jesteśma (gw.) — jesteśmy. [przypis edytorski]

2426. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2427. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2428. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2429. przygodzić się (daw., gw.) — przytrafić się, przydarzyć się. [przypis edytorski]

2430. postożony — zebrany w stogi. [przypis edytorski]

2431. laczego (gw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

2432. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

2433. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

2434. ręcami (gw.) — rękami. [przypis edytorski]

2435. stożyć się — układać się w stóg, kopiec. [przypis edytorski]

2436. ochfiarny (gw.) — ofiarny. [przypis edytorski]

2437. krwie (daw., gw.) — krwie (D.lp). [przypis edytorski]

2438. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2439. górnie — górnolotnie, wzniośle. [przypis edytorski]

2440. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2441. pódę (gw.) — pójdę. [przypis edytorski]

2442. przemóc kogoś (daw., gw.) — zwyciężyć kogoś. [przypis edytorski]

2443. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2444. janielski (gw.) — anielski. [przypis edytorski]

2445. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2446. niesły (gw.) — niosły. [przypis edytorski]

2447. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2448. mać (daw., gw.) — matka. [przypis edytorski]

2449. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2450. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2451. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2452. kaj niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

2453. wyżnia (gw.) — wyżej położony obszar, wzniesienie. [przypis edytorski]

2454. imać się (daw., gw.) — brać się za coś. [przypis edytorski]

2455. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2456. rychtować (gw.) — przygotowywać. [przypis edytorski]

2457. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

2458. stojały (gw.) — stały. [przypis edytorski]

2459. wywarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

2460. powrósło — gruby sznur. [przypis edytorski]

2461. tylachna (gw.) — tak wiele. [przypis edytorski]

2462. skrzęt (daw., gw.) — drobiazgowa praca; krzątanina; por: skrzętny. [przypis edytorski]

2463. rwetes (gw.) — hałas, zamieszanie. [przypis edytorski]

2464. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2465. ruchać się (daw., gw.) — ruszać się. [przypis edytorski]

2466. snadź (daw., gw.) — widocznie. [przypis edytorski]

2467. wywarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

2468. zaborgować (daw., gw.) — dać na kredyt, pożyczyć. [przypis edytorski]

2469. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

2470. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2471. bórg a. borg — kredyt. [przypis edytorski]

2472. juści (gw.) — oczywiście, pewnie. [przypis edytorski]

2473. zawarty (daw., gw.) — zamknięty. [przypis edytorski]

2474. ozwać się (daw., gw.) — odezwać się. [przypis edytorski]

2475. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2476. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2477. kałdun (gw.) — brzuch. [przypis edytorski]

2478. pierącą (gw.) — piorącą. [przypis edytorski]

2479. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2480. kole (gw.) — koło. [przypis edytorski]

2481. woza (gw.) — wozu (D.lp). [przypis edytorski]

2482. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

2483. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2484. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2485. latoś (daw., gw.) — w tym roku. [przypis edytorski]

2486. mało wiela (daw., gw.) — niezbyt wiele; niewiele. [przypis edytorski]

2487. pono (daw., gw.) — podobno. [przypis edytorski]

2488. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2489. ochfiarować (gw.) — ofiarować. [przypis edytorski]

2490. różnoście (gw.) — różności. [przypis edytorski]

2491. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2492. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

2493. doma (daw., gw.) — w domu. [przypis edytorski]

2494. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2495. zarno (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

2496. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2497. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2498. ciołek (daw., gw.) — młody byczek. [przypis edytorski]

2499. roki (gw.) — lata. [przypis edytorski]

2500. przygodzić się (daw., gw.) — przytrafić się, przydarzyć się. [przypis edytorski]

2501. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

2502. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

2503. do cna (daw., gw.) — całkiem; do końca. [przypis edytorski]

2504. kiej (gw.) — kiedy, jak. [przypis edytorski]

2505. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

2506. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2507. pospólnie (daw., gw.) — razem. [przypis edytorski]

2508. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2509. wzion (gw.) — wziął. [przypis edytorski]

2510. któren (gw.) — który; któryś. [przypis edytorski]

2511. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2512. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

2513. kreminał (gw.) — kryminał, więzienie. [przypis edytorski]

2514. waju (gw.) — wam. [przypis edytorski]

2515. przygodzić się (daw., gw.) — przytrafić się, przydarzyć się. [przypis edytorski]

2516. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2517. zamglić (gw.) — tu: zemdlić, osłabić. [przypis edytorski]

2518. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2519. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

2520. pedziała (gw.) — powiedziała. [przypis edytorski]

2521. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2522. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2523. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2524. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2525. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2526. redzić (gw.) — gwarzyć, rozmawiać. [przypis edytorski]

2527. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2528. chwacić (daw., gw.) — chwycić. [przypis edytorski]

2529. wzionem (gw.) — wziąłem. [przypis edytorski]

2530. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2531. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2532. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2533. dzieucha (gw.) — dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]

2534. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2535. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2536. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

2537. zapierać (gw.) — tu: zaprzeczać. [przypis edytorski]

2538. kiej (gw.) — kiedy; skoro. [przypis edytorski]

2539. sielnie (gw.) — mocno; tu: bardzo. [przypis edytorski]

2540. pomiarkować (daw., gw.) — pojąć, zrozumieć. [przypis edytorski]

2541. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

2542. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2543. prześpiegi (gw.) — przeszpiegi; szpiegowanie. [przypis edytorski]

2544. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2545. w boru (gw.) — w borze; w lesie. [przypis edytorski]

2546. myśle (daw., gw.) — myśli (M., B. lm). [przypis edytorski]

2547. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2548. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

2549. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2550. poredzić (gw.) — dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

2551. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2552. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

2553. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

2554. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2555. wiekować (daw., gw.) — trwać wiek; tu: żyć sto lat. [przypis edytorski]

2556. potrza (gw.) — potrzeba. [przypis edytorski]

2557. barować się (daw., gw.) — zmagać się, siłować się. [przypis edytorski]

2558. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

2559. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2560. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2561. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2562. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2563. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2564. wszyćki (gw.) — wszystek; tu: cały. [przypis edytorski]

2565. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2566. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2567. kieby (gw.) — niby, jakby, jak. [przypis edytorski]

2568. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2569. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2570. niewinowaty (gw.) — niewinny. [przypis edytorski]

2571. bierą (gw.) — biorą. [przypis edytorski]

2572. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2573. wzieni (gw.) — wzięli. [przypis edytorski]

2574. przez (gw.) — bez. [przypis edytorski]

2575. bez (gw.) — przez. [przypis edytorski]

2576. zacnić się (daw., gw.) — zatęsknić. [przypis edytorski]

2577. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2578. bakę świecić (daw., gw.) — mydlić oczy; pochlebiać. [przypis edytorski]

2579. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2580. zdurzyć (daw., gw.) — odurzyć, oszołomić. [przypis edytorski]

2581. deliberować (daw., gw.) — rozprawiać, rozmyślać. [przypis edytorski]

2582. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2583. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2584. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

2585. galancie (gw.) — porządnie, elegancko. [przypis edytorski]

2586. sielna (gw.) — mocna; tu: wielka. [przypis edytorski]

2587. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

2588. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

2589. kole (gw.) — koło. [przypis edytorski]

2590. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2591. poredzić (gw.) — zdołać. [przypis edytorski]

2592. juści (gw.) — oczywiście, pewnie. [przypis edytorski]

2593. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2594. gdziesik (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2595. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2596. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2597. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2598. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2599. naści (gw.) — masz. [przypis edytorski]

2600. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2601. roić (daw., gw.) — marzyć. [przypis edytorski]

2602. poruchiwać (gw.) — poruszać. [przypis edytorski]

2603. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2604. kaj niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

2605. źrały (daw., gw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

2606. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2607. kole (gw.) — koło. [przypis edytorski]

2608. grążyć się — pogrążać się. [przypis edytorski]

2609. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2610. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

2611. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2612. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2613. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2614. podniesła (gw.) — podniosła. [przypis edytorski]

2615. przygodzić się (daw., gw.) — przytrafić się; przydarzyć się. [przypis edytorski]

2616. wywrzeć (gw.) — otworzyć. [przypis edytorski]

2617. na rozcież (gw.) — na oścież; na całą szerokość. [przypis edytorski]

2618. jamory (gw.) — amory; miłostki. [przypis edytorski]

2619. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2620. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2621. osława — osławienie; utrata reputacji. [przypis edytorski]

2622. wszystek (daw., gw.) — tu: cały. [przypis edytorski]

2623. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2624. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2625. matyjasić (gw.) — marudzić, grymasić. [przypis edytorski]

2626. ponieść się (gw.) — pójść. [przypis edytorski]

2627. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2628. frasobliwie (daw., gw.) — martwiąc się. [przypis edytorski]

2629. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2630. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

2631. bracki — członek bractwa religijnego. [przypis edytorski]

2632. blichowany a. blechowany — wybielony. [przypis edytorski]

2633. wotywa — msza odprawiana w określonej intencji w kościele katolickim. [przypis edytorski]

2634. juści (gw.) — pewnie. [przypis edytorski]

2635. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2636. spieka (gw.) — spiekota. [przypis edytorski]

2637. gzło a. giezło (daw., gw.) — koszula, szczególnie bieliźniana. [przypis edytorski]

2638. niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

2639. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2640. kierz (daw.) — krzak; tu lm: krze: krzaki. [przypis edytorski]

2641. zarno (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

2642. na ziem (daw., gw.) — na ziemię. [przypis edytorski]

2643. sipiam (gw.) — sypiam. [przypis edytorski]

2644. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2645. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2646. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2647. zaruchać się (gw.) — poruszyć się. [przypis edytorski]

2648. śpik (gw.) — sen. [przypis edytorski]

2649. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2650. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2651. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2652. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2653. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

2654. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

2655. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

2656. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2657. wywarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

2658. kiej niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

2659. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2660. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2661. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2662. poredzić (gw.) — zdołać. [przypis edytorski]

2663. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2664. zaścibnięty (gw.) — zawiązany. [przypis edytorski]

2665. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2666. pobok (gw.) — obok, z boku. [przypis edytorski]

2667. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

2668. eksporta — przeprowadzenie ciała zmarłego z domu do kościoła. [przypis edytorski]

2669. stojała (gw.) — stała. [przypis edytorski]

2670. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2671. wszędy (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

2672. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2673. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2674. nikaj (gw.) — nigdzie. [przypis edytorski]

2675. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2676. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2677. smętarz (daw., gw.) — cmentarz. [przypis edytorski]

2678. pobok (gw.) — obok, z boku. [przypis edytorski]

2679. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2680. zwiesnowy (gw.) — wiosenny. [przypis edytorski]

2681. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2682. wola (gw.) — wolność. [przypis edytorski]

2683. zarno (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

2684. wotywie — msza odprawiana w jakiejś intencji w kościele katolickim. [przypis edytorski]

2685. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2686. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2687. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

2688. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2689. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

2690. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2691. bojałam się (gw.) — bałam się. [przypis edytorski]

2692. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

2693. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

2694. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2695. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2696. kierz (daw.) — krzak. [przypis edytorski]

2697. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

2698. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2699. mało wiele (gw.) — niewiele. [przypis edytorski]

2700. poredzić (gw.) — dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

2701. wymiarkować (gw.) — zrozumieć. [przypis edytorski]

2702. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2703. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2704. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2705. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

2706. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2707. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2708. podniesła (gw.) — podniosła. [przypis edytorski]

2709. kokot (gw.) — kogut. [przypis edytorski]

2710. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2711. matyjaśnie (gw.) — grymaśnie. [przypis edytorski]

2712. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2713. poredzić (gw.) — dać radę; zdołać. [przypis edytorski]

2714. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2715. waju (gw.) — wam. [przypis edytorski]

2716. ruchajmy (gw.) — ruszajmy. [przypis edytorski]

2717. nama (gw.) — nam. [przypis edytorski]

2718. ostajta (gw.) — zostańcie. [przypis edytorski]

2719. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2720. dzisia (gw.) — dziś, dzisiaj. [przypis edytorski]

2721. cosik (gw.) — coś; tu: czemuś. [przypis edytorski]

2722. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2723. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

2724. ochfiarować (gw.) — ofiarować. [przypis edytorski]

2725. zajda — drewniane, dwuczęściowe, połączone łańcuchem, sanie służące do transportu drzewa; tu: rodzaj wozu. [przypis edytorski]

2726. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2727. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

2728. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

2729. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2730. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2731. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

2732. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2733. przyniesła (gw.) — przyniosła. [przypis edytorski]

2734. folga (daw.) — ulga. [przypis edytorski]

2735. ukój — ukojenie. [przypis edytorski]

2736. kole (gw.) — koło, wokół. [przypis edytorski]

2737. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2738. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2739. nikaj (gw.) — nigdzie. [przypis edytorski]

2740. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2741. niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

2742. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2743. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2744. poredzić (gw.) — zdołać. [przypis edytorski]

2745. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

2746. turbacja (daw., gw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

2747. porządek (daw., gw.) — tu: sprzęt. [przypis edytorski]

2748. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

2749. wszyćkie (gw.) — wszystkie. [przypis edytorski]

2750. ciepnąć (gw.) — rzucić. [przypis edytorski]

2751. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2752. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

2753. cnić się (gw.) — tęsknić. [przypis edytorski]

2754. juści (gw.) — pewnie; tu: rzeczywiście. [przypis edytorski]

2755. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

2756. poredzić (gw.) — dać radę, poradzić. [przypis edytorski]

2757. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

2758. zgodzić (daw.) — zatrudnić. [przypis edytorski]

2759. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2760. najbarzej (gw.) — najbardziej. [przypis edytorski]

2761. kuma — znajoma. [przypis edytorski]

2762. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

2763. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

2764. jaż (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2765. sielny (gw.) — silny; tu: porządny, wielki. [przypis edytorski]

2766. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2767. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

2768. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2769. kulas (gw.) — kończyna, noga a. ręka. [przypis edytorski]

2770. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2771. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2772. dzieucha (gw.) — dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]

2773. jako (daw., gw.) — że. [przypis edytorski]

2774. kajś niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

2775. nadgroda (gw.) — nagroda. [przypis edytorski]

2776. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2777. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

2778. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2779. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2780. zabierą (gw.) — zabiorą. [przypis edytorski]

2781. wszędy (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

2782. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2783. wiela (gw.) — wiele. [przypis edytorski]

2784. słuchaliśta (gw.) — słuchaliście. [przypis edytorski]

2785. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

2786. mata (gw.) — macie. [przypis edytorski]

2787. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2788. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

2789. mało wiela (gw.) — niewiele; tu: niewielu. [przypis edytorski]

2790. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2791. zadziać (gw.) — podziać, zgubić. [przypis edytorski]

2792. tylachna (gw.) — tak dużo. [przypis edytorski]

2793. tyla (gw.) — tyle. [przypis edytorski]

2794. nama (gw.) — nam. [przypis edytorski]

2795. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2796. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2797. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

2798. garczek (gw.) — kubeczek. [przypis edytorski]

2799. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2800. harak (gw.) — arak; anyżówka. [przypis edytorski]

2801. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2802. spozierać (gw.) — patrzyć. [przypis edytorski]

2803. piesztrzonki (gw.) — pierścionki. [przypis edytorski]

2804. zazdroście (daw., gw.) — zazdrości (M., B. lm). [przypis edytorski]

2805. nienawiście (daw., gw.) — nienawiści (M., B. lm). [przypis edytorski]

2806. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2807. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2808. wątpie (daw., gw.) — wnętrzności. [przypis edytorski]

2809. wiela (gw.) — tu: ile. [przypis edytorski]

2810. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2811. ze wszystkiego (gw.) — z całego. [przypis edytorski]

2812. deliberować (daw., gw.) — rozważać, rozmyślać, dyskutować. [przypis edytorski]

2813. żeniata (gw.) — tu: zamężna. [przypis edytorski]

2814. przez (gw.) — bez. [przypis edytorski]

2815. stojać (gw.) — stać. [przypis edytorski]

2816. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2817. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2818. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2819. mocen (daw., gw.) — zdolny; mający moc, zdolność czynienia czegoś. [przypis edytorski]

2820. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2821. pofolgować (daw., gw.) — ulżyć. [przypis edytorski]

2822. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2823. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2824. chycić (gw.) — chwycić. [przypis edytorski]

2825. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2826. chceta (gw.) — chcecie. [przypis edytorski]

2827. wypędźta (gw.) — wypędźcie. [przypis edytorski]

2828. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2829. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2830. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2831. chycę (gw.) — chwycę. [przypis edytorski]

2832. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2833. zazdroście (daw., gw.) — zazdrości (M.,B. lm). [przypis edytorski]

2834. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

2835. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

2836. miało się (daw., gw.) — zanosiło się. [przypis edytorski]

2837. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2838. sielny (gw.) — silny, mocny, wielki. [przypis edytorski]

2839. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

2840. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2841. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

2842. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

2843. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

2844. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2845. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2846. ziemie (daw., gw.) — ziemi (D.lp). [przypis edytorski]

2847. chyciły (gw.) — chwyciły. [przypis edytorski]

2848. żałoście (daw., gw.) — żałości (M.,B.lm). [przypis edytorski]

2849. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

2850. luty (daw., gw.) — srogi. [przypis edytorski]

2851. garście (daw., gw.) — garści (M.,B.lm). [przypis edytorski]

2852. jąć (daw., gw.) — zacząć; zabrać się do czegoś. [przypis edytorski]

2853. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2854. dur (gw.) — tu: choroba, odurzenie, zamroczenie. [przypis edytorski]

2855. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2856. jurzyć się (daw., gw.) — zapalać się, gniewać się; por. jurny. [przypis edytorski]

2857. każden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

2858. podobien (daw., gw.) — podobny. [przypis edytorski]

2859. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

2860. wiedła (gw.) — wiodła. [przypis edytorski]

2861. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2862. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2863. oczymgnienie (gw.) — okamgnienie. [przypis edytorski]

2864. nie wyszło i Zdrowaś — nie minął czas potrzebny na zmówienie modlitwy zaczynającej się od słów „Zdrowaś Mario”. [przypis edytorski]

2865. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2866. zaparty (daw., gw.) — zamknięty. [przypis edytorski]

2867. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2868. płomię (daw., gw.) — płomień. [przypis edytorski]

2869. chyciło (gw.) — chwyciło. [przypis edytorski]

2870. kierz (daw., gw.) — krzak. [przypis edytorski]

2871. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

2872. zewlec (gw.) — rozebrać. [przypis edytorski]

2873. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

2874. bierzta (gw.) — bierzcie. [przypis edytorski]

2875. smętarz (daw., gw.) — cmentarz. [przypis edytorski]

2876. zawarty (daw., gw.) — zamknięty. [przypis edytorski]

2877. stojał (gw.) — stał. [przypis edytorski]

2878. leda (daw., gw.) — lada. [przypis edytorski]

2879. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

2880. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

2881. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2882. sołdat (z ros.) — żołnierz. [przypis edytorski]

2883. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2884. w dyrdy (gw.) — pędem, galopem. [przypis edytorski]

2885. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2886. sczeznąć — umrzeć. [przypis edytorski]

2887. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2888. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2889. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2890. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2891. zjuszony (gw.) — rozjuszony, rozgniewany, rozwścieczony. [przypis edytorski]

2892. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2893. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2894. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2895. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

2896. człowiekowy (gw.) — ludzki. [przypis edytorski]

2897. wyniesło (gw.) — wyniosło, wzniosło. [przypis edytorski]

2898. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2899. stojał (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2900. każden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

2901. imać się (daw., gw.) — brać się za coś. [przypis edytorski]

2902. źrały a. źrzały (daw., gw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

2903. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2904. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

2905. somsiad (gw.) — sąsiad. [przypis edytorski]

2906. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2907. stojały (gw.) — stały. [przypis edytorski]

2908. frasobliwie (daw., gw.) — w zmartwieniu. [przypis edytorski]

2909. deliberować (daw., gw.) — rozmyślać. [przypis edytorski]

2910. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

2911. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2912. na ścieżaj (gw.) — na oścież. [przypis edytorski]

2913. powywierany (gw.) — pootwierany. [przypis edytorski]

2914. kaj niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

2915. dzieuszyn (gw.) — dziewczyński, dziewczęcy. [przypis edytorski]

2916. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2917. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

2918. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

2919. nikaj (gw.) — nigdzie. [przypis edytorski]

2920. spaśny (gw.) — gruby, tłusty. [przypis edytorski]

2921. kiej (gw.) — gdy. [przypis edytorski]

2922. rychtować (gw.) — przygotowywać. [przypis edytorski]

2923. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2924. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

2925. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

2926. mało wiele (gw.) — niezbyt wiele, niewiele. [przypis edytorski]

2927. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

2928. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

2929. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

2930. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

2931. bez (gw.) — przez. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/chlopi-czesc-czwarta-lato

Tekst opracowany na podstawie: Władysław Stanisław Reymont, Chłopi, Tom drugi, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Marty Niedziałkowskiej. Dofinansowano ze środków Narodowego Centrum Kultury w ramach Programu Narodowego Centrum Kultury - Kultura - Interwencje.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Wojciech Kotwica, Aneta Rawska, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: Kopanie buraków, Leon Wyczółkowski (1852–1936), domena publiczna

ISBN-978-83-288-3785-0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.