Łaja Cudna

Dziewczynka z chlebem

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Dziewczynka z chlebem

Miała pięć lat (mniej więcej), powiem wam, na pewno lubiłaby się bawić piłką i laleczką — 

między krasnoludkami być śpiącą królewną — 

«tym łobuzem» tatusia — mamusi córeczką —  

zajadać czekoladki i pić słodkie mleczko  

i czasem być niegrzeczna, a nawet i psotna. 

Miała pięć lat (mniej więcej) i mieszkała w getcie¹ rejestrowana, jako  

«osoba samotna», co prawda «przy rodzinie», w szopie, przy klozecie —  

między paką na węgiel a paką na śmiecie. 

Miała pięć lat (mniej więcej) i więcej? nie więcej. 

Przedwczoraj jeszcze mogła rozporządzać śmiechem — 

Lecz komuś tam przeszkadzał ten jej śmiech dziecięcy — 

«Ni przypiął, ni przyłatał». Dzisiaj śmiech jest grzechem — 

Skarcił ją ostro, spojrzał i odszedł z pośpiechem. 

No i miała psa jeszcze. Nazywał się Ciapuś. 

Pieściła go, jak dziecko, skakał jej na szyję — 

Szczekał. Szeptała: cicho, bo idzie gestapuś² —.  

on nie pożera piesków — ale cię ZABIJE. 

Pies przestał głośno szczekać, czasem cicho wyje. 

Miała pięć lat (mniej więcej) i już pracowała. 

— «Życie drogie», «co zrobić?», «nic nie kapnie z nieba». 

Tuliła się do paki z węglem i kostniała — 

rano myła nocniki i klozet, bo trzeba «zarobić na ten kącik i kawałek chleba». 

Szła do miasta w momencie, gdy z getta trójkami wojskowymi w szeregu człapali cywile. 

Więc chytrze się przemknąwszy między szeregami wpada między stragany, wozy i badyle. 

Drogo nieraz okupić trzeba takie chwile. 

Miała pięć lat (mniej więcej) zawszona, cuchnąca —  

pukała lekko, ledwo — do drzwi cudzych matek — 

Z głodu osłabła, z zimna i ze strachu drżąca stłumionym szeptem prosiła o datek: 

«kawałek chleba», «szklankę herbaty» lub «szmatek». 

Miała pięć lat (mniej więcej) już mogła handlować, 

Więc ktoś jej dał «na komis» dwadzieścia pięć «krówek». 

Mogła się w razie czego w byle dziurkę schować — 

Getto takie maleńkie — a tyle kryjówek — 

Ludzie, którzy tam żyją — podobni do mrówek. 

Czasem w takiej kryjówce żyła «własnym mitem». 

Tworzył chwile radości błyszczący papierek. 

Rozwinie go ostrożnie, westchnąwszy z zachwytem 

i w ekstazie — — — — poliże «troszkę» ten cukierek, 

nie zdając sobie sprawy z naiwnych szacherek³. 

I zawinąwszy znowu, układa w pudełku i sprzedaje «na sztuki» małym dzieciom w getcie — 

Zapominając szczerze wśród gwaru i zgiełku,  

że jest «stara kupcowa», nie wypada przecie — 

Radość? tu? chce koniecznie? Niech robi w sekrecie. 

Miała pięć lat (mniej więcej) i usta w podkowę — 

Ktoś dał jej kilo chleba — całe — jakiś człowiek, 

nie widział wszy jak pęczak⁴, co lazła po głowie,  

tylko łzę, która również wypełzła spod powiek — 

(szepnął sobie cichutko: przekleństwo, a to [...] [wiek] [...]⁵). 

Wesz i łza — zestawienie — obydwie zuchwałe — 

i obrzydliwe verboten⁶. Było bardzo ślisko. 

Buty jak «kacabany»⁷, nóżki takie małe. 

Szła ostrożnie do getta — już jest tuż — już blisko. 

Niesie chleb — bo tam czeka [na] nią głodne psisko. 

Strzał: Halt⁸! halt! Judeskind⁹! Halt!  

staje i znów słyszy: 

Śmiech: Raus¹⁰! weg¹¹! weg! raus! 

biegnie, ledwo dyszy. 

Strzał: Halt! halt! Judeskind! Halt!  

staje. Znów to samo. 

Śmiech: Raus! weg! raus! weg! 

biegnie! mamo — — — mamo — — —  

Strzał: Halt! halt! Judeskind! Halt!  

staje — sino blada —  

Śmiech: Raus! weg! weg! raus!  

biegnie i upada. 

Strzał: Weg! weg! schnell¹²! Strzał! Strzał! Strzał! okrutna podnieta.  

Zrywa się. Biegnie. Pada u samych bram getta.  

[...] 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. getto — wydzielona część miejscowości, zamieszkała przez ludność jednej grupy, np. etnicznej; w kontekście Zagłady na ziemiach polskich: wydzielona, najczęściej zamknięta część miasta lub miasteczka, utworzona przez nazistów dla odizolowania osób pochodzenia żydowskiego od reszty polskiego społeczeństwa w ramach polityki antyżydowskiej. Na terenie Polski Niemcy utworzyli ok. 600 gett, m.in. w Warszawie, we Lwowie (gdzie w czasie wojny przebywała autorka), Łodzi, Białymstoku, Przemyślu, Radomiu, Rzeszowie czy Tarnowie; pierwsze powstało w Piotrkowie Trybunalskim już w październiku 1939, kolejne w 1940 i 1941. Getta na terenach wschodniej Polski zaczęto tworzyć w połowie 1941 po zajęciu tego obszaru przez Rzeszę po ataku na dotychczasowego sojusznika, Związek Radziecki. Getta były tworzone przez nazistów, by odizolować i kontrolować ludność pochodzenia żydowskiego i przygotować do „dalszego wydalenia” (wstępnie naziści rozważali utworzenie rezerwatu na Lubelszczyźnie lub na Syberii, przesiedlenie na Madagaskar). Dlatego z czasem ludność z gett w małych miejscowościach była deportowana do większych skupisk, położonych w pobliżu linii kolejowej. Niemcy nakazali mieszkańcom gett utworzenie Rad Żydowskich (niem. Judenrat) i służby porządkowej. Judenraty miały odpowiadać za wypełnianie nazistowskich nakazów. Jednocześnie ograniczyli kontakty z zewnętrzną częścią miasta, ściśle kontrolując dostawy żywności, lekarstw itd. W konsekwencji wywołali głód, falę chorób, w tym tyfusu. Zagęszczenie prowadziło też do takich patologii jak korupcja. Mieszkańców getta wykorzystywali do przymusowej pracy w zakładach mieszczących się w gettach lub poza jego obrębem. W drugiej połowie 1941 Niemcy rozpoczęli planowanie i przygotowania do ludobójstwa Żydów (tzw. ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej). W ciągu kolejnych miesięcy mieszkańcy gett byli stopniowo deportowani do obozów zagłady lub mordowani w masowych egzekucjach. W różnych częściach dawnej Polski deportacje i egzekucje trwały od 1941 do 1944 (jako ostatnie zlikwidowano getto w Łodzi w sierpniu tego roku). Likwidacje gett spotykały się z różnymi formami oporu, najbardziej zorganizowaną formę miały powstania w getcie warszawskim i białostockim, ale w dziesiątkach innych Żydówki i Żydzi stawiali nazistom zbrojny opór. Z powodu przeważających sił nazistów, bardzo ograniczonego dostępu do broni i przy braku znaczącego zbrojnego wsparcia polskiego podziemia, wszystkie zostały rozbite. [przypis edytorski]

2. gestapuś — tu: członek Gestapo (niem. Geheime Staatspolizei, pol. Tajna Policja Państwowa), czyli tajnej policji III Rzeszy. Rolą Gestapo było zwalczanie tych, którzy mogli przeszkodzić w utrzymaniu nazistów przy władzy lub wprowadzaniu ich polityki w życie. Przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze Gestapo uznane zostało za organizację zbrodniczą. W czasie wojny funkcjonariusze Gestapo pełnili różne funkcje, przeprowadzali aresztowania i przesłuchania, stosując tortury i przemoc wobec osób podejrzanych, m.in. z ruchów oporu w Niemczech i krajów okupowanych. Byli częścią grup operacyjnych (niem. Einsatzgruppen), które zajmowały się mordowaniem osób uznanych za wrogo nastawione do nazistów, a także masowym mordowaniem Żydów na terenach wschodniej Polski i dzisiejszych terenach Litwy, Łotwy, Estonii, Białorusi, Ukrainy, Rosji i in. Koordynowali także deportacje osób żydowskich do gett i obozów. [przypis edytorski]

3. szacherka — oszustwo. [przypis edytorski]

4. pęczak — gruba kasza z całego ziarna zboża (jęczmienia), pozbawionego łuski. [przypis edytorski]

5. [...] — w ten sposób oznaczone są miejsca, w których rękopis lub maszynopis był nieczytelny. Wyrazy ujęte w nawiasy kwadratowe to domyślne lub możliwe warianty odczytania słowa, zasugerowane przez Bożenę Keff, redaktorkę wydania źródłowego: Tango łez śpiewajcie Muzy. Poetyckie dokumenty Holokaustu (Warszawa 2012). [przypis edytorski]

6. verboten (niem.) — w znaczeniu, zakaz, zabronione; jak w informacji o zakazie: Zabronione jest opuszczanie getta. [przypis edytorski]

7. kacabany — prawdop. gwarowe określenie dużych, niewygodnych butów, buciory. [przypis edytorski]

8. Halt (niem.) — stój. [przypis edytorski]

9. Judeskind (niem.) — żydowskie dziecko. [przypis edytorski]

10. Raus (niem.) — precz. [przypis edytorski]

11. weg (niem) — won, precz. [przypis edytorski]

12. schnell (niem.) — szybko. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/cudna-dziewczynka-z-chlebem

Tekst opracowany na podstawie: Tango łez śpiewajcie muzy, pod red. B. Keff, wyd. Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringebluma, 2012.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (https://www.wolnelektury.pl). Dołożyliśmy wszelkich starań, żeby ustalić aktualną tożsamość i dokładną datę śmierci autorki, ale nie było to możliwe. Przyjmujemy, że utwór ten jest w domenie publicznej — bądź autorka zmarła 70 lub więcej lat temu, bądź pierwsze rozpowszechnienie nastąpiło 70 lub więcej lat temu, a brak danych o tożsamości (imieniu i nazwisku zmienionym w czasie wojny, po niej, lub przyjętym po emigracji) każe traktować te utwory jako pisane przez autora, którego twórca nie jest znany (Art. 36(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych z 4 lutego 1994 r.). Jeżeli ktokolwiek posiada informacje o tożsamości i/lub dokładnej dacie śmierci autorki, bardzo prosimy o kontakt. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Wolne Lektury.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Sekuła, Maria Świetlik.

Okładka na podstawie: Żydowska rodzina nad jez. Nawarja w pobliżu Lwowa, autor nieznany (ze zbiorów Biblioteki Kongresu), domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.