Adam Mickiewicz

Dziady

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3530-6

Dziady

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Dziady. Poema

Upiór¹

Serce ustało, pierś już lodowata, 

Ścięły się usta i oczy zawarły; 

Na świecie jeszcze, lecz już nie dla świata! 

Cóż to za człowiek? — Umarły. 

Patrz, duch nadziei życie mu nadaje, 

Gwiazda pamięci promyków użycza, 

Umarły wraca na młodości kraje 

Szukać lubego oblicza. 

Pierś znowu tchnęła, lecz pierś lodowata, 

Usta i oczy stanęły otworem, 

Na świecie znowu, ale nie dla świata; 

Czymże ten człowiek? — Upiorem. 

Ci, którzy bliżej cmentarza mieszkali, 

Wiedzą, iż upiór ten co rok się budzi, 

Na dzień zaduszny mogiłę odwali 

I dąży pomiędzy ludzi. 

Aż gdy zadzwonią na niedzielę czwartą, 

Wraca się nocą opadły na sile, 

Z piersią skrwawioną, jakby dziś rozdartą, 

Usypia znowu w mogile. 

Pełno jest wieści o nocnym człowieku, 

Żyją, co byli na jego pogrzebie; 

Słychać, iż zginął w młodocianym wieku, 

Podobno zabił sam siebie. 

Teraz zapewne wieczne cierpi kary, 

Bo smutnie jęczał i płomieniem buchał; 

Niedawno jeden zakrystyjan² stary 

Obaczył go i podsłuchał. 

Mówi, iż upiór, skoro wyszedł z ziemi, 

Oczy na gwiazdę poranną wywrócił, 

Załamał ręce i usty chłodnemi 

Takową skargę wyrzucił: 

„Duchu przeklęty, po co śród parowu³ 

Nieczułej ziemi ogień życia wzniecasz? 

Blasku przeklęty, zagasłeś i znowu, 

Po co mi znowu przyświecasz? 

O sprawiedliwy, lecz straszny wyroku! 

Ujrzeć ją znowu, poznać się, rozłączyć; 

I com ucierpiał, to cierpieć co roku, 

I jakem skończył, zakończyć. 

Żebym cię znalazł, muszę między zgrają 

Błądzić z długiego wyszedłszy ukrycia; 

Lecz nie dbam, jak mię ludzie powitają; 

Wszystkiegom doznał za życia. 

Kiedyś patrzyła, musiałem jak zbrodzień 

Odwracać oczy; słyszałem twe słowa, 

Słyszałem co dzień, i musiałem co dzień 

Milczeć jak deska grobowa. 

Śmieli się niegdyś przyjaciele młodzi, 

Zwali tęsknotę dziwactwem, przesadą; 

Starszy ramieniem ściska i odchodzi 

Lub mądrą nudzi mię radą. 

Śmieszków i radców zarówno słuchałem, 

Choć i sam może nie lepszy od drugich, 

Sam bym się gorszył zbytecznym zapałem 

Lub śmiał się z żalów zbyt długich. 

Ktoś inny myślał, że obrażam ciebie, 

Uwłaczam jego rodowitej dumie; 

Przecież ulegał grzeczności, potrzebie, 

Udawał, że nie rozumie. 

Lecz i ja dumny, żem go równie zbadał, 

Choć mię nie pyta, chociaż milczeć umiem; 

Mówiłem gwałtem, a gdy odpowiadał, 

Udałem, że nie rozumiem. 

Ale kto nie mógł darować mi grzechu, 

Ledwie obelgę na ustach przytrzyma, 

Niechętnie lica gwałci do uśmiechu 

I litość kłamie oczyma; 

Takiemu tylko nigdym nie przebaczył, 

Wszakżem skargami nigdy ust nie zmazał, 

Anim pogardy wymówić nie raczył, 

Kiedym mu uśmiech okazał. 

Tegoż dziś doznam, jeśli dziką postać 

Cudzemu światu ukażę spod cieni; 

Jedni mię będą egzorcyzmem chłostać, 

Drudzy uciekną zdziwieni. 

Ten dumą śmieszy, ten litością nudzi, 

Inny szyderskie oczy zechce krzywić. 

Do jednej idąc, za cóż tyle ludzi 

Muszę obrażać lub dziwić? 

Cóżkolwiek będzie, dawnym pójdę torem: 

Szydercom litość, śmiech litościwemu. 

Tylko, o luba! tylko ty z upiorem 

Powitaj się po dawnemu. 

Spojrzyj i przemów, daruj małą winę, 

Że śmiem do ciebie raz jeszcze powrócić, 

Mara przeszłości, na jednę godzinę 

Obecne szczęście zakłócić. 

Wzrok twój, nawykły do świata i słońca, 

Może się trupiej nie ulęknie głowy, 

I może raczysz cierpliwie do końca 

Grobowej dosłuchać mowy. 

I ścigać myśli po przeszłych obrazach 

Błądzące jako pasożytne ziele⁴, 

Które śród gmachu starego po głazach 

Rozpierzchłe gałązki ściele.” 

Dziady, część II

DZIADY. Jest to nazwisko uroczystości obchodzonej dotąd między pospólstwem w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandii, na pamiątkę dziadów, czyli w ogólności zmarłych przodków. Uroczystość ta początkiem swoim zasięga czasów pogańskich i zwała się niegdyś ucztą kozła⁵, na której przewodniczył Koźlarz, Huslar, Guślarz, razem kapłan i poeta (gęślarz⁶).

W teraźniejszych czasach, ponieważ światłe duchowieństwo i właściciele usiłowali wykorzenić zwyczaj połączony z zabobonnymi praktykami i zbytkiem częstokroć nagannym, pospólstwo więc święci Dziady tajemnie w kaplicach lub pustych domach niedaleko cmentarza. Zastawia się tam pospolicie uczta z rozmaitego jadła, trunków, owoców i wywołują się dusze nieboszczyków. Godna uwagi, iż zwyczaj częstowania zmarłych zdaje się być wspólny wszystkim ludom pogańskim, w dawnej Grecji za czasów homerycznych, w Skandynawii, na Wschodzie i dotąd po wyspach Nowego Świata. Dziady nasze mają to szczególnie, iż obrzędy pogańskie pomieszane są z wyobrażeniami religii chrześcijańskiej, zwłaszcza iż dzień zaduszny przypada około czasu tej uroczystości. Pospólstwo rozumie, iż potrawami, napojem i śpiewami przynosi ulgę duszom czyscowym⁷.

Cel tak pobożny święta, miejsca samotne, czas nocny, obrzędy fantastyczne przemawiały niegdyś silnie do mojej imaginacji; słuchałem bajek, powieści i pieśni o nieboszczykach powracających z prośbami lub przestrogami; a we wszystkich zmyśleniach poczwarnych można było dostrzec pewne dążenie moralne i pewne nauki, gminnym sposobem zmysłowie⁸ przedstawiane.

Poema niniejsze przedstawi obrazy w podobnym duchu, śpiewy zaś obrzędowe, gusła i inkantacje⁹ są po większej części wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji wzięte.

Guślarz — Starzec pierwszy z chóru — Chór wieśniaków i wieśniaczek — kaplica, wieczór.

There are more things in Heaven and Earth, 

Than are dreamt of in your philosophy 

Shakespeare

Są dziwy w niebie i na ziemi, o których 

ani śniło się waszym filozofom.¹⁰ 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Zamknijcie drzwi od kaplicy 

I stańcie dokoła truny¹¹; 

Żadnej lampy, żadnej świécy, 

W oknach zawieście całuny. 

Niech księżyca jasność blada 

Szczelinami tu nie wpada. 

Tylko żwawo, tylko śmiało. 

STARZEC

Jak kazałeś, tak się stało. 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Czyscowe duszeczki! 

W jakiejkolwiek świata stronie: 

Czyli która w smole płonie, 

Czyli marznie na dnie rzeczki, 

Czyli dla dotkliwszej kary 

W surowym wszczepiona drewnie, 

Gdy ją w piecu gryzą żary, 

I piszczy, i płacze rzewnie; 

Każda spieszcie do gromady! 

Gromada niech się tu zbierze! 

Oto obchodzimy Dziady! 

Zstępujcie w święty przybytek; 

Jest jałmużna, są pacierze, 

I jedzenie, i napitek. 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Podajcie mi garść kądzieli¹², 

Zapalam ją; wy z pośpiechem, 

Skoro płomyk w górę strzeli, 

Pędźcie go z lekkim oddechem. 

O tak, o tak, daléj, daléj, 

Niech się na powietrzu spali. 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Naprzód wy z lekkimi duchy, 

Coście śród tego padołu 

Ciemnoty i zawieruchy, 

Nędzy, płaczu i mozołu 

Zabłysnęli i spłonęli 

Jako ta garstka kądzieli. 

Kto z was wietrznym błądzi szlakiem, 

W niebieskie nie wzleciał bramy, 

Tego lekkim, jasnym znakiem 

Przyzywamy, zaklinamy. 

CHÓR

Mówcie, komu czego braknie, 

Kto z was pragnie, kto z was łaknie. 

GUŚLARZ

Patrzcie, ach, patrzcie do góry, 

Cóż tam pod sklepieniem świeci? 

Oto złocistymi pióry 

Trzepioce się dwoje dzieci. 

Jak listek z listkiem w powiewie, 

Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem; 

Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie, 

Tak aniołek igra z aniołkiem. 

GUŚLARZ I STARZEC

Jak listek z listkiem w powiewie, 

Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem; 

Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie, 

Tak aniołek igra z aniołkiem. 

ANIOŁEK

do jednej z wieśniaczek

Do mamy lecim, do mamy. 

Cóż to, mamo, nie znasz Józia? 

Ja to Józio, ja ten samy¹³, 

A to siostra moja Rózia. 

My teraz w raju latamy, 

Tam nam lepiej niż u mamy. 

Patrz, jakie główki w promieniu, 

Ubiór z jutrzenki światełka, 

A na oboim ramieniu 

Jak u motylków skrzydełka: 

W raju wszystkiego dostatek, 

Co dzień to inna zabawka: 

Gdzie stąpim, wypływa trawka, 

Gdzie dotkniem, rozkwita kwiatek. 

Lecz choć wszystkiego dostatek, 

Dręczy nas nuda i trwoga. 

Ach, mamo, dla twoich dziatek 

Zamknięta do nieba droga! 

CHÓR

Lecz choć wszystkiego dostatek, 

Dręczy ich nuda i trwoga, 

Ach, mamo, dla twoich dziatek 

Zamknięta do nieba droga! 

GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duszeczko, 

Żeby się dostać do nieba? 

Czy prosisz o chwałę Boga, 

Czyli o przysmaczek słodki, 

Są tu pączki, ciasta, mleczko 

I owoce, i jagódki. 

Czego potrzebujesz, duszeczko, 

Żeby się dostać do nieba? 

ANIOŁEK

Nic nam, nic nam nie potrzeba. 

Zbytkiem słodyczy na ziemi 

Jesteśmy nieszczęśliwemi. 

Ach, ja w mojem życiu całem 

Nic gorzkiego nie doznałem. 

Pieszczoty, łakotki, swawole, 

A co zrobię, wszystko caca. 

Śpiewać, skakać, wybiec w pole, 

Urwać kwiatków dla Rozalki, 

Oto była moja praca, 

A jej praca stroić lalki. 

Przylatujemy na Dziady 

Nie dla modłów i biesiady, 

Niepotrzebna msza ofiarna; 

Nie o pączki, mleczka, chrusty — 

Prosim gorczycy dwa ziarna; 

A ta usługa tak marna 

Stanie za wszystkie odpusty. 

Bo słuchajcie i zważcie u siebie, 

Że według bożego rozkazu: 

Kto nie doznał goryczy ni razu, 

Ten nie dozna słodyczy w niebie. 

CHÓR

Bo słuchajmy i zważmy u siebie, 

Że według bożego rozkazu: 

Kto nie doznał goryczy ni razu, 

Ten nie dozna słodyczy w niebie. 

GUŚLARZ

Aniołku, duszeczko! 

Czego chciałeś, macie obie. 

To ziarneczko, to ziarneczko, 

Teraz z Bogiem idźcie sobie. 

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha. 

Widzicie Pański krzyż? 

Nie chcecie jadła, napoju, 

Zostawcież nas w pokoju! 

A kysz, a kysz! 

CHÓR

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha. 

Widzicie Pański krzyż? 

Nie chcecie jadła, napoju, 

Zostawcież nas w pokoju; 

A kysz, a kysz! 

Widmo znika.

GUŚLARZ

Już straszna północ przybywa, 

Zamykajcie drzwi na kłódki; 

Weźcie smolny pęk łuczywa, 

Stawcie w środku kocioł wódki. 

A gdy laską skinę z dala, 

Niechaj się wódka zapala. 

Tylko żwawo, tylko śmiało. 

STARZEC

Jużem gotów. 

GUŚLARZ

Daję hasło. 

STARZEC

Buchnęło, zawrzało 

I zgasło. 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Dalej wy z najcięższym duchem, 

Coście do tego padołu 

Przykuci zbrodni łańcuchem 

Z ciałem i duszą pospołu. 

Choć zgon lepiankę rozkruszy, 

Choć was anioł śmierci woła, 

Żywot z cielesnej katuszy 

Dotąd wydrzeć się nie zdoła. 

Jeżeli karę tak srogą 

Ludzie nieco zwolnić mogą 

I zbawić piekielnej jamy, 

Której jesteście tak blisko: 

Was wzywamy, zaklinamy 

Przez żywioł wasz, przez ognisko! 

CHÓR

Mówcie, komu czego braknie, 

Kto z was pragnie, kto z was łaknie? 

GŁOS

za oknem

Hej, kruki, sowy, orlice! 

O wy przeklęte żarłoki! 

Puśćcie mnie tu pod kaplicę, 

Puśćcie mnie choć na dwa kroki. 

GUŚLARZ

Wszelki duch! jakaż potwora! 

Widzicie w oknie upiora? 

Jak kość na polu wybladły; 

Patrzcie! patrzcie, jakie lice! 

W gębie dym i błyskawice, 

Oczy na głowę wysiadły, 

Świecą jak węgle w popiele. 

Włos rozczochrany na czele. 

A jak suchy snop cierniowy 

Płonąc miotłę ognia ciska, 

Tak od potępieńca głowy 

Z trzaskiem sypią się iskrzyska. 

GUŚLARZ I STARZEC

A jak suchy snop cierniowy 

Płonąc miotłę ognia ciska, 

Tak od potępieńca głowy 

Z trzaskiem sypią się iskrzyska. 

WIDMO

zza okna

Dzieci! nie znacie mnie, dzieci? 

Przypatrzcie się tylko z bliska, 

Przypomnijcie tylko sobie! 

Ja nieboszczyk pan wasz, dzieci! 

Wszak to moja była wioska. 

Dziś ledwo rok mija trzeci, 

Jak mnie złożyliście w grobie. 

Ach, zbyt ciężka ręka boska! 

Jestem w złego ducha mocy, 

Okropne cierpię męczarnie. 

Kędy noc ziemię ogarnie, 

Tam idę szukając nocy; 

A uciekając od słońca 

Tak pędzę żywot tułaczy, 

A nie znajdę błędom¹⁴ końca. 

Wiecznych głodów jestem pastwą; 

A któż mię nakarmić raczy? 

Szarpie mię żarłoczne ptastwo¹⁵; 

A któż będzie mój obrońca? 

Nie masz, nie masz mękom końca! 

CHÓR

Szarpie go żarłoczne ptastwo, 

A któż mu będzie obrońca? 

Nie masz, nie masz mękom końca! 

GUŚLARZ

A czegóż potrzeba dla duszy, 

Aby uniknąć katuszy? 

Czy prosisz o chwałę nieba? 

Czy o poświęcone gody? 

Jest dostatkiem mleka, chleba, 

Są owoce i jagody. 

Mów, czego trzeba dla duszy, 

Aby się dostać do nieba? 

WIDMO

Do nieba?... bluźnisz daremnie... 

O nie! ja nie chcę do nieba; 

Ja tylko chcę, żeby ze mnie 

Prędzej się dusza wywlekła. 

Stokroć wolę pójść do piekła, 

Wszystkie męki zniosę snadnie¹⁶; 

Wolę jęczeć w piekle na dnie, 

Niż z duchami nieczystemi 

Błąkać się wiecznie po ziemi, 

Widzieć dawnych uciech ślady, 

Pamiątki dawnej szkarady; 

Od wschodu aż do zachodu, 

Od zachodu aż do wschodu 

Umierać z pragnienia, z głodu 

I karmić drapieżne ptaki. 

Lecz niestety! wyrok taki, 

Że dopóty w ciele muszę 

Potępioną włóczyć duszę, 

Nim kto z was, poddani moi, 

Pożywi mię i napoi. 

Ach, jak mnie pragnienie pali; 

Gdyby mała wody miarka! 

Ach! gdybyście mnie podali 

Choćby dwa pszenicy ziarka! 

CHÓR

Ach, jak go pragnienie pali! 

Gdyby mała wody miarka! 

Ach, gdybyśmy mu podali 

Choćby dwa pszenicy ziarka! 

CHÓR PTAKÓW NOCNYCH

Darmo żebrze, darmo płacze: 

My tu czarnym korowodem, 

Sowy, kruki i puchacze, 

Niegdyś, panku, sługi twoje. 

Któreś ty pomorzył głodem, 

Zjemy pokarmy, wypijem napoje. 

Hej, sowy, puchacze, kruki, 

Szponami, krzywymi dzioby 

Szarpajmy¹⁷ jadło na sztuki! 

Chociażbyś trzymał już w gębie, 

I tam ja szponę zagłębię; 

Dostanę aż do wątroby. 

Nie znałeś litości, panie! 

Hej, sowy, puchacze, kruki, 

I my nie znajmy litości: 

Szarpajmy jadło na sztuki, 

A kiedy jadła nie stanie, 

Szarpajmy ciało na sztuki, 

Niechaj nagie świecą kości. 

KRUK

Nie lubisz umierać z głodu! 

A pomnisz, jak raz w jesieni 

Wszedłem do twego ogrodu? 

Gruszka dojrzewa, jabłko się czerwieni; 

Trzy dni nic nie miałem w ustach, 

Otrząsnąłem jabłek kilka. 

Lecz ogrodnik skryty w chrustach¹⁸ 

Zaraz narobił hałasu 

I poszczuł psami jak wilka. 

Nie przeskoczyłem tarasu¹⁹, 

Dopędziła mię obława; 

Przed panem toczy się sprawa, 

O co? o owoce z lasu, 

Które na wspólną wygodę 

Bóg dał jak ogień i wodę. 

Ale pan gniewny zawoła: 

„Potrzeba dać przykład grozy”. 

Zbiegł się lud z całego sioła²⁰, 

Przywiązano mnie do sochy²¹, 

Zbito dziesięć pęków łozy. 

Każdą kość, jak z kłosa żyto, 

Jak od suchych strąków grochy, 

Od skóry mojej odbito! 

Nie znałeś litości, panie! 

CHÓR PTAKÓW

Hej, sowy, puchacze, kruki, 

I my nie znajmy litości! 

Szarpajmy jadło na sztuki; 

A kiedy jadła nie stanie, 

Szarpajmy ciało na sztuki, 

Niechaj nagie świecą kości! 

SOWA

Nie lubisz umierać z głodu! 

Pomnisz, jak w kucyją²² samą, 

Pośród najtęższego chłodu, 

Stałam z dziecięciem pod bramą. 

Panie! wołałam ze łzami, 

Zlituj się nad sierotami! 

Mąż mój już na tamtym świecie, 

Córkę zabrałeś do dwora, 

Matka w chacie leży chora, 

Przy piersiach maleńkie dziecię. 

Panie, daj nam zapomogę, 

Bo dalej wyżyć nie mogę! 

Ale ty, panie, bez duszy! 

Hulając w pjanej ochocie, 

Przewalając się po złocie, 

Hajdukowi rzekłeś z cicha: 

„Kto tam gościom trąbi w uszy? 

Wypędź żebraczkę, do licha”. 

Posłuchał hajduk niecnota, 

Za włosy wywlekł za wrota! 

Wepchnął mię z dzieckiem do śniegu! 

Zbita i przeziębła srodze, 

Nie mogłam znaleźć noclegu; 

Zmarzłam z dziecięciem na drodze. 

Nie znałeś litości, panie! 

CHÓR PTAKÓW

Hej, sowy, puchacze, kruki, 

I my nie znajmy litości! 

Szarpajmy jadło na sztuki, 

A kiedy jadła nie stanie, 

Szarpajmy ciało na sztuki, 

Niechaj nagie świecą kości! 

WIDMO

Nie ma, nie ma dla mnie rady! 

Darmo podajesz talerze, 

Co dasz, to ptastwo zabierze. 

Nie dla mnie, nie dla mnie Dziady! 

Tak, muszę dręczyć się wiek wiekiem, 

Sprawiedliwe zrządzenia boże! 

Bo kto nie był ni razu człowiekiem, 

Temu człowiek nic nie pomoże. 

CHÓR

Tak, musisz dręczyć się wiek wiekiem, 

Sprawiedliwe zrządzenia boże! 

Bo kto nie był ni razu człowiekiem, 

Temu człowiek nic nie pomoże. 

GUŚLARZ

Gdy nic tobie nie pomoże, 

Idźże sobie precz, nieboże. 

A kto prośby nie posłucha, 

W Imię Ojca, Syna, Ducha. 

Czy widzisz Pański krzyż? 

Nie bierzesz jadła, napoju? 

Zostawże nas w pokoju! 

A kysz, a kysz! 

CHÓR

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha. 

Czy widzisz Pański krzyż? 

Nie bierzesz jadła, napoju? 

Zostawże nas w pokoju! 

A kysz, a kysz! 

Widmo znika.

GUŚLARZ

Podajcie mi, przyjaciele, 

Ten wianek na koniec laski. 

Zapalam święcone ziele, 

W górę dymy, w górę blaski! 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Teraz wy, pośrednie duchy, 

Coście u tego padołu 

Ciemnoty i zawieruchy 

Żyłyście z ludźmi pospołu; 

Lecz, od ludzkiej wolne skazy, 

Żyłyście nie nam, nie światu, 

Jako te cząbry i ślazy²³, 

Ni z nich owocu, ni kwiatu. 

Ani się ukarmi zwierzę, 

Ani się człowiek ubierze; 

Lecz w wonne skręcone wianki 

Na ścianie wiszą wysoko. 

Tak wysoko, o ziemianki, 

Była wasza pierś i oko! 

Która dotąd z czystym skrzydłem 

Niebieskiej nie przeszła bramy, 

Was tym światłem i kadzidłem 

Zapraszamy, zaklinamy. 

CHÓR

Mówcie, komu czego braknie, 

Kto z was pragnie, kto z was łaknie. 

GUŚLARZ

A toż czy obraz Bogarodzicy? 

Czyli anielska postać? 

Jak lekkim rzutem obręcza 

Po obłokach zbiega tęcza, 

By z jeziora wody dostać, 

Tak ona świeci w kaplicy. 

Do nóg biała spływa szata, 

Włos z wietrzykami swawoli, 

Po jagodach uśmiech lata, 

Ale w oczach łza niedoli. 

GUŚLARZ I STARZEC

Do nóg biała spływa szata, 

Włos z wietrzykami swawoli, 

Po jagodach uśmiech lata, 

Ale w oczach łza niedoli. 

GUŚLARZ I DZIEWCZYNA

GUŚLARZ

Na głowie ma kraśny wianek²⁴, 

W ręku zielony badylek, 

A przed nią bieży²⁵ baranek, 

A nad nią leci motylek. 

Na baranka bez ustanku 

Woła: baś, baś, mój baranku, 

Baranek zawsze z daleka: 

Motylka rózeczką goni 

I już, już trzyma go w dłoni; 

Motylek zawsze ucieka. 

DZIEWCZYNA

Na głowie mam kraśny wianek, 

W ręku zielony badylek, 

Przede mną bieży baranek, 

Nade mną leci motylek. 

Na baranka bez ustanku 

Wołam: baś, baś, mój baranku, 

Baranek zawsze z daleka; 

Motylka rózeczką gonię 

I już, już chwytam go w dłonie; 

Motylek zawsze ucieka. 

DZIEWCZYNA

Tu niegdyś w wiosny poranki 

Najpiękniejsza z tego sioła, 

Zosia pasając baranki 

Skacze i śpiewa wesoła. 

La la la la 

Oleś za gołąbków parę 

Chciał raz pocałować w usta; 

Lecz i prośbę, i ofiarę 

Wyśmiała dziewczyna pusta. 

La la la la 

Józio dał wstążkę pasterce, 

Antoś oddał swoje serce; 

Lecz i z Józia, i z Antosia 

Śmieje się pierzchliwie Zosia²⁶. 

La la la la 

Tak, Zosią byłam, dziewczyną z tej wioski. 

Imię moje u was głośne, 

Że chociaż piękna, nie chciałam zamęścia 

I dziewiętnastą przeigrawszy wiosnę, 

Umarłam nie znając troski 

Ani prawdziwego szczęścia. 

Żyłam na świecie; lecz, ach! nie dla świata! 

Myśl moja, nazbyt skrzydlata, 

Nigdy na ziemskiej nie spoczęła błoni. 

Za lekkim zefirkiem goni, 

Za muszką, za kraśnym wiankiem, 

Za motylkiem, za barankiem; 

Ale nigdy za kochankiem. 

Pieśni i fletów słuchałam rada: 

Często, kiedy sama pasę, 

Do tych pasterzy goniłam stada, 

Którzy mą wielbili krasę; 

Lecz żadnego nie kochałam. 

Za to po śmierci nie wiem, co się ze mną dzieje, 

Nieznajomym ogniem pałam; 

Choć sobie igram do woli, 

Latam, gdzie wietrzyk zawieje, 

Nic mię nie smuci, nic mię nie boli, 

Jakie chcę, wyrabiam cuda. 

Przędę sobie z tęczy rąbki²⁷, 

Z przezroczystych łez poranku²⁸ 

Tworzę motylki, gołąbki. 

Przecież nie wiem, skąd ta nuda: 

Wyglądam kogoś za każdym szelestem, 

Ach, i zawsze sama jestem! 

Przykro mi, bez ustanku 

Wiatr mną jak piórkiem pomiata. 

Nie wiem, czy jestem z tego, czy z tamtego świata: 

Gdzie się przybliżam, zaraz wiatr oddali, 

Pędzi w górę, w dół, z ukosa: 

Tak pośród pierzchliwej fali 

Wieczną przelatując drogę, 

Ani wzbić się pod niebiosa, 

Ani ziemi dotknąć nie mogę. 

CHÓR

Tak pośród pierzchliwej fali 

Przez wieczne lecąc bezdroże, 

Ani wzbić się pod niebiosa, 

Ani dotknąć ziemi nie może. 

GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duszeczko, 

Żeby się dostać do nieba? 

Czy prosisz o chwałę Boga, 

Czy o przysmaczek słodki? 

Są tu pączki, ciasta, mleczko, 

I owoce, i jagódki. 

Czego potrzebujesz, duszeczko. 

Żeby się dostać do nieba? 

DZIEWCZYNA

Nic mnie, nic mnie nie potrzeba! 

Niechaj podbiegną młodzieńce, 

Niech mię pochwycą za ręce, 

Niechaj przyciągną do ziemi, 

Niech poigram chwilkę z niemi. 

Bo słuchajcie i zważcie u siebie, 

Że według bożego rozkazu: 

Kto nie dotknął ziemi ni razu, 

Ten nigdy nie może być w niebie. 

CHÓR

Bo słuchajmy i zważmy u siebie, 

Że według bożego rozkazu: 

Kto nie dotknął ziemi ni razu, 

Ten nigdy nie może być w niebie, 

GUŚLARZ

do kilku wieśniaków

Darmo bieżycie; to są marne cienie, 

Darmo rączki ściąga biedna, 

Wraz ją spędzi wiatru tchnienie. 

Lecz nie płacz, piękna dziewico! 

Oto przed moją źrenicą 

Odkryto przyszłe wyroki: 

Jeszcze musisz sama jedna 

Latać z wiatrem przez dwa roki, 

A potem staniesz za niebieskim progiem. 

Dziś modlitwa nic nie zjedna. 

Lećże sobie z Panem Bogiem. 

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha! 

Czy widzisz Pański krzyż? 

Nie chciałaś jadła, napoju? 

Zostawże nas w pokoju. 

A kysz, a kysz! 

CHÓR

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha! 

Czy widzisz Pański krzyż? 

Nie chciałaś jadła, napoju? 

Zostawże nas w pokoju. 

A kysz, a kysz! 

Dziewica znika.

GUŚLARZ

Teraz wszystkie dusze razem, 

Wszystkie i każdą z osobna, 

Ostatnim wołam rozkazem! 

Dla was ta biesiada drobna; 

Garście maku, soczewicy 

Rzucam w każdy róg kaplicy. 

CHÓR

Bierzcie, czego której braknie, 

Która pragnie, która łaknie. 

GUŚLARZ

Czas odemknąć drzwi kaplicy. 

Zapalcie lampy i świécy. 

Przeszła północ, kogut pieje, 

Skończona straszna ofiara, 

Czas przypomnieć ojców dzieje. 

Stójcie... 

CHÓR

Cóż to? 

GUŚLARZ

Jeszcze mara! 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

do jednej z wieśniaczek

Pasterko, ot tam w żałobie... 

Wstań, bo czy mi się wydaje, 

Czy ty usiadłaś na grobie? 

Dziatki! patrzajcie, dla Boga! 

Wszak to zapada podłoga 

I blade widmo powstaje; 

Zwraca stopy ku pasterce²⁹ 

I stanęło tuż przy boku. 

Zwraca lice³⁰ ku pasterce, 

Białe lice i obsłony, 

Jako śnieg po nowym roku. 

Wzrok dziki i zasępiony 

Utopił całkiem w jej oku. 

Patrzcie, ach, patrzcie na serce! 

Jaka to pąsowa pręga³¹, 

Tak jakby pąsowa wstęga 

Albo jak sznurkiem korale, 

Od piersi aż do nóg sięga. 

Co to jest, nie zgadnę wcale! 

Pokazał ręką na serce, 

Lecz nic nie mówi pasterce. 

CHÓR

Co to jest, nie zgadniem wcale. 

Pokazał ręką na serce, 

Lecz nic nie mówi pasterce. 

GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duchu młody? 

Czy prosisz o chwałę nieba? 

Czyli o święcone gody? 

Jest dostatkiem mleka, chleba, 

Są owoce i jagody. 

Czego potrzebujesz, duchu młody, 

Żeby się dostać do nieba? 

Widmo milczy.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Odpowiadaj, maro blada! 

Cóż to, nic nie odpowiada? 

CHÓR

Cóż to, nic nie odpowiada? 

GUŚLARZ

Gdy gardzisz mszą i pierogiem. 

Idźże sobie z Panem Bogiem; 

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha! 

Czy widzisz Pański krzyż? 

Nie chciałeś jadła, napoju? 

Zostawże nas w pokoju. 

A kysz, a kysz! 

Widmo stoi.

CHÓR

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha! 

Czy widzisz Pański krzyż? 

Nie chciałeś jadła, napoju? 

Zostawże nas w pokoju. 

A kysz, a kysz! 

GUŚLARZ

Przebóg! cóż to za szkarada? 

Nie odchodzi i nie gada! 

CHÓR

Nie odchodzi i nie gada! 

GUŚLARZ

Duszo przeklęta czy błoga³², 

Opuszczaj święte obrzędy! 

Oto roztwarta podłoga, 

Kędy wszedłeś, wychodź tędy. 

Bo cię przeklnę w imię Boga. 

po pauzie

Precz stąd na lasy, na rzeki, 

I zgiń, przepadnij na wieki! 

Widmo stoi.

Przebóg! cóż to za szkarada? 

I milczy, i nie przepada! 

CHÓR

I milczy, i nie przepada! 

GUŚLARZ

Darmo proszę, darmo gromię, 

On się przeklęctwa nie boi. 

Dajcie kropidło z ołtarza... 

Nie pomaga i kropidło! 

Bo utrapione straszydło 

Jak stanęło, tak i stoi, 

Niemo, głucho, nieruchomie, 

Jak kamień pośród cmentarza. 

CHÓR

Bo utrapione straszydło 

Jak stanęło, tak i stoi, 

Niemo, głucho, nieruchomie, 

Jak kamień pośród cmentarza. 

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

To jest nad rozum człowieczy! 

Pasterko! znasz tę osobę? 

W tym są jakieś straszne rzeczy. 

Po kim ty nosisz żałobę? 

Wszak mąż i rodzina zdrowa? 

Cóż to! nie mówisz i słowa? 

Spojrzyj, odezwij się przecie! 

Czyś ty martwa, moje dziecię? 

Czegóż uśmiechasz się? czego? 

Co w nim widzisz wesołego? 

CHÓR

Czegóż uśmiechasz się, czego? 

Co w nim widzisz wesołego? 

GUŚLARZ

Daj mnie stułę i gromnicę, 

Zapalę, jeszcze poświęcę... 

Próżno palę, próżno święcę, 

Nie znika przeklęta dusza. 

Weźcie pasterkę pod ręce, 

Wyprowadźcie za kaplicę. 

Czegóż oglądasz się, czego? 

Co w nim widzisz powabnego? 

CHÓR

Czegóż oglądasz się? czego? 

Co w nim widzisz powabnego? 

GUŚLARZ

Przebóg, widmo kroku rusza! 

Gdzie my z nią, on za nią wszędzie... 

Co to będzie, co to będzie? 

CHÓR

Gdzie my z nią, on za nią wszędzie. 

Co to będzie, co to będzie? 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Dziady, część IV

Mieszkanie Księdza — stół nakryty, tylko co po wieczerzy — Ksiądz — Pustelnik — dzieci — dwie świece na stole — lampa przed obrazem Najświętszej Panny Marii — na scienie zegar bijący.

Ich hab alle mürbe Leichenschleier auf, die in Särgen lagen — ich entfernte den erhabenen Trost der Ergebung, bloss um mir immer fort zu sagen: „Ach, so war es ja nicht! — Tausend Freuden sind auf ewig nachgeworfen in Grüfte und [du] stehst allein hier und überrechnest sie!” Dürftiger! Dürftiger! Schlage nicht das ganze zerrissene Buch der Vergangenheit auf!... Bist du noch nicht traurig genug?³³

Jean Paul

KSIĄDZ

Dzieci, wstawajmy od stoła! 

Teraz, po powszednim chlebie, 

Klęknijcie przy mnie dokoła, 

Podziękujmy Ojcu w niebie. 

Dzień dzisiejszy³⁴ Kościół święci 

Za tych spółchrześcijan dusze, 

Którzy spomiędzy nas wzięci 

Czyscowe cierpią katusze. 

Za nich ofiarujmy Bogu. 

rozkłada książkę

Oto stosowna nauka. 

DZIECI

czytają

„Onego czasu...” 

KSIĄDZ

Kto tam? kto tam stuka? 

Pustelnik wchodzi ubrany dziwacznie.

DZIECI

Jezus, Maryja! 

KSIĄDZ

Któż to jest na progu? 

zmieszany

Ktoś ty taki?... po co?... na co? 

DZIECI

Ach, trup, trup! upiór, ladaco! 

W imię Ojca!... zgiń, przepadaj! 

KSIĄDZ

Ktoś ty, bracie? odpowiadaj. 

PUSTELNIK

powolnie i smutnie

Trup... trup!... tak jest, moje dziecię. 

DZIECI

Trup... trup... ach! ach! nie bierz tata³⁵! 

PUSTELNIK

Umarły!... o nie! tylko umarły dla świata! 

Jestem pustelnik, czy mnie rozumiecie? 

KSIĄDZ

Skąd przychodzisz tak nierano³⁶? 

Kto jesteś? jakie twe miano³⁷? 

Kiedy się tobie przypatruję z bliska, 

Zdaje się, że cię kiedyś widziałem w tej stronie. 

Powiedz, mój bracie, jakiegoś ty rodu?  

PUSTELNIK

O tak! tak, byłem tutaj... o, dawno! za młodu! 

Przed śmiercią!... będzie trzy lata! 

Lecz co tobie do mego rodu i nazwiska? 

Gdy dzwonią po umarłym, dziad stoi przy dzwonie, 

Pytają ludzie, kto zeszedł ze świata? 

udając dziada

„A na co ta ciekawość? zmów tylko pacierze”. 

Otóż ja także umarły dla świata. 

Na co tobie ciekawość, zmów tylko pacierze. 

Nazwiska. 

patrzy na zegar

jeszcze rano... powiedzieć nie mogę; 

Idę z daleka, nie wiem, z piekła czyli z raju, 

I dążę do tegoż kraju³⁸. 

Mój Księże, pokaż, jeśli wiesz, drogę! 

KSIĄDZ

łagodnie, z uśmiechem

Dróg śmierci pokazywać nie chciałbym nikomu. 

poufale

My, księża, tylko błędne prostujemy ścieżki. 

PUSTELNIK

z żalem

Inni błądzą, Ksiądz w małym, ale własnym domu, 

Czy to na wielkim świecie pokój lub zamieszki, 

Czy gdzie naród upada, czy kochanek ginie, 

O nic nie dbasz usiadłszy z dziećmi przy kominie. 

A ja się męczę w słotnej, ciemnej porze! 

Słyszysz, jaki szturm na dworze? 

Czy widzisz łyskanie gromu? 

ogląda się

Błogosławione życie w małym, własnym domu! 

śpiewa

Kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy, 

I noc ma spokojną, i dzień nietęskliwy³⁹. 

W cichym, własnym domu! 

śpiewa

Z pałaców sterczących dumnie⁴⁰ 

Znijdź, piękna, do mojej chatki; 

Znajdziesz u mnie świeże kwiatki, 

Czułe serce znajdziesz u mnie. 

Widzisz ptasząt zalecanki, 

Słyszysz srebrny szmer strumyka; 

Dla kochanka i kochanki 

Dosyć domku pustelnika. 

KSIĄDZ

Kiedy tak chwalisz mój dom i kominek, 

Patrz, oto ogień służąca nakłada, 

Siądź i pogrzej się; tobie potrzebny spoczynek. 

PUSTELNIK

Pogrzej się! dobra, Księże, arcyprzednia rada! 

śpiewa pokazując na piersi

Nie wiesz, jaki tu żar płonie, 

Mimo deszczu, mimo chłodu, 

Zawsze płonie! 

Nieraz chwytam śniegu, lodu, 

Na gorącym cisnę łonie; 

I śnieg tonie, i lód tonie, 

Z piersi moich para bucha, 

Ogień płonie! 

Stopiłby kruszce i głazy, 

Gorszy niż ten tysiąc razy, 

pokazując kominek

Milion razy! 

I śnieg tonie, i lód tonie, 

Z piersi moich para bucha, 

Ogień płonie! 

KSIĄDZ

na stronie

Ja swoje, a on swoje; — nie widzi, nie słucha. 

do Pustelnika

Jednak do nitki przemoczony wszystek, 

Zbladłeś, przeziąbłeś strasznie, drżysz jak listek. 

Ktokolwiek jesteś, długą przejść musiałeś drogę. 

PUSTELNIK

Kto jestem?... jeszcze rano⁴¹... powiedzieć nie mogę. 

Idę z daleka, nie wiem, z piekła czyli z raju, 

A dążę do tegoż kraju. 

Tymczasem małą dam tobie przestrogę. 

KSIĄDZ

na stronie

Trzeba z nim, widzę, innego sposobu. 

PUSTELNIK

Pokaż... wszak dobrze wiesz do śmierci drogę? 

KSIĄDZ

Dobrze, gotówem⁴² na wszelkie usługi, 

Lecz od twojego wieku aż do grobu 

Gościniec jest arcydługi. 

PUSTELNIK

z pomieszaniem i smutnie sam do siebie

Ach, tak prędko przebiegłem gościniec tak długi! 

KSIĄDZ

Dlatego jesteś znużony i chory. 

Posil się; wraz przyniosę jadło i napoje. 

PUSTELNIK

z obłąkaniem

A potem pójdziem? 

KSIĄDZ

z uśmiechem

Zróbmy na drogę przybory. 

Czy dobrze? 

PUSTELNIK

z roztargnieniem i nieuwagą

Dobrze. 

KSIĄDZ

Chodźcie, dzieci moje! 

Oto mamy w domu gościa; 

Nim ja powrócę, bawcie jegomościa. 

odchodzi

DZIECKO

oglądając

Czemu waspan tak jesteś dziwacznie ubrany? 

Jak strach albo rozbójnik, co to mówią w bajce, 

Z różnych kawałków sukmany, 

Na skroniach trawa i liście, 

Wytarte płótno, przy pięknej kitajce⁴³? 

postrzega sztylet, Pustelnik chowa

Jaka to na sznurku blacha? 

Różne paciorki, wstążek okrajce? 

Cha cha cha cha! 

Dalibóg, waspan wyglądasz na stracha! 

Cha cha cha cha! 

PUSTELNIK

zrywa się i jakby przypomina się

O dziatki, wy się ze mnie śmiać nie powinniście! 

Słuchajcie, znałem pewną kobietę za młodu, 

Tak jak ja nieszczęśliwą, z takiego powodu! 

Miała takąż sukienkę i na głowie liście. 

Gdy weszła do wsi, cała wieś nawałem, 

Urągając się z jej biedy, 

Pędzi, śmieje się, wykrzyka, 

Podrzyźnia, palcem wytyka: 

Ja się raz tylko, raz tylko zaśmiałem! 

Kto wie, jeśli nie za to?... słuszne sądy boże! 

Lecz któż mógł przewidzieć wtedy, 

Że ja podobną sukienkę włożę? 

Ja byłem taki szczęśliwy! 

śpiewa

Kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy, 

I noc ma spokojną, i dzień nietęskliwy. 

Ksiądz przychodzi z winem i talerzem.

PUSTELNIK

z wymuszoną wesołością

Księże, a lubisz ty smutne piosenki? 

KSIĄDZ

Nasłuchałem się ich w życiu dosyć, Bogu dzięki! 

Lecz nie traćmy nadziei, po smutkach wesele⁴⁴. 

PUSTELNIK

śpiewa

A odjechać od niej nudno⁴⁵, 

A przyjechać do niej trudno!⁴⁶ 

Prosta piosenka, ale dobrą myśl zawiera! 

KSIĄDZ

No! potem o tym, teraz zajrzyjmy do misy. 

PUSTELNIK

Prosta pieśń! o! w romansach znajdziesz lepszych wiele! 

z uśmiechem, biorąc książki z szafy

Księże, a znasz ty żywot Heloisy⁴⁷? 

Znasz ogień i łzy Wertera⁴⁸? 

śpiewa

Tylem wytrwał, tyle wycierpiałem, 

Chyba śmiercią bole się ukoją; 

Jeślim płochym obraził zapałem; 

Tę obrazę krwią okupię moją⁴⁹⁵⁰. 

dobywa sztylet

KSIĄDZ

wstrzymuje

Co to ma znaczyć?... szalony! czy można? 

Odbierzcie mu żelazo, rozdejmijcie⁵¹ pięście. 

Jesteś ty chrześcijanin? taka myśl bezbożna! 

Znasz ty Ewangeliją? 

PUSTELNIK

A znasz ty nieszczęście? 

chowa sztylet

Ale dobrze! nie trzeba chwytać się przed porą, 

patrzy na zegar

Skazówka na dziewiątej i trzy świece⁵² gorą! 

śpiewa

Tylem wytrwał, tyle wycierpiałem, 

Chyba śmiercią bole się ukoją; 

Jeślim płochym obraził zapałem, 

Tę obrazę krwią okupię moją. 

Za coś dla mnie tyle ulubiona? 

Za com z twoim spotkał się wejrzeniem? 

Jednąm wybrał z tylu dziewcząt grona, 

I ta cudzym przykuta pierścieniem! 

Ach, jeśli ty Getego znasz w oryginale, 

Gdyby przy tym jej głosek i dźwięk fortepianu! 

Ale cóż? ty o boskiej tylko myślisz chwale, 

Oddany twego tylko powinnościom stanu. 

przerzucając książkę

Wszakże lubisz książki świeckie?... 

Ach, te to, książki zbójeckie! 

ciska książką

Młodości mojej niebo i tortury! 

One zwichnęły osadę mych skrzydeł 

I wyłamały do góry, 

Że już nie mogłem na dół skręcić lotu. 

Kochanek przez sen tylko widzianych mamideł; 

Nie cierpiąc rzeczy ziemskich nudnego obrotu, 

Gardzący istotami powszedniej natury, 

Szukałem, ach! szukałem tej boskiej kochanki, 

Której na podsłonecznym nie bywało świecie, 

Którą tylko na falach wyobraźnej pianki 

Wydęło tchnienie zapału, 

A żądza w swoje własne przystroiła kwiecie. 

Lecz gdy w czasach tych zimnych nie ma ideału, 

Przez teraźniejszość w złote odleciałem wieki, 

Bujałem po zmyślonym od poetów niebie, 

Goniąc i błądząc, w błędach nieznużony goniec; 

Wreszcie, na próżno zbiegłszy kraj daleki, 

Spadam i już się rzucam w brudne uciech rzeki: 

Nim rzucę się, raz jeszcze spojrzę koło siebie! 

I znalazłem ją na koniec! 

Znalazłem ją blisko siebie, 

Znalazłem ją!... ażebym utracił na wieki! 

KSIĄDZ

Podzielam twoję boleść, nieszczęśliwy bracie! 

Lecz może jest nadzieja? są różne sposoby... 

Słuchaj, czy już od dawna doświadczasz choroby? 

PUSTELNIK

Choroby? 

KSIĄDZ

Czy już dawno płaczesz po twej stracie? 

PUSTELNIK

Jak dawno? dałem słowo, powiedzieć nie mogę; 

Kto inny powie tobie. Mam ja towarzysza, 

Zawżdy z nim razem odbywamy drogę! 

ogląda się

Ach, tu tak ciepło, wygodna zacisza; 

A na podwórzu wicher, gromy, burza sroga! 

Mój towarzysz zapewne biedny drży u proga! 

Gdy nas razem wyroki nielitośne pędzą, 

Dobry Księże, i jego przyjmij na gospodę. 

KSIĄDZ

Nigdy nie zamykałem drzwi moich przed nędzą. 

PUSTELNIK

Ale stój, stój, mój bracie, ja sam go przywiodę. 

odchodzi

DZIECIĘ

Cha cha cha! tato, co się jemu dzieje? 

Biega i gada ani to, ni owo. 

Jakie dziwaczne ubiory! 

KSIĄDZ

Dzieci, będzie ten płakał, kto się z płaczu śmieje! 

Nie śmiejcie się! to człowiek bardzo biedny, chory. 

DZIECI

Chory? a on tak biega, wygląda tak zdrowo! 

KSIĄDZ

Zdrów na twarzy, lecz w sercu głębokie ma rany. 

PUSTELNIK

ciągnąc gałąź jedliny

Chodź, bracie, chodź tu!... 

KSIĄDZ

do Dzieci

On ma rozum pomieszany. 

PUSTELNIK

do jodły

Chodź, bracie, nie lękaj się dobrego księżyny. 

DZIECI

Tato! ach, patrzaj, co on w ręku niesie: 

Jak zbójca z wielką gałęzią jedliny. 

PUSTELNIK

do Księdza, ukazując gałąź

Pustelnik przyjaciela znajdzie chyba w lesie! 

Może cię zdziwia jego postać? 

KSIĄDZ

Czyja? 

PUSTELNIK

Mojego przyjaciela. 

KSIĄDZ

Jako? tego kija? 

PUSTELNIK

Niezgrabny, jak mówiłem, wychowany w lesie. 

Przywitaj się! 

podnosi gałąź

DZIECI

Co robisz? co robisz? ach, zbójca! 

Pójdźże precz, rozbójniku, nie zabij nam ojca! 

PUSTELNIK

O, prawda, moje dziatki, jest to wielki zbójca! 

Ale on tylko sam siebie rozbija! 

KSIĄDZ

Upamiętaj się, bracie; do czego ta jodła? 

PUSTELNIK

Jodła? a, Ksiądz uczony! o głowo ty, głowo! 

Przypatrz się lepiej, poznaj gałąź cyprysową; 

To pamiątki rozstania, mego losu godła. 

bierze książki

Weź księgę, i odczytaj dzieje zeszłych wieków: 

Dwie były poświęcone krzewiny u Greków. 

Kto kochał, od swej lubej ukochany wzajem, 

Błogie włosy mirtowym przyozdabiał majem. 

po pauzie

Jej ręką ułamana gałąź cyprysowa 

Zawsze mi przypomina ostatnie „bądź zdrowa!” 

Przyjąłem ją, schowałem, dotąd wiernie służy! 

Nieczuła, lepsza od tych niby czułych ludzi. 

Jej płacz mój nie rozśmiesza i skarga nie nudzi; 

Jedna mi pozostała, z przyjaciół tak wielu! 

Wszystkie tajniki serca mojego posiada; 

Jeśli chcesz o mnie wiedzieć, pytaj, przyjacielu, 

Zostawię was sam na sam, niech resztę wygada. 

do gałęzi

Powiedz, jak dawno płaczę lubej straty. 

Dawno to być musiało! przed dawnymi laty! 

Pamiętam, kiedy cyprys przyjąłem z jej ręki 

Był to listeczek taki, ot taki maleńki; 

Zaniosłem, posadziłem na piasku, daleko... 

I gorącą łez moich polewałem rzeką. 

Patrz, jaka z liścia gałązka urosła, 

Jaka gęsta i wyniosła! 

Kiedy mię boleść ostatnia dotłoczy, 

Nie chcąc na zagniewane poglądać niebiosa⁵³, 

Okryłem mój grobowiec cieniem tych warkoczy. 

z łagodnym uśmiechem

Ach, taki właśnie był kolor jej włosa 

Jak te cyprysu gałązki! Chcesz? pokażę. 

szuka i ciągnie od piersi

Nie mogę odpiąć tej zawiązki. 

coraz z większym sileniem się

Zawiązka miękka... z warkocza dziewicy... 

Lecz skorom tylko położył na łonie, 

Opasała mię wkoło na kształt włosiennicy; 

Pierś przejada... w ciało tonie!... 

Tonie, tonie, i wkrótce przetnie mi oddechy! 

Wiele cierpię! ach! bo też wielkie moje grzechy! 

KSIĄDZ

Uspokój się, uspokój! Przyjm słowo pociechy! 

Ach, tak okropne bole, moje dziecię, 

Za twe na ziemi jakieżkolwiek grzechy 

Przyjmie w rachunku Bóg na tamtym świecie! 

PUSTELNIK

Grzechy? i proszę, jakież moje grzechy? 

Czyliż niewinna miłość wiecznej godna męki? 

Ten sam Bóg stworzył miłość, który stworzył wdzięki. 

On dusze obie łańcuchem uroku 

Powiązał na wieki z sobą! 

Wprzód, nim je wyjął ze światłości stoku, 

Nim je stworzył i okrył cielesną żałobą, 

Wprzódy je powiązał z sobą! 

Teraz, kiedy złych ludzi odłącza nas ręka, 

Rozciąga się ten łańcuch, ale się nie spęka! 

Czucia nasze dzielącej uległe przeszkodzie, 

Chociaż nigdy nie mogą napotkać się z bliska, 

Przecież zawżdy po jednym biegają obwodzie, 

Łańcuchem od jednego skreślone ogniska. 

KSIĄDZ

Jeżeli Pan Bóg złączył, ludzie nie rozłączą! 

Może się troski wasze pomyślnie zakończą. 

PUSTELNIK

Chyba tam! gdy nad podłym wzbijemy się ciałem, 

Złączy się znowu jedność, dusza z duszą zleje; 

Bo tutaj wszelkie dla nas umarły nadzieje, 

Tutaj ja się z mą lubą na wieki rozstałem! 

po pauzie

Obraz tego rozstania dotąd w myśli stoi. 

Pamiętam, śród jesieni... przy wieczornym chłodzie; 

Jutro miałem wyjechać... błądzę po ogrodzie! 

W rozmyślaniu, w modlitwach szukałem tej zbroi, 

Którą bym odział serce, miękkie z przyrodzenia, 

I wytrzymał ostatni pocisk jej spojrzenia! 

Błądziłem po zaroślach, gdzie mnie oczy niosą. 

Noc była najpiękniejsza! 

Pamiętam dziś jeszcze: 

Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze, 

Cała ziemia kroplistą połyskała rosą. 

Doliny mgła odziewa jakby morze śniegu, 

Z tej strony chmura gruba napędzała lawy⁵⁴, 

A z tamtej strony księżyc przezierał bladawy, 

Gwiazdy toną w błękicie po nocnym obiegu. 

Spojrzę... jak raz nade mną świeci gwiazdka wschodnia⁵⁵; 

O, znam ją odtąd dobrze, witamy się co dnia! 

Spojrzę na dół... na szpaler... patrz, tam przy altanie, 

Ujrzałem ją niespodzianie! 

Suknią między ciemnymi bielejąca drzewy 

Stała w miejscu, grobowej podobna kolumnie; 

Potem biegła, jak lekkie zefiru powiewy, 

Oczy zwrócone w ziemię... nie spojrzała ku mnie! 

A lica jej bardzo blade. 

Nachylam się, zajrzę z boku, 

I dojrzałem łezkę w oku; 

Jutro, rzekłem, jutro jadę! 

„Bądź zdrów!” — odpowie z cicha: ledwie posłyszałem, 

„Zapomnij!”... Ja zapomnę? o! rozkazać snadno⁵⁶! 

Rozkaż, luba, twym cieniom, niechaj wraz przepadną 

I niech zapomną biegać za twym ciałem!... 

Rozkazać snadno! 

Zapomnij!! 

śpiewa

Przestań płakać, przestań szlochać 

Idźmy każdy w swoją drogę, 

Ja cię wiecznie będę... 

urywa śpiewanie

wspominać, 

kiwa głową

śpiewa

Ale twoją być nie mogę! 

Wspominać tylko?... jutro, jutro jadę! 

Chwytam za rączki i na piersi kładę. 

śpiewa

Najpiękniejsza, jak aniołek raju, 

Najpiękniejsza ze wszystkich dziewica, 

Wzrok niebieski, jako słońce w maju, 

Odstrzelone od modrych wód lica. 

Pocałunek jej, ach, nektar boski! 

Jako płomień chwyta się z płomieniem, 

Jak dwóch lutni zlewają się głoski 

Harmonijnym ożenione brzmieniem. 

Serce z sercem zbiega, zlatuje się, ściska, 

Lica, usta łączą się, drżą, palą, 

Dusza wionie w duszę... niebo, ziemia pryska 

Roztopioną dokoła nas falą⁵⁷⁵⁸! 

Księże! o nie! ty tego nie czujesz obrazu! 

Ty cukrowych ust lubej nie tknąłeś ni razu! 

Niech ludzie świeccy bluźnią, szaleją młokosy, 

Serce twe skamieniało na natury głosy. 

O luba, zginąłem w niebie, 

Kiedym raz pierwszy pocałował ciebie! 

śpiewa

Pocałunek jej, ach, nektar boski! 

Jako płomień chwyta się z płomieniem, 

Jak dwóch lutni zlewają się głoski 

Harmonijnym ożenione brzmieniem. 

chwyta Dziecię i chce pocałować; Dziecię ucieka

KSIĄDZ

Czegóż boisz się sobie równego człowieka? 

PUSTELNIK

Przed nieszczęśliwym, ach, wszystko ucieka, 

Jakby przed straszydłem z piekła! 

Ach, tak! i ona przede mną uciekła! 

„...Bądź zdrów!”... i w długiej ulicy 

Niknie na kształt błyskawicy. 

do Dzieci

I czegóż ona przede mną uciekła? 

Czylim ją śmiałym przeraził wejrzeniem? 

Czyli słówkiem lub skinieniem? Muszę przypomnieć! 

przypomina

Tak się w głowie kręci!... 

Nie! nie! ja wszystko widzę jak na dłoni, 

Nie zgubiłem żadnego wyrazu z pamięci; 

Dwa tylko słowa powiedziałem do niej. 

z żalem

Księże, dwa tylko słowa! 

„Jutro! bądź zdrowa!” 

„Bądź zdrów!...” Gałązkę odrywa, podaje...: 

„Oto jest, rzekła: co nam tu 

na ziemię pokazuje

zostaje! 

Bądź zdrów!” — i w długiej ulicy⁵⁹ 

Niknie na kształt błyskawicy! 

KSIĄDZ

Młodzieńcze, ja głęboko czuję, co cię boli! 

Lecz słuchaj, są tysiące biedniejszych od ciebie. 

Ja sam już nie na jednym płakałem pogrzebie. 

Po ojcu i po matce już mówię pacierze, 

Dwoje małych dziateczek aniołkami w niebie; 

Ach, i moja wspólniczka szczęścia i niedoli, 

Małżonka moja, którą kochałem tak szczerze!... 

Ale cóż robić? Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze! 

Niechaj się dzieje według Jego świętej woli! 

PUSTELNIK

mocno

Żona? 

KSIĄDZ

Ach, to wspomnienie serce mi rozdarło! 

PUSTELNIK

Jak to? gdzie się obrócę, wszyscy płaczą żony! 

Lecz ja nie winien, twojej nie widziałem żony! 

spostrzega się

Słuchaj! przyjmij pociechę, małżonku strapiony, 

Żona twoja przed śmiercią już była umarłą! 

KSIĄDZ

Jak to? 

PUSTELNIK

mocniej

Gdy na dziewczynę zawołają: żono! 

Już ją żywcem pogrzebiono! 

Wyrzeka się przyjaciół, ojca, matki, brata, 

Nawet... słowem, całego wyrzeka się świata, 

Skoro stanęła na cudzym progu! 

KSIĄDZ

Chociaż wyznania twoje mgła żalu pokrywa, 

Wszakże ta, której płaczesz, jest podobno żywa? 

PUSTELNIK

z ironią

Żywa? właśnie jest za co podziękować Bogu! 

Żywa? jako? nie wierzysz! cóż się tobie zdaje? 

Poprzysięgnę, uklęknę, palce na krzyż złożę, 

Ona umarła i ożyć nie może!... 

po pauzie z wolna

Ależ bo różne są śmierci rodzaje: 

Jedna śmierć jest pospolita. 

Śmiercią tą starzec, kobieta, 

Dziecię, mąż, słowem, tysiące 

Ludzi umiera co chwila; 

I taką śmiercią Maryla, 

Którą widziałem na łące. 

śpiewa

Tam u Niemnowej odnogi, 

Tam u zielonej rozłogi, 

Jaki to sterczy kurhanek? 

Spodem uwieńczon jak w wianek, 

W maliny, ciernie i głogi... 

przestaje śpiewać

Ach, i to jest widok srogi, 

Kiedy piękność w życia kwiecie, 

Ledwie wschodząca na świecie, 

Żegnać się musi z lubym jeszcze światem! 

Patrz, patrz, blada na pościeli, 

Jak na obłoczkach mglisty poranek! 

Z płaczem dokoła stanęli: 

I smutny ksiądz u łóżka, 

I smutniejsza czeladka, 

I smutniejsza od niej drużka, 

I smutniejsza od nich matka, 

I najsmutniejszy kochanek. 

Patrz, uchodzi z lica krasa, 

Wzrok zapada i zagasa, 

Ale jeszcze, jeszcze świeci; 

Usta, gdzie się róża kwieci, 

Więdną, gubią blask szkarłatu. 

I jak z piwoniji kwiatu 

Wycięty wąski listeczek, 

Taka siność jej usteczek. 

Podniosła głowę nad łóżko, 

Rzuciła na nas oczyma: 

Głowa opada na łóżko, 

W twarzyczce bladość opłatka. 

Ręce stygną, a serduszko 

Bije z cicha, bije z rzadka, 

Już stanęło, już jej nié ma; 

Oko to, niegdyś podobne słonku... 

Czy widzisz, Księże, pierścienie? 

Smutna pamiątka została! 

Jak w pierścionku 

Brylant pała, 

Takie jaśniały w oczach płomienie. 

Lecz iskra duszy już się nie pali! 

Błyszczą one jak rdzeni spróchniałej światełka, 

Jak na gałązkach wody perełka, 

Kiedy ją wicher skrysztali. 

Podniosła głowę nad łóżko, 

Rzuciła na nas oczyma, 

Głowa opada na łóżko, 

W twarzyczce bladość opłatka, 

Ręce stygną, a serduszko 

Bije z cicha, bije z rzadka. 

Już stanęło... już jej nié ma! 

DZIECIĘ

Umarła! ach, jaka szkoda! 

Słuchając płakałem szczerze. 

Czy to znajoma twoja, czy siostrzyczka młoda? 

Ale nie płacz, niechaj jej wieczny pokój świeci, 

Będziemy za nię co dzień mówili pacierze. 

PUSTELNIK

To jedna śmierć, moje dzieci; 

Ale jest straszniejsza druga, 

Bo nie umarza od razu, 

Powolna, bolesna, długa: 

Śmierć ta dwie społem osoby ugodzi, 

Lecz moje tylko zabija nadzieje, 

Drugiej bynajmniej nie szkodzi. 

Ona żyje, ona chodzi, 

Kilka drobnych łez wyleje, 

Potem w niej czucie rdzawieje, 

I została na kształt głazu. 

Ach, dwie osoby uderza od razu! 

Lecz moje tylko zabiła nadzieje, 

A jej bynajmniej nie szkodzi! 

Kwitnie życiem, kwitnie zdrowiem. 

Taką śmiercią umarła... kto? o nie... nie powiem! 

Nieprawdaż, dzieci? straszniejsza daleko, 

Gdy trup z rozwartą, ot tak, powieką. 

Dzieci uciekają.

Jednak umarła!... Kiedy płaczę, ręce łamię, 

Zbiegli się ludzie dokoła, 

Wyciągają długie szyje, 

Jeden mówi, że ja kłamię, 

Drugi potrąca i woła: 

„Patrz, szaleńcze, ona żyje!” 

do Księdza

Nie wierz, choćby ci szyderce 

Po tysiąc razy mówili: 

Słuchaj, co mówi to serce: 

Nie masz, nie masz Maryli! 

po pauzie

Jeszcze rodzaj śmierci trzeci: 

Śmierć wieczna⁶⁰, jak Pismo mówi. 

Biada, biada człowiekowi, 

Którego ta śmierć zabierze! 

Tą śmiercią może ja umrę⁶¹, dzieci; 

Ciężkie, ciężkie moje grzechy! 

KSIĄDZ

Przeciwko światu i przeciwko sobie 

Cięższe twoje, niżeli przeciw Bogu, grzechy. 

Człowiek nie jest stworzony na łzy i uśmiechy, 

Ale dla dobra bliźnich swoich, ludzi. 

Jakkolwiek w twardej Bóg doświadcza próbie, 

Zapomnij o swym proszku, zważ na ogrom świata. 

Ta myśl wielka pomniejsze zapały przystudzi. 

Sługa boży pracuje do późnego lata, 

Gnuśnik tylko zawczasu zamyka się w grobie⁶², 

Nim go Pan trąbą straszliwą przebudzi. 

PUSTELNIK

zdziwiony

Księże! a to są czary? sztuka niepojęta! 

na stronie

Musi posiadać czarodziejskie sztuki, 

Albo też nas podsłuchał i wszystko pamięta. 

do Księdza

Wszak ja od niej słyszałem też same nauki! 

Cała rzecz słowo w słowo jak z ust jej wyjęta, 

Przy owym pożegnaniu, owego wieczora. 

z ironią

Właśnie, właśnie to była do kazania pora! 

Słyszałem od niej słówek pięknobrzmiących wiele: 

„Ojczyzna i nauki, sława, przyjaciele!” 

Lecz teraz groch ten całkiem od ściany odpada, 

Ja sobie spokojnie drzemię. 

Kiedyś duch mój przy wieszczym zapalał się rymie, 

Kiedyś budził mię ze snu tryumf Milcyjada. 

śpiewa

Młodości, ty nad poziomy 

Wylatuj, a okiem słońca 

Ludzkości całe ogromy 

Przeniknij z końca do końca!⁶³ 

Już tchnienie jej rozwiało te kształty olbrzymie! 

Został się lekki cienik, mara blada, 

Drobniuchne źdźbła odłamki, 

Które lada motyl spasa, 

Które by ona mogła wciągnąć z odetchnieniem; 

A ona chce budować na tym proszku zamki! 

Zrobiwszy mnie komarem, chce zmienić w Atlasa⁶⁴ 

Dźwigającego nieba kamiennym ramieniem. 

Na próżno! jedna tylko iskra jest w człowieku, 

Raz tylko w młodocianym zapala się wieku. 

Czasem ją oddech Minerwy⁶⁵ roznieci, 

Wtenczas nad ciemne plemiona 

Powstaje mędrzec, i gwiazda Platona 

W długie wieki wieków świeci. 

Iskrę tę jeśli duma rozżarzy w pochodnie, 

Wtenczas zagrzmi bohater, pnie się do szkarłatu⁶⁶ 

Przez wielkie cnoty i przez większe zbrodnie, 

I z pastuszego kija robi berło światu 

Albo skinieniem oka stare trony wali. 

po pauzie, z wolna

Czasem tę iskrę oko niebianki zapali, 

Wtenczas trawi się w sobie, świeci sama sobie 

Jako lampa w rzymskim grobie. 

KSIĄDZ

O nieszczęśliwy zapaleńcze młody! 

W żalach, które tak mocno zraniona pierś jąka, 

Że nie jesteś zbrodniarzem, odkrywam dowody; 

I że piękność, za którą twój się rozum błąka, 

Nie z samej tylko powabna urody. 

Jak z zapałem kochałeś, tak naśladuj godnie 

Myślenia i uczucia niebieskiej istoty. 

Zbrodniarz ją kochający wróciłby do cnoty, 

A ty niby cnotliwy, puszczasz się na zbrodnie! 

Jakakolwiek przeszkoda tutaj was rozdwoi: 

Idą ku sobie gwiazdy, choć je mgły zaciemią, 

Mgła zniknie, gwiazda z gwiazdą na wieki się spoi, 

Łańcuchy tu wiążące prysną razem z ziemią, 

A tam nad ziemią znowu poznają się swoi, 

I namiętność, choć zbytnią, Pan Bóg wam przebaczy. 

PUSTELNIK

Jako? ty wiesz o wszystkim? co to wszystko znaczy? 

udaje głos Księdza

Jej serce równie święte, jak powabne lice! 

Łańcuch, który tu wiąże, nad ziemią opadnie! 

Ty wiesz o wszystkim, ty nas podsłuchałeś zdradnie, 

Wyłudziłeś tajemnicę 

Ukrywaną w sercu na dnie, 

O której przyjaciele nie wiedzą najszczersi. 

Bo jednę rękę na cyprysu drzewie, 

A drugą kładąc na piersi, 

Zaprzysięgliśmy milczeć, i nikt o tym nie wie. 

Ale tak, przypominam... tak, jednego razu, 

Kiedy przez czarodziejski pędzla wynalazek 

Odkradzione jej wdzięki przeniosłem w obrazek, 

Przyjaciołom okazać chciałem cud obrazu. 

Lecz to, co mnie unosi, ich nawet nie ruszy, 

Czułość dla nich zabawą, która nam potrzebą; 

Nie mają oka duszy, nie przejrzą do duszy! 

Zimnym cyrklem chcą mierzyć piękności zalety! 

Jak wilk lub jak astronom patrzają na niebo. 

Inny jest wzrok pasterza, kochanka, poety. 

Ach! ja tak ją na martwym ubóstwiam obrazku, 

Że nie śmiem licem skazić jej bezbronnych ustek, 

I gdy dobranoc daję przy księżyca blasku 

Albo jeśli w pokoju lampa jeszcze płonie, 

Nie śmiem rozkryć mych piersi, z szyi odpiąć chustek, 

Nim jej liskiem cyprysu oczu nie zasłonię. 

A moi przyjaciele!... żałuję pośpiechu!... 

Jeden, gdy ubóstwienie w oku moim czyta, 

Ledwie zgryzioną wargą nie upuścił śmiechu, 

I rzekł ziewając: „At sobie kobieta!” 

Drugi przydał: „Jesteś dziecko!”... 

Ach, ten to starzec z swoim przeklętym rozumem 

Pewnie wydał nas zdradziecko! 

coraz z większym pomieszaniem

Opowiedział na rynku, przed dziećmi, przed tłumem; 

A ktoś z tych dziatek, albo z gawiedzi, 

Przyszedł i księdzu wyznał na spowiedzi... 

z największym obłąkaniem

Możeś ty mnie podstępnie badał na spowiedzi? 

KSIĄDZ

I na cóż nam te zdrady, spowiedź i podstępy? 

Chociaż się dziwnym kłębkiem twoja żałość gmatwa, 

Lecz czyj wzrok na bieg czucia nie jest całkiem tępy, 

Temu do wywikłania tajemnica łatwa. 

PUSTELNIK

Prawda! lecz to są ludzkiej własności narowy⁶⁷, 

Że, co dzień cały w sercu tkwi boleśnie, 

Na noc przechodzi do głowy: 

Wtenczas człowiek sam nie wie, co rozplecie we śnie. 

Dawno, dawno!... raz miałem przypadek ten samy. 

Po pierwszym z nią widzeniu wróciwszy do domu 

Poszedłem spać, ni słówka nie mówiąc nikomu. 

Nazajutrz, gdy dzień dobry przyniosłem dla mamy: 

„Co to jest, mówi do mnie, żeś taki pobożny? 

Modlisz się przez noc całą, wzdychasz nieustannie 

I litaniją mówisz o Najświętszej Pannie⁶⁸”. 

Zrozumiałem i na noc zamknąłem podwoje, 

Ale teraz nie mogę być równie ostrożny. 

Nie mam domu; gdzie przyjdę, tam posłanie moje, 

A często przez sen gadam... w myślach jak na fali! 

Ustawna burza, zawieja, 

Błyśnie i zmierzchnie, 

Mnóstwo się zarysów skleja, 

W jakieś tworzydło ocali⁶⁹, 

I znowu pierzchnie. 

Jeden tylko obrazek na zawsze wyryty, 

Czy rzucam się na piasek i patrzę w głąb ziemną, 

Błyszczy jak księżyc w wodzie odbity: 

Nie mogę dostać, lecz błyszczy przede mną; 

Czyli wzrokiem od ziemi strzelę na błękity, 

Za moim wzrokiem dokoła 

Płynie i postać anioła 

Aż na górne nieba szczyty. 

Potem jak orlik na żaglach pierza 

patrząc w górę

Stanie w chmurze i z wysoka, 

Nim sam upadnie na zwierza, 

Już go zabił strzałą oka; 

Nie wzrusza się i z lekka w jednym miejscu chwieje, 

Jakby uplatany w sidło 

Albo do nieba przybity za skrzydło: 

Tak właśnie ona nade mną jaśnieje! 

śpiewa

Czyli słońce światu płonie, 

Czy noc wciąga szatę ciemną; 

Jej wyglądam, za nią gonię, 

Zawsze przy mnie, lecz nie ze mną! 

Otóż, gdy ona stanie przed mymi oczyma, 

A sam jestem na polu albo w gajów cieniu, 

Na próżno każę milczeć, język nie dotrzyma, 

Przemówię do niej słówko, nazwę po imieniu, 

A zły człowiek podsłucha. 

Tak właśnie dziś rano 

Zdradliwie mię podsłuchano. 

Ranek był... wraz opiszę. 

Pamiętam dziś jeszcze, 

Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze, 

W dolinach tuman na kształt prószącego śniegu, 

A na łąkach zaranna połyska się rosa, 

Gwiazdy w błękit tonęły po nocnym obiegu: 

Jedna tylko nade mną świeci gwiazdka wschodnia, 

Którą wtenczas widziałem, którą widzę co dnia. 

Tam przy altanie 

spostrzega się

cha! cha! pobiegłem z ukosa... 

To nie o tym poranku! ha! szał romansowy! 

Przeklęty zawrocie głowy!... 

po pauzie przypomina

Był ranek; kiedy dumam, narzekam i jęczę, 

Deszcz lał jak z wiadra, tęgi wicher dmuchał, 

Utuliłem głowę w krzaczek... 

z łagodnym uśmiechem

Ten ladaco mię podsłuchał... 

Lecz nie wiem, czy tylko jęki, 

Czy nawet imię podsłuchał; 

Bo bardzo blisko był krzaczek. 

KSIĄDZ

O biedny, biedny młodzieńcze! 

Co mówisz? kto cię podsłuchał? 

PUSTELNIK

poważnie

Kto? oto pewny robaczek maleńki, 

Który pełzał tuż przy głowie, 

Świętojański to robaczek. 

Ach, jakie ludzkie stworzenie! 

Przypełznął do mnie i powie 

(Zapewne mię chciał pocieszyć): 

„Biedny człowieku, po co to jęczenie? 

Ej, dosyć rozpaczą grzeszyć! 

Kto temu winien, że piękna dziewczyna, 

Żeś czuły? nie twoja wina. 

Patrz, mówił dalej robaczek, 

Na iskrę, co ze mnie strzela 

I cały objaśnia krzaczek. 

Zrazu szukałem w niej chluby, 

Teraz widzę, że będzie przyczyną mej zguby 

I zbawi nieprzyjaciela. 

Iluż to braci moich złe jaszczurki spasły⁷⁰! 

Kląłem więc ozdobę własną, 

Która na mnie śmierć sprowadza, 

Chcę, żeby te iskry zgasły; 

Ale cóż robić? nie moja w tym władza, 

I póki żyję, te iskry nie zgasną”. 

po pauzie, pokazując na serce

Tak, póki żyję, te iskry nie zgasną! 

DZIECI

A posłuchajcie... a jaki cud, jaki! 

Tato, słyszałeś o cudzie? 

Ksiądz odchodzi, ściskając ramionami.

Czy można, żeby robaki 

Rozmawiały tak jak ludzie? 

PUSTELNIK

Czemuż nie? chodź tu, malcze, pod kantorek, 

Nachyl się i przyłóż uszko; 

Tu biedna duszka prosi o troje paciorek⁷¹. 

Aha, słyszysz, jak kołata? 

DZIECKO

Tak tak, tak tak, tata, tata. 

A dalibógże kołata, 

Jak zegarek pod poduszką. 

Co to jest? tata, tek, ta tek! 

PUSTELNIK

Mały robaczek, kołatek, 

A niegdyś wielki lichwiarz! 

do kołatka

Czego żądasz duszko? 

udaje głos

„Proszę o troje paciorek”. 

A tuś mi, panie sknero! znałem się z tym dziadem, 

Był moim bliskim sąsiadem; 

Zakopawszy się do złota, 

Zawaliwszy chatę drągiem, 

Nie dbał, że w progu jęczy wdowa i sierota, 

Nikogo nie obdarzył chlebem ni szelągiem. 

Za życia dusza jego przy pieniędzy worku 

Leżała na dnie w kantorku. 

Za to i teraz po śmierci, 

Nim słuszną karę odbierze w piekle, 

Słyszycie, jak gryzie wściekle, 

Jak świdruje i jak wierci. 

Przecież, jeśli łaska czyja, 

Mówcie trzy Zdrowaś Maryja. 

Ksiądz wchodzi ze szklanką wody.

PUSTELNIK

coraz mocniej pomieszany

A co, słyszałeś pisk złego ducha? 

KSIĄDZ

Przebóg, co się tobie plecie? 

ogląda się

Nic nie ma, wszędzie noc głucha! 

PUSTELNIK

Nadstaw tylko lepiej ucha. 

do Dziecięcia

Chodź tu, chodź tu, moje dziecię! 

Czy słyszałeś? 

DZIECIĘ

Prawda, tato, 

Coś tam gada. 

PUSTELNIK

Cóż ty na to? 

KSIĄDZ

Pójdźcie spać, dzieci, co się wam marzy, 

Nic ani szaśnie, cicho wokoło. 

PUSTELNIK

do Dzieci z uśmiechem

Nie dziw, głosu natury nie dosłyszą starzy! 

KSIĄDZ

Mój bracie, weź wody w dłonie 

I zmyj trochę twoje czoło, 

Może ten zapał gwałtowny ochłonie. 

PUSTELNIK

bierze i myje, tymczasem zegar zaczyna bić, po kilku uderzeniach Pustelnik upuszcza wodę i patrzy nieporuszony poważnie i ponuro

Oto dziesiąta wybija 

Kur pieje.

I kur pierwsze daje hasło; 

Czas ucieka, życie mija 

Świeca jedna na stoliku gaśnie.

I pierwsze światło zagasło. 

Jeszcze, jeszcze dwie godziny, 

zaczyna drżeć

Jak mnie zimno! 

Ksiądz tymczasem patrzy zdziwiony nieco na świecę.

Wiatr zimny świszcze przez szczeliny: 

Jak tu zimno! 

idzie do pieca

Gdzież jestem? 

KSIĄDZ

W przyjaciela domu. 

PUSTELNIK

przytomniej

Pewnie cię nastraszyłem o niezwykłej porze, 

Do nieznanego miejsca, w dziwacznym ubiorze? 

Musiałem wiele gadać? ach, nie mów nikomu! 

Jestem biedny podróżny, z dalekich stron jadę. 

ogląda się i przytomniej

W młodości jeszcze, na środku gościńca, 

Napadł, odarł mię całkiem 

z uśmiechem

skrzydlaty złoczyńca. 

Nie mam sukien; co znajdę, to na siebie kładę. 

obrywa liście i szaty poprawia; z żalem

Ach, odarł mię, odebrał wszystkie skarby świata; 

Została przy mnie jedna niewinności szata! 

KSIĄDZ

który ciągle patrzał na świecę, do Pustelnika

Uspokój się, dla Boga! 

do Dzieci

Kto to zgasił świecę? 

PUSTELNIK

Każdy cud chcesz tłumaczyć; biegaj do rozumu... 

Lecz natura, jak człowiek, ma swe tajemnice, 

Które nie tylko chowa przed oczyma tłumu, 

z zapałem

Ale żadnemu księdzu i mędrcom nie wyzna! 

KSIĄDZ

bierze za rękę

Synu mój! 

PUSTELNIK

poruszony i zdziwiony

Synu! Głos ten jakby blaskiem gromu 

Rozum mój z mroczącego wydobywa cienia! 

wpatruje się

Tak, poznaję, gdzie jestem, w czyim jestem domu. 

Tak, tyś mój drugi ojciec, to moja ojczyzna⁷²! 

Poznaję luby domek! jak się wszystko zmienia! 

Dziatki urosły, ciebie przyprósza siwizna! 

KSIĄDZ

pomieszany bierze świecę, wpatruje się

Jak to? znasz mię? to on!... nie... tak..., nie, być nie może! 

PUSTELNIK

Gustaw. 

KSIĄDZ

Gustaw! ty Gustaw! 

ściska

Gustaw! wielki Boże! 

Uczeń mój! syn mój! 

GUSTAW

ściska, patrząc na zegar

Ojcze, jeszcze ściskać mogę! 

Bo potem... wkrótce... zaraz pójdę w kraj daleki! 

Ach, i ty będziesz musiał wybrać się w tę drogę, 

Uściśniemy się wtenczas, ale już na wieki! 

KSIĄDZ

Gustaw! skąd? kędyś? przebóg! tak długa wędrówka? 

Gdzieś ty bywał dotychczas, przyjacielu młody? 

Nie wiedzieć kędyś zniknął, jakbyś wpadł do wody, 

Litery nie napisać, nie nakazać słówka? 

Wszak to lat tyle... Gustaw! cóż się z tobą dzieje? 

Ty niegdyś w mojej szkole ozdoba młodzieży, 

Na tobie najpiękniejszem zakładał nadzieje; 

Czy można tak się zgubić? w jakiejże odzieży? 

GUSTAW

z gniewem

Starcze! a gdy ja zacznę oskarżać nawzajem, 

Przeklinać twe nauki, na sam widok zgrzytać? 

Ty mnie zabiłeś! — ty mnie nauczyłeś czytać! 

W pięknych księgach i pięknym przyrodzeniu czytać! 

Ty dla mnie ziemię piekłem zrobiłeś 

z żalem i uśmiechem

i rajem! 

mocniej i ze wzgardą

A to jest tylko ziemia! 

KSIĄDZ

Co słyszę? o Chryste! 

Ja ciebie chciałem zgubić? mam sumnienie czyste! 

Kochałem cię jak syna! 

GUSTAW

I dlatego właśnie 

Daruję ci! 

KSIĄDZ

Ach! o nic nie prosiłem Boga, 

Jak abym cię raz jeszcze na życiu obaczył! 

GUSTAW

uściska

Uściśnijmy się jeszcze 

patrzy na świecę

nim druga zagaśnie. 

Pan Bóg do twojej prośby przychylić się raczył. 

Lecz już późno, 

patrzy na zegar

a długa do przebycia droga! 

KSIĄDZ

Chociam mocno ciekawy słyszeć twe przygody, 

Lecz teraz potrzebujesz spoczynku i wczasu. Jutro... 

GUSTAW

Dziękuję, przyjąć nie mogę gospody, 

Bo już mi na zapłatę nie staje zapasu. 

KSIĄDZ

Jak to? 

GUSTAW

O! tak! przeklęci, którzy nic nie płacą! 

Za wszystko trzeba płacić: lub wzajemną pracą, 

Albo wdzięcznym uczuciem, datkiem jednej łezki, 

Za którą znowu Ojciec odpłaci niebieski. 

Ale ja, przebłądziwszy te kraje pamiątek, 

Gdzie tyle łez zabiera każdy znany kątek, 

I resztę uczuć, i łzy wylałem ostatnie, 

A nowych długów nie chcę zaciągać bezpłatnie. 

po pauzie

Niedawno odwiedzałem dom nieboszczki matki, 

Ledwie go poznać mogłem! już ledwie ostatki! 

Kędy spojrzysz, — rudera, pustka i zniszczenie! 

Z płotów koły, z posadzek wyjęto kamienie, 

Dziedziniec mech zarasta, piołun, ostu zioła, 

Jak na smętarzu w północ, milczenie dokoła! 

O, inny dawniej bywał przyjazd mój w te bramy; 

Po krótkim oddaleniu gdym wracał do mamy, 

Już mię dobre życzenia spotkały z daleka, 

Życzliwa domu czeladź aż za miastem czeka, 

Na rynek siostry, bracia wybiegają mali, 

„Gustaw! Gustaw!” wołają, pojazd zatrzymali: 

Lecą nazad, gościńca wziąwszy po pierogu; 

Mama z błogosławieństwem czeka mię na progu, 

Wrzask współuczniów, przyjaciół, ledwo nie zagłuszy!... 

Teraz pustka, noc, cichość, ani żywej duszy! 

Słychać tylko psa hałas i coś na kształt stuku: 

Ach! tyż to, psie nasz wierny, nasz poczciwy Kruku! 

Stróżu i niegdyś całej kochanku rodziny, 

Z licznych sług i przyjaciół tyś został jedyny! 

Choć głodem przemorzony i skurczony laty, 

Pilnujesz wrót bez zamka i bez panów chaty. 

Kruku mój! pójdź tu, Kruku! Bieży, staje, słucha, 

Skacze na piersi, wyje i pada bez ducha!... 

Ujrzałem światło w oknach: wchodzę, cóż się dzieje? 

Z latarnią, z siekierami plądrują złodzieje, 

Burząc do reszty świętej przeszłości ostatki! 

W miejscu, gdzie stało niegdyś łoże mojej matki, 

Złodziej rąbał podłogę i odrywał cegły, 

Chwyciłem, zgniotłem, — oczy na łeb mu wybiegły! 

Siadam na ziemi płacząc; w przedporannym mroku 

Ktoś nasuwa się, kijem podpierając kroku. 

Kobieta w reszcie stroju, schorzała, wybladła, 

Bardziej do czyscowego podobna widziadła; 

Gdy obaczy straszliwą marę w pustym gmachu, 

Żegnając się i krzycząc słania się z przestrachu. 

Nie bój się! Pan Bóg z nami! ktoś, moja kochana? 

Czego po domu pustym błąkasz się tak z rana? 

„Jestem biedna uboga, ze łzami odpowie; 

W tym domu niegdyś moi mieszkali panowie; 

Dobrzy panowie, niech im wieczny pokój świeci! 

Ale Pan Bóg nie szczęścił dla nich i dla dzieci: 

Pomarli, dom ich pustką, upada i gnije, 

O paniczu nie słychać, pewnie już nie żyje”. 

Krwią mnie serce zabiegło, wsparłem się u proga... 

Ach! więc wszystko minęło? 

KSIĄDZ

Prócz duszy i Boga! 

Wszystko minie na ziemi: szczęście i niedole. 

GUSTAW

Ileż znowu pamiątek w twoim domku, w szkole! 

Tum z dziećmi na dziedzińcu przesypywał piasek, 

Po gniazda ptasze w tamten biegaliśmy lasek, 

Kąpielą była rzeczka u okien ciekąca, 

Po błoniach z studentami graliśmy w zająca. 

Tam do gaju chodziłem w wieczór lub przede dniem, 

By odwiedzić Homera, rozmówić się z Tassem⁷³ 

Albo oglądać Jana zwycięstwo pod Wiedniem⁷⁴. 

Wnet zwoływam spółuczniów, szykuję pod lasem; 

Tu krwawe z chmur pohańskich świecą się księżyce, 

Tam Niemców potrwożonych następują roty; 

Każę wodze ukrócić, w toku złożyć groty, 

Wpadam, a za mną szabel polskich błyskawice! 

Przerzadzają się chmury, wrzask o gwiazdy bije, 

Gradem lecą turbany i obcięte szyje, 

Janczarów⁷⁵ zgraja pierzchła lub do piasku wbita, 

Zrąbaną z koni jazdę rozniosły kopyta. 

Aż pod wał trzebim drogę!... ten wzgórek był wałem. 

Tam ona wyszła patrzeć na igraszkę dzieci, 

Tam, gdy ją przy chorągwi Proroka ujrzałem, 

Natychmiast umarł we mnie Godfred i Jan Trzeci. 

Odtąd wszystkich spraw moich, chęci, myśli panią, 

Ach, odtąd dla niej tylko, o niej, przez nią, za nią! 

Jej pełne dotąd jeszcze wszystkie okolice: 

Tu po raz pierwszy boskie obaczyłem lice, 

Tu mnie pierwszej rozmowy uczciła wyrazem, 

Tutaj, na wzgórku, Russa⁷⁶ czytaliśmy razem; 

Altankę jej pod tymi uwiązałem chłody, 

Z tych lasów przynosiłem kwiateczki, jagody, 

Z tych zdrojów, stojąc przy mnie, wywabiała wędką 

Srebrnopiórego karpia, pstrąga z kraśną cętką; 

A dziś!... 

płacze

KSIĄDZ

Płacz; lecz niestety, boleść przypomnienia 

Nas samych trawi, a nic wkoło nas nie zmienia! 

GUSTAW

Dzisiaj po latach tylu, po takiej przemianie, 

Na miejscach najszczęśliwszych, w najsmutniejszym stanie! 

Gdybyś wziął martwy kamień, z którym igra dziecię, 

I gdybyś z tym kamieniem obchodził po świecie, 

A potem, do Ojczyzny wróciwszy z daleka, 

Ten sam kamień, dla tegoż samego człowieka, 

Co nim kiedyś jak dziecko igrał przy piastunie, 

Dziś dla starca zmarłego dał pod głowę w trunie; 

Gdyby z tego kamienia gorzka łza nie ciekła, 

Księże, kamień bez sądu rzuć prosto do piekła! 

KSIĄDZ

O! łza ta nie jest gorzka, gdy w obecne troski 

Przypomnianego szczęścia miesza nektar boski; 

Czułość ją u ludzkości wylewa ołtarza. 

Gorzką truciznę sączą tylko łzy zbrodniarza. 

GUSTAW

Słuchaj, powiem coś jeszcze... Byłem i w ogrodzie, 

Pod tęż porę, w jesieni, przy wieczornym chłodzie, 

Też same cieniowane chmurami niebiosa, 

Tenże bladawy księżyc i kroplista rosa, 

I tuman na kształt z lekka prószącego śniegu; 

I gwiazdy toną w błękit po nocnym obiegu, 

I taż sama nade mną świeci gwiazdka wschodnia, 

Którą wtenczas widziałem, którą widzę co dnia; 

W tychże miejscach toż samo uczucie paliło. 

Wszystko było jak dawniej — tylko jej nie było! 

Podchodzę ku altance, jakiś szmer u wniścia, 

To ona?... Nie! to wietrzyk zżółkłe strząsał liścia. 

Altano! mego szczęścia kolebko i grobie, 

Tum poznał, tum pożegnał!... ach! com uczuł w tobie! 

To miejsce może wczora było jej siedzeniem, 

Ona wczora tym samym oddychała tchnieniem! 

Słucham, oglądam wkoło, próżno wzrok się błąka, 

Małegom tylko ujrzał nad sobą pająka, 

Z listka wisząc, u słabej kołysał się nici, 

Ja i on równie słabo do świata przybici! 

Oparłem się o drzewo, wtem na końcu ławki 

Widzę bukiety, trawkę, listek pośród trawki, 

Tenże sam listek, listka mojego połowa, 

dobywa listek

Który mi przypomina ostatnie: bądź zdrowa! 

To mój dawny przyjaciel, czulem go powitał, 

Długo z nim rozmawiałem i o wszystkom pytał: 

Jak ona rano wstaje? czym się bawi z rana? 

Jaką piosnkę najczęściej gra u fortepiana? 

Do jakiego wybiega na przechadzkę zdroju? 

W jakim najczęściej lubi bawić się pokoju? 

Czy na moje wspomnienie rumieni się skromnie? 

Czy sama czasem nie chcąc nie wspomina o mnie?... 

Lecz co słyszę! o straszna ciekawości karo! 

ze złością uderza się w czoło

Kobieta!... 

śpiewa

Naprzód!... 

urywa i do Dzieci

Dzieci! znacie piosnkę starą? 

śpiewa

Naprzód ciebie wspomina 

Co chwila, co godzina. 

CHÓR DZIECI

Jakże kocha dziewczyna, 

Co chwilę przypomina. 

GUSTAW

Potem po razu co dnia, 

A potem co tygodnia. 

CHÓR DZIECI

Jakże czuła dziewczyna, 

Co tydzień przypomina! 

GUSTAW

A potem co miesiąca 

Z początku albo z końca. 

CHÓR DZIECI

Jakże dobra dziewczyna, 

Co miesiąc przypomina! 

GUSTAW

Biegną wody potoku, 

Pamięć nie w naszej mocy: 

Już tylko raz co roku, 

Około Wielkiejnocy. 

CHÓR DZIECI

Jaka grzeczna dziewczyna, 

Jeszcze co rok wspomina! 

GUSTAW

Więc 

pokazując listek

ostatni przeszłości odrzuciła szczątek! 

Więc już jej moich nosić nie wolno pamiątek!...: 

Wychodziłem z ogrodu, krok mię własny zdradza, 

Pod pałac niewidoma ciągnęła mię władza. 

Tysiąc ogniów północne rozpędza ciemnoty, 

Słychać wrzaski pojezdnych i karet tarkoty. 

Już jestem blisko ściany, skradam się pomału, 

Wciskam oczy ciekawe w podwoje z kryształu, 

Wszystkie stoły nakryto, wszystkie drzwi przymknięto⁷⁷; 

Muzyka, śpiewy — jakieś obchodzono święto! 

Toast!... słyszałem imię... ach, nie powiem czyje! 

Jakiś głos nieznajomy wykrzyknął: „Niech żyje!” 

„Niech żyje!” z ust tysiąca zabrzmiały te słowa; 

Tak, niech żyje!... i z cicha przydałem: bądź zdrowa! 

Wtem (o, gdy mię wspomnienia same nie zabiją!) Ksiądz wyrzekł drugie imię⁷⁸ i krzyknął: „Niech żyją!” 

wpatruje się jakby we drzwi

Ktoś dziękuje z uśmiechem... znam głos... pewnie ona. 

Nie wiem pewnie... nie mogę widzieć za zwierciadłem, 

Wściekłość mię oślepiła, poparłem⁷⁹ ramiona, 

Chciałem szyby rozsadzić... i bez duszy padłem... 

po pauzie

Myślałem, że bez duszy... tylko bez rozumu! 

KSIĄDZ

Nieszczęsny! dobrowolnych szukałeś męczarni. 

GUSTAW

Jak trup samotny, obok weselnego tłumu, 

Leżałem na zroszonej gorzkim płaczem darni: 

Sprzeczność ostatnich w świecie pieszczot i męczarni! 

Przebudzony, ujrzałem krwawy promyk wschodu. 

Czekam chwilę: już nigdzie blasku ani szumu. 

Ach, ta chwila jak piorun, a jak wieczność długa! 

Na strasznym chyba sądzie taka będzie druga! 

po pauzie z wolna

Wtem anioł śmierci wywiódł z rajskiego ogrodu⁸⁰! 

KSIĄDZ

I na cóż ból rozdrażniać w przygojonej ranie? 

Synu mój, jest to dawna, lecz słuszna przestroga, 

Że kiedy co się stało i już nie odstanie, 

Potrzeba w tym uznawać wolą Pana Boga. 

GUSTAW

z żalem

O nie! nas Bóg urządził ku wspólnemu życiu, 

Jednakowa nam gwiazda świeciła w powiciu, 

Równi, choć różnych zdarzeń wykształceni ciekiem, 

Postawą sobie bliscy, jednostajni wiekiem, 

Ten sam powab we wszystkim, toż samo niechcenie, 

Też same w myślach składnie i w czuciach płomienie. 

Gdy nas wszędzie tożsamość łączy niedościgła, 

Bóg osnuł przyszłe węzły, 

z żalem największym

a tyś je rozstrzygła⁸¹! 

mocniej, gniewny

Kobieto! puchu marny! ty wietrzna istoto! 

Postaci twojej zazdroszczą anieli, 

A duszę gorszą masz, gorszą niżeli!... 

Przebóg! tak ciebie oślepiło złoto! 

I honorów świecąca bańka, wewnątrz pusta! 

Bodaj!... Niech, czego dotkniesz, przeleje się w złoto⁸²; 

Gdzie tylko zwrócisz serce i usta, 

Całuj, ściskaj zimne złoto! 

Ja, gdybym równie był panem wyboru, 

I najcudniejsza postać dziewicza, 

Jakiej Bóg dotąd nie pokazał wzoru, 

Piękniejsza niżli aniołów oblicza, 

Niżli sny moje, niżli poetów zmyślenia, 

Niżli ty nawet... oddam ją za ciebie, 

Za słodycz twego jednego spojrzenia! 

Ach, i gdyby w posagu 

Płynęło za nią wszystkie złoto Tagu⁸³, 

Gdyby królestwo w niebie, 

Oddałbym ją za ciebie! 

Najmniejszych względów nie zyska ode mnie, 

Gdyby za tyle piękności i złota 

Prosiła tylko, ażeby jej luby 

Poświęcił małą cząstkę żywota, 

Którą dla ciebie całkiem poświęca daremnie! 

Gdyby prosiła o rok, o pół roka, 

Gdyby jedna z nią pieszczota, 

Gdyby jedno mgnienie oka, 

Nie chcę! nie! i na takie nie zezwolę śluby. 

surowo

A ty sercem oziębłym, obojętną twarzą, 

Wyrzekłaś słowo mej zguby 

I zapaliłaś niecne ogniska, 

Którymi łańcuch wiążący nas pryska, 

Które się wiecznym piekłem między nami żarzą, 

Na moje wieczne męczarnie! 

Zabiłaś mię, zwodnico! Nieba cię ukarzą, 

Sam ja... nie puszczę bezkarnie, 

Idę, zadrżyjcie, odmieńce! 

dobywa sztylet i ze wściekłą ironią

Błyskotkę niosę dla jasnych panów! 

Ot, tym wina utoczę na ślubne toasty... 

Ha! wyrodku niewiasty! 

Śmiertelne ścisnę wokoło szyi twojej wieńce! 

Idę jak moję własność do piekła zagrabić, Idę!... 

wstrzymuje się i zamyśla

O nie! nie... nie... żeby ją zabić, 

Trzeba być trochę więcej niż pierwszym z szatanów! 

Precz to żelazo! 

chowa

niech ją własna pamięć goni, 

Ksiądz odchodzi.

Niech ją sumienia sztylety ranią! 

Pójdę, lecz pójdę bez broni, 

Pójdę tylko spojrzeć na nią. 

W salach, gdzie te od złota świecące pijaki 

Przy godowym huczą stole! 

Ja w tej rozdartej sukni, z tym liściem na czole, 

Wnijdę i stanę przy stole... 

Zdziwiona zgraja od stołu powstała, 

Przepijają do mnie zdrowiem, 

Proszą mię siedzieć: ja stoję jak skała, 

Ani słowa nie odpowiem. 

Plączą się skoczne kręgi przy śpiewach i brzęku, 

Prosi mię w taniec drużba godowa, 

A ja z ręką na piersiach, z listkiem w drugim ręku, 

Nie odpowiem ani słowa! wtem ona z swoim anielskim urokiem, 

„Gościu mój, rzecze, pozwól! niech się dowiem, 

Skąd przychodzisz, kto jesteś?” — Ja nic nie odpowiem; 

Tylko na nią cisnę okiem, 

Ha! okiem! okiem jadowitej żmije, 

Całe piekło z mych piersi przywołam do oka; 

Niech będzie ślepą, martwą jak opoka, 

Na wskroś okiem przebiję! 

Wgryzę się jak piekielny dym pod jej powieki 

I w głowie utkwię na wieki, 

Będę jej myśli czyste przez cały dzień brudził 

I w nocy ją ze snu budził. 

powolniej, z czułością

A ona tak jest czuła, tak łacno dotkliwa⁸⁴, 

Jako na trawce wiosenne puchy, 

Które lada zefiru zwiewają podmuchy 

I lada rosa obrywa. 

Każde wzruszenie moje natychmiast ją wzruszy, 

Każdy przyostry wyraz zadraśnie; 

Od cienia smutku mego jej wesołość gaśnie: 

Tak znaliśmy nawzajem czucia wspólnej duszy, 

Co jedno pomyśliło, już drugie odgadło. 

Całą istnością połączeni ścisło, 

Spojrzawszy tylko na twarzy zwierciadło, 

Serce nasze jak w czystym widzieliśmy stoku. 

Jakie tylko uczucie na mych oczach błysło, 

Natychmiast lotem promyka 

Aż do jej serca przenika, 

I na powrót błyszczy w oku. 

Ach tak! tak ją kochałem! pójdęż teraz trwożyć 

I na kochanka larwę⁸⁵ potępieńca włożyć? 

Po co? czego chcę od niej? o zazdrości podła! 

I jakież są jej grzechy? 

Czyli mię słówkiem dwuznacznym podwiodła? 

Czy wabiącymi łowiła uśmiechy 

Albo kłamliwe układała lice? 

I gdzież są jej przysięgi, jakie obietnice? 

Miałemże od niej choć przez sen nadzieję? 

Nie! nie! sam urojone żywiłem mamidła, 

Sam przyprawiłem jady, od których szaleję! 

Po cóż ta wściekłość? jakie do niej prawa? 

Co za moją wzgardzoną przemawia osobą? 

Gdzie wielkie cnoty? świetne czyny? sława? 

Nic, nic! ach, jednę miłość mam za sobą! 

Znam to; nigdym śmiałymi nie zgrzeszył zapędy, 

Nie prosiłem, ażeby była mnie wzajemną: 

Prosiłem tylko o maleńkie względy, 

Tylko żeby była ze mną, 

Choćby jak krewna z krewnym, jak siostrzyczka z bratem, 

Bóg świadkiem, przestałbym na tem. 

Gdybym mówił: widzę ją, widziałem ją wczora, jutro widzieć będę; 

Z nią z rana, w dzień koło niej, koło niej z wieczora, 

Oddam pierwszy dzień dobry, u stołu z nią siędę — 

Ach, jak byłbym szczęśliwy! 

po pauzie

Zapędzam się marnie. 

Ty pod zazdrosnych oczu, chytrych żądeł strażą! 

Ani obaczyć nie wolno bezkarnie. 

Pożegnać, porzucić każą... Umrzeć!... 

z żalem

Kamienni ludzie! wy nie wiecie, 

Jak ciężka śmierć pustelnika! 

Konając patrzy na świat, sam jeden na świecie! 

Dłoń mu przychylna powiek nie zamyka! 

Żałobne grono łoża nie otoczy, 

Nikt nie pójdzie za trumną do wieczności domu, 

Garsteczki piasku nie rzuci na oczy, 

Zapłakać nie masz komu! 

O, gdybym mógł choć przez sen pokazać się tobie, 

Gdybyś na mojej pamiątkę męki 

Jeden przynajmniej dzionek chodziła w żałobie, 

Przypięła jednę czarną wstążkę do sukienki!... 

Może spojrzysz ukradkiem... i łezka boleści... 

I pomyślisz westchnąwszy: ach, on mię tak kochał! 

z dziką ironią

Stój, stój, żałosne pisklę!.. precz, wrzasku niewieści! 

Będęż, jak dziecko szczęścia, umierając szlochał? 

Wszystko mi, wszystko niebiosa wydarły, 

Lecz reszty dumy nie mogą odebrać! 

Żywy, o nic przed nikim nie umiałem żebrać, 

Żebrać litości nie będę umarły! 

z determinacją

Rób, co chcesz, jesteś woli swojej panią, 

Zapomnij... ja zapomnę! 

pomieszany

wszak już zapomniałem? 

zamyślony

Jej rysy... coraz ciemniej... tak, już się zatarły! 

Już ogarniony wieczności otchłanią 

Doczesnym pogardzam szałem... 

pauza

Ach, wzdycham! czegóż wzdycham? ha! westchnąłem za nią, 

Nie! nie mogę zapomnieć o niej i umarły. 

Wszakże ją widzę, wszak tu, o, tu stoi! 

Płacze nade mną... jaka łezka szczera! 

z żalem

Płacz, moja luba, twój Gustaw umiera! 

z determinacją

No, dalej, śmiało, Gustawie! 

podnosi sztylet

z żalem

Nie bój się, luba, on się nic nie boi! 

Czego żałujesz, on nic z sobą nie zabiera! 

Tak! wszystko! wszystko tobie zostawię, 

Zostawię życie, i świat, i rozkosze, 

z wściekłością

I twego⁸⁶!... wszystko... o nic... ani łzy nie proszę! 

do Księdza, który wchodzi ze służącemi

Słuchaj ty... jeśli [cię] kiedy obaczy... 

z wzmagającą się gwałtownością

Pewna nadludzka dziewica... kobiéta, 

I jeśli ciebie zapyta, 

Z czego umarłem? nie mów, że z rozpaczy; 

Powiedz, że byłem zawsze rumiany, wesoły, 

Żem ani wspomniał nigdy o kochance, 

Że sobie grałem w karty, piłem z przyjacioły... 

Że ta pijatyka... tańce mi się w tańcu... ot 

uderza nogą

skręciła noga. 

Z tego umarłem... 

przebija się

KSIĄDZ

Jezus, Maria! bój się Boga! 

chwyta za rękę, Gustaw stoi; zegar zaczyna bić

GUSTAW

pasując się ze śmiercią, patrzy na zegar

Łańcuch szeleści... Jednasta wybija! 

KSIĄDZ

Gustawie! 

Kur pieje drugi raz.

GUSTAW

To drugie hasło! 

Czas ucieka, życie mija! 

Zegar kończy bić, świeca druga gaśnie.

I drugie światło zagasło! 

Koniec boleści!... 

dobywa sztylet i chowa

KSIĄDZ

Ratujcie, przebóg, może jaka rada! 

Ach, już, już kona, wbił do rękojeści, 

Padł ofiarą szaleństwa! 

GUSTAW

z zimnym uśmiechem

Przecież nie upada! 

KSIĄDZ

chwyta za rękę

O zbrodnio! Boże, odpuść... Gustawie! Gustawie! 

GUSTAW

Zbrodnia taka nie może popełniać się co dzień, 

Daj pokój próżnej obawie; 

Stało się — osądzono — tylko dla nauki 

Scenę boleści powtórzył zbrodzień. 

KSIĄDZ

Jak to? co to jest? 

GUSTAW

Czary, omamienie, sztuki. 

KSIĄDZ

Ach! włosy mi się jeżą; drżą pode mną nogi, 

W imię Ojca i Syna! co to wszystko znaczy? 

GUSTAW

patrząc na zegar

Wybiło dwie godziny: miłości, rozpaczy, 

A teraz następuje godzina przestrogi. 

KSIĄDZ

chce go sadzić

Usiądź, połóż się, oddaj zabójcze narzędzie, 

Pozwól rany opatrzyć — 

GUSTAW

Daję tobie słowo, 

Że aż do dnia sądnego sztylet w pochwach będzie. 

O ranach próżna troska, wszak wyglądam zdrowo? 

KSIĄDZ

Jak Bóg na niebie, nie wiem, co to... 

GUSTAW

Skutki szału, 

Albo może kuglarstwo? — Są kosztowne bronie, 

Których ostrze przenika i aż w duszy tonie; 

Przecież widomie nie uszkodzą ciału. 

Taką bronią po dwakroć zostałem przebity... 

po pauzie z uśmiechem

Taką bronią za życia są oczy kobiéty, 

ponuro

A po śmierci grzesznika cierpiącego skrucha! 

KSIĄDZ

W imię Ojca i Syna i Świętego Ducha! 

Czego stoisz jak martwy? zaglądasz na stronę? 

Ach, oczy!... przebóg, jakby bielmem powleczone! 

Puls ustał... ręce twoje zimne jak żelazo! 

Co to wszystko ma znaczyć? 

GUSTAW

O tym inną razą! 

Słuchaj, jakie mię na świat zamiary przywiodły. 

Kiedy wchodząc do ciebie stanąłem u progu, 

Pamiętam, że z dziatkami odprawiałeś modły, 

Któreś za dusze zmarłe ofiarował Bogu. 

KSIĄDZ

chwyta krucyfiks

Prawda, zaraz dokończym... 

ciągnie Dzieci do siebie

GUSTAW

No, przyznaj się szczerze, 

Czy wierzysz w piekło, w czyściec?... 

KSIĄDZ

Ja we wszystko wierzę, 

Cokolwiek w Piśmie Świętym Chrystus nam ogłasza 

I w co zaleca wierzyć Kościół, matka nasza. 

GUSTAW

I w co twoje pobożne wierzyły pradziady? 

Ach, najpiękniejsze święto, bo święto pamiątek, 

Za cóż zniosłeś dotychczas obchodzone Dziady? 

KSIĄDZ

Ta uroczystość ciągnie z pogaństwa początek; 

Kościół mnie rozkazuje i nadaje władzę 

Oświecać lud, wytępiać reszty zabobonu. 

GUSTAW

pokazując na ziemię

Jednak proszę przeze mnie, i ja szczerze radzę, 

Przywrócić nam Dziady. Tam, u Wszechmocnego tronu, 

Kędy nasz żywot ścisłe odważają szale, 

Tam większym jest ciężarem łza jednego sługi, 

Którą szczerze wyleje nad tobą u zgonu, 

Niż kłamliwe po drukach rozgłaszane żale, 

Płatny orszak i kirem powleczone cugi. 

Jeśli, żałując śmierci dobrego dziedzica, 

Lud zakupioną świecę stawia mu na grobie, 

W cieniach wieczności jaśniej błyszczy się ta świéca 

Niż tysiąc lamp w niechętnej palonych żałobie. 

Jeśli przyniesie miodu plastr i skromne mleko 

I garścią mąki grobowiec posypie: 

Lepiej posili duszę, o! lepiej daleko, 

Niż krewni modnym balem wydanym na stypie. 

KSIĄDZ

Ani słowa. Lecz Dziady, te północne schadzki 

Po cerkwiach, pustkach lub zimnych pieczarach, 

Pełen guślarstwa obrzęd świętokradzki, 

Pospólstwo nasze w grubej utwierdza ciemnocie; 

Stąd dziwaczne powieści, zabobonów krocie 

O nocnych duchach, upiorach i czarach. 

GUSTAW

Więc żadnych nie ma duchów? 

z ironią

Świat ten jest bez duszy? 

Żyje, lecz żyje tylko jak kościotrup nagi, 

Który lekarz tajemną sprężyną rozruszy; 

Albo jest to coś na kształt wielkiego zegaru, 

Który obiega popędem ciężaru? 

z uśmiechem

Tylko nie wiecie, kto zawiesił wagi! 

O kołach, o sprężynach rozum was naucza; 

Lecz nie widzicie ręki i klucza! 

Gdyby z twych oczu ziemskie odpadło nakrycie, 

Obaczyłbyś niejedno wkoło siebie życie, 

Umarłą bryłę świata pędzące do ruchu. 

do Dzieci, które wchodzą

Dzieci, chodźcie pod kantorek. 

do kantorka

Czego potrzebujesz, duchu? 

GŁOS Z KANTORKA

Proszę o troje paciorek. 

KSIĄDZ

przerażony

W imię Ojca... niech biega... Altarystę⁸⁷ zbudzi, 

Słowo stało się ciałem!... zawołajcie ludzi!... 

GUSTAW

Wstydź się, wstydź się, mój ojcze, gdzie rozum? gdzie wiara? 

Krzyż jest mocniejszy niżli wszyscy ludzie twoi, 

A kto się Boga boi, ten się nic nie boi. 

KSIĄDZ

Mów, czego potrzebujesz... ach, to upiór! mara! 

GUSTAW

Ja! nic nie potrzebuję, jest potrzebnych⁸⁸ tylu! 

łowi koło świecy motyla

A tuś mi, panie motylu! 

do Księdza, pokazując motyla

Ten migający wkoło oćmy⁸⁹ rój skrzydlaty 

Za życia gasił każdy promyczek oświaty, 

Za to po strasznym sądzie ciemność ich zagarnie; 

Tymczasem z potępioną błąkając się duszą, 

Chociaż nie lubią światła, w światło lecieć muszą, 

To są dla ciemnych duchów najsroższe męczarnie! 

Patrzaj, ów motyl, strojny barwionymi szaty, 

Był jakiś królik⁹⁰ albo pan bogaty, 

I wielkim skrzydeł roztworem 

Zaciemiał miasta, powiaty. 

Ten drugi, mniejszy, czarny i pękaty, 

Był książek głupim cenzorem 

I przelatując sztuk nadobne kwiaty, 

Oczerniał każdą piękność, którą tylko zoczył, 

Każdą słodkość zatrutym wysysał ozorem 

Albo przebijał do ziemi środka, 

I nauk ziarno z samego zarodka 

Gadziny zębem roztoczył... 

Ci znowu, w licznym snujący się gwarze, 

Są dumnych pochlebnisie, czernideł pisarze. 

Na jakie pan ich gniewał się zagony, 

Tam przeklęta chmura leci, 

I czy ledwie wschodzące, czy dojrzałe plony 

Jako sarańcza⁹¹wybija. 

Za tych wszystkich, moje dzieci, 

Nie warto zmówić i Zdrowaś Maryja. 

Są inne, słuszniej godne litości istoty, 

A między nimi twoi przyjaciele, ucznie, 

Których ty wyobraźnią w górne pchnąłeś loty, 

Których wrodzony ogień podniecałeś sztucznie. 

Jaką, żyjąc, pokutę mieli za swe winy, 

Oznajmiłem, wieczności przestąpiwszy progi: 

Życie moje ścisnąłem w krótkie trzy godziny 

I znowu wycierpiałem dla twojej przestrogi. 

Im więc nieś ulgę prośbą i mszalną ofiarą; 

Dla mnie oprócz wspomnienia nic więcej nie proszę. 

Za grzech mój życie było dostateczną karą, 

A dziś, nie wiem, nagrodę czy pokutę znoszę. 

Bo kto na ziemi rajskie doznawał pieszczoty, 

Kto znalazł drugą swojej połowę istoty, 

Kto nad świeckiego życia wylatując krańce, 

Duszą i sercem gubi się w kochance, 

Jej tylko myślą myśli, jej oddycha tchnieniem, 

Ten i po śmierci również własną bytność traci, 

I przyczepiony do lubej postaci, 

Jej tylko staje się cieniem. 

Jeśli, żyjąc, świętemu był uległy panu, 

Niebieską z nim chwałę dzieli; 

Albo ze złym do wiecznej strącony topieli, 

Jest bolesnego wspólnikiem stanu. 

Na szczęście Bóg mię zrobił poddanym anioła, 

Dla niej i dla mnie przyszłość śmieje się wesoła. 

Tymczasem, jak cień błądząc przy kochanych wdziękach, 

Bywam albo w niebiosach, albo w piekła mękach. 

Gdy ona wspomni, westchnie i łezkę wyleje, 

Zbliżam się do usteczek, biały włos rozwieję, 

Zmieszam się z odetchnieniem i przeniknę ciebie, 

I jestem w niebie! 

Lecz kiedy!... oh, czujecie, wy, coście kochali! 

Jakim zawiść ogniem pali!... 

Długo jeszcze po świecie błąkać się potrzeba, 

Aż ją Bóg w swoje objęcie powoła; 

Natenczas śladem lubego anioła 

I cień mój błędny wkradnie się do nieba. 

Zegar zaczyna bić.

śpiewa

Bo słuchajcie i zważcie u siebie, 

Że według bożego rozkazu: 

Kto za życia choć raz był w niebie, 

Ten po śmierci nie trafi od razu. 

Zegar kończy bić, kur pieje, lampa przed obrazem gaśnie, Gustaw znika⁹².

CHÓR

Bo słuchajmy i zważmy u siebie, 

Że według bożego rozkazu: 

Kto za życia choć raz był w niebie, 

Ten po śmierci nie trafi od razu. 

Dziadów część III

Świętej pamięci 

JANOWI SOBOLEWSKIEMU⁹³ 

CYPRIANOWI DASZKIEWICZOWI⁹⁴ 

FELIKSOWI KOŁAKOWSKIEMU⁹⁵ 

spółuczniom, spółwięźniom, spółwygnańcom 

za miłość ku ojczyźnie prześladowanym, 

z tęsknoty ku ojczyźnie zmarłym 

w Archangielsku, na Moskwie, w Petersburgu — 

narodowej sprawy męczennikom 

poświęca Autor

[PRZEDMOWA]

Polska od pół wieku przedstawia widok z jednej strony tak ciągłego, niezmordowanego i niezbłaganego okrucieństwa tyranów, z drugiej tak nieograniczonego poświęcenia się ludu i tak uporczywej wytrwałości, jakich nie było przykładu od czasu prześladowania chrześcijaństwa. Zdaje się, że królowie mają przeczucie Herodowe o zjawieniu się nowego światła na ziemi i o bliskim swoim upadku, a lud coraz mocniej wierzy w swoje odrodzenie się i zmartwychwstanie.

Dzieje męczeńskiej Polski obejmują wiele pokoleń i niezliczone mnóstwo ofiar; krwawe sceny toczą się po wszystkich stronach ziemi naszej i po obcych krajach. — Poema, które dziś ogłaszamy, zawiera kilka drobnych rysów tego ogromnego obrazu, kilka wypadków z czasu prześladowania podniesionego przez Imperatora Aleksandra⁹⁶.

Około roku 1822 polityka Imperatora Aleksandra, przeciwna wszelkiej wolności, zaczęła się wyjaśniać, gruntować i pewny brać kierunek. W ten czas podniesiono na cały ród polski prześladowanie powszechne, które coraz stawało się gwałtowniejsze i krwawsze. Wystąpił na scenę pamiętny w naszych dziejach senator Nowosilcow⁹⁷. On pierwszy instynktową i zwierzęcą nienawiść rządu rosyjskiego ku Polakom wyrozumował jak zbawienną i polityczną, wziął ją za podstawę swoich działań, a za cel położył zniszczenie polskiej narodowości. W ten czas całą przestrzeń ziemi od Prosny aż do Dniepru i od Galicji do Bałtyckiego morza zamknięto i urządzono jako ogromne więzienie. Całą administracją⁹⁸ nakręcono jako jedną wielką Polaków torturę, której koło obracali carewicz Konstanty⁹⁹ i senator Nowosilcow.

Systematyczny Nowosilcow wziął naprzód na męki dzieci i młodzież, aby nadzieje przyszłych pokoleń w zarodzie samym wytępić. Założył główną kwaterę katowstwa w Wilnie, w stolicy naukowej prowincji litewsko-ruskich. Były wówczas między młodzieżą uniwersytetu różne towarzystwa literackie¹⁰⁰, mające na celu utrzymanie języka i narodowości polskiej, Kongresem Wiedeńskim¹⁰¹ i przywilejami Imperatora zostawionej Polakom. Towarzystwa te, widząc wzmagające się podejrzenia rządu, rozwiązały się wprzód jeszcze, nim ukaz zabronił ich bytu. Ale Nowosilcow, chociaż w rok po rozwiązaniu się towarzystw przybył do Wilna, udał przed Imperatorem, że je znalazł działające; ich literackie zatrudnienia wystawił jako wyraźny bunt przeciwko rządowi, uwięził kilkaset młodzieży i ustanowił pod swoim wpływem trybunały wojenne na sądzenie studentów. W tajemnej procedurze rosyjskiej oskarżeni nie mają sposobu bronienia się, bo często nie wiedzą, o co ich powołano¹⁰²: bez zeznania nawet komisja według woli swojej jedne przyjmuje i w raporcie umieszcza, drugie uchyla. Nowosilcow, z władzą nieograniczoną od carewicza Konstantego zesłany, był oskarżycielem, sędzią i katem.

Skasował kilka szkół w Litwie, z nakazem, aby młodzież do nich uczęszczającą uważano za cywilnie umarłą, aby jej do żadnych posług obywatelskich, na żadne urzędy nie przyjmowano i aby jej nie dozwolono ani w publicznych, ani w prywatnych zakładach kończyć nauk. Taki ukaz, zabraniający uczyć się, nie ma przykładu w dziejach i jest oryginalnym rosyjskim wymysłem. Obok zamknienia szkół, skazano kilkudziesięciu studentów do min¹⁰³ sybirskich, do taczek, do garnizonów azjatyckich. W liczbie ich byli małoletni, należący do znakomitych rodzin litewskich. Dwudziestu kilku, już¹⁰⁴ nauczycieli, już uczniów uniwersytetu, wysłano na wieczne wygnanie w głąb Rosji jako podejrzanych o polską narodowość. Z tylu wygnańców jednemu tylko dotąd udało się wydobyć się z Rosji¹⁰⁵.

Wszyscy pisarze, którzy uczynili wzmiankę o prześladowaniu ówczesnym Litwy, zgadzają się na to, że w sprawie uczniów wileńskich było coś mistycznego i tajemniczego¹⁰⁶. Charakter mistyczny, łagodny, ale niezachwiany Tomasza Zana¹⁰⁷, naczelnika młodzieży, religijna rezygnacja, braterska zgoda i miłość młodych więźniów, kara boża, sięgająca widomie prześladowców, zostawiły głębokie wrażenie na umyśle tych, którzy byli świadkami lub uczestnikami zdarzeń; a opisane zdają się przenosić czytelników w czasy dawne, czasy wiary i cudów.

Kto zna dobrze ówczesne wypadki, da świadectwo autorowi, że sceny historyczne i charaktery osób działających skryślił sumiennie, nic nie dodając i nigdzie nie przesadzając. I po cóż by miał dodawać albo przesadzać; czy dla ożywienia w sercu rodaków nienawiści ku wrogom? czy dla obudzenia litości w Europie? — Czymże są wszystkie ówczesne okrucieństwa w porównaniu tego, co naród polski teraz cierpi¹⁰⁸ i na co Europa teraz obojętnie patrzy! Autor chciał tylko zachować narodowi wierną pamiątkę z historii litewskiej lat kilkunastu: nie potrzebował ohydzać rodakom wrogów, których znają od wieków; a do litościwych narodów europejskich, które płakały nad Polską jak niedołężne niewiasty Jeruzalemu nad Chrystusem, naród nasz przemawiać tylko będzie słowami Zbawiciela: „Córki Jerozolimskie, nie płaczcie nade mną, ale nad samymi sobą”.

LITWA

PROLOG

W Wilnie przy ulicy Ostrobramskiej, w klasztorze ks. ks. Bazylianów, przerobionym na więzienie stanu — cela więźnia.

A strzeżcie się ludzi, albowiem was będą wydawać do siedzącej rady i w bożnicach swoich was biczować będą.

Mat. R. X w. 17¹⁰⁹

I do Starostów i do Królów będziecie wodzeni na świadectwo im i poganom.

w. 18¹¹⁰

I będziecie w nienawiści u wszystkich dla imienia mego. Ale kto wytrwa aż do końca, ten będzie zbawion.

w. 22¹¹¹

Więzień wsparty na oknie; śpi

ANIOŁ STRÓŻ

Niedobre, nieczułe dziecię! 

Ziemskie matki twej zasługi, 

Prośby jej na tamtym świecie 

Strzegły długo wiek twój młody 

Od pokusy i przygody: 

Jako róża, anioł sadów, 

We dnie kwitnie, w noc jej wonie 

Bronią senne dziecka skronie 

Od zarazy i owadów. 

Nieraz ja na prośbę matki 

I za pozwoleniem bożem 

Zstępowałem do twej chatki, 

Cichy, w cichej nocy cieniu: 

Zstępowałem na promieniu 

I stawałem nad twym łożem. 

Gdy cię noc ukołysała, 

Ja nad marzeniem namiętnym 

Stałem jak lilija biała, 

Schylona nad źródłem mętnym. 

Nieraz dusza mnie twa zbrzydła, 

Alem w złych myśli nacisku 

Szukał dobrej, jak w mrowisku 

Szukają ziarnek kadzidła. 

Ledwie dobra myśl zaświeci, 

Brałem duszę twą za rękę, 

Wiodłem w kraj, gdzie wieczność świeci, 

I śpiewałem jej piosenkę, 

Którą rzadko ziemskie dzieci 

Słyszą, rzadko i w uśpieniu, 

A zapomną w odecknieniu. 

Jam ci przyszłe szczęście głosił, 

Na mych rękach w niebo nosił, 

A tyś słyszał niebios dźwięki 

Jako pjanych uczt piosenki. 

Ja, syn chwały nieśmiertelnej, 

Przybierałem wtenczas postać 

Obrzydłej larwy piekielnej, 

By cię straszyć, by cię chłostać; 

Tyś przyjmował chłostę Boga 

Jak dziki męczarnie wroga. 

I dusza twa w niepokoju, 

Ale z dumą się budziła, 

Jakby w niepamięci zdroju 

Przez noc całą męty piła. 

I pamiątki wyższych światów 

W głąb ciągnąłeś, jak kaskada, 

Gdy w podziemną przepaść wpada, 

Ciągnie liście drzew i kwiatów. 

Natenczas gorzko płakałem, 

Oblicze tuląc w me dłonie; 

Chciałem i długo nie śmiałem 

Ku niebieskiej wracać stronie, 

Bym nie spotkał twojej matki; 

Spyta się: «Jaka nowina 

Z kuli ziemskiej, z mojej chatki, 

Jaki sen był mego syna?» 

WIĘZIEŃ

budzi się strudzony i patrzy w okno — ranek

Nocy cicha, gdy wschodzisz, kto ciebie zapyta, 

Skąd przychodzisz; gdy gwiazdy przed sobą rozsiejesz, 

Kto z tych gwiazd tajnie przyszłej drogi twej wyczyta! 

«Zaszło słońce», wołają astronomy z wieży, 

Ale dlaczego zaszło, nikt nie odpowiada; 

Ciemności kryją ziemię i lud we śnie leży, 

Lecz dlaczego śpią ludzie, żaden z nich nie bada. 

Przebudzą się bez czucia, jak bez czucia spali — 

Nie dziwi słońca dziwna, lecz codzienna głowa; 

Zmienia się blask i ciemność jako straż pułkowa; 

Ale gdzież są wodzowie, co jej rozkazali? 

A sen? — ach, ten świat cichy, głuchy, tajemniczy, 

Życie duszy, czyż nie jest warte badań ludzi! 

Któż jego miejsce zmierzy, kto jego czas zliczy! 

Trwoży się człowiek śpiący — śmieje się, gdy zbudzi. 

Mędrcy mówią, że sen jest tylko przypomnienie — 

Mędrcy przeklęci! 

Czyż nie umiem rozróżnić marzeń od pamięci? 

Chyba mnie wmówią, że moje więzienie 

Jest tylko wspomnienie. 

Mówią, że senne czucie rozkoszy i kaźni 

Jest tylko grą wyobraźni; — 

Głupi! zaledwie z wieści wyobraźnią¹¹² znają 

I nam wieszczom o niej bają! 

Bywałem w niej, zmierzyłem lepiej jej przestrzenie 

I wiem, że leży za jej granicą — marzenie. 

Prędzej dzień będzie nocą, rozkosz będzie kaźnią, 

Niż sen będzie pamięcią, mara wyobraźnią. 

kładzie się i wstaje znowu — idzie do okna

Nie mogę spocząć, te sny, to straszą, to łudzą: 

Jak te sny mię trudzą! 

drzemie

DUCHY NOCNE

Puch czarny, puch miękki pod głowę podłóżmy, 

Śpiewajmy, a cicho — nie trwóżmy, nie trwóżmy. 

DUCH Z LEWEJ STRONY

Noc smutna w więzieniu, tam w mieście wesele, 

U stołów tam muzyki huczą; 

Przy pełnych kielichach śpiewają minstrele¹¹³, 

Tam nocą komety się włóczą: 

Komety z oczkami i z jasnym warkoczem. 

Więzień usypia

Kto po nich kieruje łódź w biegu, 

Ten zaśnie na fali, w marzeniu uroczem, 

Na naszym przebudzi się brzegu. 

ANIOŁ

My uprosiliśmy Boga, 

By cię oddał w ręce wroga. 

Samotność mędrców mistrzyni. 

I ty w samotnym więzieniu, 

Jako prorok na pustyni, 

Dumaj o twym przeznaczeniu; 

CHÓR DUCHÓW NOCNYCH

W dzień Bóg nam dokucza, lecz w nocy wesele, 

W noc późną próżniaki się tuczą, 

I w nocy swobodniej śpiewają minstrele, 

Szatany piosenek ich uczą. 

Kto ranną myśl świętą przyniesie z kościoła, 

Kto rozmów poczciwych smak czuje, 

Noc-pjawka wyciągnie pobożną myśl z czoła, 

Noc-wąż w ustach smaki zatruje. 

Śpiewajmy nad sennym, my, nocy synowie, 

Usłużmy, aż będzie nam sługą. 

Wpadnijmy mu w serce, biegajmy po głowie, 

Nasz będzie — ach, gdyby spał długo! 

ANIOŁ

Modlono się za tobą na ziemi i w niebie, 

Wkrótce muszą tyrani na świat puścić ciebie. 

WIĘZIEŃ

budzi się i myśli

Ty, co bliźnich katujesz, więzisz i wyrzynasz, 

I uśmiechasz się we dnie, i w wieczór ucztujesz; 

Czy ty z rana choć jeden sen twój przypominasz, 

A jeśliś go przypomniał, czy ty go pojmujesz? 

drzemie

ANIOŁ

Ty będziesz znowu wolny, my oznajmić przyszli. 

WIĘZIEŃ

budzi się

Będę wolny? — pamiętam, ktoś mi wczora prawił; 

Nie, skądże to, czy we śnie? czy Bóg mi objawił? 

zasypia

ANIOŁOWIE

Pilnujmy tylko, ach, pilnujmy myśli, 

Między myślami bitwa już stoczona. 

DUCHY Z LEWEJ STRONY

Podwójmy napaść. 

DUCHY Z PRAWEJ

My podwójmy straże. 

Czy zła myśl wygra, czy dobra pokona, 

Jutro się w mowach i w dziełach pokaże; 

I jedna chwila tej bitwy wyrzeka 

Na całe życie o losach człowieka. 

WIĘZIEŃ

Mam być wolny — tak! nie wiem, skąd przyszła nowina, 

Lecz ja znam, co być wolnym z łaski Moskwicina. 

Łotry zdejmą mi tylko z rąk i nóg kajdany, 

Ale wtłoczą na duszę — ja będę wygnany! 

Błąkać się w cudzoziemców, w nieprzyjaciół tłumie, 

Ja śpiewak — i nikt z mojej pieśni nie zrozumie 

Nic — oprócz niekształtnego i marnego dźwięku. 

Łotry, tej jednej broni z rąk mi nie wydarły, 

Ale mi ją zepsuto, przełamano w ręku; 

Żywy, zostanę dla mej ojczyzny umarły, 

I myśl legnie zamknięta w duszy mojej cieniu, 

Jako dyjament w brudnym zawarty kamieniu. 

wstaje i pisze węglem z jednej strony:

D. O. M.¹¹⁴ 

GUSTAVUS 

OBIIT M. D. CCC. XXIII 

CALENDIS NOVEMBRIS¹¹⁵ 

z drugiej strony:

HIC NATUS EST 

CONRADUS M. D. CCC. XXIII 

CALENDIS NOVEMBRIS¹¹⁶ 

wspiera się na oknie — usypia

DUCH

Człowieku! gdybyś wiedział, jaka twoja władza! 

Kiedy myśl w twojej głowie, jako iskra w chmurze, 

Zabłyśnie niewidzialna, obłoki zgromadza, 

I tworzy deszcz rodzajny lub gromy i burze; 

Gdybyś wiedział, że ledwie jedną myśl rozniecisz, 

Już czekają w milczeniu, jak gromu żywioły, 

Tak czekają twej myśli — szatan i anioły: 

Czy ty w piekło uderzysz, czy w niebo zaświecisz; 

A ty jak obłok górny, ale błędny, pałasz 

I sam nie wiesz, gdzie lecisz, sam nie wiesz, co zdziałasz. 

Ludzie! każdy z was mógłby, samotny, więziony, 

Myślą i wiarą zwalać i podźwigać trony. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

AKT I

SCENA I

Korytarz — straż z karabinami stoi opodal — kilku więźniów młodych ze świecami wychodzą z cel swoich — północ

JAKUB

Czy można? — obaczym się? 

ADOLF

Straż gorzałkę pije: 

Kapral nasz. 

JAKUB

Która biła? 

ADOLF

Północ niedaleko. 

JAKUB

Ale jak nas runt¹¹⁷ złowi, kaprala zasieka. 

ADOLF

Tylko zgaś świecę; — widzisz — ogień w okna bije. 

gaszą świecę

Runt dzieciństwo¹¹⁸! runt musi do wrót długo pukać, 

Dać hasło i odebrać, musi kluczów szukać: — 

Potem — długi korytarz, — nim nas runt zacapi¹¹⁹, 

Rozbieżym się, drzwi zamkną, każdy padł i chrapi. 

Inni więźniowie, wywołani z celi, wychodzą

ŻEGOTA

Dobry wieczór. 

KONRAD

I ty tu! 

KS. LWOWICZ

I wy tu? 

SOBOLEWSKI

I ja tu. 

FREJEND

A wiecie co, Żegoto, idziem do twej celi, 

Świeży więzień dziś wstąpił do nowicyjatu¹²⁰, 

I ma komin; tam dobry ogień będziem mieli, 

A przy tym nowość, — dobrze widzieć nowe ściany. 

SOBOLEWSKI

Żegoto! a, jak się masz; — i ty tu, kochany! 

ŻEGOTA

U mnie cela trzy kroki; was taka gromada. 

FREJEND

Wiecie co, pójdźmy lepiej do celi Konrada. 

Najdalsza jest, przytyka do muru kościoła; 

Nie słychać stamtąd, choć kto śpiewa albo woła. 

Myślę dziś głośno gadać i chcę śpiewać wiele; 

W mieście pomyślą, że to śpiewają w kościele. 

Jutro jest Narodzenie Boże. — Eh — koledzy, 

Mam i kilka butelek. 

JAKUB

Bez kaprala wiedzy? 

FREJEND

Kapral poczciwy, i sam z butelek skorzysta, 

Przy tym jest Polak, dawny nasz legijonista, 

Którego car przerobił gwałtem na Moskala. 

Kapral dobry katolik, i więźniom pozwala 

Przepędzić wieczór świętej Wigiliji razem. 

JAKUB

Gdyby się dowiedzieli, nie uszłoby płazem. 

Wchodzą do celi Konrada, nakładają ogień w kominie i zapalają świecę. — Cela Konrada jak w Prologu

KS. LWOWICZ

I skądże się tu wziąłeś, Żegoto kochany? 

Kiedy? 

ŻEGOTA

Dziś mię porwali z domu, ze stodoły. 

KS. LWOWICZ

I ty byłeś gospodarz? 

ŻEGOTA

Jaki! zawołany. 

Żebyś ty widział moje merynosy¹²¹, woły! 

Ja, co pierwej nie znałem, co owies, co słoma, 

Mam sławę najlepszego w Litwie ekonoma. 

JAKUB

Wzięto cię niespodzianie? 

ŻEGOTA

Od dawna słyszałem 

O jakimś w Wilnie śledztwie; dom mój blisko drogi. 

Widać było kibitki latające czwałem 

I co noc nas przerażał poczty dźwięk złowrogi. 

Nieraz gdyśmy wieczorem do stołu zasiedli 

I ktoś żartem uderzył w szklankę noża trzonkiem, 

Drżały kobiety nasze, staruszkowie bledli, 

Myśląc, że już zajeżdża feldjeger ze dzwonkiem.¹²² 

Lecz nie wiedziałem, kogo szukają i za co, 

Nie należałem dotąd do żadnego spisku. 

Sądzę, że rząd to śledztwo wynalazł dla zysku, 

Że się więźniowie nasi porządnie opłacą 

I powrócą do domu. 

TOMASZ

Taką masz nadzieję? 

ŻEGOTA

Jużci przecież bez winy w Sybir nas nie wyślą; 

A jakąż winę naszą znajdą lub wymyślą? 

Milczycie, — wytłumaczcież, co się tutaj dzieje, 

O co nas oskarżono, jaki powód sprawy? 

TOMASZ

Powód — że Nowosilcow przybył tu z Warszawy. 

Znasz zapewne charakter pana Senatora. 

Wiesz, że już był w niełasce u imperatora, 

Że zysk dawniejszych łupiestw przepił i roztrwonił, 

Stracił u kupców kredyt i ostatkiem gonił. 

Bo pomimo największych starań i zabiegów 

Nie może w Polsce spisku żadnego wyśledzić; 

Więc postanowił świeży kraj, Litwę, nawiedzić, 

I tu przeniósł się z całym głównym sztabem szpiegów. 

Żeby zaś mógł bezkarnie po Litwie plądrować 

I na nowo się w łaskę samodzierżcy wkręcić, 

Musi z towarzystw naszych wielką rzecz wysnuwać 

I nowych wiele ofiar carowi poświęcić. 

ŻEGOTA

Lecz my się uniewinnim — 

TOMASZ

Bronić się daremnie — 

I śledztwo, i sąd cały toczy się tajemnie; 

Nikomu nie powiedzą, za co oskarżony, 

Ten, co nas skarży, naszej ma słuchać obrony; 

On gwałtem chce nas karać — nie unikniem kary. 

Został nam jeszcze środek smutny — lecz jedyny: 

Kilku z nas poświęcimy wrogom na ofiary, 

I ci na siebie muszą przyjąć wszystkich winy. 

Ja stałem na waszego towarzystwa czele, 

Mam obowiązek cierpieć za was, przyjaciele; 

Dodajcie mi wybranych jeszcze kilku braci, 

Z takich, co są sieroty, starsi, nieżonaci, 

Których zguba niewiele serc w Litwie zakrwawi, 

A młodszych, potrzebniejszych z rąk wroga wybawi. 

ŻEGOTA

Więc aż do tego przyszło? 

JAKUB

Patrz, jak się zasmucił. 

Nie wiedział, że dom może na zawsze porzucił. 

FREJEND

Nasz Jacek musiał żonę zostawić w połogu, 

A nie płacze — 

FELIKS KOŁAKOWSKI

Ma płakać? owszem — chwała Bogu. 

Jeśli powije syna, przyszłość mu wywieszczę — 

Daj mi no rękę — jestem trochę chiromanta¹²³, 

Wywróżę tobie przyszłość twojego infanta¹²⁴. 

patrząc na rękę

Jeśli będzie poczciwy, pod moskiewskim rządem 

Spotka się niezawodnie z kibitką i sądem; 

A kto wie, może wszystkich nas znajdzie tu jeszcze — 

Lubię synów, to nasi przyszli towarzysze. 

ŻEGOTA

Wy tu długo siedzicie? 

FREJEND

Skądże datę wiedzieć? 

Kalendarza nie mamy, nikt listów nie pisze; 

To gorsza, że nie wiemy, póki mamy siedzieć. 

SUZIN

Ja mam u okna parę drewnianych firanek 

I nie wiem nawet, kiedy mrok, a kiedy ranek. 

FREJEND

Ale pytaj Tomasza, patryjarchę biedy; 

Największy szczupak, on też pierwszy wpadł do matni; 

On nas tu wszystkich przyjął i wyjdzie ostatni, 

Wie o wszystkich, kto przybył, skąd przybył i kiedy. 

SUZIN

To pan Tomasz! ja poznać nie mogłem Tomasza; 

Daj mi rękę, znałeś mię krótko i niewiele: 

Wtenczas tak była droga wszystkim przyjaźń wasza 

Otaczali was liczni, bliżsi przyjaciele; 

Nie dojrzałeś mię w tłumie, lecz ja ciebie znałem, 

Wiem, coś zrobił, coś cierpiał, żebyś nas ocalił; — 

Odtąd będę się z twojej znajomości chwalił, 

I w dzień zgonu przypomnę — z Tomaszem płakałem. 

FREJEND

Ale dla Boga, po co te łzy, płacze, zgroza. 

Patrz — Tomasz, gdy był wolny, miał na swoim czole 

Wypisano wielkimi literami: «koza». 

Dziś w więzieniu jak w domu, jak w swoim żywiole. 

On był na świecie jako grzyby kryptogamy, 

Więdniał i schnął od słońca; — wsadzony do lochu, 

Kiedy my, słoneczniki, bledniejem, zdychamy, 

On rozwija się, kwitnie i tyje po trochu. 

Ale też wziął pan Tomasz kuracyją modną, 

Sławną teraz na świecie kuracyją głodną. 

ŻEGOTA

do Tomasza

Głodem ciebie morzono? 

FREJEND

Dodawano strawy; 

Ale gdybyś ją widział, — widok to ciekawy! 

Dość było taką strawą w pokoju zakadzić, 

Ażeby myszy wytruć i świerszcze wygładzić. 

ŻEGOTA

I jakże ty jeść mogłeś! 

TOMASZ

Tydzień nic nie jadłem, 

Potem jeść próbowałem, potem z sił opadłem; 

Potem jak po truciźnie czułem bole, kłucia, 

Potem kilka tygodni leżałem bez czucia. 

Nie wiem, ile i jakiem choroby przebywał, 

Bo nie było doktora, co by je nazywał. 

Wreszcie jam wstał jadł znowu i do sił przychodził, 

I zdaje mi się, żem się do tej strawy zrodził. 

FREJEND

z wymuszoną wesołością

Wierzcie mi, tam za kozą¹²⁵ same urojenia; 

Kto tu był, sekret kuchni i mieszkań przeniknął: 

Jeść, mieszkać, źle czy dobrze — skutek przywyknienia. 

Pytał raz Litwin, nie wiem, diabła czy Pińczuka¹²⁶: 

«Dlaczego siedzisz w błocie?» — «Siedzę, bom przywyknął». 

JAKUB

Ależ przywyknąć, bracie! 

FREJEND

Na tym cała sztuka. 

JAKUB

Ja tu siedzę podobno od ośmiu miesięcy, 

A tak tęsknię jak pierwej, nie mniej — 

FREJEND

I nie więcéj? 

Pan Tomasz tak przywyknął, że mu powiew zdrowy 

Zaraz piersi obciąża, robi zawrót głowy. 

On odwyknął oddychać, nie wychodzi z celi — 

Jeśli go stąd wypędzą, koza się opłaci: 

Bo on potem ni grosza na wino nie straci, 

Tylko łyknie powietrza i wnet się podchmieli¹²⁷. 

TOMASZ

Wolałbym być pod ziemią, w głodzie i chorobie, 

Znosić kije i gorsze niźli kije — śledztwo, 

Niż tu, w lepszym więzieniu, mieć was za sąsiedztwo. — 

Łotry! wszystkich nas w jednym chcą zakopać grobie. 

FREJEND

Jak to? więc płaczesz po nas — masz kogo żałować. 

Czy nie mnie? pytam, jaka korzyść z mego życia? 

Jeszcze w wojnie — mam jakiś talencik do bicia, 

I mógłbym kilku dońcom¹²⁸ grzbiety naszpikować. 

Ale w pokoju — cóż stąd, że lat sto przeżyję 

I będę klął Moskalów, i umrę — i zgniję. 

Na wolności wiek cały byłbym mizerakiem, 

Jak proch, albo jak wino miernego gatunku; — 

Dziś, gdy wino zatknięto, proch przybito kłakiem, 

W kozie mam całą wartość butli i ładunku. 

Wytchnąłbym się jak wino z otwartej konewki; 

Spaliłbym jak proch lekko z otwartej panewki. 

Lecz jeśli mię w łańcuchach stąd na Sybir wyślą, 

Obaczą mię Litwini bracia i pomyślą: 

Wszakci to krew szlachecka, to młódź nasza ginie, 

Poczekaj, zbójco caru¹²⁹, czekaj, Moskwicinie! — 

Taki jak ja, Tomaszu, dałby się powiesić, 

Żebyś ty jednę chwilę żył na świecie dłużéj: 

Taki jak ja — ojczyźnie tylko śmiercią służy; 

Umarłbym dziesięć razy, byle cię raz wskrzesić, — 

Ciebie, lub ponurego poetę Konrada, 

Który nam o przyszłości, jak Cygan, powiada. — 

do Konrada

Wierzę, bo Tomasz mówił, żeś ty śpiewak wielki, 

Kocham cię, boś podobny także do butelki: 

Rozlewasz pieśń, uczuciem, zapałem oddychasz, 

Pijem, czujem, a ciebie ubywa — usychasz. 

bierze za rękę Konrada i łzy sobie ociera

do Tomasza i Konrada

Wy wiecie, że was kocham, ale można kochać, 

Nie płakać. Otóż, bracia, osuszcie łzy wasze; — 

Bo jak się raz rozczulę i jak zacznę szlochać, 

I herbaty nie zrobię, i ogień zagaszę. 

robi herbatę

Chwila milczenia

KS. LWOWICZ

Prawda, źle przyjmujemy nowego przybysza; 

pokazując Żegotę

W Litwie zły to znak płakać we dniu inkrutowin¹³⁰ — 

Czy nie dosyć w dzień milczym! — he? — jak długa cisza. 

JAKUB

Czy nie ma nowin z miasta? 

WSZYSCY

Nowin? 

KS. LWOWICZ

Żadnych nowin? 

ADOLF

Jan dziś chodził na śledztwo, był godzinę w mieście, 

Ale milczy i smutny; — i jak widać z miny, 

Nie ma ochoty gadać. 

KILKU Z WIĘŹNIÓW

No, Janie! Nowiny? 

JAN SOBOLEWSKI

ponuro

Niedobre — dziś — na Sybir — kibitek dwadzieście 

Wywieźli. 

ŻEGOTA

Kogo? — naszych? 

JAN

Studentów ze Żmudzi. 

WSZYSCY

Na Sybir? 

JAN

I paradnie! — było mnóstwo ludzi. 

KILKU

Wywieźli! 

JAN

Sam widziałem. 

JACEK

Widziałeś! — i mego 

Brata wywieźli? — wszystkich? 

JAN

Wszystkich, — do jednego 

Sam widziałem. — Wracając, prosiłem kaprala 

Zatrzymać się; pozwolił chwilkę. Stałem z dala, 

Skryłem się za słupami kościoła. W kościele 

Właśnie msza była; — ludu zebrało się wiele. 

Nagle lud cały runął przeze drzwi nawałem, 

Z kościoła ku więzieniu. Stałem pod przysionkiem, 

I kościół tak był pusty, że w głębi widziałem 

Księdza z kielichem w ręku i chłopca ze dzwonkiem. 

Lud otoczył więzienie nieruchomym wałem; 

Od bram więzienia na plac, jak w wielkie obrzędy, 

Wojsko z bronią, z bębnami stało we dwa rzędy; 

W pośrodku nich kibitki. — Patrzę, z placu sadzi 

Policmejster na koniu; — z miny zgadłbyś łatwo, 

Że wielki człowiek, wielki tryumf poprowadzi: 

Tryumf Cara północy, zwycięzcy — nad dziatwą. — 

Wkrótce znak dano bębnem i ratusz otwarty — 

Widziałem ich: — za każdym z bagnetem szły warty, 

Małe chłopcy, znędzniałe, wszyscy jak rekruci 

Z golonymi głowami; — na nogach okuci. 

Biedne chłopcy — najmłodszy, dziesięć lat, niebożę, 

Skarżył się, że łańcucha podźwignąć nie może; 

I pokazywał nogę skrwawioną i nagą. 

Policmejster przejeżdża, pyta, czego żądał; 

Policmejster człek ludzki, sam łańcuch oglądał: 

«Dziesięć funtów, zgadza się z przepisaną wagą». — 

Wywiedli Janczewskiego; — poznałem, oszpetniał, 

Sczerniał, schudł, ale jakoś dziwnie wyszlachetniał. 

Ten przed rokiem swawolny, ładny chłopczyk mały, 

Dziś poglądał z kibitki, jak z odludnej skały 

Ów Cesarz! — okiem dumnym, suchym i pogodnym; 

To zdawał się pocieszać spólników niewoli, 

To lud żegnał uśmiechem, gorzkim, lecz łagodnym, 

Jak gdyby im chciał mówić: nie bardzo mię boli. 

Wtem zdało mi się, że mnie napotkał oczyma, 

I nie widząc, że kapral za suknią mię trzyma, 

Myślił, żem uwolniony; — dłoń swą ucałował, 

I skinął ku mnie, jakby żegnał i winszował; — 

I wszystkich oczy nagle zwróciły się ku mnie, 

A kapral ciągnął gwałtem, ażebym się schował; 

Nie chciałem, tylkom stanął bliżej przy kolumnie. 

Uważałem na więźnia postawę i ruchy: — 

On postrzegł, że lud płacze patrząc na łańcuchy, 

Wstrząsł nogą łańcuch, na znak, że mu niezbyt ciężył. — 

A wtem zacięto konia, — kibitka runęła — 

On zdjął z głowy kapelusz, wstał i głos natężył, 

I trzykroć krzyknął: «Jeszcze Polska nie zginęła». — 

Wpadli w tłum; — ale długo ta ręka ku niebu, 

Kapelusz czarny jako chorągiew pogrzebu, 

Głowa, z której włos przemoc odarła bezwstydna, 

Głowa niezawstydzona, dumna, z dala widna, 

Co wszystkim swą niewinność i hańbę obwieszcza 

I wystaje z czarnego tylu głów natłoku, 

Jak z morza łeb delfina, nawałnicy wieszcza, 

Ta ręka i ta głowa zostały mi w oku, 

I zostaną w mej myśli, — i w drodze żywota 

Jak kompas pokażą mi, powiodą, gdzie cnota: 

Jeśli zapomnę o nich, Ty, Boże na niebie, 

Zapomnij o mnie. — 

KS. LWOWICZ

Amen za was. 

KAŻDY Z WIĘŹNIÓW

I za siebie. 

JAN SOBOLEWSKI

Tymczasem zajeżdżały inne rzędem długim 

Kibitki; — ich wsadzano jednego po drugim. 

Rzuciłem wzrok po ludu ściśnionego kupie, 

Po wojsku, — wszystkie twarze pobladły jak trupie; 

A w takim tłumie taka była cichość głucha, 

Żem słyszał każdy krok ich, każdy dźwięk łańcucha. 

Dziwna rzecz! wszyscy czuli, jak nieludzka kara: 

Lud, wojsko czuje, — milczy, — tak boją się cara. 

Wywiedli ostatniego; — zdało się, że wzbraniał, 

Lecz on biedny iść nie mógł, co chwila się słaniał, 

Z wolna schodził ze schodów i ledwie na drugi 

Szczebel stąpił, stoczył się i upadł jak długi; 

To Wasilewski, siedział tu w naszym sąsiedztwie; 

Dano mu tyle kijów onegdaj na śledztwie, 

Że mu odtąd krwi kropli w twarzy nie zostało. 

Żołnierz przyszedł i podjął z ziemi jego ciało, 

Niósł w kibitkę na ręku, ale ręką drugą 

Tajemnie łzy ocierał; — niósł powoli, długo 

Wasilewski nie zemdlał, nie zwisnął, nie ciężał, 

Ale jak padł na ziemię prosto, tak otężał. 

Niesiony, jak słup sterczał i jak z krzyża zdjęte 

Ręce miał nad barkami żołnierza rozpięte; 

Oczy straszne, zbielałe, szeroko rozwarte; — 

I lud oczy i usta otworzył; — i razem 

Jedno westchnienie z piersi tysiąca wydarte, 

Głębokie i podziemne jęknęło dokoła, 

Jak gdyby jękły wszystkie groby spod kościoła. 

Komenda je zgłuszyła bębnem i rozkazem: 

«Do broni — marsz!» — ruszono, a środkiem ulicy 

Puściła się kibitka lotem błyskawicy. 

Jedna pusta; — był więzień, ale niewidomy¹³¹; 

Rękę tylko do ludu wyciągnął spod słomy, 

Siną, rozwartą, trupią; trząsł nią, jakby żegnał; 

Kibitka w tłum wjechała; — nim bicz tłumy przegnał, 

Stanęli przed kościołem; i właśnie w tej chwili 

Słyszałem dzwonek, kiedy trupa przewozili. 

Spojrzałem w kościół pusty i rękę kapłańską 

Widziałem, podnoszącą ciało i krew Pańską, 

I rzekłem: Panie! Ty, co sądami Piłata 

Przelałeś krew niewinną dla zbawienia świata, 

Przyjm tę spod sądów cara ofiarę dziecinną, 

Nie tak świętą ni wielką, lecz równie niewinną. 

Długie milczenie

JÓZEF

Czytałem ja o wojnach; — w dawnych, dzikich czasach, 

Piszą, że tak okropne wojny prowadzono, 

Że nieprzyjaciel drzewom nie przepuszczał w lasach 

I że z drzewami na pniu zasiewy palono. 

Ale car mędrszy, srożej, głębiej Polskę krwawi, 

On nawet ziarna zboża zabiera i dławi; 

Sam szatan mu metodę zniszczenia tłumaczy. 

KOŁAKOWSKI

I uczniowi najlepszą nagrodę wyznaczy. 

Chwila milczenia

KS. LWOWICZ

Bracia, kto wie, ów więzień może jeszcze żyje; 

Pan Bóg to sam wie tylko i kiedyś odkryje. 

Ja, jak ksiądz, pomodlę się, i wam radzę szczerze 

Zmówić za męczennika spoczynek pacierze. — 

Kto wie, jaka nas wszystkich czeka jutro dola. 

ADOLF

Zmówże i po Ksawerym pacierz, jeśli wola; 

Wiesz, że on, nim go wzięli, w łeb sobie wystrzelił. 

FREJEND

Łebski! — To z nami uczty wesołe on dzielił, 

Jak przyszło dzielić biedę, on w nogi ze świata. 

KS. LWOWICZ

Nieźle by i za tego pomodlić się brata. 

JANKOWSKI

Wiesz, księże: dalibógże, drwię ja z twojej wiary: 

Cóż stąd, choćbym był gorszym niż Turki, Tatary, 

Choćbym został złodziejem, szpiegiem, rozbójnikiem, 

Austryjakiem, Prusakiem, carskim urzędnikiem; 

Jeszcze tak prędko bożej nie lękam się kary; — 

Wasilewski zabity, my tu — a są cary. 

FREJEND

Toż chciałem mówić, dobrze, żeś ty za mnie zgrzeszył; — 

Ale pozwól odetchnąć, bom całkiem osłupiał 

Słuchając tych powieści — człek spłakał się, zgłupiał. 

Ej, Feliksie, żebyś ty nas trochę pocieszył! 

Ty, jeśli zechcesz, w piekle diabła byś rozśmieszył. 

KILKU WIĘŹNIÓW

Zgoda, zgoda, Feliksie, musisz gadać, śpiewać, 

Feliks ma głos, hej, Frejend, hej, wina nalewać. 

ŻEGOTA

Stójcie na chwilę — ja też szlachcic sejmikowy, 

Choć ostatni przybyłem, nie chcę cicho siedzieć; 

Józef nam coś o ziarnkach mówił, — na te mowy 

Gospodarz winien z miejsca swego odpowiedzieć. 

Lubo car wszystkie ziarna naszego ogrodu 

Chce zabrać i zakopać w ziemię w swoim carstwie, 

Będzie drożyzna, ale nie bójcie się głodu; 

Pan Antoni już pisał o tym gospodarstwie. 

JEDEN Z WIĘŹNIÓW

Jaki Antoni? 

ŻEGOTA

Znacie bajkę Goreckiego¹³²? 

A raczej prawdę? 

KILKU

Jaką? Powiedz nam, kolego. 

ŻEGOTA

Gdy Bóg wygnał grzesznika z rajskiego ogrodu, 

Nie chciał przecie, ażeby człowiek umarł z głodu; 

I rozkazał aniołom zboże przysposobić 

I rozsypać ziarnami po drodze człowieka. 

Przyszedł Adam, znalazł je, obejrzał z daleka 

I odszedł; bo nie wiedział, co ze zbożem robić. 

Aż w nocy przyszedł diabeł mądry i tak rzecze: 

«Niedaremnie tu Pan Bóg rozsypał garść żyta, 

Musi tu być w tych ziarnach jakaś moc ukryta; 

Schowajmy je, nim człowiek ich wartość dociecze». 

Zrobił rogiem rów w ziemi i nasypał żytem, 

Naplwał i ziemią nakrył, i przybił kopytem; — 

Dumny i rad, że boże zamiary przeniknął, 

Całym gardłem rozśmiał się i ryknął, i zniknął. 

Aż tu wiosną, na wielkie diabła zadziwienie, 

Wyrasta trawa, kwiecie, kłosy i nasienie. 

O wy! co tylko na świat idziecie z północą¹³³, 

Chytrość rozumem, a złość nazywacie mocą; 

Kto z was wiarę i wolność znajdzie i zagrzebie, 

Myśli Boga oszukać — oszuka sam siebie. 

JAKUB

Brawo, Antoni! pewnie Warszawę nawiedzi 

I za tę bajkę znowu z rok w kozie posiedzi. 

FREJEND

Dobre to — lecz ja znowu do Feliksa wracam. 

Wasze bajki — i co mi to za poezyje, 

Gdzie muszę głowę trudnić, niźli sens namacam; 

Nasz Feliks z piosenkami niech żyje i pije! 

nalewa mu wino

JANKOWSKI

A Lwowicz co? — on pacierz po umarłych mówi! 

Posłuchajcie, zaśpiewam piosnkę Lwowiczowi. 

śpiewa

Mówcie, jeśli wola czyja, 

Jezus Maryja. 

Nim uwierzę że nam sprzyja 

Jezus Maryja: 

Niech wprzód łotrów powybija 

Jezus Maryja. 

Tam car jak dzika bestyja, 

Jezus Maryja! 

Tu Nowosilcow jak żmija, 

Jezus Maryja! 

Póki cała carska szyja, 

Jezus Maryja, 

Póki Nowosilcow pija, 

Jezus Maryja, 

Nie uwierzę, że nam sprzyja 

Jezus Maryja. 

KONRAD

Słuchaj, ty! — tych mnie imion przy kielichach wara. 

Dawno nie wiem, gdzie moja podziała się wiara, 

Nie mieszam się do wszystkich świętych z litaniji, 

Lecz nie dozwolę bluźnić imienia Maryi. 

KAPRAL

podchodząc do Konrada

Dobrze, że Panu jedno to zostało imię — 

Choć szuler zgrany wszystko wyrzuci z kalety, 

Nie zgrał się, póki jedną ma sztukę monety. 

Znajdzie ją w dzień szczęśliwy, więc z kalety wyjmie, 

Więc da w handel na procent, Bóg pobłogosławi, 

I większy skarb przed śmiercią, niźli miał, zostawi. 

To imię, Panie, nie żart — więc mnie się zdarzyło 

W Hiszpaniji, lat temu — o, to dawno było, 

Nim car mię tym oszpecił mundurem szelmowskim — 

Więc byłem w legijonach, naprzód pod Dąbrowskim, 

A potem wszedłem w sławny pułk Sobolewskiego. 

SOBOLEWSKI

To mój brat! 

KAPRAL

O mój Boże! pokój duszy jego! 

Walny żołnierz — tak — zginął od pięciu kul razem; 

Nawet podobny Panu. — Otóż — więc z rozkazem 

Brata Pana jechałem w miasteczko Lamego — 

Jak dziś pamiętam — więc tam byli Francuziska: 

Ten gra w kości, ten w karty, ten dziewczęta ściska — 

Nuż beczeć; — Każdy Francuz, jak podpije, beczy. 

Jak zaczną tedy śpiewać wszyscy nic do rzeczy, 

Siwobrode wąsale takie pieśni tłuste! 

Aż był wstyd mnie młodemu. — Z rozpusty w rozpustę, 

Dalej bredzić na świętych; — otóż z większych w większe 

Grzechy laząc, nuż bluźnić na Pannę Najświętszę — 

A trzeba wiedzieć, że mam patent sodalisa¹³⁴ 

I z powinności bronię Maryi imienia — 

Więc ja im perswadować: — Stulcie pysk, do bisa! 

Więc umilkli, nie chcąc mieć ze mną do czynienia. — 

Konrad zamyśla się, inni zaczynają, rozmowę

Ale no Pan posłuchaj, co się stąd wyświęci. 

Po zwadzie poszliśmy spać, wszyscy dobrze cięci — 

Aż w nocy trąbią na koń — zaczną obóz trwożyć — 

Francuzi nuż do czapek, i nie mogą włożyć: — 

Bo nie było na co wdziać, — bo każdego główka 

Była ślicznie odcięta nożem jak makówka. 

Szelma gospodarz porznął jak kury w folwarku; — 

Patrzę, więc moja głowa została na karku; 

W czapce kartka łacińska, pismo nie wiem czyje: 

«Vivat Polonus, unus defonsor Mariae»¹³⁵. 

Otóż widzisz Pan, że ja tym imieniem żyję. 

JEDEN Z WIĘŹNIÓW

Feliksie, musisz śpiewać; nalać mu herbaty 

Czy wina. — 

FELIKS

Jednogłośnie decydują braty, 

Że muszę być wesoły. Chociaż serce pęka, 

Feliks będzie wesoły i będzie piosenka. 

śpiewa

Nie dbam, jaka spadnie kara, 

Mina¹³⁶, Sybir czy kajdany. 

Zawsze ja wierny poddany 

Pracować będę dla cara; 

W minach kruszec kując młotem, 

Pomyślę: ta mina szara 

To żelazo, — z niego potem 

Zrobi ktoś topór na cara. 

Gdy będę na zaludnieniu, 

Pojmę córeczkę Tatara; 

Może w moim pokoleniu 

Zrodzi się Paleń¹³⁷ dla cara. 

Gdy w kolonijach osiędę, 

Ogród zorzę, grzędy skopię, 

A na nich co rok siać będę 

Same lny, same konopie. 

Z konopi ktoś zrobi nici — 

Srebrem obwita nić szara 

Może się kiedyś poszczyci, 

Że będzie szarfą dla cara¹³⁸. 

CHÓR

śpiewa

Zrodzi się Paleń dla cara 

ra — ra — ra — ra — ra — ra — 

SUZIN

Lecz cóż to Konrad cicho zasępiony siedzi, 

Jakby obliczał swoje grzechy do spowiedzi? 

Feliksie, on nie słyszał zgoła twoich pieni; 

Konradzie! — patrzcie — zbladnął, znowu się czerwieni. 

Czy on słaby? 

FELIKS

Stój, cicho — zgadłem, że tak będzie — 

O, my znamy Konrada, co to znaczy, wiemy. 

Północ jego godzina. — Teraz Feliks niemy, 

Teraz, bracia, piosenkę lepszą posłyszemy. 

Ale muzyki trzeba; — ty masz flet, Frejendzie, 

Graj dawną jego nutę, a my cicho stójmy 

I kiedy trzeba, głosy do chóru nastrójmy. 

JÓZEF

patrząc na Konrada

Bracia! duch jego uszedł i błądzi daleko: 

Jeszcze nie wrócił — może przyszłość w gwiazdach czyta, 

Może się tam z duchami znajomymi wita, 

I one mu powiedzą, czego z gwiazd docieką. 

Jak dziwne oczy — błyszczy ogień pod powieką, 

A oko nic nie mówi i o nic nie pyta; 

Duszy teraz w nich nie ma; błyszczą jak ogniska 

Zostawione od wojska, które w nocy cieniu 

Na daleką wyprawę ruszyło w milczeniu — 

Nim zgasną, wojsko wróci na swe stanowiska. 

Frejend próbuje różnych nut

KONRAD

śpiewa

Pieśń ma była już w grobie, już chłodna, — 

Krew poczuła — spod ziemi wygląda — 

I jak upiór powstaje krwi głodna: 

I krwi żąda, krwi żąda, krwi żąda. 

Tak! zemsta, zemsta, zemsta na wroga, 

Z Bogiem i choćby mimo Boga! 

Chór powtarza

I Pieśń mówi: ja pójdę wieczorem, 

Naprzód braci rodaków gryźć muszę, 

Komu tylko zapuszczę kły w duszę, 

Ten jak ja musi zostać upiorem. 

Tak! zemsta, zemsta, etc. etc. 

Potem pójdziem, krew wroga wypijem, 

Ciało jego rozrąbiem toporem: 

Ręce, nogi goździami przybijem, 

By nie powstał i nie był upiorem. 

Z duszą jego do piekła iść musim, 

Wszyscy razem na duszy usiędziem, 

Póki z niej nieśmiertelność wydusim, 

Póki ona czuć będzie, gryźć będziem. 

Tak! zemsta, zemsta, etc. etc. 

KS. LWOWICZ

Konradzie, stój, dla Boga, to jest pieśń pogańska. 

KAPRAL

Jak on okropnie patrzy, — to jest pieśń szatańska. 

przestają śpiewać

KONRAD

z towarzyszeniem fletu

Wznoszę się! lecę! tam, na szczyt opoki — 

Już nad plemieniem człowieczem, 

Między proroki. 

Stąd ja przyszłości brudne obłoki 

Rozcinam moją źrenicą jak mieczem; 

Rękami jak wichrami mgły jej rozdzieram — 

Już widno — jasno — z góry na ludy spozieram — 

Tam księga sybilińska¹³⁹ przyszłych losów świata — 

Tam, na dole! 

Patrz, patrz, przyszłe wypadki i następne lata, 

Jak drobne ptaki, gdy orła postrzegą, 

Mnie, orła na niebie! 

Patrz, jak do ziemi przypadają, biegą, 

Jak się stado w piasek grzebie — 

Za nimi, hej, za nimi oczy me sokole, 

Oczy błyskawice, 

Za nimi szpony moje! — dostrzegę je, schwycę. 

Cóż to? jaki ptak powstał i roztacza pióra, 

Zasłania wszystkich, okiem mię wyzywa; 

Skrzydła ma czarne jak burzliwa chmura, 

A szerokie i długie na kształt tęczy łuku. 

I niebo całe zakrywa — 

To kruk olbrzymi — ktoś ty? — ktoś ty, kruku? 

Ktoś ty? — jam orzeł! — patrzy kruk — myśl moję plącze! 

Ktoś ty? — jam gromowłady! — 

Spojrzał na mnie — w oczy mię jak dymem uderzył, 

Myśli moje miesza — plącze — 

KILKU WIĘŹNIÓW

Co on mówi! — co — co to — patrz, patrz, jaki blady! 

porywają Konrada

Uspokój się... 

KONRAD

Stój! stójcie! — jam się z krukiem zmierzył — 

Stójcie — myśli rozplączę — 

Pieśń skończę — skończę — 

słania się

KS. LWOWICZ

Dosyć tych pieśni. 

INNI

Dosyć. 

KAPRAL

Dosyć — Pan Bóg z nami — 

Dzwonek! — słyszycie dzwonek? — runt, runt pod bramami! 

Gaście ogień — do siebie! 

JEDEN Z WIĘŹNIÓW

patrząc w okno

Bramę odemknęli — 

Konrad osłabł — zostawcie — sam, sam jeden w celi! 

Uciekają wszyscy

SCENA II. IMPROWIZACJA

KONRAD

po długim milczeniu

Samotność — cóż po ludziach, czy-m śpiewak dla ludzi? 

Gdzie człowiek, co z mej pieśni całą myśl wysłucha, 

Obejmie okiem wszystkie promienie jej ducha? 

Nieszczęsny, kto dla ludzi głos i język trudzi: 

Język kłamie głosowi, a głos myślom kłamie; 

Myśl z duszy leci bystro, nim się w słowach złamie, 

A słowa myśl pochłoną i tak drżą nad myślą, 

Jak ziemia nad połkniętą, niewidzialną rzeką. 

Z drżenia ziemi czyż ludzie głąb nurtów docieką. 

Gdzie pędzi, czy się domyślą? — 

Uczucie krąży w duszy, rozpala się, żarzy, 

Jak krew po swych głębokich, niewidomych cieśniach; 

Ile krwi tylko ludzie widzą w mojej twarzy, 

Tyle tylko z mych uczuć dostrzegą w mych pieśniach. 

Pieśni ma, tyś jest gwiazdą za granicą świata! 

I wzrok ziemski, do ciebie wysłany za gońca, 

Choć szklanne weźmie skrzydła¹⁴⁰, ciebie nie dolata, 

Tylko o twoję mleczną drogę się uderzy; 

Domyśla się, że to słońca, 

Lecz ich nie zliczy, nie zmierzy. 

Wam, pieśni, ludzkie oczy, uszy, niepotrzebne; — 

Płyńcie w duszy mej wnętrznościach, 

Świećcie na jej wysokościach, 

Jak strumienie podziemne, jak gwiazdy nadniebne. 

Ty Boże, ty naturo! dajcie posłuchanie. — 

Godna to was muzyka i godne śpiewanie. — 

Ja mistrz! 

Ja mistrz wyciągam dłonie! 

Wyciągam aż w niebiosa i kładę me dłonie 

Na gwiazdach jak na szklannych harmoniki kręgach. 

To nagłym, to wolnym ruchem, 

Kręcę gwiazdy moim duchem. 

Milijon tonów płynie; w tonów milijonie 

Każdy ton ja dobyłem, wiem o każdym tonie; 

Zgadzam je, dzielę i łączę, 

I w tęcze, i w akordy, i we strofy plączę, 

Rozlewam je we dźwiękach i w błyskawic wstęgach. — 

Odjąłem ręce, wzniosłem nad świata krawędzie, 

I kręgi harmoniki wstrzymały się w pędzie. 

Sam śpiewam, słyszę me śpiewy — 

Długie, przeciągłe jak wichru powiewy, 

Przewiewają ludzkiego rodu całe tonie, 

Jęczą żalem, ryczą burzą, 

I wieki im głucho wtórzą; 

A każdy dźwięk ten razem gra i płonie, 

Mam go w uchu, mam go w oku, 

Jak wiatr, gdy fale kołysze, 

Po świstach lot jego słyszę, 

Widzę go w szacie obłoku. 

Boga, natury godne takie pienie! 

Pieśń to wielka, pieśń-tworzenie. 

Taka pieśń jest siła, dzielność, 

Taka pieśń jest nieśmiertelność! 

Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę, 

Cóż Ty większego mogłeś zrobić — Boże? 

Patrz, jak te myśli dobywam sam z siebie, 

Wcielam w słowa, one lecą, 

Rozsypują się po niebie, 

Toczą się, grają i świecą; 

Już dalekie, czuję jeszcze, 

Ich wdziękami się lubuję, 

Ich okrągłość dłonią czuję, 

Ich ruch myślą odgaduję: 

Kocham was, me dzieci wieszcze! 

Myśli moje! gwiazdy moje! 

Czucia moje! wichry moje! 

W pośrodku was jak ojciec wśród rodziny stoję, 

Wy wszystkie moje! 

Depcę was, wszyscy poeci, 

Wszyscy mędrce i proroki, 

Których wielbił świat szeroki. 

Gdyby chodzili dotąd śród swych dusznych¹⁴¹ dzieci, 

Gdyby wszystkie pochwały i wszystkie oklaski 

Słyszeli, czuli i za słuszne znali, 

I wszystkie sławy każdodziennej blaski 

Promieniami na wieńcach swoich zapalali; 

Z całą pochwał muzyką i wieńców ozdobą, 

Zebraną z wieków tyla i z pokoleń tyla, 

Nie czuliby własnego szczęścia, własnej mocy 

Jak ja dziś czuję w tej samotnej nocy: 

Kiedy sam śpiewam w sobie, 

Śpiewam samemu sobie. 

Tak! — czuły jestem, silny jestem i rozumny. — 

Nigdym nie czuł, jak w tej chwili — 

Dziś mój zenit, moc moja dzisiaj się przesili, 

Dziś poznam, czym najwyższy, czylim tylko dumny; 

Dziś jest chwila przeznaczona, 

Dziś najsilniej wytężę duszy mej ramiona — 

To jest chwila Samsona, 

Kiedy więzień i ślepy dumał u kolumny. 

Zrzucę ciało i tylko jak duch wezmę pióra — 

Potrzeba mi lotu, 

Wylecę z planet i gwiazd kołowrotu, 

Tam dojdę, gdzie graniczą Stwórca i natura. 

I mam je, mam je, mam — tych skrzydeł dwoje; 

Wystarczą: — od zachodu na wschód je rozszerzę, 

Lewym o przeszłość, prawym o przyszłość uderzę. 

I dojdę po promieniach uczucia — do Ciebie! 

I zajrzę w uczucia Twoje, 

O Ty! o którym mówią, że czujesz na niebie! 

Jam tu, jam przybył, widzisz, jaka ma potęga! 

Aż tu moje skrzydło sięga. 

Lecz jestem człowiek, i tam, na ziemi me ciało; 

Kochałem tam, w ojczyźnie serce me zostało — 

Ale ta miłość moja na świecie, 

Ta miłość nie na jednym spoczęła człowieku 

Jak owad na róży kwiecie: 

Nie na jednej rodzinie, nie na jednym wieku. 

Ja kocham cały naród! — objąłem w ramiona 

Wszystkie przeszłe i przyszłe jego pokolenia, 

Przycisnąłem tu do łona, 

Jak przyjaciel, kochanek, małżonek, jak ojciec: 

Chcę go dźwignąć, uszczęśliwić, 

Chcę nim cały świat zadziwić, 

Nie mam sposobu i tu przyszedłem go dociec. 

Przyszedłem zbrojny całą myśli władzą, 

Tej myśli, co niebiosom Twe gromy wydarła, 

Śledziła chód Twych planet, głąb morza rozwarła — 

Mam więcej, tę Moc, której ludzie nie nadadzą, 

Mam to uczucie, co się samo w sobie chowa 

Jak wulkan, tylko dymi niekiedy przez słowa. 

I Mocy tej nie wziąłem z drzewa edeńskiego, 

Z owocu wiadomości złego i dobrego; 

Nie z ksiąg ani z opowiadań, 

Ani z rozwiązania zadań, 

Ani z czarodziejskich badań. 

Jam się twórcą urodził: 

Stamtąd przyszły siły moje, 

Skąd do Ciebie przyszły Twoje, 

Boś i Ty po nie nie chodził: 

Masz, nie boisz się stracić; i ja się nie boję. 

Czyś Ty mi dał, czy wziąłem, skąd i Ty masz — oko 

Bystre, potężne: w chwilach mej siły — wysoko 

Kiedy na chmur spojrzę szlaki 

I wędrowne słyszę ptaki, 

Żeglujące na ledwie dostrzeżonym skrzydle; 

Zechcę i wnet je okiem zatrzymam jak w sidle — 

Stado pieśń żałosną dzwoni, 

Lecz póki ich nie puszczę, Twój wiatr ich nie zgoni. 

Kiedy spojrzę w kometę z całą mocą duszy, 

Dopóki na nią patrzę, z miejsca się nie ruszy. 

Tylko ludzie skazitelni, 

Marni, ale nieśmiertelni, 

Nie służą mi, nie znają — nie znają nas obu, 

Mnie i Ciebie. 

Ja na nich szukam sposobu 

Tu, w niebie. 

Tę władzę, którą mam nad przyrodzeniem, 

Chcę wywrzeć na ludzkie dusze, 

Jak ptaki i jak gwiazdy rządzę mym skinieniem, 

Tak bliźnich rozrządzać muszę. 

Nie bronią — broń broń odbije, 

Nie pieśniami — długo rosną, 

Nie nauką — prędko gnije, 

Nie cudami — to zbyt głośno. 

Chcę czuciem rządzić, które jest we mnie; 

Rządzić jak Ty wszystkimi zawsze i tajemnie: — 

Co ja zechcę, niech wnet zgadną, 

Spełnią, tym się uszczęśliwią, 

A jeżeli się sprzeciwią, 

Niechaj cierpią i przepadną. 

Niech ludzie będą dla mnie jak myśli i słowa, 

Z których, gdy zechcę, pieśni wiąże się budowa; — 

Mówią, że Ty tak władasz! 

Wiesz, żem myśli nie popsuł, mowy nie umorzył; 

Jeśli mnie nad duszami równą władzę nadasz, 

Ja bym mój naród jak pieśń żywą stworzył, 

I większe niżli Ty zrobiłbym dziwo, 

Zanuciłbym pieśń szczęśliwą! 

Daj mi rząd dusz! — Tak gardzę tą martwą budową, 

Która gmin światem zowie i przywykł ją chwalić, 

Żem nie próbował dotąd, czyli moje słowo 

Nie mogłoby jej wnet zwalić. 

Lecz czuję w sobie, że gdybym mą wolę 

Ścisnął, natężył i razem wyświecił, 

Może bym sto gwiazd zgasił, a drugie sto wzniecił — 

Bo jestem nieśmiertelny! i w stworzenia kole 

Są inni nieśmiertelni; — wyższych nie spotkałem — 

Najwyższy na niebiosach! — Ciebie tu szukałem, 

Ja najwyższy z czujących na ziemnym padole. 

Nie spotkałem Cię dotąd — żeś Ty jest, zgaduję; 

Niech Cię spotkam i niechaj Twą wyższość uczuję — 

Ja chcę władzy, daj mi ją, lub wskaż do niej drogę! 

O prorokach, dusz władcach, że byli, słyszałem, 

I wierzę; lecz co oni mogli, to ja mogę, 

Ja chcę mieć władzę, jaką Ty posiadasz, 

Ja chcę duszami władać, jak Ty nimi władasz. 

Długie milczenie

z ironią

Milczysz, milczysz! wiem teraz, jam Cię teraz zbadał, 

Zrozumiałem, coś Ty jest i jakeś Ty władał. — 

Kłamca, kto Ciebie nazywał miłością, 

Ty jesteś tylko mądrością. 

Ludzie myślą, nie sercem, Twych dróg się dowiedzą; 

Myślą, nie sercem, składy broni Twej wyśledzą — 

Ten tylko, kto się wrył w księgi, 

W metal, w liczbę, w trupie ciało, 

Temu się tylko udało 

Przywłaszczyć część Twej potęgi. 

Znajdzie truciznę, proch, parę, 

Znajdzie blaski, dymy, huki, 

Znajdzie prawność, i złą wiarę 

Na mędrki i na nieuki. 

Myślom oddałeś świata użycie, 

Serca zostawiasz na wiecznej pokucie, 

Dałeś mnie najkrótsze życie 

I najmocniejsze uczucie. — 

Milczenie

Czym jest me czucie? 

Ach, iskrą tylko! 

Czym jest me życie? 

Ach, jedną chwilką! 

Lecz te, co jutro rykną, czym są dzisiaj gromy? 

Iskrą tylko. 

Czym jest wieków ciąg cały, mnie z dziejów wiadomy? 

Jedną chwilką. 

Z czego wychodzi cały człowiek, mały światek? 

Z iskry tylko. 

Czym jest śmierć, co rozprószy myśli mych dostatek? 

Jedną chwilką. 

Czym był On, póki światy trzymał w swoim łonie? 

Iskrą tylko. 

Czym będzie wieczność świata, gdy On go pochłonie? 

Jedną chwilką. 

GŁOS Z LEWEJ STRONY¹⁴²¹⁴³

Wsiąść muszę 

Na duszę 

Jak na koń. 

Goń! goń 

W cwał, w cwał! 

GŁOS Z PRAWEJ

Co za szał! 

Brońmy go, brońmy, 

Skrzydłem osłońmy 

Chwila i iskra, gdy się przedłuża, rozpala — 

Stwarza i zwala. 

Śmiało, śmiało! tę chwilę rozdłużmy, rozdalmy, 

Śmiało, śmiało! tę iskrę rozniećmy, rozpalmy — 

Teraz — dobrze — tak. Jeszcze raz Ciebie wyzywam, 

Jeszcze po przyjacielsku duszę Ci odkrywam. 

Milczysz, — wszakżeś z Szatanem walczył osobiście? 

Wyzywam Cię uroczyście. 

Nie gardź mną, ja nie jeden, choć sam tu wzniesiony. 

Jestem na ziemi sercem z wielkim ludem zbratan, 

Mam ja za sobą wojska, i mocy, i trony; 

Jeśli ja będę bluźnierca, 

Ja wydam Tobie krwawszą bitwę niźli Szatan: 

On walczył na rozumy, ja wyzwę na serca. 

Jam cierpiał, kochał, w mękach i miłości wzrosłem; 

Kiedyś mnie wydarł osobiste szczęście, 

Na własnej piersi ja skrwawiłem pięście, 

Przeciw Niebu ich nie wzniosłem. 

GŁOS¹⁴⁴

Rumaka 

Przedzierzgnę w ptaka. 

Orlimi pióry 

Do góry! 

W lot! 

GŁOS

Gwiazdo spadająca! 

Jaki szał 

W otchłań cię strąca! 

Teraz duszą jam w moję ojczyznę wcielony; 

Ciałem połknąłem jej duszę, 

Ja i ojczyzna to jedno. 

Nazywam się Milijon — bo za milijony 

Kocham i cierpię katusze. 

Patrzę na ojczyznę biedną, 

Jak syn na ojca wplecionego w koło; 

Czuję całego cierpienia narodu, 

Jak matka czuje w łonie bole swego płodu. 

Cierpię, szaleję — a Ty mądrze i wesoło 

Zawsze rządzisz, 

Zawsze sądzisz, 

I mówią, że Ty nie błądzisz! 

Słuchaj, jeśli to prawda, com z wiarą synowską 

Słyszał, na ten świat przychodząc, 

Że Ty kochasz; — jeżeliś Ty kochał świat rodząc, 

Jeśli ku zrodzonemu masz miłość ojcowską; — 

Jeżeli serce czułe było w liczbie zwierząt, 

Któreś Ty w arce zamknął i wyrwał z powodzi; — 

Jeśli to serce nie jest potwór, co się rodzi 

Przypadkiem, ale nigdy lat swych nie dochodzi; — 

Jeśli pod rządem Twoim czułość nie jest bezrząd, 

Jeśli w milijon ludzi krzyczących «ratunku!”» 

Nie patrzysz jak w zawiłe zrównanie rachunku; — 

Jeśli miłość jest na co w świecie Twym potrzebną 

I nie jest tylko Twoją omyłką liczebną... 

GŁOS¹⁴⁵

Orła w hydrę! 

Oczy mu wydrę. 

Do szturmu dalej 

Dymi! pali! 

Ryk! grzmot! 

GŁOS

Z jasnego słońca 

Kometo błędu! 

Gdzie koniec twego pędu? 

Bez końca, bez końca! 

Milczysz! — Jam Ci do głębi serce me otworzył, 

Zaklinam, daj mi władzę: — jedna część jej licha, 

Część tego, co na ziemi osiągnęła pycha, 

Z tą jedną cząstką ileż ja bym szczęścia stworzył! 

Milczysz! — nie dasz dla serca, dajże dla rozumu. — 

Widzisz, żem pierwszy z ludzi i z aniołów tłumu, 

Że Cię znam lepiej niźli Twoje archanioły, 

Wart, żebyś ze mną władzą dzielił się na poły — 

Jeślim nie zgadł, odpowiedz — milczysz! ja nie kłamię. 

Milczysz i ufasz, że masz silne ramię — 

Wiedz, że uczucie spali, czego myśl nie złamie — 

Widzisz to moje ognisko: — uczucie, 

Zbieram je, ściskam, by mocniej pałało, 

Wbijam w żelazne woli mej okucie, 

Jak nabój w burzące działo. 

GŁOS¹⁴⁶

Ognia! pal! 

GŁOS

Litość! żal! 

Odezwij się, — bo strzelę przeciw Twej naturze; 

Jeśli jej w gruzy nie zburzę, 

To wstrząsnę całym państw Twoich obszarem; 

Bo wystrzelę głos w całe obręby stworzenia: 

Ten głos, który z pokoleń pójdzie w pokolenia: 

Krzyknę, żeś Ty nie ojcem świata, ale... 

GŁOS DIABŁA

Carem! 

Konrad staje chwilę, słania się i pada

DUCHY Z LEWEJ STRONY

PIERWSZY

Depc, chwytaj! 

DRUGI

Jeszcze dysze. 

PIERWSZY

Omdlał, omdlał, a nim 

Przebudzi się, dodusim. 

DUCH Z PRAWEJ STRONY

Precz — modlą się za nim. 

DUCH Z LEWEJ

Widzisz, odpędzają nas. 

PIERWSZY Z LEWEJ

Ty bestyjo głupia! 

Nie pomogłeś mu słowo ostatnie wyrzygnąć, 

Jeszcze o jeden stopień w dumę go podźwignąć! 

Chwila dumy — ta czaszka już byłaby trupia. 

Być tak blisko tej czaszki! i nie można deptać! 

Widzieć krew w jego ustach, i nie można chłeptać! 

Najgłupszy z diabłów, tyś go wypuścił w pół drogi. 

DRUGI

Wróci się, wróci — 

PIERWSZY

Precz stąd — bo wezmę na rogi 

I będę cię lat tysiąc niósł, i w paszczę samą 

Szatana wbiję. 

DRUGI

Cha! cha! straszysz, ciociu! mamo! 

Ja dziecko będę płakać — 

płacze

Masz — 

uderza rogiem

A co, nie chybił? 

Leć i nie wyłaź z piekła — aha, do dna przybił — 

Rogi me, brawo, rogi — 

PIERWSZY

Sacrédieu!¹⁴⁷ 

DRUGI

uderza

Masz. 

PIERWSZY

W nogi. 

Słychać stukanie i klucz we drzwiach

DRUGI DUCH

Pop, klecha, przyczajmy się i schowajmy rogi. 

SCENA III

Wchodzą Kapral, braciszek bernardyn Piotr, jeden Więzień

KS. PIOTR

W imię Ojca i Syna i Świętego Ducha. 

WIĘZIEŃ

On zapewne osłabiał. — Konradzie! — nie słucha. 

KS. PIOTR

Pokój temu domowi, pokój grzesznikowi! 

WIĘZIEŃ

Dla Boga, on osłabiał, patrz — miota się, dąsa, 

To jest wielka choroba¹⁴⁸, patrz, on usta kąsa. 

Ks. Piotr modli się

KAPRAL

do Więźnia

Mój Panie, idźcie sobie, a nas tu zostawcie. 

WIĘZIEŃ

Ale dla Boga! próżnych modlitew nie prawcie; 

Podejmijcie go z ziemi, połóżmy do łóżka; 

Księże Pietrze. 

KS. PIOTR

Tu zostaw. 

WIĘZIEŃ

Oto jest poduszka. 

kładzie Konrada

E, ja wiem, co to znaczy. — Czasem nań napada 

Takie szaleństwo: długo śpiewa, potem gada, 

A jutro zdrów jak ryba. Lecz kto wam powiedział, 

Że on osłabiał? 

KAPRAL

Panie, ot byś cicho siedział. 

Niech brat Piotr pomodli się nad waszym kolegą; 

Bo ja wiem, że tu było — coś — tu — niedobrego. 

Gdy runt odszedł, w tej celi hałas posłyszałem, 

Spojrzę dziurką od klucza, a co tu widziałem, 

To mnie wiedzieć. Pobiegłem do mojego kmotra, 

Bo on człowiek pobożny, do braciszka Piotra — 

Patrz na tego chorego: niedobrze się dzieje — 

WIĘZIEŃ

Dalibóg nie pojmuję — nic, i oszaleję. 

KAPRAL

Oszaleć? — Ej, Panowie, strzeżcie się, Panowie! 

U was usta wymowne, wiele nauk w głowie, 

A patrzcie, głowa mądra w prochu się taczała, 

I z tych ust, tak wymownych, patrzaj — piana biała. 

Słyszałem, co on śpiewał, ja słów nie pojąłem, 

Lecz było coś u niego w oczach i nad czołem. 

Wierz mi, że z tym człowiekiem niedobrze się dzieje — 

Byłem ja w legijonach, nim wzięto w rekruty, 

Brałem szturmem fortece, klasztory, reduty; 

Więcej dusz wychodzących z ciała ja widziałem, 

Niźli Waćpan przeczytał książek w życiu całem. 

A to jest rzecz niemała widzieć, jak człek kona. 

Widziałem ja na Pradze księży zarzynanych, 

I w Hiszpaniji żywcem z wieży wyrzucanych; 

Widziałem matek szablą rozrywane łona, 

I dzieci konające na kozackich pikach, 

I Francuzów na śniegu, i Turków na palu; 

I wiem, co w konających widać męczennikach, 

A co w złodzieju, zbójcy, Turku lub Moskalu. 

Widziałem rozstrzelanych, co patrzyli śmiele 

W rurę broni, nie chcieli na oczy zasłony; 

A jak padli na ziemię, widziałem w ich ciele 

Strach, co za życia wstydem i pychą więziony, 

Wyszedł z trupa jak owad i pełzał wokoło: 

Gorszy strach niż ten, który tchórza w bitwie nęka. 

Taki strach, że dość spojrzeć na zamarłe czoło, 

Aby widzieć, że dusza dąsa się i lęka, 

Gardzi bólem i cierpi, i wieczna jej męka. 

A więc, mój Panie, myślę, że twarz umarłego 

Jest jak patent wojskowy do świata przyszłego, 

I poznasz zaraz, jak on tam będzie przyjęty, 

W jakiej randze i stopniu: święty czy przeklęty. — 

A więc tego człowieka i pieśń, i choroba. 

I czoło, i wzrok wcale mi się nie podoba. 

Otóż Waćpan spokojnie idź do swojej celi, 

My z bratem Piotrem będziem przy chorym siedzieli. 

Więzień odchodzi

KONRAD

Przepaść — tysiąc lat — pusto — dobrze — jeszcze więcéj! 

Ja wytrzymam i dziesięć tysiąców tysięcy — 

Modlić się? — tu modlitwa nie przyda się na nic — 

I byłaż taka przepaść bez dna i bez granic? — 

Nie wiedziałem — a była. 

KAPRAL

Słyszysz, jak on szlocha: 

KS. PIOTR

Synu mój, tyś na sercu, które ciebie kocha. 

do Kaprala

Wyjdź stąd i patrz, ażeby nikt tędy nie chodził 

I póki stąd nie wyjdę, nikt mi nie przeszkodził. 

Kapral odchodzi

KONRAD

zrywa się

Nie! — oka mi nie wydarł! mam to silne oko, 

Widzę stąd, i stąd nawet, choć ciemno — głęboko, 

Widzę ciebie, Rollison, — bracie, cóż to znaczy? 

I tyś w więzieniu, zbity, krwią cały zbryzgany, 

I ciebie Bóg nie słuchał, i tyś już w rozpaczy; 

Szukasz noża, próbujesz głowę tłuc o ściany: — 

«Ratunku!» — Bóg nie daje, ja ci dać nie mogę, 

Oko mam silne, spojrzę, może cię zabiję — 

Nie — ale ci pokażę okiem — śmierci drogę. 

Patrz, tam masz okno, wybij, skocz, zleć i złam szyję, 

I ze mną tu leć w głębie, w ciemność — lećmy na dół — 

Otchłań — otchłań ta lepsza niźli ziemi padół; 

Tu nie ma braci, matek, narodów, — tyranów — 

Pójdź tu. 

KS. PIOTR

Duchu nieczysty, znam cię po twym jadzie, 

Znowuś tu, najchytrzejszy ze wszystkich szatanów, 

Znowu w dom opuszczony leziesz, brzydki gadzie. 

Tyś wpełznął w jego usta, na zgubęś tu wpełznął, 

W imię Pańskie jam ciebie pojmał i ochełznął¹⁴⁹. 

Exorciso¹⁵⁰... 

DUCH

Stój, nie klnij — stój, odstąp od progu, 

Wyjdę — 

KS. PIOTR

Nie wyjdziesz, aż się upodoba Bogu. 

Lew z pokolenia Judy tu Pan — on zwycięża: 

Sieć na lwa zastawiłeś i w twym własnym wniku¹⁵¹ 

Złowiłeś się — Bóg ciebie złowił w tym grzeszniku. 

W jego ustach chcę tobie najsroższy cios zadać: 

Kłamco, ja tobie każę, musisz prawdę gadać. 

DUCH

Parle-moi donc français, mon pauvre capucin, 

J’ai pu dans le grand monde oublier mon latin. 

Mais étant saint, tu dois avoir le don des langues — 

Vielleicht sprechen Sie deutsch, was murmeln Sie so bang — 

What it is, — Cavalleros, rispondero Io.¹⁵² 

KS. PIOTR

Ty to z ust jego wrzeszczysz, stujęzyczna żmijo, 

DUCH

Cest juste, dans ce jeu, nous sommes de moitié, 

Il est savant, et moi, diable de mon métier. 

J’étais son précepteur et je m’en glorifie, 

En sais-tu plus que nous? parle — je te défie.¹⁵³ 

KS. PIOTR

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. 

DUCH

Ale stój, stój, mój księże, stój, już dosyć tego; 

Tylko, księżuniu, nie męcz na próżno: — czyś szatan, 

Żeby tak męczyć! 

KS. PIOTR

Ktoś ty? 

DUCH

Lukrecy, Lewiatan, 

Voltaire, Alter Fritz, Legio sum. 

KS. PIOTR

Coś widział? 

DUCH

Zwierza. 

KS. PIOTR

Gdzie? 

DUCH

W Rzymie. 

KS. PIOTR

Nie słucha mię — wróćmy do pacierza. 

modli się

DUCH

Ale słucham. 

KS. PIOTR

Gdzieś widział więźnia? 

DUCH

Mówię, w Rzymie — 

KS. PIOTR

Kłamiesz. 

DUCH

Księże, na honor, na kochanki imię, 

Mej kochanki czarniutkiej, co tak do mnie wzdycha — 

A wiesz ty, jak się zowie moja luba? — Pycha. 

Jakiś ty nieciekawy! — 

KS. PIOTR

do siebie

Przeciwią się duchy; 

Upokórzmy się Panu i zróbmy akt skruchy. 

modli się

DUCH

Ale co tam masz robić, ja sam stąd wyruszę, 

Przyznaję się, że wlazłem niezgrabnie w tę duszę. 

Tu mnie kole — ta dusza jest jak skóra jeża, 

Włożyłem ją na wywrót, kolcami do kiszek. 

Ksiądz modli się

Aleś bo i ty majster, choć prosty braciszek; — 

Osły, powinni ciebie obrać za papieża. 

Głupstwo stawią w kościele na przód, jak kolumny, 

A ciebie kryją w kątku: świecznik, gwiazdę blasku! 

KS. PIOTR

Tyranie i pochlebco, i podły, i dumny, 

Żebyś pierś ugryzł, u nóg wleczesz się po piasku. 

DUCH

śmiejąc się

Aha! gniewasz się, pacierz przerwałeś — da capo¹⁵⁴; 

Żebyś sam widział, jak ty śmiesznie kręcisz łapą — 

Istny niedźwiadek, gdy się broni od komarów! — 

On trzepie swoje, — no więc — dosyć już tych swarów; 

Znam twoję moc i chcę się tobie wyspowiadać, 

Będę ci o przeszłości i przyszłości gadać. — 

A wiesz ty, co o tobie mówią w całym mieście? — 

Ksiądz modli się

A wiesz ty, co to będzie z Polską za lat dwieście? — 

A wiesz, dlaczego tobie przeor tak nie sprzyja? — 

A wiesz, w Apokalipsie co znaczy bestyja? — 

Milczy i trzepie — oczy aż strach we mnie wlepił. 

Powiedz, księżuniu, czegoś do mnie się uczepił? 

Co ja winien, że takie mam odbierać chłosty. 

Czy ja jestem król diabłów, — wszak ja diabeł prosty. 

Zważ, czy to prawnie sługę ukarać za pana, 

Wszakże ja tu przyszedłem z rozkazu Szatana; 

Trudno mu się tłumaczyć, bo z nim nie brat za brat, 

Jestem jako Kreishauptmann¹⁵⁵, Gubernator, Landrat¹⁵⁶: — 

Każą duszę brać w areszt, biorę, sadzę w ciemność; 

Zdarza się przy tym duszy jaka nieprzyjemność, 

Ale czyż z mojej winy? — jam ślepe narzędzie; 

Tyran szelma da ukaz, pisze: «Niech tak będzie» — 

Czyż to mnie miło męczyć, — mnie samemu męka. — 

Ach — 

wzdycha

jak to źle być czułym. — Ach, serce mi pęka. 

Wierz mi: gdy pazurami grzesznika odzieram, 

Nieraz ogonem, ah! ah! — łzy sobie ocieram. 

Ksiądz modli się

A wiesz, że jutro będziesz bity jako Haman? 

KS. PIOTR

In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, Amen. 

Ego te exorciso, spiritus immunde¹⁵⁷ — 

DUCH

Księże, stój — słucham — gadam — stój — jedną sekundę! 

KS. PIOTR

Gdzie jest nieszczęsny więzień, co chce zgubić duszę? — 

Milczysz — Exorciso te — 

DUCH

Gadam, gadam — muszę. 

KS. PIOTR

Kogo widziałeś? 

DUCH

Więźnia. 

KS. PIOTR

Jakiego? 

DUCH

Grzesznika. 

KS. PIOTR

Gdzie? — 

DUCH

Tam, w drugim klasztorze. 

KS. PIOTR

W jakim? 

DUCH

Dominika. 

Ten grzesznik już przeklęty, prawem mnie należy. 

KS. PIOTR

Kłamiesz. 

DUCH

On już umarły. 

KS. PIOTR

Kłamiesz. 

DUCH

Chory leży. 

KS. PIOTR

Exorciso te — 

DUCH

Gadam, gadam, skaczę — śpiewam — 

Tylko nie klnij — jak gadać? — dusisz — ledwie ziewam. 

KS. PIOTR

Mów prawdę. 

DUCH

Grzesznik chory, lata bez pamięci 

I jutro rano szyję niezawodnie skręci. 

KS. PIOTR

Kłamiesz. 

DUCH

Poświadczy godny świadek, kmotr Belzebub. 

Pytaj go, męcz — niewinnej duszy mojej nie gub. 

KS. PIOTR

Jak ratować grzesznika? 

DUCH

Bodajeś zdechł, klecho, 

Nie powiem. 

KS. PIOTR

Exorciso — 

DUCH

Ratować pociechą. 

KS. PIOTR

Dobrze, gadaj wyraźnie — czego mu potrzeba? 

DUCH

Mam chrypkę, nie wymówię. 

KS. PIOTR

Mów! 

DUCH

Mój panie! królu! 

Daj odpocząć 

KS. PIOTR

Mów, czego potrzeba — 

DUCH

Księżulu, 

Ja tego nie wymówię. 

KS. PIOTR

Mów! 

DUCH

He — Wina — Chleba — 

KS. PIOTR

Rozumiem, Chleba Twego i Krwi Twojej, Panie — 

Pójdę, i daj mi spełnić Twoje rozkazanie. 

do Ducha

A teraz zabierz z sobą twe złości i błędy, 

Skąd wszedłeś i jak wszedłeś, idź tam i tamtędy. 

Duch uchodzi

KONRAD

Dźwigasz mię! — ktoś ty? — strzeż się, sam spadniesz w te doły. 

Podaje rękę — lećmy — w górę jak ptak lecę — 

Mile oddycham wonią — promieniami świecę. 

Któż mi dał rękę? — dobrzy ludzie i anioły; 

Skądże litość, wam do mnie schodzić do tych dołów? 

Ludzie? — Ludźmi gardziłem, nie znałem aniołów. 

KS. PIOTR

Módl się, bo strasznie Pańska dotknęła cię ręka: 

Usta, którymiś wieczny Majestat obraził, 

Te usta zły duch słowy szkaradnymi skaził; 

Słowa głupstwa, najsroższa dla mądrych ust męka, 

Oby ci policzone były za pokutę. 

Obyś o nich zapomniał — 

KONRAD

Już są tam — wykute. 

KS. PIOTR

Obyś, grzeszniku, nigdy sam ich nie wyczytał, 

Oby cię o znaczenie ich Bóg nie zapytał — 

Módl się; myśl twoja w brudne obleczona słowa, 

Jak grzeszna, z tronu swego strącona królowa, 

Gdy w żebraczej odzieży, okryta popiołem, 

Odstoi czas pokuty swojej przed kościołem, 

Znowu na tron powróci, strój królewski wdzieje 

I większym niżli pierwej blaskiem zajaśnieje. 

Usnął — 

klęka

— Twe miłosierdzie, Panie, jest bez granic. 

pada krzyżem

Panie, otom ja sługa dawny, grzesznik stary, 

Sługa już spracowany i niezgodny na nic. 

Ten młody, zrób go za mnie sługą Twojej wiary, 

A ja za jego winy przyjmę wszystkie kary. 

On poprawi się jeszcze, on wsławi Twe Imię. 

Módlmy się, Pan nasz dobry! Pan ofiarę przyjmie. 

modli się

W bliskim kościele, za ścianą, zaczynają śpiewać pieśń Bożego Narodzenia. Nad Księdzem Piotrem Chór aniołów na nutę: «Anioł pasterzom mówił»

CHÓR ANIOŁÓW

głosy dziecinne

Pokój temu domowi, 

Spoczynek grzesznikowi. 

Sługo! sługo pokorny, cichy, 

Wniosłeś pokój w dom pychy. 

Pokój temu domowi. 

ARCHANIOŁ PIERWSZY

na nutę: «Bóg nasz ucieczką»

Panie, on zgrzeszył, przeciwko Tobie zgrzeszył on bardzo. 

ARCHANIOŁ DRUGI

Lecz płaczą nad nim, modlą się za nim Twoi Anieli. 

ARCHANIOŁ PIERWSZY

Tych zdepc, o Panie, tych złam, o Panie, którzy Twe święte sądy pogardzą, 

ARCHANIOŁ DRUGI

Ale tym daruj, co świętych sądów Twych nie pojęli. 

ANIOŁ

Kiedym z gwiazdą nadziei 

Leciał świecąc Judei, 

Hymn Narodzenia śpiewali Anieli: 

Mędrcy nas nie widzieli, 

Królowie nie słyszeli. 

Pastuszkowie spostrzegli 

I do Betlejem biegli: 

Pierwsi wieczną mądrość witali, 

Wieczną władzę uznali: 

Biedni, prości i mali. 

ARCHANIOŁ PIERWSZY

Pan, gdy ciekawość, dumę i chytrość w sercu Aniołów, sług swych, obaczył, 

Duchom wieczystym, Aniołom czystym, Pan nie przebaczył. 

Runęły z niebios, jak deszcz gwiaździsty, Aniołów tłumy, 

I deszczem lecą za nimi co dzień mędrców rozumy. 

CHÓR ANIOŁÓW

Pan maluczkim objawia, 

Czego wielkim odmawia. 

Litość! litość! nad synem ziemi, 

On był między wielkiemi, 

Litość nad synem ziemi. 

ARCHANIOŁ DRUGI

On sądów Twoich nie chodził badać jako ciekawy, 

Nie dla mądrości ludzkiej on badał, ani dla sławy. 

ARCHANIOŁ PIERWSZY

On Cię nie poznał, on Cię nie uczcił, Panie nasz wielki! 

On Cię nie kochał, on Cię nie wezwał, nasz Zbawicielu! 

ARCHANIOŁ DRUGI

Lecz on szanował imię Najświętszej Twej Rodzicielki. 

On kochał naród, on kochał wiele, on kochał wielu. 

ANIOŁ

Krzyż w złoto oprawiony 

Zdobi królów korony. 

Na piersi mędrców błyszczy jak zorze, 

A w duszę wniść nie może: 

Oświeć, oświeć ich, Boże! 

CHÓR ANIOŁÓW

My tak ludzi kochamy, 

Tak z nimi być żądamy 

Wygnani od mędrków i króli, 

Prostaczek nas przytuli, 

Nad nim dzień, noc śpiewamy. 

CHÓR ARCHANIOŁÓW

Podnieś tę głowę, a wstanie z prochu, niebios dosięże, 

I dobrowolnie padnie, i uczci krzyża podnóże; 

Wedle niej cały świat u stóp krzyża niechaj polęże 

I niech Cię wsławi, żeś sprawiedliwy i litościwy Pan nasz, o Boże! 

OBADWA CHÓRY

Pokój, pokój prostocie, 

Pokornej, cichej cnocie! 

Sługo, sługo pokorny, cichy, 

Wniosłeś pokój w dom pychy, 

Pokój grzesznemu sierocie. 

SCENA IV. DOM WIEJSKI PODE LWOWEM

Pokój sypialny — Ewa¹⁵⁸, młoda panienka, wbiega, poprawia kwiaty przed obrazem Najświętszej Panny, klęka i modli się. Wchodzi Marcelina¹⁵⁹

MARCELINA

Modlisz się jeszcze dotąd! — czas spać, północ biła. 

EWA

Jużem się za ojczyznę moję pomodliła, 

Jak nauczono, i za ojca, i za mamę; 

Zmówmy jeszcze i za nich¹⁶⁰ pacierze też same. 

Choć oni tak daleko, ale to są dziatki 

Jednej ojczyzny naszej, Polski, jednej matki. 

Litwin, co dziś tu przybył, uciekł od Moskali; 

Strach słyszeć, co tam oni z nimi wyrabiali. 

Zły car kazał ich wszystkich do ciemnicy wsadzić 

I jak Herod chce całe pokolenie zgładzić. 

Litwin ten bardzo ojca naszego zasmucił, 

Poszedł w pole i dotąd z przechadzki nie wrócił. 

Mama na mszę posłała i obchód żałobny, 

Bo wielu z nich umarło. — Ja pacierz osobny 

Zmówię za tego, co te piosenki ogłosił; 

pokazując książkę

I on także w więzieniu, jak nam gość donosił. 

Te piosenki¹⁶¹ czytałam; niektóre są piękne — 

Jeszcze pójdę, przed Matką Najświętszą uklęknę, 

Pomodlę się za niego; kto wie, czy w tej chwili 

Ma rodziców, żeby się za nim pomodlili. 

Marcelina odchodzi

Ewa modli się i usypia

ANIOŁ

Lekko i cicho, jak lekkie sny zlećmy. 

CHÓR ANIOŁÓW

Braciszka miłego sen rozweselmy, 

Sennemu pod głowę skrzydło podścielmy, 

Oczami, gwiazdami, twarz mu oświećmy, 

Śpiewając i grając latajmy wiankiem, 

Nad czystym, nad cichym naszym kochankiem. 

Rączęta liliowe za liście splećmy, 

Za róże kwitnące czoła rozniećmy¹⁶², 

Spod wstążek gwiaździstych włos nasz rozwiążmy. 

Rozpuśćmy w promienie, rozlejmy w wonie; 

Kwitnącym, pachnącym, żyjącym wiankiem 

Kochanka naszego piersi okrążmy, 

Kochanka naszego otulmy skronie. 

Śpiewając i grając latajmy wiankiem, 

Nad czystym, nad cichym naszym kochankiem. 

EWA

WIDZENIE

Deszczyk tak świeży, miły, cichy jak rosa, 

I skąd ten deszczyk — tak czyste niebiosa, 

Jasne niebiosa! — 

Krople zielone, kraśne — trawki, równianki¹⁶³, 

Róże, lilije, wianki 

Obwijają mię wkoło. — Ach, jaki sen wonny, 

Sen lekki, słodki, — oby był dozgonny. 

Różo błyszcząca, słoneczna, 

Lilijo przeczysta, mleczna! 

Ty nie z ziemi: — tam rosłaś, nad białym obłokiem. 

Narcyzie, jakim śnieżnym patrzysz na mnie okiem; 

A te błękitne kwiaty pamiątek¹⁶⁴, 

Jak źrenice niewiniątek — 

Poznałam — kwiatki moje — sama polewałam, 

W moim ogródku wczora nazbierałam, 

I uwieńczyłam Matki Boskiej skronie, 

Tam nad łóżkiem na obrazku. 

Widzę — to Matka Boska — cudowny blasku! 

Pogląda na mnie, bierze wianek w dłonie, 

Podaje Jezusowi, a Jezus dziecię 

Z uśmiechem rzuca na mnie kwiecie — 

Jak wypiękniały kwiatki — jak ich wiele — krocie, 

A wszystkie w przelocie 

Szukają na powietrzu siebie, 

Moje kochanki! 

I same plotą się w wianki. 

Jak tu mnie miło, jak w niebie; 

Jak tu mnie dobrze, mój Boże; — 

Niech mię na zawsze ten wianek otoczy, 

Niech zasnę, umrę, patrząc w te róże, 

W te białe narcyzu oczy. 

Róża, ta róża żyje 

Wstąpiła w nią dusza, 

Główką lekko rusza, 

Jaki ogień z niej bije. 

To rumieniec żyjący — jak zorzy wniście¹⁶⁵. 

Śmieje się, jak na uśmiech rozwija liście, 

Roztula między liściem dwoje ust z koralu, 

Mówi, coś mówi — jak cicho, jak skromnie. 

Co ty, różo, szepcesz do mnie? 

Zbyt cicho, smutnie — czy to głos żalu? 

Skarżysz się, żeś wyjęta z rodzinnej trawki? 

Nie wzięłam ciebie dla mojej zabawki, 

Jam tobą skronie Matki Najświętszej wieńczyła, 

Jam po spowiedzi wczora łzami cię poiła; 

A z twoich ust koralu 

Wylatują promieniem 

Iskierka po iskierce — 

Czy taka światłość jest twoim pieniem? 

Czego chcesz, różo miła? 

RÓŻA

Weź mnie na serce. 

ANIOŁOWIE

Rozwiążmy, rozplećmy anielski wianek. 

RÓŻA

Odwijam me skrzydła, wyplatam czoło. 

ANIOŁOWIE

My w niebo do domu lećmy wesoło. 

RÓŻA

Ja będę ją bawił, nim błyśnie ranek, 

Na sennym jej sercu złożę me skronie: 

Jak święty apostoł, Pański kochanek, 

Na boskim Chrystusa spoczywał łonie. 

SCENA V. CELA KSIĘDZA PIOTRA

KS. PIOTR

modli się leżąc krzyżem

Panie! czymże ja jestem przed Twoim obliczem? — 

Prochem i niczem; 

Ale gdym Tobie moję nicość wyspowiadał, 

Ja, proch, będę z Panem gadał. 

WIDZENIE

Tyran wstał — Herod! — Panie, cała Polska młoda 

Wydana w ręce Heroda. 

Co widzę — długie, białe, dróg krzyżowych biegi, 

Drogi długie — nie dojrzeć — przez puszcze¹⁶⁶, przez śniegi 

Wszystkie na północ! — tam, tam w kraj daleki, 

Płyną jak rzeki. 

Płyną: — ta droga prosto do żelaznej bramy¹⁶⁷, 

Tamta jak strumień wpadła pod skałę, w te jamy¹⁶⁸, 

A tamtej ujście w morzu. — Patrz! po drogach leci 

Tłum wozów — jako chmury wiatrami pędzone, 

Wszystkie tam w jedną stronę. 

Ach, Panie! to nasze dzieci, 

Tam na północ — Panie, Panie! 

Takiż to los ich — wygnanie! 

I dasz ich wszystkich wygubić za młodu, 

I pokolenie nasze zatracisz do końca? — 

Patrz! — ha! — to dziecię uszło — rośnie — to obrońca! 

Wskrzesiciel narodu, — 

Z matki obcej; krew jego dawne bohatery, 

A imię jego będzie czterdzieści i cztery. 

Panie! czy przyjścia jego nie raczysz przyśpieszyć? 

Lud mój pocieszyć? — 

Nie! lud wycierpi. — Widzę ten motłoch — tyrany, 

Zbójce — biegą — porwali — mój Naród związany 

Cała Europa wlecze, nad nim się urąga — 

«Na trybunał!» — Tam zgraja niewinnego wciąga. 

Na trybunale gęby, bez serc, bez rąk; sędzie — 

To jego sędzie! 

Krzyczą: «Gal, Gal sądzić będzie» 

Gal w nim winy nie znalazł i — umywa ręce, 

A króle krzyczą: «Potęp i wydaj go męce; 

Krew jego spadnie na nas i na syny nasze; 

Krzyżuj syna Maryi, wypuść Barabasze: 

Ukrzyżuj, — on cesarza koronę znieważa, 

Ukrzyżuj, — bo powiemy, żeś ty wróg cesarza». 

Gal wydał — już porwali — już niewinne skronie 

Zakrwawione, w szyderskiej, cierniowej koronie, 

Podnieśli przed świat cały; — i ludy się zbiegły — 

Gal krzyczy: «Oto naród wolny, niepodległy!» 

Ach, Panie, już widzę krzyż — ach, jak długo, długo 

Musi go nosić — Panie, zlituj się nad sługą. 

Daj mu siły, bo w drodze upadnie i skona — 

Krzyż ma długie, na całą Europę ramiona, 

Z trzech wyschłych ludów, jak z trzech twardych drzew ukuty. — 

Już wleką; już mój Naród na tronie pokuty — 

Rzekł: «Pragnę» — Rakus¹⁶⁹ octem, Borus¹⁷⁰ żółcią poi, 

A matka Wolność u nóg zapłakana stoi. 

Patrz — oto żołdak Moskal z kopiją przyskoczył 

I krew niewinną mego narodu wytoczył. 

Cóżeś zrobił, najgłupszy, najsroższy z siepaczy! 

On jeden poprawi się, i Bóg mu przebaczy. 

Mój kochanek już głowę konającą spuścił, 

Wołając: «Panie, Panie, za coś mię opuścił!» 

On skonał! 

Słychać Chóry aniołów — daleki śpiew wielkanocnej pieśni — na koniec słychać: «alleluja! alleluja!»

Ku niebu, on ku niebu, ku niebu ulata! 

I od stóp jego wionęła 

Biała jak śnieg szata — 

Spadła, — szeroko — cały świat się w nią obwinął. 

Mój kochanek na niebie, sprzed oczu nie zginął. 

Jako trzy słońca błyszczą jego trzy źrenice, 

I ludom pokazuje przebitą prawicę. 

Któż ten mąż? — To namiestnik na ziemskim padole. 

Znałem go, — był dzieckiem — znałem, 

Jak urósł duszą i ciałem! 

On ślepy, lecz go wiedzie anioł pacholę. 

Mąż straszny — ma trzy oblicza, 

On ma trzy czoła. 

Jak baldakim rozpięta księga tajemnicza 

Nad jego głową, osłania lice. 

Podnóżem jego są trzy stolice. 

Trzy końce świata drżą, gdy on woła; 

I słyszę z nieba głosy jak gromy: 

To namiestnik wolności na ziemi widomy! 

On to na sławie zbuduje ogromy 

Swego kościoła! 

Nad ludy i nad króle podniesiony; 

Na trzech stoi koronach, a sam bez korony: 

A życie jego — trud trudów, 

A tytuł jego — lud ludów; 

Z matki obcej, krew jego dawne bohatery, 

A imię jego czterdzieści i cztery. 

Sława! sława! sława! 

zasypia

ANIOŁOWIE

schodzą widomie

Usnął — Wyjmijmy z ciała duszę, jak dziecinę 

Senną z kolebki złotej, i zmysłów sukienkę 

Lekko zwleczmy; ubierzmy w światło jak jutrzenkę 

I lećmy. Jasną duszę nieśmy w niebo trzecie, 

Ojcu naszemu złożyć na kolanach dziecię; 

Niech uświęci sennego ojcowską pieszczotą, 

A przed ranną modlitwą duszę wrócim życiu, 

I znowu w czystych zmysłów otulim powiciu, 

I znowu złożym w ciało, jak w kolebkę złotą. 

SCENA VI

Pokój sypialny wspaniały — Senator obraca się na łożu i wzdycha — Dwóch Diabłów nad głową

DIABEŁ I

Spił się, a nie chce spać, 

Muszę tak długo stać, 

Łajdaku, cicho leż! 

Czy go tam kole jeż? 

DIABEŁ II

Syp mu na oczy mak. 

DIABEŁ I

Zasnął, wpadnę jak zwierz. 

DIABEŁ II

Jako na wróbla ptak. 

OBADWAJ

Duszę do piekła wlec, 

Wężami smagać, piec. 

BELZEBUB

Wara! 

DWAJ DIABŁY

Coś ty za kmotr? 

BELZEBUB

Belzebub. 

DWAJ DIABŁY

No, i cóż? 

BELZEBUB

Zwierzyny mi nie płosz. 

DIABEŁ I

Ale gdy zaśnie łotr, 

Do mnie należy sen? 

BELZEBUB

Jak ujrzy noc i żar, 

Srogość i mnogość kar, 

Zlęknie się naszych scen; 

Przypomni jutro sen, 

Może poprawić się, 

Jeszcze daleko zgon. 

DIABEŁ II

wyciągając szpony

Pozwól zabawić się — 

Co ty o niego drżysz, 

Gdy poprawi się on, 

Ja każę święcić się 

I wezmę w ręce krzyż. 

BELZEBUB

Jak zbyt nastraszysz raz, 

Gotów przypomnieć sen, 

Gotów oszukać nas, 

Wypuścisz ptaka z rąk. 

DIABEŁ I

pokazując sennego

Ależ braciszek ten, 

Ten mój najmilszy syn, 

Będzież on spał bez mąk? 

Nie chcesz? — ja męczę sam. 

BELZEBUB

Łotrze, a znasz mój czyn¹⁷¹? 

Od cara zwierzchność mam! 

DIABEŁ I

Pardon — cóż każesz Waść? 

BELZEBUB

Możesz na duszę wpaść, 

Możesz ją w pychę wzdąć, 

A potem w hańbę pchnąć, 

Możesz w pogardzie wlec 

I szyderstwami siec, 

Ale o piekle cyt! 

My lećmy — fit, fit, fit. 

odlatuje

DIABEŁ I

Więc ja za duszę cap; 

Aha, łajdaku, drżysz!

DIABEŁ II

Tylko ją bierz do łap 

Lekko, jak kotek mysz. 

WIDZENIE SENATORA

SENATOR

przez sen

Pismo! — to dla mnie — reskrypt Jego Carskiej Mości! 

Własnoręczny, — ha! ha! ha! — rubli sto tysięcy. 

Order! — gdzie — lokaj, przypnij — tu. Tytuł książęcy! 

A! — a! — Wielki Marszałku; a! — pękną z zazdrości: 

przewraca się

Do Cesarza! — przedpokój — oni wszyscy stoją; 

Nienawidzą mnie wszyscy, kłaniają się, boją. 

Marszałek — Grand Contrôleur¹⁷² — ledwie poznasz, w masce. 

Ach, jakie lube szemrania, 

Dokoła lube szemrania: 

Senator w łasce, w łasce, w łasce, w łasce, w łasce. 

Ach, niech umrę, niech umrę śród tego szemrania, 

Jak śród nałożnic moich łaskotania! 

Każdy się kłania, 

Jestem duszą zebrania. 

Patrzą na mnie, zazdroszczą — nos w górę zadzieram: 

O rozkoszy! umieram, z rozkoszy umieram! 

przewraca się

Cesarz! — Jego Imperatorska Mość — a! Cesarz wchodzi, 

A! — co? — nie patrzy! zmarszczył brwi — spojrzał ukosem? 

Ach! — Najjaśniejszy Panie — ach! — nie mogę głosem — 

Głos mi zamarł — ach, dreszcz, pot, — ach! dreszcz ziębi, chłodzi. — 

Ach, Marszałek! — co? do mnie odwraca się tyłem. 

Tyłem, a! senatory, dworskie urzędniki! 

Ach, umieram, umarłem, pochowany, zgniłem, 

I toczą mię robaki, szyderstwa, żarciki. 

Uciekają ode mnie. Ha! jak pusto! głucho. 

Szambelan szelma, szelma! patrz, wyszczyrza zęby — 

Dbrum — ten uśmiech jak pająk wleciał mi do gęby. 

spluwa

Jaki dźwięk! — to kalambur — o brzydka mucho; 

opędza koło nosa

Lata mi koło nosa 

Jak osa, 

I epigramy, żarciki, przytyki, 

Te szmery, — ach, to świerszcze wlazły mi w ucho: 

Moje ucho, moje ucho! 

wytrząsa palcem ucho

Jaki szmer — kamerjunkry świszczą jak puszczyki, 

Damy ogonem skrzeczą jak grzechotniki, 

Jaki okropny szmer! śmiechy! wrzaski: 

Senator wypadł z łaski, z łaski! z łaski, z łaski. 

pada z łóżka na ziemią

DIABŁY

zstępują widomie

Teraz duszę ze zmysłów wydrzem, jak z okucia 

Psa złego; lecz nie całkiem, nałożym kaganiec, 

Na wpół zostawim w ciele, by nie tracił czucia; 

Drugą połowę wleczmy aż na świata kraniec, 

Gdzie się doczesność kończy, a wieczność zaczyna, 

Gdzie z sumnieniem graniczy piekielna kraina; 

I złe psisko uwiążem tam, na pograniczu: 

Tam pracuj, ręko moja, tam świstaj, mój biczu. 

Nim trzeci kur zapieje, musim z tej męczarni 

Wrócić zmordowanego, skalanego ducha; 

Znowu przykuć do zmysłów jako do łańcucha, 

I znowu w ciele zamknąć jako w brudnej psiarni. 

SCENA VII. SALON WARSZAWSKI

Kilku wielkich Urzędników, kilku wielkich Literatów, kilka Dam wielkiego tonu, kilku Jenerałów i Sztabsoficerow; wszyscy incognito piją herbatę przy stoliku — bliżej drzwi kilku Młodych ludzi i dwóch Starych Polaków. Stojący rozmawiają z żywością — towarzystwo stolikowe mówi po francusku, przy drzwiach po polsku

PRZY DRZWIACH

ZENON NIEMOJEWSKI

do Adolfa

To i u was na Litwie toż samo się dzieje? 

ADOLF

Ach, u nas gorzej jeszcze, u nas krew się leje! 

NIEMOJEWSKI

Krew? 

ADOLF

Nie na polu bitwy, lecz pod ręką kata, 

Nie od miecza, lecz tylko od pałki i bata. 

Rozmawiają ciszej

PRZY STOLIKU

HRABIA

To bal był taki świetny, i wojskowych wiele? 

FRANCUZ

Ja słyszałem, że było pusto jak w kościele. 

DAMA

Owszem, pełno — 

HRABIA

I świetny? 

DAMA

O tym mówić długo. 

KAMERJUNKIER

Służono najniezgrabniej, choć z liczną usługą; 

Nie miałem szklanki wina, ułamku pasztetu, 

Tak zawalono całe wniście do bufetu. 

DAMA I

W sali tańców zgoła nic nie ugrupowano, 

Jak na raucie angielskim po nogach deptano. 

DAMA II

Bo to był tylko jeden z prywatnych wieczorów. 

SZAMBELAN

Przepraszam, bal proszony — mam dotąd bilety. 

wyjmuje inwitacje¹⁷³ i pokazuje, wszyscy przekonywają się

DAMA I

Tym gorzej; pomieszano grupy, toalety, 

Nie można było zgoła ocenić ubiorów. 

DAMA II

Odtąd jak Nowosilcow wyjechał z Warszawy, 

Nikt nie umie gustownie urządzić zabawy: 

Nie widziałam pięknego balu ani razu. 

On umiał ugrupować bal na kształt obrazu; 

Słychać między mężczyznami śmiech

DAMA I

Śmiejcie się, Państwo, mówcie, co się wam podoba, 

A była to potrzebna w Warszawie osoba. 

PRZY DRZWIACH

JEDEN Z MŁODYCH

Cichowski uwolniony? 

ADOLF

Ja znam Cichowskiego. 

Właśnie byłem, chciałem się dowiedzieć od niego, 

Żeby między naszymi na Litwie rozgłosić. 

ZENON NIEMOJEWSKI

My powinniśmy z sobą łączyć się i znosić; 

Inaczej, rozdzieleni, wszyscy zginiem marnie. 

gadają ciszej

MŁODA DAMA

przy nich stojąca

A jakie on okropne wytrzymał męczarnie! 

rozmawiają

PRZY STOLIKU

JENERAŁ

do Literata

Ale przeczytaj wreszcie — dajże się uprosić. 

LITERAT

Ja nie umiem na pamięć. 

JENERAŁ

Zwykłeś z sobą nosić. 

Masz przy sobie pod frakiem — a — widzę okładki: 

Damy chcą słyszeć. 

LITERAT

Damy? — a! — to literatki. 

Więcej wierszy francuskich na pamięć umieją 

Niźli ja. 

JENERAŁ

idzie mówiąc z Damami

Tylko niechaj Panie się nie śmieją. 

DAMA

Macie robić lekturę? — przepraszam — choć umiem 

Po polsku, ale polskich wierszy nie rozumiem. 

JENERAŁ

do Oficera

Ma racyję po części, bo nudne po trochu. 

pokazuje na Literata

Opiewa tysiąc wierszy o sadzeniu grochu. 

do Literata

Czytajże, jeśli ciebie nie będziem słuchali — 

To patrz — 

pokazując na drugiego Literata

ten nam gazeciarz swe rymy wypali. 

Śliczna byłaby wszystkim słuchaczom przysługa. 

Patrz, jak się on zaprasza, jak śmieje się, mruga; 

I usta już otworzył jak zdechłą ostrygę, 

I oko zwrócił wielkie i słodkie jak figę. 

LITERAT

do siebie

Wychodzą — 

do Jenerała

Długie wiersze, ja bym piersi strudził. 

JENERAŁ

do Oficera

Dobrze, że nie chce czytać, boby nas zanudził. 

MŁODA DAMA

oddzielając się od grupy młodszej, ode drzwi, do stolika

A to jest rzecz okropna — słuchajcie, Panowie! 

do Adolfa

Niechaj Pan tym Ichmościom o Cichowskim powie. 

OFICER WYŻSZY

Cichowski wypuszczony? 

HRABIA

Przesiedział lat tyle 

W więzieniu — 

SZAMBELAN

Ja myśliłem, że leżał w mogile. 

do siebie

O takich rzeczach słuchać nie bardzo bezpiecznie, 

A wyjść w środku powieści byłoby niegrzecznie. 

wychodzi

HRABIA

Wypuszczony? — to dziwna. 

ADOLF

Nie znaleźli winy. 

MISTRZ CEREMONII

Któż tu mówi o winach; — są inne przyczyny — 

Kto długo był w więzieniu, widział, słyszał wiele — 

A rząd ma swe widoki, ma głębokie cele, 

Które musi ukrywać. — To jest rzecz rządowa — 

Tajniki polityczne — myśl gabinetowa. 

To się tak wszędzie dzieje — są tajniki stanu — 

Ale Pan z Litwy, — a! a! — to jest dziwno Panu. 

Panowie na wsi, to tak chcecie o cesarstwie 

Wiedzieć wszystko, jak gdyby o swym gospodarstwie. 

uśmiecha się

KAMERJUNKIER

Pan z Litwy, i po polsku? nie pojmuję wcale — 

Ja myśliłem, że w Litwie to wszystko Moskale. 

O Litwie, dalibógże! mniej wiem niż o Chinach — 

Constitutionnel coś raz pisał o Litwinach, 

Ale w innych gazetach francuskich ni słowa. 

PANNA

do Adolfa

Niech Pan opowie, — to rzecz ważna, narodowa. 

STARY POLAK

Znałem starych Cichowskich, uczciwa rodzina; 

Oni są z Galicyi. Słyszałem, że syna 

Wzięli i zamorzyli: — mój krewny daleki! 

Nie widziałem go dawno, — o ludzie! o wieki! 

Trzy pokolenia przeszły, jak nas przemoc dręczy; 

Męczyła ojców naszych, — dzieci, wnuków męczy! 

ADOLF

Wszyscy zbliżają się i słuchają

Znałem go będąc dzieckiem; — był on wtenczas młody, 

Żywy, dowcipny, wesół i sławny z urody; 

Był duszą towarzystwa; gdzie się tylko zjawił. 

Wszystkich opowiadaniem i żartami bawił; 

Lubił dzieci, i często brał mię na kolana, 

U dzieci miał on tytuł «wesołego pana». 

Pamiętam włosy jego, — nieraz ręce moje 

Plątałem w jasnych włosów kędzierzawe zwoje. 

Wzrok pamiętam, — musiał być wesoły, niewinny, 

Bo kiedy patrzył na nas, zdawał się dziecinny; 

I patrząc na nas, wabił nas do swej źrenicy, 

Patrząc nań, myśleliśmy, żeśmy rówiennicy. 

On wtenczas miał się żenić; — pomnę, że przynosił 

Dzieciom dary swej przyszłej i na ślub nas prosił. 

Potem długo nie przyszedł, i mówiono w domu, 

Że nie wiedzieć gdzie zniknął, umknął po kryjomu, 

Szuka rząd, ale śladu dotąd nie wytropił, — 

Na koniec powiedziano: zabił się, utopił. 

Policyja dowodem stwierdziła domysły, 

Znaleziono płaszcz jego nad brzegami Wisły; 

Przyniesiono płaszcz żonie — poznała — on zginął; 

Trupa nie znaleziono — i tak rok przeminął. 

Dlaczegóż on się zabił? — pytano, badano, 

Żałowano, płakano; wreszcie — zapomniano. 

I minęło dwa lata. Jednego wieczora 

Więźniów do Belwederu wiedziono z klasztora. 

Wieczór ciemny i dżdżysty; — nie wiem, czy przypadkiem, 

Czy umyślnie ktoś był tej procesyi świadkiem; 

Może jeden z odważnych warszawskich młodzieńców, 

Którzy śledzą pobytu i nazwiska jeńców: 

Warty stały w ulicach, głucho było w mieście — 

Wtem ktoś zza muru krzyknął: «Więźnie, kto jesteście?» 

Sto ozwało się imion; — śród nich dosłyszano 

Jego imię, i żonie nazajutrz znać dano. 

Pisała i latała, prosiła, błagała, 

Lecz prócz tego imienia — nic nie posłyszała. 

I znowu lat trzy przeszło bez śladu, bez wieści. 

Lecz nie wiedzieć kto szerzył w Warszawie powieści, 

Że on żyje, że męczą, że przyznać się wzbrania 

I że dotąd nie złożył żadnego wyznania; 

Że mu przez wiele nocy spać nie dozwolano, 

Że karmiono śledziami i pić nie dawano; 

Że pojono opijum, nasyłano strachy, 

Larwy; że łaskotano w podeszwy, pod pachy — 

Lecz wkrótce innych wzięto, o innych zaczęli 

Mówić; żona płakała, wszyscy zapomnieli. 

Aż niedawno przed domem żony w nocy dzwonią — 

Otworzono: Oficer i żandarm pod bronią, 

I więzień. — On — każą dać pióra i papieru; 

Podpisać, że wrócony żywy z Belwederu. 

Wzięli podpis, i palcem pogroziwszy: «Jeśli 

Wydasz...» — i nie skończyli; jak weszli, odeszli. 

To on był. — Biegę widzieć, przyjaciel ostrzega: 

«Nie idź dzisiaj, bo spotkasz pod wrotami szpiega». 

Idę nazajutrz, w progu policejskie draby; 

Idę w tydzień, on sam mię nie przyjmuje, słaby. 

Aż niedawno za miastem w pojeździe spotkałem — 

Powiedziano, że to on, bo go nie poznałem. 

Utył, ale to była okropna otyłość: 

Wydęła go zła strawa i powietrza zgniłość; 

Policzki mu nabrzmiały, pożółkły i zbladły, 

W czole zmarszczki pół wieku, włosy wszystkie spadły. 

Witam, on mię nie poznał, nie chciał mówić do mnie, 

Mówię, kto jestem, patrzy na mnie bezprzytomnie. 

Gdym dawnej znajomości szczegóły powiadał, 

Wtenczas on oczy we mnie utopił i badał. 

Ach! wszystko, co przecierpiał w swych męczarniach dziennych, 

I wszystko, co przemyślił w swych nocach bezsennych, 

Wszystko poznałem w jednej chwili z jego oka; 

Bo na tym oku była straszliwa powłoka. 

Źrenice miał podobne do kawałków szklanych, 

Które zostają w oknach więzień kratowanych, 

Których barwa jest szara jak tkanka pajęcza, 

A które, patrząc z boku, świecą się jak tęcza: 

I widać w nich rdzę krwawą, iskry, ciemne plamy, 

Ale ich okiem na wskroś przebić nie zdołamy: 

Straciły przezroczystość, lecz widać po wierzchu, 

Że leżały w wilgoci, w pustkach, w ziemi, w zmierzchu. 

W miesiąc poszedłem znowu, myśliłem, że zdoła 

Rozpatrzyć się na świecie i pamięć przywoła. 

Lecz tyle tysięcy dni był pod śledztwa próbą, 

Tyle tysięcy nocy rozmawiał sam z sobą, 

Tyle lat go badały mękami tyrany, 

Tyle lat otaczały słuch mające ściany; 

A całą jego było obroną — milczenie, 

A całym jego były towarzystwem — cienie; 

Że już się nie udało wesołemu miastu 

Zgładzić w miesiąc naukę tych lat kilkunastu. 

Słońce zda mu się szpiegiem, dzień donosicielem, 

Domowi¹⁷⁴ jego strażą, gość nieprzyjacielem. 

Jeśli do jego domu przyjdzie kto nawiedzić, 

Na klamki trzask on myśli zaraz: idą śledzić; 

Odwraca się i głowę na ręku opiera, 

Zdaje się, że przytomność, moc umysłu zbiera: 

Ścina usta, by słowa same nie wypadły, 

Oczy spuszcza, by szpiegi z oczu co nie zgadły. 

Pytany, myśląc zawsze, że jest w swym więzieniu, 

Ucieka w głąb pokoju i tam pada w cieniu, 

Krzycząc zawsze dwa słowa: «Nic nie wiem, nie powiem!» 

I te dwa słowa — jego stały się przysłowiem; 

I długo przed nim płacze na kolanach żona 

I dziecko, nim on bojaźń i wstręt swój pokona. 

Przeszłą niewolę lubią opiewać więźniowie; 

Myśliłem, że on ją nam najlepiej opowie, 

Wyda na jaw spod ziemi i spod straży zbirów 

Dzieje swe, dzieje wszystkich Polski bohatyrów: — 

Bo teraz Polska żyje, kwitnie w ziemi cieniach, 

Jej dzieje na Sybirze, w twierdzach i więzieniach. 

I cóż on na pytania moje odpowiedział? 

Że o swoich cierpieniach sam już nic nie wiedział, 

Nie pomniał. — Jego pamięć zapisana cała 

Jak księga herkulańska pod ziemią spróchniała: 

Sam autor zmartwychwstały nie umie w niej czytać, 

Rzekł tylko: «Będą o to Pana Boga pytać, 

On to wszystko zapisał, wszystko mnie opowie». 

Adolf łzy ociera

Długie milczenie

DAMA MŁODA

do Literata

Czemu to o tym pisać nie chcecie, Panowie? 

HRABIA

Niech to stary Niemcewicz w pamiętniki wsadzi: 

On tam, słyszałem, różne szpargały gromadzi. 

LITERAT I

To historyja! 

LITERAT II

Straszna. 

KAMERJUNKIER

Dalbóg, wyśmienita. 

LITERAT I

Takich dziejów słuchają, lecz kto je przeczyta? 

I proszę, jak opiewać spółczesne wypadki; 

Zamiast mitologiji są naoczne świadki. 

Potem, jest to wyraźny, święty przepis sztuki, 

Że należy poetom czekać — aż — aż — 

JEDEN Z MŁODZIEŻY

Póki? — 

Wieleż lat czekać trzeba, nim się przedmiot świeży 

Jak figa ucukruje, jak tytuń uleży? 

LITERAT I

Nie ma wyraźnych reguł. 

LITERAT II

Ze sto lat. 

LITERAT I

To mało! 

LITERAT III

Tysiąc, parę tysięcy — 

LITERAT IV

A mnie by się zdało, 

Że to wcale nie szkodzi, że przedmiot jest nowy, 

Szkoda tylko, że nie jest polski, narodowy. 

Nasz naród się prostotą, gościnnością chlubi, 

Nasz naród scen okropnych, gwałtownych nie lubi; — 

Śpiewać, na przykład, wiejskich chłopców zalecanki. 

Trzody, cienie — Sławianie, my lubim sielanki. 

LITERAT I

Spodziewam się, że Panu przez myśl nie przejedzie, 

Aby napisać wierszem, że ktoś jadał śledzie. 

Ja mówię, że poezji nie ma bez poloru, 

A polor być nie może tam, gdzie nie ma dworu: 

Dwór to sądzi o smaku, piękności i sławie; 

Ach, ginie Polska! dworu nie mamy w Warszawie. 

MISTRZ CEREMONII

Nie ma dworu! — a to mię dziwi niepomału, 

Przecież ja jestem mistrzem ceremonijału. 

HRABIA

cicho do Mistrza

Gdybyś Namiestnikowi wyrzekł za mną słówko, 

Moja żona byłaby pierwszą pokojówką. 

głośno

Ale próżno, nie dla nas wysokie urzędy! 

Arystokracja tylko ma u dworu względy. 

DRUGI HRABIA

niedawno kreowany¹⁷⁵ z mieszczan

Arystokracja zawsze swobód jest podporą, 

Niech państwo przykład z Wielkiej Brytaniji biorą. 

Zaczyna się kłótnia polityczna — młodzież wychodzi

PIERWSZY Z MŁODYCH

A łotry! — o, to kija! 

A *** G ***

O, to stryczka, haku! 

Ja bym im dwór pokazał, nauczyłbym smaku. 

N***

Patrzcie, cóż my tu poczniem, patrzcie, przyjaciele, 

Otóż to jacy stoją na narodu czele. 

WYSOCKI

Powiedz raczej: na wierzchu. Nasz naród jak lawa, 

Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa, 

Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi; 

Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi. 

odchodzą

SCENA VIII. PAN SENATOR

W Wilnie — sala przedpokojowa; na prawo drzwi do sali komisji śledczej, gdzie prowadzą więźniów i widać ogromne pliki papierów — w głębi drzwi do pokojów Senatora, gdzie słychać muzykę — czas po obiedzie — u okna siedzi Sekretarz nad papierami; dalej nieco na lewo stolik, gdzie grają w wiska — Nowosilcow pije kawę; koło niego szambelan Bajkow, Pelikan i jeden Doktor — u drzwi warta i kilku Lokajów nieruchomych

SENATOR

do Szambelana

Diable! quelle corvée!¹⁷⁶ — przecież po obiedzie. 

La princesse¹⁷⁷ nas z[a]wiodła i dziś nie przyjedzie. 

Zresztą, en fait des dames¹⁷⁸, stare, albo głupie: — 

Gadać, imaginez-vous¹⁷⁹, o sprawach przy supie¹⁸⁰! 

Je jure¹⁸¹, tych patryjotków nie mieć à ma table, 

Avec leur franc parler et leur ton détestable. 

Figurez-vous¹⁸² — ja gadam o strojach, kasynie, 

A moja kompanija o ojcu, o synie: — 

«On stary, on zbyt młody, Panie Senatorze, 

On kozy znieść nie może, Panie Senatorze, 

On prosi spowiednika, on chce widzieć żonę, 

On...» — Que sais-je!¹⁸³ — piękny dyskurs¹⁸⁴ w obiady proszone. 

Il y a de quoi¹⁸⁵ oszaleć, muszę skończyć sprawę 

I uciec z tego Wilna w kochaną Warszawę¹⁸⁶. 

Monseigneur¹⁸⁷ mnie napisał de revenir bientôt¹⁸⁸, 

On się beze mnie nudzi, a ja z tą hołotą — 

Je n’en puis plus¹⁸⁹ — 

DOKTOR

podchodząc

Mówiłem właśnie, Jaśnie Panie, 

Że ledwie rzecz zaczęta, i sprawa w tym stanie, 

W jakim jest chory, kiedy lekarz go nawiedzi 

I zrobi anagnosin¹⁹⁰. Mnóstwo uczniów siedzi, 

Tyle było śledzenia, żadnego dowodu; 

Jeszcześmy nie trafili w samo jądro wrzodu. 

Cóż odkryto? wierszyki! ce sont de maux légers, 

Ce sont, można powiedzieć, accidents passagers¹⁹¹; 

Ale osnowa spisku dotąd jest tajemną, 

I... 

SENATOR

z urazą

Tajemną? — to, widzę, Panu w oczach ciemno! 

I nie dziw, po obiedzie — więc, signor Dottore, 

Adio, bona notte¹⁹² — dzięki za perorę! 

Tajemną! sam śledziłem i ma być tajemną? 

I vous osez¹⁹³, Docteur, mówić tak przede mną? 

Któż kiedy widział formalniejsze śledztwa? 

pokazując papiery

Wyznania dobrowolne, skargi i świadectwa, 

Wszystko jest, i tu cały spisek świętokradzki 

Stoi spisany jasno jak ukaz senacki¹⁹⁴. — 

Tajemną! — za te nudy, owóż co mam w zysku. 

DOKTOR

Jaśnie Panie, excusez¹⁹⁵, któż wątpi o spisku! 

Właśnie mówią — że... 

LOKAJ

Człowiek kupca Kanissyna 

Czeka i jakiś Panu rejestr¹⁹⁶ przypomina. 

SENATOR

Rejestr? jaki tam rejestr? — kto? 

LOKAJ

Kupiec Kanissyn, 

Co mu Pan przyjść rozkazał... 

SENATOR

Idźże precz, sukisyn! 

Widzisz, że ja zajęty. 

DOKTOR

do Lokajów

A głupie bestyje! 

Przychodzić — Pan Senator, widzisz, kawę pije. 

SEKRETARZ

wstając od stolika

On powiada, że jeśli Pan zapłatę zwleka, 

On zrobi proces. 

SENATOR

Napisz grzecznie, niechaj czeka. 

zamyśla się

A propos — ten Kanissyn — trzeba mu wziąć syna 

Pod śledztwo — Oj, to ptaszek! 

SEKRETARZ

To mały chłopczyna. 

SENATOR

Oni wszyscy mali, ale patrz w ich serce; — 

Najlepiej ogień zgasić, dopóki w iskierce. 

SEKRETARZ

Syn Kanissyna w Moskwie. 

SENATOR

W Moskwie? — a, voyez-vous¹⁹⁷, 

Emisaryjusz klubów¹⁹⁸. — Czas zabieżeć temu, 

Wielki czas. 

SEKRETARZ

On podobno u kadetów służy. 

SENATOR

U kadetów? — voyez-vous, on tam wojsko burzy. 

SEKRETARZ

Dzieckiem z Wilna wyjechał. 

SENATOR

Oh! cet incendiaire¹⁹⁹, 

Ma tu korespondentów. 

do Sekretarza

Ce n’est pas ton affaire²⁰⁰; 

Rozumiesz! — Hej, dyżurny! — We dwadzieście cztery 

Godzin wysłać kibitkę i zabrać papiery. 

Zresztą ojciec lękać się nas nie ma przyczyny, 

Jeśli syn dobrowolnie przyzna się do winy. 

DOKTOR

Właśnie jak miałem honor mówić Jaśnie Panu, 

Są tam ludzie różnego i wieku, i stanu; — 

To najniebezpieczniejsze jest spisku symptoma, 

A wszystkim rusza pewna sprężyna kryjoma, 

Którą... 

SENATOR

z urazą

Kryjoma? 

DOKTOR

Mówię, tajemnie skrywana, 

Odkryta dzięki przezorności Jaśnie Pana. 

Senator odwraca się

do siebie

To szatan niecierpliwy, — z tym człowiekiem bieda! 

Mam tyle ważnych rzeczy; wymówić mi nie da. 

PELIKAN

do Senatora

Co Pan Senator każe z Rollisonem robić? 

SENATOR

Jakim? 

PELIKAN

Co to na śledztwie musiano go obić. 

SENATOR

Eh bien?²⁰¹ 

PELIKAN

On zachorował. 

SENATOR

Wieleż kijów dano? 

PELIKAN

Byłem przy śledztwie, ale tam nie rachowano — 

Pan Botwinko śledził go. 

BAJKOW

Pan Botwinko; cha, cha — 

O! nieprędko on kończy, gdy się raz rozmacha. 

Ja zaręczam, że on go opatrzył nieszpetnie — 

Parions²⁰², że mu wyliczył najmniej ze trzy setnie. 

SENATOR

zadziwiony

Trois cents coups et vivant? trois cents coups, le coquin, 

Trois cents coups sans mourir, — quel dos de jacobin!²⁰³ 

Myśliłem, że w Rosyi la vertu cutanée 

Surpasse tout — ten łotr ma une peau mieux tannée! 

Je n’y conçois rien! — ha, ha, ha, ha, mon ami!²⁰⁴ 

do grającego w wiska, który czeka na swego kompana

Polaki nam odbiorą nasz handel skórami. 

Un honnête soldat en serait mort dix fois! 

Quel rebelle!²⁰⁵ — 

podchodzi do stolika

Dla Pana mam un homme de bois²⁰⁶ — 

Chłopiec drewniany; dał mu sam Botwinko kije. 

Trzysta kijów dziecięciu — figurez-vous?²⁰⁷ żyje! 

do Pelikana

Nic nie wyznał? 

PELIKAN

Prawie nic; — zęby tylko zaciął, 

Krzyczy, że nie chce skarżyć niewinnych przyjaciół. 

Ale z tych kilku słówek odkrywa się wiele — 

Widać, że ci uczniowie — jego przyjaciele. 

SENATOR

C’est juste²⁰⁸: jaki upór! 

DOKTOR

Właśnie powiadałem 

Jaśnie Panu, że młodzież zarażają szałem, 

Ucząc ich głupstw: na przykład, starożytne dzieje! 

Któż nie widzi, że młodzież od tego szaleje. 

SENATOR

wesoło

Vous n’aimez pas l’histoire, — ha, ha, un satirique 

Aurait dit, że boisz się devenir historique²⁰⁹. 

DOKTOR

I owszem, uczyć dziejów, niech się młodzież dowie, 

Co robili królowie, wielcy ministrowie... 

SENATOR

C’est juste. 

DOKTOR

ucieszony

Właśnie mówię, widzi Pan Dobrodziéj, 

Że jest sposób wykładać dzieje i dla młodzi. 

Lecz po co zawsze prawić o republikanach. 

Zawsze o Ateńczykach, Spartanach, Rzymianach. 

PELIKAN

do jednego ze swoich towarzyszów, pokazując Doktora

Patrz, patrz, jak za nim łazi pochlebca przeklęty, 

I wścibi się mu w łaskę — co to za wykręty! 

podchodzi do Doktora

Ale cóż o tym mówić, czy to teraz pora; 

Zważ no, czy można nudzić pana Senatora. 

LOKAJ

do Senatora

Czy Pan rozkaże wpuścić te panie — kobiety — 

Pan wie — co wysiadają tu co dzień z karety — 

Jedna ślepa, a druga — 

SENATOR

Ślepa? któż to ona? 

LOKAJ

Pani Rollison 

PELIKAN

Matka tego Rollisona. 

LOKAJ

Co dzień tu są. 

SENATOR

Odprawić było — 

DOKTOR

Z Panem Bogiem! 

LOKAJ

Odprawiamy, lecz siada i skwierczy pod progiem. 

Kazaliśmy brać w areszt, — ze ślepą kobiétą 

Trudno iść, lud się skupił, żołnierza wybito. 

Czy mam wpuścić? 

SENATOR

E! rady sobie dać nie umiesz — 

Wpuścić, tylko aż do pół schodów — czy rozumiesz? 

A potem ją sprowadzić — aż w dół — o tak tęgo; 

z gestem

Żeby nas nie nudziła więcej swą włóczęgą. 

Drugi Lokaj wchodzi i oddaje list Bajkowowi

No, czegóż stoisz, pójdźże — 

BAJKOW

Elle porte une lettre²¹⁰. 

oddaje list

SENATOR

Któż by to za nią pisał²¹¹? 

BAJKOW

La princesse peut-être²¹². 

SENATOR

czyta

Księżna! skąd jej to przyszło? na kark mi ją wpycha. 

Avec quelle chaleur!²¹³ — Wpuścić ją, do licha. 

Wchodzą dwie Damy i Ksiądz Piotr

PELIKAN

do Bajkowa

To stara czarownica, mère de ce fripon²¹⁴. 

SENATOR

grzecznie

Witam, witam, któraż z pań jest pani Rollison? 

P. ROLLISON

z płaczem

— Ja — mój syn! Panie Dobrodzieju... 

SENATOR

Proszę — chwilę, 

Pani masz list, a po cóż przyszło tu Pań tyle? 

DRUGA DAMA

Nas dwie. 

SENATOR

do Drugiej

I po cóż Panią mam tu honor witać? 

DRUGA

Pani Rollison trudno drogi się dopytać, 

Nie widzi. — 

SENATOR

Ha! nie widzi — a to wącha może? 

Bo co dzień do mnie trafia. 

DRUGA

Ja tu ją przywożę, 

Ona sama i stara, i nie bardzo zdrowa. 

P. ROLLISONOWA

Na Boga...! 

SENATOR

Cicho. 

do Drugiej

Pani któż jesteś? 

DRUGA

Kmitowa. 

SENATOR

Lepiej siedź w domu i miej o synach staranie, 

Jest na nich podejrzenie. 

KMITOWA

bladnąc

Jak to, jak to? Panie! 

Senator śmieje się

P. ROLLISONOWA

Panie! litość — ja wdowa! Panie Senatorze! 

Słyszałam, że zabili — czyż można, mój Boże! 

Moje dziecko! — Ksiądz mówi, że on jeszcze żyje; 

Ale go biją, Panie! któż dzieci tak bije! — 

Jego zbito — zlituj się — po katowsku zbito. 

płacze

SENATOR

Gdzie? kogo? — gadaj przecie po ludzku, kobiéto. 

P. ROLLISONOWA

Kogo? ach, dziecko moje! Mój Panie — ja wdowa — 

Ach, wieleż to lat, póki człek dziecko wychowa! 

Mój Jaś już drugich uczył; niech Pan wszystkich spyta, 

Jak on uczył się dobrze. — Ja biedna kobiéta! 

On mnie żywił ze swego szczupłego dochodu — 

Ślepa, on był mnie okiem — Panie, umrę z głodu. 

SENATOR

Kto poplótł, że go bili, nie wyjdzie na sucho. 

Kto mówił? 

P. ROLLISONOWA

Kto mnie mówił? ja mam matki ucho. 

Ja ślepa; teraz w uchu cała moja dusza, 

Dusza matki. — Wiedli go wczora do ratusza; 

Słyszałam — 

SENATOR

Wpuszczono ją? 

P. ROLLISONOWA

Wypchnęli mię z progu 

I z bramy, i z dziedzińca. Siadłam tam na rogu, 

Pod murem; — mury grube, — przyłożyłam ucho — 

Tam siedziałam od rana. — W północ, w mieście głucho, 

Słucham — w północ, tam z muru — nie, nie zwodzę siebie; 

Słyszałam go, słyszałam, jak Pan Bóg na niebie; 

Ja głos jego słyszałam uszami własnemi — 

Cichy, jakby spod ziemi, jak ze środka ziemi. — 

I mój słuch wszedł w głąb muru, daleko, głęboko; 

Słyszałam, męczono go — 

SENATOR

Jak w gorączce bredzi! 

Ale tam, moja Pani, wielu innych siedzi? 

P. ROLLISONOWA

Jak to? — czyż to nie był głos mojego dziecięcia? 

Niema owca pozna głos swojego jagnięcia 

Śród najliczniejszej trzody — ach, to był głos taki! — 

Ach, dobry Panie, żebyś słyszał raz głos taki, 

Ty byś już nigdy w życiu spokojnie nie zasnął! 

SENATOR

Syn Pani zdrów być musi, gdy tak głośno wrzasnął. 

P. ROLLISONOWA

pada na kolana

Jeśli masz ludzkie serce... 

Otwierają się drzwi od sali — słychać muzykę, — wbiega Panna ubrana jak na bal

PANNA

Monsieur le Sénateur — 

Oh! je vous interromps, on va chanter le choeur 

De «Don Juan»; et puis le concerto de Herz...²¹⁵ 

SENATOR

Herz! choeur! tu także była mowa około serc²¹⁶. 

Vous venez à propos, vous belle comme un coeur. 

Moment sentimental! il pleut ici des coeurs²¹⁷. 

do Bajkowa

Żeby le grand-duc Michel²¹⁸ ten kalambur wiedział, 

Ma foi²¹⁹, to już bym dawno w radzie państwa siedział. 

do Panny

J’y suis — dans un moment²²⁰. 

P. ROLLISONOWA

Panie, nie rzucaj nas 

W rozpaczy, ja nie puszczę — 

chwyta za suknię

PANNA

Faites-lui donc grâce!²²¹ 

SENATOR

Diable m’emporte²²², jeśli wiem, czego chce ta jędza. 

P. ROLLISONOWA

Chcę widzieć syna. 

SENATOR

z przyciskiem

Cesarz nie pozwala. 

KS. PIOTR

Księdza! 

P. ROLLISONOWA

Księdza przynajmniej poszlij, syn mój prosi księdza. 

Może kona; — gdy ciebie płacz matki nie wzruszy, 

Bój się Boga, dręcz ciało, ale nie gub duszy. 

SENATOR

C’est drôle²²³; — kto te po mieście wszystkie plotki nosi, 

Kto WaćPani powiedział, że on księdza prosi? 

P. ROLLISONOWA

pokazując Księdza Piotra

Ten ksiądz poczciwy mówił; on tygodni tyle 

Biega, błaga, lecz nie chcą wpuścić i na chwilę. 

Spytaj księdza, on powie... 

SENATOR

patrząc bystro na Księdza

To on wie? — poczciwy! — 

No zgoda, zgoda, — dobrze, — Cesarz sprawiedliwy; 

Cesarz księży nie wzbrania, owszem sam posyła, 

Aby do moralności młodzież powróciła. 

Nikt jak ja religiji nie ceni, nie lubi — 

wzdycha

Ach, ach, brak moralności, to, to młodzież gubi. 

Eh bien²²⁴, żegnam więc Panie. 

P. ROLLISONOWA

do Panny

Ach, Panienko droga! 

Wstaw się ty jeszcze za mną, ach, na rany Boga! 

Mój syn mały; — rok siedzi o chlebie i wodzie, 

W zimnym, ciemnym więzieniu, bez odzieży, w chłodzie. 

PANNA

Est-il possible?²²⁵ 

SENATOR

w ambarasie²²⁶

Jak to, jak to? on rok siedział? 

Jak to, imaginez-vous²²⁷ — jam o tym nie wiedział! 

do Pelikana

Słuchaj, trzeba tę sprawę najpierwej rozpatrzyć, 

Jeśli to prawda, uszy komisarzom natrzyć. 

do Rollisonowej

Soyez tranquille²²⁸, przyjdź tu o siódmej godzinie. 

P. KMITOWA

Nie płacz tak, pan Senator nie wie o twym synie, 

Jak się dowie, obaczysz, może oswobodzi. 

P. ROLLISONOWA

uradowana

Nie wie? — chce wiedzieć? o, niech mu Pan Bóg nagrodzi. 

Ja to zawsze mówiłam ludziom: — być nie może 

Tak okrutny, jak mówią, on stworzenie boże, 

On człowiek, jego matka mlekiem wykarmiła — 

Ludzie śmieli się; widzisz, jam prawdę mówiła. 

do Senatora

Tyś nie wiedział! — te łotry wszystko tobie tają. 

Wierz mi, Panie, tyś łotrów otoczony zgrają; 

Nie ich pytaj, nas pytaj, my wszystko powiemy, 

Całą prawdę — 

SENATOR

śmiejąc się

No dobrze, o tym pomówiemy, 

Dziś nie mam czasu, adieu²²⁹. — Księżnej powiedz, Pani, 

Że co można, to wszystko każę zrobić dla niej. 

grzecznie

Adieu, Madame Kmit, adieu — co mogę, to zrobię. 

do Księdza Piotra

Waść, księże, zostań, parę słów mam szepnąć tobie. 

do Panny

J’y suis dans un moment²³⁰. 

Wszyscy odchodzą prócz dawnych osób

SENATOR

po pauzie do Lokajów

A szelmy, łajdaki! 

Łotry, stoicie przy drzwiach i porządek taki? 

Skórę wam zedrę, szelmy, służby was nauczę: 

do jednego Lokaja

Słuchaj — ty idź za babą — 

do Pelikana

Nie, Panu poruczę. 

Skoro wyjdzie od Księżnej, daj jej pozwolenie 

Widzieć syna i prowadź aż tam — tam, w więzienie, 

Potem osobno zamknij, — tak, na cztery klucze. 

C’en est trop²³¹ — a łajdaki, służby was nauczę! 

rzuca się na krzesło

LOKAJ

ze drżeniem

Pan kazał wpuścić — 

SENATOR

schwytując się

Co? co? — ty śmiesz, ty! mnie gadać? 

Toś wyuczył się w Polsce panu odpowiadać. 

Stój, stój, ja cię oduczę. — Wieść go do kwatery 

Policmejstra — sto kijów i tygodnie cztery 

Na chleb i wodę — 

PELIKAN

Niech Pan Senator uważy, 

Iż mimo tajemnicy i czujności straży 

O biciu Rollisona niechętne osoby 

Wieść roznoszą, i może wynajdą sposoby 

Oczernić przed Cesarzem nasze czyste chęci, 

Jeśli się temu śledztwu prędko łeb nie skręci. 

DOKTOR

Właśnie ja rozmyślałem nad tym, Jaśnie Panie. 

Rollison od dni wielu cierpi pomieszanie; 

Chce sobie życie odjąć, do okien się rzuca, 

A okna są zamknięte... 

PELIKAN

On chory na płuca; 

Nie należy w zamknionym powietrzu go morzyć; 

Rozkażę mu więc okna natychmiast otworzyć. 

Mieszka na trzecim piętrze — powietrza użyje²³²... 

SENATOR

roztargniony

Wpuszczać mi na kark babę, gdy ja kawę piję; 

Nie dadzą chwili — 

DOKTOR

Właśnie mówię, Jaśnie Panie, 

Że potrzeba mieć większe o zdrowiu staranie. 

Po obiedzie, mówiłem zawsze, niechaj Pan te 

Sprawy odłoży na czas: — ça mine la santé²³³. 

SENATOR

spokojnie

Eh, mon Docteur²³⁴, przed wszystkim służba i porządek 

Potem, to owszem dobrze na słaby żołądek; 

To żółć porusza, a żółć fait la digestion²³⁵. 

Po obiedzie, ja mógłbym voir donner la question²³⁶, 

Kiedy tak każe służba: — en prenant son café²³⁷, 

Wiesz co, to chwila właśnie widzieć auto-da-fé²³⁸. 

PELIKAN

odpychając Doktora

Jakże Pan z Rollisonem każe decydować? 

Jeżeli on dziś jeszcze... umrze, to?... 

SENATOR

Pochować; 

I pozwalam, jeżeli zechcesz, balsamować. 

A propos balsam, Bajkow! — tobie by się zdało 

Trochę balsamu, bo masz takie trupie ciało, 

A żenisz się. Czy wiecie, on ma narzeczoną; 

Drzwi z lewej strony odmykają się — Lokaj wchodzi — Senator pokazując drzwi

Tę panienkę, tam patrzaj, białą i czerwoną. 

Fi, pan młody, avec un teint si délabré²³⁹, 

Powinien byś brać ślub twój jak Tyber à Capré, 

Nie pojmuję, jak oni mogli pannę zmusić 

Pięknymi usteczkami słowo tak wykrztusić. 

BAJKOW

Zmusić? — Parions, że ja z nią za rok się rozwiodę 

I potem co rok będę brał żoneczki młode; 

Bez przymusu; dość spojrzeć na tę lub na ową: 

C’est beau²⁴⁰ małej szlachciance być jenerałową. 

Spytaj księdza, jeżeli zapłacze przy ślubie. 

SENATOR

A propos księdza 

do Księdza

pódź no, mój czarny cherubie! 

Patrzcie, quelle figure! on ma l’air d’un poète²⁴¹ — 

Czy ty widziałeś kiedy un regard aussi bête²⁴²? 

Potrzeba go ożywić. — Masz rumu kieliszek. 

KS. PIOTR

Nie piję. 

SENATOR

No, kapłanie, pij! 

KS. PIOTR

Jestem braciszek. 

SENATOR

Braciszek czy stryjaszek, skądże to Waszeci 

Wiedzieć, co po więzieniach robią cudze dzieci? 

Czy to Waszeć chodziłeś z wieściami do matki? 

KS. PIOTR

Ja. 

SENATOR

do Sekretarza

Zapisz to wyznanie — a oto są świadki. 

do Księdza

A skądżeś o tym wiedział? he? ptaszek nie lada! 

Spostrzegł się, że notują, i nie odpowiada. 

W jakim klasztorze bractwo twe? 

KS. PIOTR

U bernardynów. 

SENATOR

A u dominikanów pewnie masz kuzynów? 

Bo u dominikanów ten Rollison siedział. 

No gadajże, skąd ty wiesz, kto ci to powiedział? 

Słyszysz! — ja tobie każę — nie szepc mi po cichu. 

Ja w imieniu Cesarza każę; słyszysz, mnichu? 

Mnichu! czy ty słyszałeś o ruskim batogu? 

do Sekretarza

Zapisz, że milczał. 

do Księdza

Wszak ty służysz Panu Bogu — 

Znasz ty teologiją — słuchaj, teologu. 

Wiesz ty, że wszelka władza od Boga pochodzi, 

Gdy władza każe mówić, milczeć się nie godzi. 

Ksiądz milczy

A czy wiesz, mnichu, że ja mógłbym cię powiesić, 

I obaczym, czy przeor potrafi cię wskrzesić. 

KS. PIOTR

Jeśli kto władzę cierpi, nie mów, że jej słucha; 

Bóg czasem daje władzę w ręce złego ducha. 

SENATOR

Jeżeli cię powieszę, a Cesarz się dowie, 

Żem zrobił nieformalnie, a wiesz, co on powie? 

«Ej, Senatorze, widzę, że się już ty bisisz». 

A ty, mnichu, tymczasem jak wisisz, tak wisisz. 

Pódź no bliżej, ostatni raz cię będę badał: 

Wyznaj, kto tobie o tym biciu rozpowiadał? 

He? — milczysz — już od Boga ty się nie dowiedział — 

Kto mówił? — co? — Bóg? — anioł? — diabeł? 

KS. PIOTR

Tyś powiedział. 

SENATOR

obruszony

«Tyś?» — mnie mówić: tyś? — tyś, — ha, mnich! 

DOKTOR

Ha, kapcanie! 

Mówi się Panu: Jaśnie Oświecony Panie. 

do Pelikana

Naucz go tam, jak mówić; ten mnich widzę z chlewa; 

Daj mu tak — 

pokazuje ręką

PELIKAN

daje Księdzu policzek

Widzisz, ośle, Senator się gniewa. 

KSIĄDZ

do Doktora

Panie, odpuść mu, Panie; on nie wie, co zrobił! 

Ach, bracie, tą złą radą tyś sam się już dobił. 

Dziś ty staniesz przed Bogiem. 

SENATOR

Co to? 

BAJKOW

On błaznuje. 

Daj mu jeszcze raz w papę, niech nam prorokuje. 

daje mu szczutkę²⁴³

KS. PIOTR

Bracie, i ty poszedłeś za jego przykładem! 

Policzone dni twoje, pójdziesz jego śladem. 

SENATOR

Hej, posłać po Botwinkę! zatrzymać tu klechę — 

Ja sam będę przy śledztwie, będziem mieć uciechę. 

Obaczym, czy on będzie milczał tak upornie. 

Ktoś go namówił. 

DOKTOR

Właśnie przedstawiam pokornie, 

To jest rzecz umówiona, i te wszystkie spiski 

Kieruje, jak wiem pewnie, Książę Czartoryski; 

SENATOR

schwytuje się za krzesła

Que me dites-vous là, mon cher, o Książęciu? 

Impossible²⁴⁴ — 

do siebie

kto wie? — eh! — śledztwo lat dziesięciu, 

Nim się Książę wyplącze, jeśli ja go splątam. 

do Doktora

Skądże wiesz? 

DOKTOR

Dawno, czynnie, sprawą się zaprzątam. 

SENATOR

I Pan mnie nie mówiłeś? 

DOKTOR

Jaśnie Pan nie słuchał; 

Ja mówiłem, że ktoś to ten pożar rozdmuchał. 

SENATOR

Ktoś! ktoś! ale czy Książę? 

DOKTOR

Mam ślad oczywisty, 

Mam doniesienia, skargi i przejęte listy. 

SENATOR

Listy Księcia? 

DOKTOR

Przynajmniej jest mowa o Księciu 

W tych listach i o całym jego przedsięwzięciu, 

I wielu profesorów — a głównym ogniskiem 

Jest Lelewel. On tajnie kieruje tym spiskiem. 

SENATOR

do siebie

Ach, gdyby jaki dowód! choćby podejrzenie, 

Ślad dowodu, cień śladu, choćby cieniów cienie! 

Nieraz już mi o uszy obiła się mowa: 

«To Czartoryski wyniósł tak Nowosilcowa». 

Obaczym teraz, kto z nas będzie mógł się chwalić, 

Czy ten, co umiał wynieść, czy ten, co obalić. 

do Doktora

Pójdź — que je vous embrasse²⁴⁵ — a! a! to rzecz inna, 

Ja wraz zgadnąłem, że to sprawa nie dziecinna: 

Ja wraz zgadnąłem, że to jest Książęcia sztuka. 

DOKTOR

poufale

I Pan zgadnął? — zje diabła, kto Pana oszuka. 

SENATOR

poważnie

Choć ja wiem o tym wszystkim, Panie Radco Stanu, 

Jeśli odkryć dowody udało się Panu, 

Ecoutez²⁴⁶, daję Panu senatorskie słowo, 

Naprzód pensyję roczną powiększę połową 

I tę skargę za dziesięć lat służby policzę, 

Potem może starostwo, dobra kanonicze, 

Order — kto wie, nasz Cesarz wspaniale opłaca, 

Ja go sam będę prosił, — już to moja praca. 

DOKTOR

Mnie też to kosztowało niemało zabiegów; 

Ze szczupłej mojej płacy opłacałem szpiegów; 

A wszystko z gorliwości o dobro Cesarza. 

SENATOR

biorąc go pod rękę

Mon cher, idź zaraz, weźmij mego sekretarza. 

Wziąć te wszystkie papiery i opieczętować; 

do Doktora

Wieczorem będziem wszystko razem trutynować²⁴⁷. 

do siebie

Ja pracowałem, śledztwo prowadziłem całe, 

A on z tego odkrycia miałby zysk i chwałę! 

zamyśla się

do Sekretarza w ucho

Przyaresztuj Doktora razem z papierami. 

do Bajkowa, który wchodzi

To ważna sprawa, musim zatrudnić się sami. 

Doktor wymknął się z pewnym słówkiem nieumyślnie, 

Zbadałem go, a śledztwo ostatek wyciśnie. 

Pelikan, widząc względy Senatora, odprowadza Doktora i kłania mu się nisko

DOKTOR

do siebie

Niedawno mię odpychał — ho, ho, Pelikanie! 

I ja go zepchnę, i tak, że już nie powstanie. 

do Senatora

Zaraz wracam. 

SENATOR

niedbale

O ósmej ja wyjeżdżam z miasta. 

DOKTOR

patrząc na zegarek

Co to? na mym zegarku godzina dwunasta? 

SENATOR

Już piąta. 

DOKTOR

Co, już piąta? — ledwie oczom wierzę. 

Mój indeks²⁴⁸ na dwunastej, na samym numerze 

Stanął i na dwunastej sam indeksu nosek; 

Żeby choć o sekundę ruszył, choć o włosek! 

KS. PIOTR

Bracie, i twój już zegar stanął i nie ruszy 

Do drugiego południa. — Bracie, myśl o duszy. 

DOKTOR

Czego ty chcesz? 

PELIKAN

Proroctwo tobie jakieś burczy. 

Patrz, jak mu oczy błyszczą, istny wzrok jaszczurczy! 

KS. PIOTR

Bracie, Pan Bóg różnymi znakami ostrzega. 

PELIKAN

Ten braciszek coś bardzo wygląda na szpiega — 

Otwierają się drzwi z lewej strony, wchodzi mnóstwo dam wystrojonych, urzędników, gości, — za nimi muzyka

P. GUBERNATOROWA

Czy można? 

P. SOWIETNIKOWA

C’est indigne!²⁴⁹ 

P. JENERAŁOWA

Ah! mon cher Sénateur, 

Czekamy, posyłamy! 

P. SOWIETNIKOWA

Vraiment, c’est un malheur²⁵⁰. 

WSZYSTKIE

razem

Wreszcie przyszłyśmy szukać. 

SENATOR

Cóż to? — jaka gala! 

DAMA

I tu możemy tańczyć, dość obszerna sala. 

stają i szykują się do tańca

SENATOR

Pardon, mille pardons, j’étais très occupé: 

Que vois-je, un menuet? parfaitement groupé! 

Cela m’a rappelé les jours de ma jeunesse!²⁵¹ 

KSIĘŻNA

Ce n’est qu’une surprise²⁵². 

SENATOR

Est-ce vous, ma déesse! 

Que j’aime cette danse, une surprise? ah! dieux!²⁵³ 

KSIĘŻNA

Vous danserez, j’espère²⁵⁴. 

SENATOR

Certes, et de mon mieux²⁵⁵. 

Muzyka gra menueta z «Don Juana» — z lewej strony stoją czynownicy, czyli urzędnicy i urzędniczki — z prawej kilku z młodzieży, kilku młodych oficerów rosyjskich, kilku starych ubranych po polsku i kilka młodych dam. — Na środku menuet. Senator tańczy z narzeczoną Bajkowa; Bajkow z Księżną

BAL

SCENA ŚPIEWANA

Z PRAWEJ STRONY

DAMA

Patrz, patrz starego, jak się wije, 

Jak sapie, oby skręcił szyję. 

do Senatora

Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan! 

na stronę

Il crévera dans l’instant²⁵⁶. 

MŁODY CZŁOWIEK

Patrz, jak on łasi się i liże, 

Wczora mordował, tańczy dziś; 

Patrz, patrz, jak on oczyma strzyże, 

Skacze jak w klatce ryś. 

DAMA

Wczora mordował i katował, 

I tyle krwi niewinnej wylał; 

Patrz, dzisiaj on pazury schował 

I będzie się przymilał. 

Z LEWEJ STRONY

KOLLESKI REGESTRATOR

do Sowietnika²⁵⁷

Tańczy Senator, czy widzicie, 

Ej, Sowietniku, pódźmy w tan. 

SOWIETNIK

Uważaj, czy to przyzwoicie, 

Byś ze mną tańczył Pan. 

REGESTRATOR

Ale tu znajdziem kilka dam. 

SOWIETNIK

A nie o to idzie rzecz; 

Ja sobie wolę tańczyć sam 

Niż z tobą — pódźże precz. 

REGESTRATOR

Skądże to? 

SOWIETNIK

Jestem sowietnikiem. 

REGESTRATOR

Ja jestem oficerski syn. 

SOWIETNIK

Mój Panie, ja nie tańczę z nikim, 

Kto ma tak niski czyn. 

do Pułkownika

Pódź, Pułkowniku, pódźże w taniec, 

Widzisz, że tańczy sam Senator. 

PUŁKOWNIK

Jaki tam gadał oszarpaniec? 

pokazując Regestratora

SOWIETNIK

Kolleski Regestrator! 

PUŁKOWNIK

Ta szuja²⁵⁸, istne jakubiny! 

DAMA

do Senatora

Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan. 

SOWIETNIK

z gniewem

Jak tu pomieszały się czyny! 

DAMA

Il crévera dans l’instant. 

LEWA STRONA

chórem

DAMY

Ah! quelle beauté, quelle grâce!²⁵⁹ 

MĘŻCZYŹNI

Jaka to świetność, przepych jaki! 

PRAWA STRONA

chórem

MĘŻCZYŹNI

Ach, łotry, szelmy, ach, łajdaki! 

Żeby ich piorun trzasł. 

SENATOR

tańcząc, do Gubernatorowej

Chcę zrobić znajomość Starosty, 

On piękną żonę, córkę ma; 

Ale zazdrosny — 

GUBERNATOR

biegąc za Senatorem

To człek prosty; 

Niech Pan to na nas zda. 

podchodzi do Starosty

A żona Pańska? 

STAROSTA

W domu siedzi. 

GUBERNATOR

A córki? 

STAROSTA

Jedną tylko mam. 

GUBERNATOROWA

I córka balu nie odwiedzi? 

STAROSTA

Nie! 

GUBERNATOROWA

Pan tu sam? 

STAROSTA

Ja sam. 

GUBERNATOR

I żona nie zna Senatora? 

STAROSTA

Dla siebie tylko żonę mam. 

GUBERNATOROWA

Chciałam wziąć córkę Pańską wczora. 

STAROSTA

Usłużność Pani znam. 

GUBERNATOR

Tu w menuecie para zbywa, 

Senator potrzebuje dam. 

STAROSTA

Moja córka w parach nie bywa, 

Jej parę znajdę sam. 

GUBERNATOROWA

Mówiono, że tańczy i grywa, 

Senator chciał zaprosić sam. 

STAROSTA

Widzę, że pan Senator wzywa 

Na raz po kilka dam. 

LEWA STRONA

chórem

Jaka muzyka, jaki śpiew. 

Jak pięknie meblowany dom. 

PRAWA STRONA

chórem

Te szelmy z rana piją krew, 

A po obiedzie rom. 

SOWIETNIK

pokazując Senatora

Drze ich, to prawda, lecz zaprasza, 

Takiemu dać się drzeć nie żal. 

STAROSTA

Po turmach²⁶⁰ siedzi młodzież nasza, 

Nam każą iść na bal²⁶¹. 

OFICER ROSYJSKI

do Bestużewa

Nie dziw, że nas tu przeklinają, 

Wszak to już mija wiek, 

Jak z Moskwy w Polskę nasyłają 

Samych łajdaków stek. 

STUDENT

do Oficera

Patrz, jak się Bajkow, Bajkow rucha, 

Co to za mina, co za ruch! 

Skacze jak po śmieciach ropucha, 

Patrz, patrz, jak nadął brzuch. 

Wyszczerzył zęby, nazbyt łyknął, 

Patrz, jak otwiera gębę on, 

Słuchaj, ach, słuchaj, Bajkow ryknął. 

Bajkow nuci

do Bajkowa

Mon Général, quelle chanson²⁶²! 

BAJKOW

śpiewa pieśń Beranżera²⁶³

Quel honneur, quel bonheur! 

Ah! monsieur le sénateur! 

Je suis votre humble serviteur²⁶⁴, etc. etc. 

STUDENT

Général, ce sont vos paroles? 

BAJKOW

Oui. 

STUDENT

Je vous en fais compliment. 

JEDEN Z OFICERÓW

śmiejąc się

Ces couplets sont vraiment fort drôles, 

Quel ton satirique et plaisant! 

MŁODY CZŁOWIEK

Pour votre muse sans rivale 

Je vous ferais académicien²⁶⁵. 

BAJKOW

w ucho, — pokazując Księżną

Senator dziś będzie rogal. 

SENATOR

w ucho, — pokazując narzeczoną Bajkowa

Va, va, je te coifferai bien²⁶⁶. 

PANNA

tańcząc, do Matki

Nazbyt ohydni, nazbyt starzy. 

MATKA

z prawej strony

Jeśli ci zbrzydnął, to go rzuć. 

SOWIETNIKOWA

z prawej strony

Jak mojej córeczce do twarzy. 

STAROSTA

Jak od nich rumem czuć. 

SOWIETNIKOWA DRUGA

do córki stojącej obok

Tylko, Zosieńku, podnieś wzrok. 

Może Senator cię obaczy. 

STAROSTA

Jeżeli o mnie się zahaczy, 

Dam rękojeścią 

biorąc za karabelą

— w bok 

LEWA STRONA

chórem

Ach, jaka świetność, przepych jaki! 

Ah, quelle beauté, quelle grâce! 

PRAWA STRONA

Ach, szelmy, łotry, ach, łajdaki! 

Żeby ich piorun trzasł. 

Z PRAWEJ STRONY MIĘDZY MŁODZIEŻĄ

JUSTYN POL

do Bestużewa, pokazując na Senatora

Chcę mu scyzoryk mój w brzuch wsadzić 

Lub zamalować w pysk. 

BESTUŻEW

Cóż stąd, jednego łotra zgładzić 

Lub obić, co za zysk? 

Oni wyszukają przyczyny, 

By uniwersytety znieść, 

Krzyknąć, że ucznie jakubiny, 

I waszą młodzież zjeść. 

JUSTYN POL

Lecz on zapłaci za męczarnie, 

Za tyle krwi i łez. 

BESTUŻEW

Cesarz ma u nas liczne psiarnie, 

Cóż, że ten zdechnie pies. 

POL

Nóż świerzbi w ręku, pozwól ubić. 

BESTUŻEW

Ostrzegam jeszcze raz! 

POL

Pozwól przynajmniej go wyczubić. 

BESTUŻEW

A zgubić wszystkich was. 

POL

Ach, szelmy, łotry, ach, zbrodniarze! 

BESTUŻEW

Muszę ciebie wywieść za próg. 

POL

Czyż go to za nas nikt nie skarze? 

Nikt się nie pomści? 

odchodzą ku drzwiom

KS. PIOTR

— Bóg! 

Nagle muzyka się zmienia i gra arią Komandora

TAŃCZĄCY

Co to jest? — co to? 

GOŚCIE

Jaka muzyka ponura! 

JEDEN

patrząc w okna

Jak ciemno, patrz no, jaka zebrała się chmura. 

zamyka okno — słychać z dala grzmot

SENATOR

Cóż to? Czemu nie grają? 

DYREKTOR MUZYKI

Zmylili się. 

SENATOR

Pałki! 

DYREKTOR

Bo to miano grać różne z opery kawałki, 

Oni nie zrozumieli, i stąd zamieszanie. 

SENATOR

No, no, no — arrangez donc²⁶⁷ — no, panowie — panie. 

Słychać krzyk wielki za drzwiami

PANI ROLLISON

za drzwiami, okropnym głosem

Puszczaj mię! Puszczaj. 

SEKRETARZ

Ślepa! 

LOKAJ

strwożony

Widzi — patrz, jak sadzi 

Po schodach, zatrzymajcie! 

DRUDZY LOKAJE

Kto jej co poradzi! 

PANI ROLLISON

Ja go znajdę tu, tego pijaka, tyrana! 

LOKAJ

chce zatrzymać — ona obala jednego z nich

A! patrz, jak obaliła — a! a! opętana. 

uciekają

PANI ROLLISON

Gdzie ty! — znajdę cię, mozgi²⁶⁸ na bruku rozbiję — 

Jak mój syn! Ha, tyranie! syn mój, syn nie żyje! 

Wyrzucili go oknem — czy ty masz sumnienie? 

Syna mego tam z góry, na bruk, na kamienie. 

Ha, ty pijaku stary, zbryzgany krwią tylu 

Niewiniątek, pódź! — gdzie ty, gdzie ty, krokodylu? 

Ja ciebie tu rozedrę, jak mój Jaś, na sztuki. — 

Syn! wyrzucili z okna, z klasztoru, na bruki. 

Me dziecię, mój jedynak! mój ojciec-żywiciel — 

A ten żyje, i Pan Bóg jest, i jest Zbawiciel! 

KS. PIOTR

Nie bluźń, kobieto; syn twój zraniony, lecz żyje. 

PANI ROLLISON

Żyje? syn żyje? czyje to są słowa, czyje? 

Czy to prawda, mój księże? — Ja zaraz pobiegłam — 

«Spadł» krzyczą, — biegę — wzięli — i zwłok nie dostrzegłam: 

Zwłok mego jedynaka. — Ja biedna sierota! 

Zwłok syna nie widziałam. Widzisz — ta ślepota! 

Lecz krew na bruku czułam — przez Boga żywego 

Tu czuję — krew tę samą, tu krew syna mego, 

Tu jest ktoś krwią zbryzgany — tu, tu jest kat jego! 

Idzie prosto do Senatora — Senator umyka się — Pani Rollison pada zemdlona na ziemię — Ks. Piotr podchodzi do niej ze Starostą — słychać uderzenie piorunu

WSZYSCY

zlęknieni

Słowo stało się ciałem! — To tu! 

INNI

Tu! Tu! 

KS. PIOTR

Nie tu. 

JEDEN

patrząc w okno

Jak blisko — w sam róg domu uniwersytetu. 

SENATOR

podchodzi do okna

Okna Doktora! 

KTOŚ Z WIDZÓW

Słyszysz w domu krzyk kobiéty? 

KTOŚ NA ULICY

śmiejąc się

Cha — cha — cha — diabli wzięli. 

Pelikan wbiega zmieszany

SENATOR

Nasz Doktor? 

PELIKAN

Zabity 

Od piorunu. Fenomen ten godzien rozbiorów: 

Około domu stało dziesięć konduktorów²⁶⁹, 

A piorun go w ostatnim pokoju wytropił, 

Nic nie zepsuł i tylko ruble srebrne stopił, 

Srebro leżało w biurku, tuż u głów Doktora, 

I zapewne służyło dziś za konduktora. 

STAROSTA

Ruble rosyjskie, widzę, bardzo niebezpieczne. 

SENATOR

do Dam

Panie zmieszały taniec — jak Panie niegrzeczne. 

widząc, te ratują Panią Rollison

Wynieście ją, wynieście — pomóc tej kobiecie. 

Wynieście ją. 

KS. PIOTR

Do syna? 

SENATOR

Wynieście, gdzie chcecie. 

KS. PIOTR

Syn jej jeszcze nie umarł, on jeszcze oddycha, 

Pozwól mnie iść do niego. 

SENATOR

Idź, gdzie chcesz, do licha! 

do siebie

Doktor zabity, ach! ach! ach! c’est inconcevable!²⁷⁰ 

Ten ksiądz mu przepowiedział — ah! ah! ah! c’est diable!²⁷¹ 

do kompanii

No i cóż w tym strasznego? — wiosną idą chmury, 

Z chmury piorun wypada: — taki bieg natury. 

SOWIETNIKOWA

do męża

Już gadajcie, co chcecie, a strach zawsze strachem. 

Ja nie chcę dłużej z wami być pod jednym dachem; 

Mówiłam: mężu, nie leź do tych spraw dziecinnych — 

Pókiś knutował Żydów, chociaż i niewinnych, 

Milczałam — ale dzieci; — a widzisz Doktora? 

SOWIETNIK

Głupia jesteś. 

SOWIETNIKOWA

Do domu wracam, jestem chora. 

Słychać znowu grzmot — wszyscy uciekają; naprzód lewa, potem prawa strona. — Zostaje Senator, Pelikan, Ks. Piotr

SENATOR

patrząc za uciekającymi

Przeklęty Doktor! żyjąc nudził mię do mdłości, 

A jak zdechł, patrzaj, jeszcze rozpędza mi gości. 

do Pelikana

Voyez, jak ten ksiądz patrzy — voyez, quel oeil hagard²⁷²; 

To jest dziwny przypadek, un singulier hasard²⁷³. 

Powiedz no, mój księżuniu, czy znasz jakie czary, 

Skąd przewidziałeś piorun? — może boskie kary? 

Ksiądz milczy

Prawdę mówiąc, ten Doktor troszeczkę przewinił, 

Prawdę mówiąc, ten Doktor nad powinność czynił. 

On aurait fort à dire²⁷⁴ — kto wie, są przestrogi — 

Mój Boże, czemu prostej nie trzymać się drogi! 

No i cóż, księże? — milczy!... milczy i zwiesił nos. 

Ale go puszczę wolno: — on dirait bien des choses²⁷⁵!... 

zamyśla się

PELIKAN

Cha! cha! cha! jeśli śledztwo jest niebezpieczeństwem, 

Toć by nas przecie piorun zaszczycił pierwszeństwem. 

KS. PIOTR

Opowiem wam dwie dawne, ale pełne treści... 

SENATOR

ciekawy

O piorunie? — Doktorze? — mów! 

KS. PIOTR

— dwie przypowieści. 

Onego czasu w upał przyszli ludzie różni 

Zasnąć pod cieniem muru; byli to podróżni. 

Między nimi był zbójca, a gdy inni spali, 

Anioł Pański zbudził go: «Wstań, bo mur się wali». 

On zbójca był ze wszystkich innych najzłośliwszy: 

Wstał, a mur inne pobił. On ręce złożywszy 

Bogu dziękował, że mu ocalono zdrowie. 

A Pański anioł stanął przed nim i tak powie: 

«Ty najwięcej zgrzeszyłeś! kary nie wyminiesz, 

Lecz ostatni najgłośniej, najhaniebniej zginiesz». 

A druga powieść taka. — Za czasu dawnego, 

Pewny wódz rzymski pobił króla potężnego; 

I kazał na śmierć zabić wszystkie niewolniki, 

Wszystkie rotmistrze pułków i wszystkie setniki. 

Ale króla samego przy życiu zostawił, 

Tudzież starosty, tudzież pułkowniki zbawił. — 

I mówili do siebie głupi więźnie owi: 

«Będziem żyć, podziękujmy za życie wodzowi». 

Aż jeden żołnierz rzymski, co im posługował, 

Rzekł im: «Zaprawdę wódz was przy życiu zachował; 

Bo was przykuje przy swym tryumfalnym wozie 

I będzie oprowadzał po całym obozie, 

I do miasta powiedzie; bo wy z tych jesteście, 

Których wodzą po Rzymie, onym sławnym mieście, 

Aby lud rzymski krzyknął: Patrzcie, co wódz zrobił, 

On takie króle, takie pułkowniki pobił. 

Potem, gdy was w łańcuchach złotych oprowadzi, 

Odda was w ręce kata, a kat was osadzi 

Na głębokie, podziemne i ciemne wygnanie, 

Kędy będzie płacz wieczny i zębów zgrzytanie». 

Tak mówił żołnierz rzymski; — do żołnierza tego 

Król gromiąc rzekł: «Twe słowa są słowa głupiego, 

Czyś ty kiedy na ucztach z twoim wodzem siedział, 

Ażebyś jego rady, jego myśli wiedział?» 

Zgromiwszy, pił i śmiał się z swymi współwięźniami, 

Ze swymi hetmanami i pułkownikami. 

SENATOR

znudzony

Il bat la campagne²⁷⁶... Księże, gdzie chcesz, ruszaj sobie. 

Jeśli cię jeszcze złowię, tak skórę oskrobię, 

Że cię potem nie pozna twa matka rodzona 

I będziesz mi wyglądał jak syn Rollisona. 

Senator odchodzi do swoich pokojów z Pelikanem. Ks. Piotr idzie ku drzwiom i spotyka Konrada, który, prowadzony na śledztwo od dwóch żołnierzy, ujrzawszy Księdza wstrzymuje się i patrzy nań długo

KONRAD

Dziwna rzecz, nie widziałem nigdy tej postaci, 

A znam go, jak jednego z mych rodzonych braci. 

Czy to we śnie! — tak, we śnie, teraz przypomniałem, 

Taż sama twarz, te oczy, we śnie go widziałem. 

On to, zdało się, że mię wyrywał z otchłani. 

do Księdza

Mój księże, choć jesteśmy mało sobie znani, 

Przynajmniej ksiądz mię nie znasz: przyjmij dziękczynienie 

Za łaskę, którą tylko zna moje sumienie. 

Drodzy są i widziani we śnie przyjaciele, 

Gdy prawdziwych na jawie widzim tak niewiele. 

Weź, proszę, ten pierścionek, przedaj; daj połowę 

Ubogim, drugą na mszę za dusze czyscowe; 

Wiem, co cierpią, jeżeli czyściec jest niewolą; 

Mnie, kto wie, czy już kiedy słuchać mszy pozwolą. 

KS. PIOTR

Pozwolą — Za pierścionek ja ci dam przestrogę. 

Ty pojedziesz w daleką, nieznajomą drogę; 

Będziesz w wielkich, bogatych i rozumnych tłumie, 

Szukaj męża, co więcej niźli oni umie; 

Poznasz, bo cię powita pierwszy w Imię Boże. 

Słuchaj, co powie... 

KONRAD

wpatrując się

Cóż to? tyżeś?... czy być może? 

Stój na chwilę... dla Boga... 

KS. PIOTR

Bywaj zdrów! nie mogę. 

KONRAD

Jedno słowo... 

ŻOŁNIERZ

Nie wolno! każdy w swoję drogę. — 

SCENA IX. NOC DZIADÓW

Opodal widać kaplicę — smętarz — Guślarz i Kobieta w żałobie

GUŚLARZ

Już idą w cerkiew gromady 

I wkrótce zaczną się Dziady, 

Iść nam pora, już noc głucha. 

KOBIETA

Ja tam nie pójdę, guślarzu, 

Ja chcę zostać na smętarzu, 

Chcę jednego widzieć ducha: 

Tego, co przed laty wielu 

Zjawił się po mym weselu, 

Co pośród duchów gromady 

Stanął nagle krwawy, blady, 

I mnie dzikim okiem łowił, 

I ani słowa nie mówił. 

GUŚLARZ

On żył może, gdym go badał, 

Dlatego nie odpowiadał. 

Bo na duchów zgromadzenie, 

W tajemniczą noc na Dziady, 

Można wzywać żywych cienie. 

Ciała będą u biesiady 

Albo u gry, albo w boju, 

I zostaną tam w pokoju; 

Dusza zwana po imieniu 

Objawia się w lekkim cieniu; 

Lecz póki żyje, ust nie ma, 

Stoi biała, głucha, niema. 

KOBIETA

Cóż znaczyła w piersiach rana? 

GUŚLARZ

Widać, że w duszę zadana. 

KOBIETA

Ja tu sama zgubię drogę. 

GUŚLARZ

Ja tu z tobą zostać mogę. 

Tam beze mnie zrobią czary, 

Jest tam inny guślarz stary. — 

Czy słyszysz te śpiewy w dali? 

Już się tam ludzie zebrali. 

Pierwszą klątwę już zaklęli, 

Klątwę wianka i kądzieli, 

Wezwali powietrznych duchów. 

Widzisz tych świateł tysiące, 

Jakby gwiazdy spadające? 

Ten ognistych ciąg łańcuchów? 

To powietrznych roje duchów. 

Patrz, już nad kaplicą świecą 

Pod czarnym niebios obszarem, 

Jak gołębie, kiedy lecą 

W nocy nad miasta pożarem, 

Gdy białymi skrzydeł puchy 

Odbijając żar ogniska, 

Ptastwo jak stado gwiazd błyska. 

KOBIETA

On nie będzie z tymi duchy! 

GUŚLARZ

Widzisz, blask z kaplicy bucha, 

Teraz klęli ognia władzą; 

Ciała w nocy złego ducha 

Z pustyń, z mogił wyprowadzą. 

Tędy będą ciągnąć duchy. 

Poznasz go, jeśli pamiętasz, 

Ukryj się ze mną w dąb suchy, 

W ten dąb suchy i wygniły, 

Tu się niegdyś wróżki kryły. 

Już rusza się cały smętarz, 

Rozwierają się mogiły, 

Wybuchnął płomyk niebieski; 

Podskakują w górę deski, 

Wysuwają potępieńce 

Blade głowy, długie ręce; 

Widzisz oczy jak zarzewie, 

Schowaj oczy, skryj się w drzewie. 

Upiór z dala wzrokiem piecze, 

Lecz guślarza nie urzecze. 

Ha! 

KOBIETA

Co widzisz? 

GUŚLARZ

Trup to świeży! 

W nie zgniłej jeszcze odzieży. 

Dymem siarki trąci wkoło, 

Czarne ma jak węgiel czoło. 

Zamiast oczu — w jamach czaszki 

Żarzą się dwie złote blaszki, 

A w środku każdego kółka 

Siedzi diablik, jak w źrenicy, 

I wywraca wciąż koziołka, 

Miga lotem błyskawicy. 

Trup tu bieży, zębem zgrzyta, 

Z ręki przelewa do ręki, 

Jak gdyby z sita do sita, 

Wrzące srebro — słyszysz jęki? 

WIDMO

Gdzie kościół? — gdzie kościół — gdzie Boga lud chwali? 

Gdzie kościół, ach, pokaż, człowiecze. 

Ach, widzisz, jak we łbie ten dukat mię pali, 

Jak srebro stopione dłoń piecze. 

Ach, wylej, człowieku, dla biednej sieroty, 

Dla więźnia jakiego, dla wdowy, 

Ach, wylej mi z ręki żar srebrny i złoty, 

I dukat ten wyłup mi z głowy. 

Ty nie chcesz! ha, kruszec przelewać ja muszę 

Aż kiedyś ten dzieci pożerca 

Wyzionie łakomą, bezdenną swą duszę, 

Ten kruszec mu wleję do serca. 

A potem przez oczy, przez uszy wyleję 

I znowu tym wleję korytem, 

I będę tym trupem obracać jak sitem, 

Naleję, wyleję, przesieję! 

Ach, kiedyż przez niego ten kruszec przesieję! 

Ach, czekać tak długo! — goreję! goreję! 

ucieka

GUŚLARZ

Ha! 

KOBIETA

Co widzisz? 

GUŚLARZ

Ha, jak blisko! 

Drugi wylazł, ku nam bieży, 

Jakie obrzydłe trupisko! 

Blade, tłuste, trup to świeży, 

I strój świeży ma na ciele, 

Ubrany jak na wesele; 

I gad niedawno go toczy, 

Ledwie mu wpół wygryzł oczy. 

Od kaplicy w stronę skoczył, 

Czart go uwiódł, czart zamroczył, 

Nie puści go do kaplicy. 

Czart przybrał postać dziewicy; 

I na trupa rączką kiwa, 

Okiem mruga, śmiechem wzywa; 

Skacze ku niej trup zwiedziony, 

Z grobu na grób, jak szalony. 

I rękami, i nogami 

Wije, jak wiatrak skrzydłami — 

Już pada do jej uścisków; 

Wtem spod nóg jego wytryska 

Dziesięć długich, czarnych pysków; 

Wyskakują czarne psiska, 

Od nóg lubej go porwały 

I targają na kawały, 

Członki krwawym pyskiem trzęsą, 

Po polu roznoszą mięso. 

Psy zniknęły. — Nowe dziwo, 

Każda część trupa jest żywą: 

Wszystkie jak oddzielne trupy 

Biegą zebrać się do kupy. 

Głowa skacze jak ropucha 

I nozdrzami ogień bucha; 

Czołgają się piersi trupa 

Jak wielka żółwia skorupa — 

Już zrosła się głowa z ciałem, 

Jak krokodyl bieży cwałem. 

Oderwanej ręki palce 

Drżą, wiją się jak padalce; 

Dłoń za piasek chwyta, grzebie, 

I ciągnie rękę do siebie, 

I nogi się przyczołgały, 

I znowu trup wstaje cały. 

Znowu wabi ulubiona, 

Znowu pada w jej ramiona, 

Znowu go porwały czarty, 

I znowu w sztuki rozdarty — 

Ha! niech go więcej nie widzę! 

KOBIETA

Tak się boisz? 

GUŚLARZ

Tak się brzydzę! 

Żółwie, padalce, ropuchy: 

W jednym trupie tyle gadów! 

KOBIETA

On nie będzie z tymi duchy! 

GUŚLARZ

Wkrótce, wkrótce koniec Dziadów. 

Słyszysz — trzeci kur już pieje; 

Tam śpiewają ojców dzieje, 

I rozchodzą się gromady. 

KOBIETA

I nie przyszedł on na Dziady! 

GUŚLARZ

Jeśli duch ten jeszcze w ciele, 

Wymów teraz jego imię, 

Ja na czarodziejskie ziele 

W tajemniczym zaklnę rymie; 

I duch ciało swe zostawi, 

I przed tobą się objawi. 

KOBIETA

Wymówiłam — 

GUŚLARZ

On nie słucha — 

Ja zakląłem. 

KOBIETA

Nie ma ducha! 

GUŚLARZ

O kobieto! twój kochanek 

Albo zmienił ojców wiarę, 

Albo zmienił imię stare. 

Widzisz, już zbliża się ranek, 

Gusła nasze moc straciły, 

Nie pokaże się twój miły. 

wychodzą z drzewa

Cóż to? cóż to! — patrz: z zachodu, 

Tam od Giedymina grodu, 

Śród gęstych kłębów zamieci 

Kilkadziesiąt wozów leci, 

Wszystkie lecą ku północy, 

Lecą ile w koniach mocy. 

Widzisz, jeden tam na przedzie. 

W czarnym stroju — 

KOBIETA

On! 

GUŚLARZ

Tu jedzie. 

KOBIETA

I znowu nazad zawrócił, 

I tylko raz okiem rzucił, 

Ach, raz tylko, — jakie oko! 

GUŚLARZ

Pierś miał zbroczoną posoką, 

Bo w tej piersi jest ran wiele: 

Straszne cierpi on katusze, 

Tysiąc mieczów miał on w ciele, 

A wszystkie przeszły — aż w duszę. 

Śmierć go chyba z ran uleczy. 

KOBIETA

Któż weń wraził tyle mieczy? 

GUŚLARZ

Narodu nieprzyjaciele. 

KOBIETA

Jedną ranę miał na czole, 

Jedną tylko i niewielką, 

Zda się być czarną kropelką. 

GUŚLARZ

Ta największe sprawia bole; 

Jam ją widział, jam ją zbadał; 

Tę ranę sam sobie zadał, 

Śmierć z niej uleczyć nie może. 

KOBIETA

Ach, ulecz go, wielki Boże! 

Dziady. Widowisko, część I

Prawa strona teatru — Dziewica w samotnym pokoju — na boku ksiąg mnóstwo, fortepiano, okno z lewej strony w pole; na prawej wielkie zwierciadło; świeca gasnąca na stole i księga rozłożona (romans Valerie).

DZIEWICA

wstaje od stołu

Świeco niedobra! właśnie pora była zgasnąć! 

I nie mogłam doczytać — czyż podobna zasnąć? 

Waleryjo! Gustawie! anielski Gustawie! 

Ach, tak mi często o was śniło się na jawie, 

A przez sen — będę z wami, Pan Bóg wie dopóki! 

Smutne dzieje! Jak smutnej są źródłem nauki! 

po pauzie, z niesmakiem

Po co czytam? Już koniec przezieram z daleka! 

Takich kochanków tutaj 

wskazuje ziemię

cóż innego czeka? 

Waleryjo! ty przecież spomiędzy ziemianek 

Zazdrości godna! Ciebie ubóstwiał kochanek, 

O którym inna próżno całe życie marzy, 

Którego rysów szuka w każdej nowej twarzy, 

I w każdym nowym głosie nadaremnie bada 

Tonu, który jej duszy brzmieniem odpowiada. 

Bo ich twarze tchną głazem, jak Meduzy głowa, 

Nad słotny deszcz jesienny zimniejsze ich słowa! 

Co dzień z pamiątką nudnych postaci i zdarzeń 

Wracam do samotności, do książek — [do] marzeń, 

Jak podróżny, śród dzikiej wyspy zarzucony, 

Co rana wzrok i stopę niesie w różne strony 

Azali gdzie istoty bliźniej nie obaczy, 

I co noc w swą jaskinią²⁷⁷ powraca w rozpaczy. 

Szalony, niech ukocha swe samotne ściany 

I nie targa łańcucha, by nie drażnić rany. — 

Witajże, ma jaskinio — na wieki zamknięci, 

Nauczmy się więźniami stać się z własnej chęci — 

Czyż nie znajdziem zatrudnień? Mędrce dawnych wieków 

Zamykali się szukać skarbów albo leków 

I trucizn — my niewinni młodzi czarodzieje 

Szukajmy ich, by otruć własne swe nadzieje. 

A jeżeli do grobu wstęp wiar[ą] zawarty, 

Pochowajmy swą duszę za życia w te karty. 

Można pięknie zmartwychwstać i po takim zgonie, 

I przez ten grób jest droga na Elizu błonie²⁷⁸. 

Zamieszkałym śród cieniów zmyślonego świata 

Nudnej rzeczywistości nagrodzi się strata. 

Cieniów? Nigdyż nie było między ziemską bracią 

Takich cieniów, śmiertelną więzionych postacią? 

Dusze ich wzięłyż bytność z poetów wyroku. 

Kształty odlaneż tylko z pięknych słów obłoku? 

Nie mogę przyrodzenia²⁷⁹ tą myślą obrażać, 

Nie mogę bluźnić Twórcy — i siebie znieważać. 

W przyrodzeniu, powszechnej ciał i dusz ojczyźnie, 

Wszystkie stworzenia mają swe istoty bliźnie: 

Każdy promień, głos każdy, z podobnym spojony, 

Harmoniją ogłasza przez farby i tony; 

Pyłek [każdy] błądzący śród istot ogromu, 

Padnie w końcu na serce bliźniego atomu; 

A tylko serce czułe z dozgonną tęsknotą 

W rodzinie tworów jedną ma zostać sierotą? 

Twórca mi dał to serce, choć w codziennym tłumie 

Nikt poznać go nie może, bo nikt nie rozumie, 

Jest i musi być kędyś, choć na krańcach świata, 

Ktoś, co do mnie myślami wzajemnymi lata! 

O, gdybyśmy dzielące rozerwawszy chmury, 

Choć przed zgonem tęsknymi spotkali się pióry, 

Lub słowem tylko, wzrokiem, — dosyć jednej chwili, 

Dosyć, by się dowiedzieć tylko, żeśmy żyli. 

Wtenczas dusza, co ledwie czucia swe ogarnia, 

W której rozkosze truje wiązadeł męczarnia, 

Z ciemnej, głuchej jaskini stałaby się rajem! 

Jakby miło poznawać, zwiedzać ją nawzajem, 

I cokolwiek pięknego w myślach zajaśnieje, 

Co ślachetnego mają tajne serca dzieje, 

Rozświecić przed oczyma kochanej istoty, 

Jak wyłamane z piersi kryształów klejnoty! 

Wtenczas przeszłość do życia moglibyśmy wcielić 

Spomnieniem; można by się z przyszłości weselić 

W przeczuciu, a obecnym chwil lubych użyciem 

Łącząc wszystko, żyć całym i zupełnym życiem; 

Bylibyśmy jak lotne tchnienia, co je rosa 

Wiosennym zionie rankiem, dążące w niebiosa, 

Lekkie i niewidome, lecz, kiedy się zlecą, — 

Spłoną i nową iskrę pośród gwiazd rozświecą. 

Na lewą stronę teatru wchodzi Chór wieśniaków niosących jedzenia i napoje; Starzec pierwszy z chóru na czele

GUŚLARZ

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Z czujnym słuchem, z bacznym okiem 

Spieszmy się w tajnym obrzędzie, 

Z cichym pieniem, wolnym krokiem; 

Wszak nie nucim po kolędzie, 

Nucimy piosnkę żałoby; 

Nie do dworu z nowym rokiem, — 

Ze łzami idziem na groby. 

CHÓR

Póki ciemno, głucho wszędzie, 

Spieszmy się w tajnym obrzędzie. 

GUŚLARZ

Spieszmy cicho i powoli, 

Poza cerkwią, poza dworem, 

Bo ksiądz gusłów nie dozwoli, 

Pan się zbudzi nocnym chorem. 

Zmarli tylko wedle woli 

Spieszą, gdzie ich guślarz woła; 

Żywi są na pańskiej roli, 

Cmentarz pod władzą kościoła. 

CHÓR

Póki ciemno, głucho wszędzie, 

Spieszmy się w tajnym obrzędzie. 

CHOR MŁODZIEŃCÓW

do Dziewczyny, ob. Romantyczność²⁸⁰

Nie łam twych rączek, niewiasto młoda, 

Nie płacz, i oczek, i dłoni szkoda. 

Te oczki innym źrenicom błysną, 

Te rączki inną prawicę ścisną. 

Od lasu para gołąbków leci, 

Para gołąbków, a orlik trzeci: 

Uszłaś, gołąbko, spojrzy²⁸¹ do góry, 

Czy jest za tobą mąż srebrnopióry? 

Nie płacz, nie wzdychaj w próżnej żałobie, 

Nowy małżonek grucha ku tobie, 

Nóżki z ostrogą, szyją²⁸² mu wieńczy 

Wstążka błękitna, a kolor tęczy. 

Róża z fijałkiem na letniej łące 

Podają sobie dłonie pachnące, 

Pieszy robotnik kosi dąbrowę, 

Zranił małżonka, zostawił wdowę. 

Płaczesz i wzdychasz w próżnej żałobie, 

Wysmukły narcyz kłania się tobie, 

Jasną źrenicą śród polnych dzieci 

Jak księżyc między gwiazdami świeci. 

Nie łam twych rączek, niewiasto młoda, 

Nie płacz, i rączek, i oczu szkoda. 

Ten, po kim płaczesz, wzajem nie błyśnie 

Okiem ku tobie, ręki nie ściśnie. 

On ciemny krzyżyk w prawicy trzyma, 

A miejsca w niebie szuka oczyma. 

Dla niego na mszę daj, młoda wdowo, 

A dla nas żywych piękne daj słowo. 

do Starca

Nie tęsknij, starcze, prosiemy młodzi, 

Tęsknota sercu i myślom szkodzi; 

W tym sercu dla nas żyją przykłady, 

Dla nas w tych myślach jest skarbiec rady. 

Stary dąb zruca powiewne szaty, 

O cień go proszą trawy i kwiaty: 

„Nie znam was, dzieci nowego rodu, 

Czyliście warte cienia i chłodu, 

Nie takie rosły dawnymi laty 

Pod mą zasłoną trawy i kwiaty”. 

Przestań narzekać, niesłuszny w gniewie, 

Jak było dawniej, nikt o tym nie wie. 

Uwiędną jedni, powschodzą inni, 

Chociaż mniej piękni, cóż temu winni? 

Strzeż naszej barwy, ciesz się z okrasy, 

A z nas dawniejsze wspominaj czasy. 

Nie wzdychaj, starcze, w próżnej tęsknocie, 

Wielu straciłeś, zostały krocie. 

Nie całe twoje szczęście jest w grobie, 

Nie tam są wszyscy znajomi tobie. 

Weź trochę szczęścia od nas szczęśliwych, 

Szukaj umarłych pośród nas żywych. 

GUŚLARZ

Kto błądząc po życiu kraju, 

Chciał pilnować prostej drogi, 

Choć mu los wedle zwyczaju 

Wszędzie siał ciernie i głogi; 

Nareszcie po latach wielu, 

W licznych troskach, w ciężkich nudach, 

Zapomniał o drogi celu, 

Aby znaleźć wczas²⁸³ po trudach; 

Kto z ziemi patrzył ku słońcu, 

Marzył nieba i gwiazd loty 

I nie znał ziemi, aż w końcu, 

Kiedy wpadł w otchłań ciemnoty; 

Kto żalem pragnął wydźwignąć, 

Co znikło w przeszłości łonie, 

Kto żądzą pragnął doścignąć, 

Co ma przyszłość w tajnym łonie; 

Kto poznał swój błąd niewcześnie, 

O gorszej myśli poprawie, 

Mruży oczy, by żyć we śnie 

Z tym, czego szukał na jawie; 

Kto marzeń tknięty chorobą, 

Sam własnej sprawca katuszy, 

Darmo chciał znaleźć przed sobą, 

Co miał tylko w swojej duszy; — 

Kto wspominasz dawne chwile, 

Komu się o przyszłych marzy, 

Idź ze świata ku mogile, 

Idź od mędrców do guślarzy! 

Mrok tajemnic nas otacza, 

Pieśń i wiara przewodniczy, 

Dalej z nami, kto rozpacza, 

Kto wspomina i kto życzy. 

DZIECIĘ

Wróćmy lepiej do chaty, coś tam od kościoła 

Błysnęło, ja się boję, coś po lesie woła. 

Jutro pójdziem na cmentarz, ty swoim zwyczajem 

Dumać, ja zdobić krzyże kwiatami i majem²⁸⁴. 

Mówią, że dzisiaj w nocy umarłych spotkamy, 

Ja ich nie znam, ja własnej nie pamiętam mamy, 

Ty oczy w dzień masz słabe, pragnąłbyś daremnie 

Dawno widzianych ludzi rozeznać po ciemnie²⁸⁵. 

I słuch masz słaby. Pomnisz? dwie temu niedziele²⁸⁶ 

Zebrało się i krewnych i sąsiadów wiele 

Urodziny twe święcić; tyś w milczeniu siedział, 

Nic nie słyszał, nikomu nic nie odpowiedział. 

Zapytałeś na koniec, po co ta gromada 

Zeszła się w dzień powszedni? i czy mrok już pada? 

A my przyszli winszować i od kilku godzin 

Słońce zaszło, i był to dzień twoich urodzin. 

STARZEC

Od tego dnia, ach, jakżem daleko odpłynął! 

Wszystkiem znajome lądy i wyspy ominął, 

Wszystkie dziedziczne skarby znikły w czasu toniach; 

Cóż mnie po waszych twarzach, i głosach, i dłoniach? 

Twarze, którem z dzieciństwa ukochać przywykał, 

Dłonie, co mię pieściły, głos, co mię przenikał, 

Gdzież są? Zgasły, przebrzmiały, zmieniły się, starły. 

Nie wiem, czym pośród trupów, czylim sam umarły. 

Ale inny świat rzucam, aniżelim zastał; 

Nieszczęsny, kto częściami do mogiły wrastał! 

Twój jeszcze głos, mój wnuku, ostatnia pociecho, 

Jak po umarłej pieśniach niemowlęce echo, 

Tuła się i głos matki powtarzając kwili. 

Lecz i ty mię porzucasz, jak inni rzucili. 

Pójdę sam; kto w dzień błądzi i żywych nie słyszy, 

Widzi w nocy, zna język grobowej zaciszy. 

Nie zabłądzę, wszak co rok chodziłem tą drogą: 

Zrazu jak ty, mój synu, z niemowlęcą trwogą, 

Potem jak chłopiec pełen ciekawej ochoty, 

Potem z tęsknotą, teraz nawet bez tęsknoty, 

Bez żalu; cóż mię wiedzie? jakiś zapęd nowy, 

Ciemne przeczucie, może to instynkt grobowy. 

Znajdę cmentarz i coś mi w głębi serca wróży, 

Że nazad już nie będę potrzebował stróży. 

Ale nim się rozłączym, twe służby dziecięce 

Nagrodzę, pódź, mój synu, uklęknij, złóż ręce. 

Boże! Coś mi rozkazał spełnić kielich życia 

I zbyt wielki, zbyt gorzki dałeś mi do picia, 

Jeśli względów twojego miłosierdzia godna 

Cierpliwość, z którą gorycz wychyliłem do dna, 

Jedynej, lecz największej śmiem żądać nagrody: 

Pobłogosław wnukowi — niechaj umrze młody! 

Bądź zdrów; stój i raz jeszcze ściśni dziada rękę! 

Daj mi twój głos usłyszeć — zaśpiewaj piosenkę 

Ulubioną i tyle powtarzaną razy, 

O zaklętym młodzieńcu, przemienionym w głazy. 

[DZIECIĘ]

śpiewa

MŁODZIENIEC ZAKLĘTY

Wyłamawszy zamku bramy, 

Twardowski błądził śród gmachów²⁸⁷, 

Biegł na wieże, schodził w jamy: 

Co tam czarów! co tam strachów! 

W jednem sklepisku²⁸⁸ zapadłem — 

Jak dziwny rodzaj pokuty — 

Na łańcuchu, przed zwierciadłem 

Stoi młodzieniec okuty. 

Stoi, a z ludzkiej postaci, 

Mocą czarownych omamień, 

Coraz jakąś cząstkę traci 

I powoli wrasta w kamień. 

Aż do piersi był już głazem, 

A jeszcze mu błyszczą lica 

Męstwa i siły wyrazem; 

Czułością świeci źrenica. 

„Kto jesteś? zaklęty rzecze, 

Coś te gmachy zdobył śmiało, 

Gdzie tak mnogie pękły miecze, 

Tylu wolność postradało”. 

„Kto jestem? o, drży świat cały 

Przed mą szablą, na me słowa 

Wielkiej mocy, większej chwały: 

Jestem rycerzem z Twardowa”. 

„Z Twardowa?... za moich czasów 

Nie słyszałem o nazwisku, 

Ni śród wojennych zapasów, 

Ni na rycerskim igrzysku. 

Nie zgadnę, jak długie lata 

Mogłem w więzieniu przesiedzieć; 

Ty świeżo wracasz ze świata: 

Musisz mi o nim powiedzieć. 

Czy dotąd Olgierda ramię, 

Naszą Litwę wiodąc w pole, 

Po dawnemu Niemcy łamie, 

Tratuje stepy mogole?” 

„Olgierd? Ach, już przeminęło 

Dwieście lat po stracie męża, 

Lecz z jego wnuków Jagiełło 

Teraz walczy i zwycięża”. 

„Co słyszę? Jeszcze dwa słowa: 

Może w twych błędnych obiegach 

Byłeś, rycerzu z Twardowa, 

Na Świtezi naszej brzegach? 

Czy tam ludzie nie mówili 

O Poraju²⁸⁹ silnej ręki²⁹⁰ 

I o nadobnej Maryli, 

Której on ubóstwiał wdzięki?” 

„Młodzieńcze, nigdzie w tym kraju, 

Od Niemna po Dniepru krańce, 

Nie słyszałem o Poraju 

Ani o jego kochance. 

Po co pytać, czasu strata, 

Gdy cię wyrwę z tej opoki, 

Wszystkie ciekawości świata 

Własnymi odwi[e]dzisz kroki. 

Znam czarodziejską naukę, 

Wiem dzielność tego zwierciadła²⁹¹, 

Wraz go na drobiazgi stłukę, 

By z ciebie ta larwa spadła”. 

To mówiąc, nagłym zamachem 

Dobył miecza i przymierza, 

Ale młodzieniec z przestrachem — 

„Stój!” — zawołał na rycerza. 

„Weźmi zwierciadło ze ściany 

I podaj go w moje ręce, 

Niech sam skruszę me kajdany 

I uczynię koniec męce”. 

Wziął i westchnął, twarz mu zbladła 

I zalał się łez strumieniem, 

I pocałował zwierciadło — 

I cały stał się kamieniem. 

CHÓR MŁODZIEŻY

Tu guślarz kazał młodzieży 

Stanąć na drogi połowie: 

Tam na wzgórku wioska leży, 

A tam mogilnik w dąbrowie. 

Między kolebką i groby 

Młody nasz wiek w środku stoi; 

Śród wesela i żałoby 

Stójmyż w środku, bracia moi! 

Nie godzi się do wsi wracać, 

Nie godzi się biec w ich ślady. 

Tu będziemy święcić Dziady 

I piosnkami noc ukracać. 

Będziemy idących witać 

I powracających pytać, 

Lękliwym rozpędzać trwogę, 

Błędnym pokazywać drogę. — 

Zaszło słońce, biegą dzieci, 

Idą starce, płaczą, nucą, 

Lecz znowu słońce zaświeci, 

Wrócą dzieci, starce wrócą. 

Nim dojdzie siwizny dziecię, 

Nim starego dzwon powoła, 

Jeszcze ich spotka na świecie 

Niejedna chwilka wesoła. 

Ale kto z nas w młode lata 

Nie działa rzeźwym ramieniem, 

Ale sercem i myśleniem, 

Taki zgubiony dla świata. 

Kto jak zwierz pustyni szuka, 

Jak pugacz²⁹² po nocy lata, 

Jak upiór do trumny puka, 

Taki zgubiony dla świata. 

Kto w młodości pieśń żałoby 

Raz zanucił, wiecznie nuci; 

Kto młody odwiedza groby, 

Już z nich na świat nie powróci 

Niech więc dzieci i ojcowie 

Idą w kościół z prośbą, z chlebem; 

Młodzi, na drogi połowie 

Zostaniem pod czystym niebem. 

PIEŚŃ STRZELCA²⁹³

Śród wzgórzów i jarów, 

I dolin, i lasów, 

Śród pienia ogarów 

I trąby hałasów: 

Na koniu, co lotem 

Sokoły zadumi²⁹⁴, 

I z bronią, co grzmotem 

Pioruny zatłumi; 

Wesoły jak dziecko, 

Jak rycerz krwi chciwy, 

Odważnie, zdradziecko 

Bój zaczął myśliwy. 

Witajcież rycerza, 

Pagórki i niwy, 

Król lasów, pan zwierza, 

Niech żyje myśliwy! 

Czy w niebo grot zmierza, 

Czy w knieje i smugi²⁹⁵, 

Stąd leci grad pierza, 

Stąd płyną krwi strugi. 

Kto w puszczy dojedzie 

Odyńca bez trwogi? 

Kto kudły niedźwiedzie 

Podesłał pod nogi? 

Czyj dowcip gnał rojem 

Lataczów do sideł? 

Kto wstępnym wziął bojem 

Sztandary ich skrzydeł? 

Witajcież rycerza, 

Pagórki i niwy, 

Król lasów, pan zwierza, 

Niech żyje myśliwy! 

Dalejże, dalejże, z tropu w trop, 

Z tropu w trop, dalejże, dalejże! 

Dalejże, dalejże, z tropu w trop, 

Z tropu w trop, hop, hop! 

GUSTAW

Spolowałem piosenkę! Nie będą się gniewać 

Myśliwi, że do domu wracam bez zwierzyny. 

Jak tylko wrócę, zaraz muszę im zaśpiewać. — 

Lecz gdzież zaszedłem? nigdzie śladu ni drożyny. 

Hola! jak w kniei głucho — ni trąby, ni strzału. 

Zbłądziłem — otóż skutek wieszczego zapału! 

Goniąc muzę, wyszedłem z obławy. — Mróz ciśnie. 

Trzeba ogień nałożyć; gdy światło zabłyśnie, 

Nuż jaki spółtowarzysz z myśliwej czeladzi 

Błądzi jak ja, ten ogień razem nas sprowadzi, 

Łacniej drogę znajdziemy. 

O mój przyjacielu! 

Takich jak ty myśliwych nie znalazłbyś wielu. 

Oni z lasu nie zwykli spoglądać w obłoki, 

Ogarami na piękne polować widoki; 

Z jednym zawsze zamiarem i z jedyną żądzą, 

Na ziemi tropią zdobycz — tym lepiej — nie błądzą! 

Pewnie już z rzeźwym sercem i spoconym czołem 

Dzienną zabawę kończą za biesiadnym stołem. 

Każdy chlubi się z przeszłych lub przyszłych zdobyczy, 

Każdy swe trafne strzały, cudze pudła liczy; 

Żartują z siebie głośno lub szepcą do ucha; 

Wszyscy mówią, a jeden stary ojciec słucha. 

A jeśli się pod koniec uprzykrzyły łowy, 

Natenczas do sąsiadek — uśmiechy, rozmowy. 

Czasem strzelecka miłość — wędrowna ptaszyna, 

Serce przelotem zwiedzi — tak mija godzina, 

I tydzień, i rok przeszły, — tak bywało wczora, 

Tak jest dzisiaj i będzie każdego wieczora. 

Szczęśliwi! — 

A ja... czemuż nie jestem jak oni? 

Wyjechaliśmy razem — cóż mię w pole goni? 

Ach, nie zabawy ścigam — uciekam od nudy; 

Nie rozkosze myśliwskie lubię — ale trudy. 

Że się myśli, a przynajmniej że się miejsce zmienia, 

I że tu nikt mojego nie śledzi marzenia, 

Łez pustych, które nie wiem, skąd w oczach zaświecą, 

Westchnień bez celu, które nie wiem, kędy lecą. 

Nie do sąsiadek pewnie! na wiatry, na gaje, 

Ku marzeniom!... 

Myśl dziwna! Zawsze mi się zdaje, 

Że ktoś łzy moje widzi i słyszy westchnienia, 

I wiecznie około mnie krąży na kształt cienia. 

Ileż razy w dzień cichy szeleszczą na łące 

Jakoby nimfy jakiejś stopki latające; 

Spojrzę: chwieją się kwiaty i podnoszą głowy, 

Jakby z lekka trącone. — Nieraz śród alkowy 

Samotny książkę czytam; książka z rąk wypadła, 

Spojrzałem i mignęła naprzeciw zwierciadła 

Lekka postać, szepnęła jej powietrzna szata. 

Nieraz dumałem w nocy; gdy się myśl rozlata, 

Wzdycham, i coś westchnieniem dawało znak życia, 

Serce biło i czułem drugie serca bicia, 

Słowo nawet częstokroć, niewyraźnie, głucho, 

Jak przelot nocnej muszki pogłaska mi ucho!... 

Zasnąłem we mgle jasnej; z góry i z daleka 

Coś błyszczy, choć widocznych kształtów nie obleka; 

I czuję promień oczu i uśmiech oblicza! 

Gdzież jesteś, samotności córo tajemnicza? 

Niechaj się twój duch uwieńczy 

Choćby marnym, nikłym ciałem; 

Okryj się choć rąbkiem tęczy 

Lub jasnym źródła kryształem! 

Niechaj twojej blask obsłony 

Długo, długo w oczach stoi! 

Niech twych ust rajskimi tony 

Długo, długo słuch się poi! 

Świeć mi, słońca niech źrenica 

Olsnie²⁹⁶ marz[ąc] twoje lica; 

Piej, syreno! w lubych głosach 

Usnę, marzyć o niebiosach! 

Ach, gdzie cię szukać? — i od ludzi ucieknę, 

Ach, bądź ty ze mną, świata się wyrzeknę! 

MYŚLIWY CZARNY²⁹⁷

śpiewa

Latasz, mój ptaszku, za wysoko latasz, 

A czy znasz dzielność swoich skrzydełek? 

Spojrzy na ziemię, którą tak pomiatasz, 

Co tam wabików, co tam sidełek! 

MŁODZIENIEC

Hola! słychać śpiewania, hej! wszelki duch żywy! 

Ozwij się, bracie, kto jesteś? 

STRZELEC

Myśliwy, 

Równej jak ty ochoty, większej trochę mocy. 

Obadwa polujemy, chociaż ty w poranki 

Jedziesz na świat, ja łowy rozpoczynam w nocy, 

Ty czyhasz na zwierzęta, a ja — na kochanki. 

GUSTAW

Nie wiem, czy dobre miejsce wybrałeś na łowy, 

Ale nie chcę przeszkadzać, więc szczęśliwej drogi. 

STRZELEC

Hola, kolego! nie bądź taki raptusowy²⁹⁸. 

Jest że to grubijaństwo albo skutek trwogi? 

Pierwiej mię sam zawołał, a teraz ucieka. 

GUSTAW

Ja miałbym ciebie wołać? 

STRZELEC

Słyszałem z daleka, 

Żeś wołał; kogo? na co? nie wiem doskonale, 

Dosyć, że posłyszałem westchnienia i żale. 

Jestem jak ty myśliwcem, byłem kiedyś młody, 

Znam więc twego rzemiosła i wieku przygody. 

Musisz mieć coś na sercu, rozmówmy się szczerze. 

Pewnie [cię] zabłąkało w kniei jakie zwierzę? 

Bracie, ja sam błądziłem, znam zwierzęta różne, 

Skrzydlate i piechotne, czworo– i dwunożne. 

A jeśli nic nie gonisz, pewno rad byś gonił? 

Ej, czy cię widok pustej torby nie zapłonił? 

Wstyd młodemu niczego dotąd nie zastrzelić? 

Przyznaj się, ja ci mogę w potrzebie udzielić. 

GUSTAW

Dzięki — od nieznajomych nie żądam pomocy, 

Nie zabieram przyjaźni tak rychło i w nocy; 

I nie rozumiem, co twe słowa mają znaczyć. 

STRZELEC

Jeżeliś niepojętny, będę się tłumaczyć. 

Jeżeli mi nie ufasz, będę szczerszy z tobą... 

Wiedz naprzód, iż gdzie stąpisz, jest wszędzie nad tobą 

Pewna istota, która z oczu cię [nie] traci, 

I że chce ciebie w ludzkiej nawiedzić postaci, 

Jeżeli to, coś przyrzekł²⁹⁹, zachowasz niezłomnie... 

GUSTAW

Przebóg! co to ma znaczyć?... Nie zbliżaj się do mnie! 

I na tym się rękopis kończy

Dziadów części III Ustęp

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Droga do Rosji

Po śniegu, coraz ku dzikszej krainie 

Leci kibitka jako wiatr w pustynie; 

I oczy moje jako dwa sokoły 

Nad oceanem nieprzejrzanym krążą, 

Porwane burzą, do lądu nie zdążą, 

A widzą obce pod sobą żywioły, 

Nie mają kędy spocząć, skrzydła zwinąć, 

W dół patrzą, czując, że tam muszą zginąć. 

Oko nie spotka ni miasta, ni góry, 

Żadnych pomników ludzi ni natury; 

Ziemia tak pusta, tak niezaludniona, 

Jak gdyby wczora wieczorem stworzona. 

A przecież nieraz mamut z tych ziem wstaje, 

Żeglarz przybyły z falami potopu, 

I mową obcą moskiewskiemu chłopu 

Głosi, że dawno stworzone te kraje 

I w czasach wielkiej Noego żeglugi 

Ląd ten handlował z azyjskimi smugi — 

A przecież nieraz książka ukradziona 

Lub gwałtem wzięta, przybywszy z zachodu 

Mówi, że ziemia ta niezaludniona 

Już niejednego jest matką narodu. 

Lecz nurt potopu szedł przez te płaszczyzny, 

Nie zostawiwszy dróg swojego rycia, 

I hordy ludów wyszły z tej ojczyzny, 

Nie zostawiwszy śladów swego życia; 

I gdzieś daleko na alpejskiej skale 

Ślad zostawiły stąd przybyłe fale, 

I jeszcze dalej, na Rzymu pomnikach, 

O stąd przybyłych mówią rozbójnikach. 

Kraina pusta, biała i otwarta 

Jak zgotowana do pisania karta — 

Czyż na niej pisać będzie palec boski, 

I ludzi dobrych używszy za głoski, 

Czyliż tu skreśli prawdę świętej wiary, 

Że miłość rządzi plemieniem człewieczem, 

Że trofeami świata są: ofiary? 

Czyli też Boga nieprzyjaciel stary 

Przyjdzie i w księdze tej wyryje mieczem, 

Że ród człowieczy ma być w więzy kuty, 

Że trofeami ludzkości są: knuty? 

Po polach białych, pustych, wiatr szaleje, 

Bryły zamieci odrywa i ciska, 

Lecz morze śniegów wzdęte nie czernieje, 

Wyzwane wichrem powstaje z łożyska 

I znowu, jakby nagle skamieniałe, 

Pada ogromne, jednostajne, białe. 

Czasem ogromny huragan wylata 

Prosto z biegunów; niewstrzymany w biegu, 

Aż do Euxinu³⁰⁰ równinę zamiata, 

Po całej drodze miecąc chmury śniegu; 

Często podróżne kibitki zakopie, 

Jak symum błędnych Libów przy Kanopie. 

Powierzchnie białych, jednostajnych śniegów 

Gdzieniegdzie ściany czarniawe przebodły 

I sterczą na kształt wysp i lądu brzegów: 

To są północne świerki, sosny, jodły. 

Gdzieniegdzie drzewa siekierą zrąbane: 

Odarte i w stos złożone poziomy, 

Tworzą kształt dziwny, jakby dach i ścianę, 

I ludzi kryją, i zowią się: domy. 

Dalej tych stosów rzucone tysiące 

Na wielkim polu, wszystkie jednej miary: 

Jak kitki czapek, dmą z kominów pary, 

Jak ładownice, okienka błyszczące; 

Tam domy rzędem szykowane w pary, 

Tam czworobokiem, tam kształtnym obwodem; 

I taki domów pułk zowie się: grodem. 

Spotykam ludzi — z rozrosłymi barki, 

Z piersią szeroką, z otyłymi karki; 

Jako zwierzęta i drzewa północy, 

Pełni czerstwości i zdrowia, i mocy. 

Lecz twarz każdego jest jak ich kraina, 

Pusta, otwarta i dzika równina; 

I z ich serc, jako z wulkanów podziemnych, 

Jeszcze nie przeszedł ogień aż do twarzy, 

Ani się w ustach rozognionych żarzy, 

Ani zastyga w czoła zmarszczkach ciemnych — 

Jak w twarzach ludzi wschodu i zachodu, 

Przez które przeszło tyle po kolei 

Podań i zdarzeń, żalów i nadziei, 

Że każda twarz jest pomnikiem narodu. 

Tu oczy ludzi, jak miasta tej ziemi, 

Wielkie i czyste — i nigdy zgiełk duszy 

Niezwykłym rzutem źrenic nie poruszy: 

Nigdy ich długa żałość nie zaciemi; 

Z daleka patrząc, — wspaniałe, przecudne; 

Wszedłszy do środka, — puste i bezludne. 

Ciało tych ludzi, jak gruba tkanica³⁰¹, 

W której zimuje dusza gąsienica, 

Nim sobie piersi do lotu wyrobi, 

Skrzydła wyprzędzie, wytcze³⁰² i ozdobi; 

Ale gdy słońce wolności zaświeci, 

Jakiż z powłoki tej owad wyleci? 

Czy motyl jasny wzniesie się nad ziemię, 

Czy ćma wypadnie, brudne nocy plemię? 

Na wskroś pustyni krzyżują się drogi, 

Nie przemysł kupców ich ciągi wymyślił, 

Nie wydeptały ich karawan nogi; 

Car ze stolicy palcem je nakryślił. 

Gdy z polską wioską spotkał się ubogą, 

Jeżeli trafił w polskich zamków ściany, 

Wioska i zamek wnet z ziemią zrównany. 

I car ruiny ich zasypał — drogą. 

Dróg tych nie dojrzeć w polu między śniegi, 

Ale śród puszczy dośledzi je oko: 

Proste i długie na północ się wloką; 

Świecą się w lesie, jak w skałach rzek biegi. 

I po tych drogach któż jeździ? — Tu cwałem 

Konnica wali przyprószona śniegiem, 

A stamtąd czarnym piechota szeregiem 

Między dział, wozów i kibitek wałem. 

Te pułki podług carskiego ukazu 

Ciągną ze wschodu, by walczyć z północą; 

Tamte z północy idą do Kaukazu; 

Żaden z nich nie wie, gdzie idzie i po co? 

Żaden nie pyta. Tu widzisz Mogoła 

Z nabrzmiałym licem, małym, krzywym okiem; 

A tam chłop biedny z litewskiego sioła, 

Wybladły, tęskny, idzie chorym krokiem. 

Tu błyszczą strzelby angielskie, tam łuki 

I zmarzłą niosą cięciwę Kałmuki. 

Ich oficery? — Tu Niemiec w karecie, 

Nucąc Szyllera pieśń sentymentalną, 

Wali spotkanych żołnierzy po grzbiecie. 

Tam Francuz gwiżdżąc w nos pieśń liberalną, 

Błędny filozof, karyjery szuka 

I gada teraz z dowódcą Kałmuka, 

Jakby najtaniej wojsku żywność kupić. 

Cóż, że połowę wymorzą tej zgrai? 

Kasy połowę będą mogli złupić; 

I jeśli zręcznie dzieło się utai, 

Minister wzniesie ich do wyższej klasy, 

A car da order za oszczędność kasy. 

A wtem kibitka leci — przednie straże 

I dział lawety, i chorych obozy 

Pryskają z drogi, kędy się ukaże, 

Nawet dowódców ustępują wozy. 

Leci kibitka; żandarm powoźnika 

Wali kułakiem, powoźnik żołnierzy 

Wali biczyskiem, wszystko z drogi zmyka, 

Kto się nie umknął, kibitka nań wbieży. 

Gdzie? — Kto w niej jedzie? — Nikt nie śmie zapytać. 

Żandarm tam jechał, pędzi do stolicy, 

Zapewne cesarz kazał kogoś schwytać. 

„Może ten żandarm jedzie z zagranicy? — 

Mówi jenerał. — Kto wie, kogo złowił: 

Może król pruski, francuski lub saski, 

Lub inny Niemiec wypadł z cara łaski, 

I car go w turmie zamknąć postanowił; 

Może ważniejsza pochwycona głowa, 

Może samego wiozą Jermołowa³⁰³. 

Kto wie! ten więzień, chociaż w słomie siedzi, 

Jak dziko patrzy! jaki to wzrok dumy³⁰⁴: 

Wielka osoba — za nim wozów tłumy; 

To pewnie orszak nadwornej gawiedzi; 

A wszyscy, patrz no, jakie oczy śmiałe; 

Myśliłem, że to pierwsze carstwa pany, 

Że jenerały albo szambelany, 

Patrz, oni wszyscy — to są chłopcy małe³⁰⁵; 

Co to ma znaczyć, gdzie ta zgraja leci? 

Jakiegoś króla podejrzane dzieci”. 

Tak z sobą cicho dowódcy gadali; 

Kibitka prosto do stolicy wali. 

Przedmieścia stolicy

Z dala, już z dala widno, że stolica. 

Po obu stronach wielkiej, pysznej drogi 

Rzędy pałaców. — Tu niby kaplica 

Z kopułą, z krzyżem; tam jak siana stogi 

Posągi stoją pod słomą i śniegiem; 

Ówdzie, za kolumn korynckich szeregiem, 

Gmach z płaskim dachem, pałac letni, włoski, 

Obok japońskie, mandaryńskie kioski, 

Albo z klasycznych czasów Katarzyny 

Świeżo małpione klasyczne ruiny. 

Różnych porządków³⁰⁶, różnych kształtów domy, 

Jako zwierzęta z różnych końców ziemi, 

Za parkanami stoją żelaznemi, 

W osobnych klatkach. — Jeden niewidomy, 

Pałac krajowej ich architektury, 

Wymysł ich głowy, dziecko ich natury. 

Jakże tych gmachów cudowna robota! 

Tyle kamieni na kępach śród błota! 

W Rzymie, by dźwignąć teatr dla cezarów, 

Musiano niegdyś wylać rzekę złota³⁰⁷; 

Na tym przedmieściu podłe sługi carów, 

By swe rozkoszne zamtuzy³⁰⁸ dźwignęli, 

Ocean naszej krwi i łez wyleli. 

Żeby zwieźć głazy do tych obelisków, 

Ileż wymyślić trzeba było spisków; 

Ilu niewinnych wygnać albo zabić, 

Ile ziem naszych okraść i zagrabić; 

Póki krwią Litwy, łzami Ukrainy 

I złotem Polski hojnie zakupiono 

Wszystko, co mają Paryże, Londyny, 

I po modnemu gmachy wystrojono, 

Szampanem zmyto podłogi bufetów 

I wydeptano krokiem menuetów. 

Teraz tu pusto. — Dwór w mieście zimuje, 

I dworskie muchy, ciągnące za wonią 

Carskiego ścierwa, za nim w miasto gonią. 

Teraz w tych gmachach wiatr tylko tańcuje; 

Panowie w mieście, car w mieście. — Do miasta 

Leci kibitka; zimno, śnieżno było; 

Z zegarów miejskich zagrzmiała dwunasta, 

A słońce już się na zachód chyliło³⁰⁹. 

Niebios sklepienie otwarte szeroko, 

Bez żadnej chmurki, czcze, ciche i czyste, 

Bez żadnej barwy, blado przezroczyste, 

Jako zmarzłego podróżnika oko. 

Przed nami miasto. — Nad miastem do góry 

Wznoszą się dziwnie, jak podniebne grody, 

Słupy i ściany, krużganki i mury, 

Jak babilońskie wiszące ogrody: 

To dymy z dwiestu tysięcy kominów 

Prosto i gęsto kolumnami lecą, 

Te jak marmury kararyjskie świecą, 

Tamte się żarzą iskrami rubinów; 

W górze wierzchołki zginają i łączą, 

Kręcą w krużganki i łukami plączą, 

I ścian, i dachów malują widziadła: — 

Jak owe miasto, co nagle powstanie 

Ze śródziemnego czystych wód zwierciadła 

Lub na Libijskim wybuchnie tumanie, 

I wabi oko podróżnych z daleka, 

I wiecznie stoi, i wiecznie ucieka³¹⁰. 

Już zdjęto łańcuch, bramy otwierają; 

Trzęsą, badają, pytają — wpuszczają. 

Petersburg

Za dawnych greckich i italskich czasów 

Lud się budował pod przybytkiem Boga, 

Nad źródłem nimfy, pośród świętych lasów, 

Albo na górach chronił się od wroga. 

Tak zbudowano Ateny, Rzym, Spartę. — 

W wieku gotyckim³¹¹ pod wieżą barona³¹², 

Gdzie była cała okolic obrona, 

Stawały chaty do wałów przyparte; 

Albo pilnując spławnej rzeki cieków 

Rosły powoli z postępami wieków. 

Wszystkie te miasta jakieś bóstwo wzniosło, 

Jakiś obrońca lub jakieś rzemiosło. 

Ruskiej stolicy jakież są początki? 

Skąd się zachciało sławiańskim tysiącom 

Leźć w te ostatnie swoich dzierżaw kątki 

Wydarte świeżo morzu i Czuchońcom³¹³? 

Tu grunt nie daje owoców ni chleba, 

Wiatry przynoszą tylko śnieg i słoty; 

Tu zbyt gorące lub zbyt zimne nieba, 

Srogie i zmienne jak humor despoty! 

Nie chcieli ludzie; — błotne okolice 

Car upodobał, i stawić rozkazał, 

Nie miasto ludziom, lecz sobie stolicę: 

Car tu wszechmocność woli swej pokazał. — 

W głąb ciekłych piasków i błotnych zatorów 

Rozkazał wpędzić sto tysięcy palów 

I wdeptać ciała stu tysięcy chłopów. 

Potem, na palach i ciałach Moskalów 

Grunt założywszy, inne pokolenia 

Zaprzągł do taczek, do wozów, okrętów, 

Sprowadzać drzewa i sztuki kamienia 

Z dalekich lądów i z morskich odmętów³¹⁴. 

Przypomniał Paryż — wnet paryskie place 

Kazał budować. Widział Amsterdamy — 

Wnet wodę wpuścił i porobił tamy. 

Słyszał, że w Rzymie są wielkie pałace — 

Pałace stają. Wenecka stolica, 

Co wpół na ziemi, a do pasa w wodzie 

Pływa jak piękna syrena–dziewica, 

Uderza cara — i zaraz w swym grodzie 

Porznął błotniste kanałami pole, 

Zawiesił mosty i puścił gondole. 

Ma Wenecyją, Paryż, Londyn drugi, 

Prócz ich piękności, poloru, żeglugi. 

U architektów sławne jest przysłowie: 

Że ludzi ręką był Rzym budowany, 

A Wenecyją stawili bogowie; 

Ale kto widział Petersburg, ten powie: 

Że budowały go chyba Szatany. 

Ulice wszystkie ku rzece pobiegły: 

Szerokie, długie, jak wąwozy w górach 

Domy ogromne: — tu głazy, tam cegły, 

Marmur na glinie, glina na marmurach; 

A wszystkie równe i dachy, i ściany, 

Jak korpus wojska na nowo ubrany. 

Na domach pełno tablic i napisów: 

Śród pism tak różnych, języków tak wielu, 

Wzrok, ucho błądzi, jak w wieży Babelu. 

Napis: Tu mieszka Achmet, Chan Kirgisów, 

Rządzący polskich spraw departamentem 

Senator. — Napis: „Tu monsieur Żoko 

Lekcyje daje paryskim akcentem, 

Jest kuchtą dworskim, wódczanym poborcą, 

Basem w orkiestrze, przy tym szkół dozorcą.” 

Napis: „Tu mieszka Włoch Piacere Gioco. 

Robił dla frejlin Carskich salcesony, 

Teraz panieński pensyjon otwiera.” 

Napis: „Mieszkanie pastora Dienera, 

Wielu orderów Carskich kawalera. 

Dziś na kazanie wykłada z ambony, 

Że Car jest Papież z Boskiego ramienia, 

Pan samowładny wiary i sumnienia. 

I wzywa przy tym braci kalwinistów, 

Socynijanów i anabaptystów, 

Aby jak każe Imperator ruski 

I jego wierny Alijant, Król pruski, 

Przyjąwszy nową wiarę i sumnienie, 

Wszyscy się zeszli w jedno zgromadzenie³¹⁵.” 

Napis: „Tu stroje damskie” — dalej: „Nuty”; 

Tam robią: „Dzieciom zabawki” — tam: „Knuty”. 

W ulicach kocze, karety, landary 

Mimo ogromu i bystrego lotu 

Na łyżwach błysną, znikną bez łoskotu, 

Jak w panorama czarodziejskie mary. 

Na kozłach koczów angielskich brodaty 

Siedzi woźnica; szron mu okrył szaty, 

Brodą i wąsy, i brwi; biczem wali; 

Przodem na koniach lecą chłopcy mali 

W kożuchach, istne dzieci Boreasza; 

Świszczą piskliwie i gmin się rozprasza, 

Pierzcha przed koczem saneczek gromada, 

Jak przed okrętem białych kaczek stada. 

Tu ludzie biegą, każdego mróz goni, 

Żaden nie stanie, nie patrzy, nie gada; 

Każdego oczy zmrużone, twarz blada; 

Każdy trze ręce i zębami dzwoni, 

I z ust każdego wyzioniona para 

Wychodzi słupem, prosta, długa, szara. 

Widząc te dymem buchające gminy, 

Myślisz, że chodzą po mieście kominy³¹⁶. 

Po bokach gminnej cisnącej się trzody 

Ciągną poważnie dwa ogromne rzędy, 

Jak procesyje w kościelne obrzędy 

Lub jak nabrzeżne bystrej rzeki lody. 

I gdzież ta zgraja wlecze się powoli, 

Na mróz nieczuła jak trzoda soboli? — 

Przechadzka modna jest o tej godzinie; 

Zimno i wietrzno, ale któż dba o to! 

Wszak Cesarz tędy zwykł chodzić piechoto, 

I cesarzowa, i dworu mistrzynie. 

Idą marszałki, damy, urzędniki, 

W równych abcugach³¹⁷: pierwszy, drugi, czwarty, 

Jako rzucane z rąk szulera karty, 

Króle, wyżniki, damy i niżniki³¹⁸, 

Starki i młodki, czarne i czerwone, 

Padają na tę i na ową stronę, 

Po obu stronach wspaniałej ulicy, 

Po mostkach lsnącym wysłanych granitem. 

A naprzód idą dworscy urzędnicy: 

Ten w futrze ciepłem, lecz na wpół odkrytem, 

Aby widziano jego krzyżów cztery; 

Zmarznie, lecz wszystkim pokaże ordery, 

Wyniosłym okiem równych sobie szuka 

I, gruby, pełznie wolnym chodem żuka, 

Dalej gwardyjskie modniejsze młokosy, 

Proste i cienkie jak ruchome piki, 

W pół ciała tęgo związane jak osy. 

Dalej z pochyłym karkiem czynowniki, 

Spode łba patrzą, komu się pokłonić, 

Kogo nadeptać, a od kogo stronić; 

A każdy giętki, we dwoje skurczony, 

Tuląc się pełzną jako skorpijony. 

Pośrodku damy jako pstre motyle, 

Tak różne płaszcze, kapeluszów tyle; 

Każda w paryskim świeci się stroiku 

I nóżką miga w futrzanym trzewiku, 

Białe jak śniegi, rumiane jak raki. — 

Wtem dwór odjeżdża; stanęły orszaki. 

Podbiegły wozy, ciągnące jak statki 

Obok pływaczów w głębokiej kąpieli. 

Już pierwsi w wozy wsiedli i zniknęli; 

Za nimi pierzchły piechotne ostatki. 

Niejeden kaszlem suchotniczym stęknie, 

A przecież mówi: „Jak tam chodzić pięknie! 

Cara widziałem, i przed Jenerałem 

Nisko kłaniałem, i z paziem gadałem!” 

Szło kilku ludzi między tym natłokiem, 

Różni od innych twarzą i odzieniem, 

Na przechodzących ledwo rzucą okiem, 

Ale na miasto patrzą z zadumieniem. 

Po fundamentach, po ścianach, po szczytach, 

Po tych żelazach i po tych granitach 

Czepiają oczy, jakby próbowali, 

Czy mocno każda cegła osadzona; 

I opuścili z rozpaczą ramiona, 

Jak gdyby myśląc: człowiek ich nie zwali! 

Dumali — poszli — został z jedenastu 

Pielgrzym³¹⁹ sam jeden, zaśmiał się złośliwie, 

Wzniósł rękę, ścisnął i uderzył mściwie 

W głaz, jakby groził temu głazów miastu. 

Potem na piersiach założył ramiona 

I stał dumając, i w cesarskim dworze 

Utkwił źrenice dwie jako dwa noże; 

I był podobny wtenczas do Samsona, 

Gdy zdradą wzięty i skuty więzami 

Pod Filistynów dumał kolumnami. 

Na czoło jego nieruchome, dumne 

Nagły cień opadł, jak całun na trumnę, 

Twarz blada strasznie zaczęła się mroczyć; 

Rzekłbyś, że wieczór, co już z niebios spadał, 

Naprzód na jego oblicze osiadał 

I stamtąd dalej miał swój cień roztoczyć. 

Po prawej stronie już pustej ulicy 

Stał drugi człowiek — nie był to podróżny, 

Zdał się być dawnym mieszkańcem stolicy; 

Bo rozdawając między lud jałmużny, 

Każdego z biednych po imieniu witał, 

Tamtych o żony, tych o dzieci pytał. 

Odprawił wszystkich wsparł się na granicie 

Brzeżnych kanałów i wodził oczyma 

Po ścianach gmachów i po dworca szczycie, 

Lecz nie miał oczu owego pielgrzyma; 

I wzrok wnet spuszczał, kiedy szedł z daleka 

Biedny, żebrzący żołnierz lub kaleka. 

Wzniósł w niebo ręce, stał i dumał długo — 

W twarzy miał wyraz niebieskiej rozpaczy. 

Patrzył jak anioł, gdy z niebios posługą 

Między czyscowe dusze zstąpić raczy: 

I widzi całe w męczarniach narody, 

Czuje, co cierpią, mają cierpieć wieki — 

I przewiduje, jak jest kres daleki 

Tylu pokoleń zbawienia — swobody. 

Oparł się płacząc na kanałów brzegu, 

Łzy gorzkie biegły i zginęły w śniegu; 

Lecz Bóg je wszystkie zbierze i policzy, 

Za każdą odda ocean słodyczy. 

Późno już było, oni dwaj zostali, 

Oba samotni, i chociaż odlegli, 

Na koniec jeden drugiego postrzegli, 

I długo siebie nawzajem zważali. 

Pierwszy postąpił człowiek z prawej strony: 

„Bracie, rzekł, widzę, żeś tu zostawiony 

Sam jeden, smutny, cudzoziemiec może; 

Co ci potrzeba, rozkaż w Imię Boże³²⁰; 

Chrześcijaninem jestem i Polakiem, 

Witam cię Krzyża i Pogoni znakiem”. 

Pielgrzym, zbyt swymi myślami zajęty, 

Otrząsnął głową i uciekł z wybrzeża; 

Ale nazajutrz, gdy myśli swych męty 

Z wolna rozjaśnia i pamięć odświeża, 

Nieraz żałuje owego natręta; 

Jeśli go spotka, pozna go, zatrzyma; 

Choć rysów jego twarzy nie pamięta, 

Lecz w głosie jego i w słowach coś było 

Znanego uszom i duszy pielgrzyma — 

Może się o nim pielgrzymowi śniło. 

Pomnik Piotra Wielkiego

Z wieczora na dżdżu stali dwaj młodzieńce 

Pod jednym płaszczem, wziąwszy się za ręce: 

Jeden, ów pielgrzym, przybylec z zachodu, 

Nieznana carskiej ofiara przemocy; 

Drugi był wieszczem ruskiego narodu³²¹, 

Sławny pieśniami na całej północy. 

Znali się z sobą niedługo, lecz wiele — 

I od dni kilku już są przyjaciele. 

Ich dusze wyższe nad ziemskie przeszkody, 

Jako dwie Alpów spokrewnione skały, 

Choć je na wieki rozerwał nurt wody: 

Ledwo szum słyszą swej nieprzyjaciółki, 

Chyląc ku sobie podniebne wierzchołki. 

Pielgrzym coś dumał nad Piotra kolosem, 

A wieszcz rosyjski tak rzekł cichym głosem: 

„Pierwszemu z carów, co te zrobił cuda, 

Druga carowa pamiętnik stawiała³²²³²³. 

Już car odlany w kształcie wielkoluda 

Siadł na brązowym grzbiecie bucefała 

miejsca czekał, gdzie by wjechał konno. 

Lecz Piotr na własnej ziemi stać nie może. 

W ojczyźnie jemu nie dosyć przestronno, 

Po grunt dla niego posłano za morze. 

Posłano wyrwać z finlandzkich nadbrzeży 

Wzgórek granitu; ten na Pani³²⁴ słowo 

Płynie po morzu i po lądzie bieży, 

I w mieście pada na wznak przed carową³²⁵³²⁶. 

Już wzgórek gotów; leci car miedziany, 

Car knutowładny w todze Rzymianina, 

Wskakuje rumak na granitu ściany, 

Staje na brzegu i w górę się wspina. 

„Nie w tej postawie świeci w starym Rzymie 

Kochanek ludów, ów Marek Aureli, 

Który tam naprzód rozsławił swe imię, 

Że wygnał szpiegów i donosicieli: 

A kiedy zdzierców domowych poskromił, 

Gdy nad brzegami Renu i Patolu 

Hordy najezdców barbarzyńskich zgromił, 

Do spokojnego wraca Kapitolu. 

Piękne, szlachetne, łagodne ma czoło, 

Na czole błyszczy myśl o szczęściu państwa; 

Rękę poważnie wzniósł, jak gdyby wkoło 

Miał błogosławić tłum swego poddaństwa, 

A drugą rękę opuścił na wodze, 

Rumaka swego zapędy ukraca. 

Zgadniesz, że mnogi lud tam stał na drodze 

I krzyczał: „Cesarz, ojciec nasz powraca!” 

Cesarz chciał z wolna jechać między tłokiem, 

Wszystkich ojcowskim udarować okiem. 

Koń wzdyma grzywę, żarem z oczu świeci, 

Lecz zna, że wiezie najmilszego z gości, 

Że wiezie ojca milijonom dzieci, 

I sam hamuje ogień swej żywości; 

Dzieci przyjść blisko, ojca widzieć mogą. 

Koń równym krokiem, równą stąpa drogą: 

Zgadniesz, że dojdzie do nieśmiertelności!³²⁷ 

„Car Piotr wypuścił rumakowi wodze, 

Widać, że leciał tratując po drodze, 

Od razu wskoczył aż na sam brzeg skały. 

Już koń szalony wzniósł w górę kopyta, 

Car go nie trzyma, koń wędzidłem zgrzyta, 

Zgadniesz, że spadnie i pryśnie w kawały. 

Od wieku stoi, skacze, lecz nie spada, 

Jako lecąca z granitów kaskada, 

Gdy ścięta mrozem nad przepaścią zwiśnie: 

Lecz skoro słońce swobody zabłyśnie 

I wiatr zachodni ogrzeje te państwa, 

I cóż się stanie z kaskadą tyraństwa?” 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przegląd wojska

Jest plac ogromny³²⁸: jedni zowią szczwalnią, 

Tam car psy wtrawia³²⁹, nim puści na zwierza; 

Drudzy plac zowią grzeczniej gotowalnią, 

Tam car swe stroje próbuje, przymierza, 

Nim w rury, w piki, w działa ustrojony, 

Wyjdzie odbierać monarchów pokłony. — 

Kokietka idąc na bal do pałacu 

Nie tyle trawi przed zwierciadłem czasów, 

Nie robi tyle umizgów, grymasów, 

Ile car co dzień na tym swoim placu. 

Inni w tym placu widzą sarańczarnię, 

Mówią, że car tam hoduje nasiona 

Chmury sarańczy, która wypasiona 

Wyleci kiedyś i ziemię ogarnie. 

Są, co plac zowią toczydłem chirurga, 

Bo tu car naprzód lancety szlifuje, 

Nim, wyciągnąwszy rękę z Petersburga, 

Tnie tak, że cała Europa poczuje; 

Lecz nim wyśledzi, jak głęboka rana, 

Nim plastr obmyśli od nagłej krwi straty, 

Już car puls przetnie szacha i sułtana 

I krew wypuści spod serca Sarmaty. 

Plac różnych imion, lecz w języku rządów 

Zowie się placem wojskowych przeglądów. 

Dziesiąta — ranek — już przeglądów pora, 

Już plac okrąża ludu zgraja cicha, 

Jako brzeg czarny białego jeziora; 

Każdy się tłoczy, na środek popycha. 

Po placu, jako rybitwy nad wodą, 

Zwija się kilku dońców³³⁰ i dragonów³³¹; 

Ciekawsze głowy tylcem³³² piki bodą, 

Na bliższe karki sypią grad bizunów³³³. 

Kto wylazł naprzód jak żaba z bagniska, 

Ze łbem się cofa i kark w tłumy wciska. 

Słychać grzmot z dala, głuchy, jednostajny, 

Jak kucie młotów lub młócenie cepów; 

To bęben, pułków przewodnik zwyczajny, 

Za nim szeregi ciągną się wzdłuż stepów, 

Mnogie i różne, lecz w jednym ubiorze, 

Zielone, w śniegu czernią się z daleka; 

I płynie każda kolumna jak rzeka, 

I wszystkie w placu toną jak w jeziorze. 

Tu mi daj, muzo, usta stu Homerów, 

W każde wsadź ze sto paryskich języków, 

I daj mi pióra wszystkich buchhalterów, 

Bym mógł wymienić owych pułkowników, 

I oficerów, i podoficerów, 

I szeregowych zliczyć bohaterów. 

Lecz bohatery tak podobne sobie, 

Tak jednostajne! stoi chłop przy chłopie, 

Jako rząd koni żujących przy żłobie, 

Jak kłosy w jednym uwiązane snopie, 

Jako zielone na polu konopie, 

Jak wiersze książki, jak skiby zagonów, 

Jak petersburskich rozmowy salonów. 

Tyle dostrzegłem, że jedni z Moskalów, 

Wyżsi od drugich na pięć lub sześć calów, 

Mieli na czapkach mosiężne litery 

Jakby łysinki — to grenadyjery; 

I było takich trzy zgraje wąsalów. 

Za nimi niżsi stali w mnogich rzędach, 

Jak pod liściami ogórki na grzędach. 

Żeby rozróżnić pułki w tej piechocie, 

Trzeba mieć bystry wzrok naturalisty, 

Który przegląda wykopane w błocie 

I gatunkuje, i nazywa glisty. 

Zagrzmiały trąby — to konne orszaki 

I rozmaitsze, ułanów, huzarów, 

Dragonów: czapki, kirysy, kołpaki — 

Myślałbyś, że tu kapelusznik jaki 

Rozłożył składy swych różnych towarów; 

W końcu pułk wjechał: — chłopy gdyby hlaki³³⁴, 

Okute miedzią jak rzęd samowarów, 

A spodem pyski końskie jako haki. 

Pułki w tak różnych ubiorach i broniach 

Najlepiej będzie rozróżnić po koniach; 

Bo tak i nowa taktyka doradza, 

I z obyczajem ruskim to się zgadza. 

Napisał wielki jenerał Żomini, 

Że koń, nie człowiek, dobrą jazdę czyni, 

Dawno już o tym wiedzieli Rusini: 

Bo za dobrego konia gwardyjaka 

Zakupisz u nich dobrych trzech żołnierzy³³⁵; 

Oficerskiego cena jest czworaka, 

I za takiego konia dać należy 

Lutnistę, skoczka albo też pisarza, 

A w czasach drogich nawet i kucharza. 

Skarbowe chude, poderwane klacze, 

Nawet te, które wożą lazarety, 

Jeśli je stawią faraona gracze, 

Liczą się zawsze: klacz za dwie kobiety. 

Wróćmy do pułków. — Pierwszy wjechał kary, 

Drugi też kary, lecz anglizowany, 

Dwa było gniade, a piąty bułany, 

Siódmy znów gniady, ósmy jak mysz szary, 

Dziewiąty rosły, dziesiąty mierzyna, 

A potem znowu kary bez ogona, 

U dwunastego na czole łysina, 

A zaś ostatni wyglądał jak wrona. 

Harmat wjechało czterdzieści i osim, 

Jaszczyków³³⁶ więcej niźli drugie tyle; 

Wszystkiego dwieście, jak po wierzchu wnosim: 

Bo żeby dobrze zliczyć w jedną chwilę 

Śród mnóstwa koni i ludzi motłochu, 

Trzeba mieć oko twe, Napoleonie, 

Lub twoje, ruski intendencie prochu; — 

Ty, nie zważając na ludzi i konie, 

Jaszczyków patrzysz, wnet liczbę ich zgadłeś, 

Wiesz, ile w każdym ładunków ukradłeś. 

Już plac okryły zielone mundury, 

Jak trawy, w które ubiera się łąka, 

Gdzieniegdzie tylko wznosi się do góry 

Jaszczyk podobny do błotnego bąka 

Lub polnej pluskwy z zielonawym grzbietem, 

A przy nim działo ze swoim lawetem 

Usiadło na kształt czarnego pająka. 

Każdy ten pająk ma nóg przednich cztery 

I cztery tylnych: zowią się te nogi 

Kanonijery i bombardyjery. 

Jeżeli siedzi spokojnie śród drogi, 

Noga się każda gdzieś daleko rucha; 

Myślisz, że całkiem oddzielne od brzucha, 

I brzuch jak balon w powietrzu ulata. 

Lecz skoro cicha, drzemiąca harmata 

Nagle się zbudzi, rozkazem wzywana, 

Jak tarantula, gdy jej kto w nos dmuchnie³³⁷, 

Wnet ściągnie nogi, podchyla kolana 

I nim się nadmie, nim jady wybuchnie, 

Zrazu przednimi kanonierami 

Około pyska długo, szybko wije, 

Jak mucha, co się w arszeniku splami, 

Siadłszy swój czarny pyszczek długo myje, 

Potem dwie przednie nogi w tył wywróci, 

Tylnymi kręci, potem kiwa zadem; 

Nareszcie wszystkie nogi w bok rozrzuci, 

Chwilę spoczywa, w końcu buchnie jadem. 

Pułki stanęły; — patrzą car, car jedzie, 

Tuż kilku starych, konnych admirałów, 

Tłum adiutantów i ćma jenerałów 

Z tyłu i z przodu, a car sam na przedzie. 

Orszak dziwacznie pstry i cętkowany, 

Jak arlekiny: pełno na nich wstążek³³⁸, 

Kluczyków, cyfer, portrecików, sprzążek, 

Ten sino, tamten żółto przepasany, 

Na każdym gwiazdek, kółek i krzyżyków 

Z przodu i z tyłu więcej niż guzików. 

Świecą się wszyscy, lecz nie światłem własnym, 

Promienie na nich idą z oczu pańskich; 

Każdy jenerał jest robaczkiem jasnym, 

Co błyszczy pięknie w nocach świętojańskich; 

Lecz skoro przejdzie wiosna carskiej łaski, 

Nędzne robaczki tracą swoje blaski: 

Żyją, do cudzych krajów nie ucieką, 

Ale nikt nie wie, gdzie się w błocie wleką. 

Jenerał w ogień śmiałym idzie krokiem; 

Kula go trafi, car się doń uśmiechnie; 

Lecz gdy car strzeli niełaskawym okiem, 

Jenerał bladnie, słabnie, często — zdechnie. 

Śród dworzan prędzej znalazłbyś stoików, 

Wspaniałe dusze — choć gniew cara czują, 

Ani się zarżną, ani zachorują³³⁹; 

Wyjadą na wieś do swych pałacyków 

I piszą stamtąd: ten do szambelana, 

Ów do metresy, ów do damy dworu, 

Liberalniejsi piszą do furmana, 

I znowu z wolna wrócą do faworu. — 

Tak z domu oknem zrucony pies zdycha, 

Kot miauknie tylko, lecz stanie na nogi 

I znowu szuka do powrotu drogi, 

I jakąś dziurą znowu wnidzie z cicha: 

Nim stoik w służbę wróci tryumfalnie, 

Na wsi rozprawia cicho — liberalnie. 

Car był w mundurze zielonym, z kołnierzem 

Złotym. Car nigdy nie zruca mundura; 

Mundur wojskowy jest to carska skóra, 

Car rośnie, żyje i — gnije żołnierzem. — 

Ledwie z kolebki dziecko wyjdzie carskie, 

Zaraz do tronu zrodzony paniczyk 

Ma za strój kurtki kozackie, huzarskie, 

A za zabawkę szabelkę i — biczyk. 

Sylabizując, szabelką wywija 

I nią wskazuje na książce litery; 

Kiedy go tańczyć uczą guwernery³⁴⁰, 

Biczykiem takty muzyki wybija. 

Dorósłszy, całą jest jego zabawą 

Zbierać żołnierzy do swojej komnaty, 

Komenderować na lewo, na prawo, 

I wprawiać pułki w musztrę — i pod baty. 

Tak się car każdy do tronu sposobił, 

Stąd ich Europa boi się i chwali; 

Słusznie z Krasickim starzy powiadali: 

„Mądry przegadał, ale głupi pobił”. 

Piotra Wielkiego niechaj pamięć żyje, 

Pierwszy on odkrył tę Caropedyję. 

Piotr wskazał carom do wielkości drogę; 

Widział on mądre Europy narody 

I rzekł: „Rosyję zeuropejczyć mogę, 

Obetnę suknie i ogolę brody”. 

Rzekł — i wnet poły bojarów, kniazików 

Ścięto jak szpaler francuskiego sadu; 

Rzekł — i wnet brody kupców i mużyków³⁴¹ 

Sypią się chmurą jak liście od gradu. 

Piotr zaprowadził bębny i bagnety, 

Postawił turmy, urządził kadety, 

Kazał na dworze tańczyć menuety, 

I do towarzystw gwałtem wwiódł kobiety; 

I na granicach poosadzał straże, 

I łańcuchami pozamykał porty, 

Utworzył senat, szpiegi, dygnitarze, 

Odkupy³⁴² wódek, czyny i paszporty; — 

Ogolił, umył i ustroił chłopa, 

Dał mu broń w ręce, kieszeń narublował, 

I zadziwiona krzyknęła Europa: 

„Car Piotr Rosyją ucywilizował”. 

Zostało tylko dla następnych carów 

Przylewać kłamstwa w brudne gabinety, 

Przysyłać w pomoc despotom bagnety, 

Wyprawić kilka rzezi i pożarów; 

Zagrabiać cudze dokoła dzierżawy, 

Skradać poddanych, płacić cudzoziemców, 

By zyskać oklask Francuzów i Niemców, 

Ujść za rząd silny, mądry i łaskawy. 

Niemcy, Francuzi, zaczekajcie nieco! 

Bo gdy wam w uszy zabrzmi huk ukazów, 

Gdy knutów grady na karki wam zlecą, 

Gdy was pożary waszych miast oświecą, 

A wam natenczas zabraknie wyrazów; 

Gdy car rozkaże ubóstwiać i sławić 

Sybir, kibitki, ukazy i knuty — 

Chyba będziecie cara pieśnią bawić 

Waryjowaną na dzisiejsze nuty. 

Car jak kręgielna kula między szyki 

Wleciał i spytał o zdrowie gawiedzi. 

„Zdrowia ci życzym”, szepcą wojowniki, 

Ich szepty były jak mruk stu niedźwiedzi. 

Dał rozkaz, — rozkaz wymknął się przez zęby 

I wpadł jak piłka w usta komendanta, 

I potem gnany od gęby do gęby 

Na ostatniego upada szerżanta. — 

Jęknęły bronie, szczęknęły pałasze 

I wszystko było zmieszane w odmęcie: 

Na linijowym kto widział okręcie 

Ogromny kocioł, w którym robią kaszę, 

Kiedy weń woda z pompy jako z rzeczki 

Bucha, a w wodę sypie majtków rzesza 

Za jednym razem krup ze cztery beczki, 

Potem dziesiątkiem wioseł w kotle miesza; — 

Kto zna francuską izbę deputatów, 

Większą i stokroć burzliwszą od kotła, 

Kiedy w nię projekt komisyja wmiotła 

I już nadchodzi, godzina debatów: 

Cała Europa, czując z dawna głody, 

Myśli, że dla niej tam warzą swobody; 

Już liberalizm z ust jako z pomp bucha; 

Ktoś tam o wierze wspomniał na początku, 

Izba się burzy, szumi i nie słucha; 

Ktoś wspomniał wolność, lecz nie zrobił wrzątku, 

Ktoś wreszcie wspomniał o królów zamiarach 

O biednych ludach, o despotach, carach, 

Izba znudzona krzyczy: „Do porządku!” 

Aż tu minister skarbu, jakby z drągiem, 

Wbiega z ogromnym budżetu wyciągiem, 

Zaczyna mieszać mową o procentach, 

O cłach, opłatach, stemplach, remanentach; 

Izba wre, huczy i kipi, i pryska, 

I szumowiny aż pod niebo ciska; 

Ludy się cieszą, gabinety straszą, 

Aż się dowiedzą wszyscy na ostatku, 

Że była mowa tylko... o podatku. — 

Kto tedy widział owy kocioł z kaszą 

Lub ową izbę — ten łatwo zrozumie, 

Jaki gwar powstał w tylu pułków tłumie, 

Gdy rozkaz carski wleciał w środek kupy. 

Wtem trzystu bębnów ozwały się huki, 

I jak lód Newy, gdy pryśnie na sztuki, 

Piechota w długie porznęła się słupy. 

Kolumny jedne za drugimi dążą, 

Przed każdą bęben i komendant woła. 

Car stał jak słońce, a pułki dokoła 

Jako planety toczą się i krążą. 

Wtem car wypuścił stado adiutantów, 

Jak wróble z klatki albo psy ze smyczy; 

Każdy z nich leci, jak szalony krzyczy, 

Wrzask jenerałów, majorów, szerżantów 

Huk tarabanów³⁴³, piski muzykantów — 

Nagle piechota, jak lina kotwicy 

Z kłębów rozwita, wyciąga się sznurem; 

Ściany idącej pułkami konnicy 

Łączą się, wiążą, jednym stają murem. 

Jakie zaś dalej były tam obroty, 

Jak jazda rącza i niezwyciężona 

Leciała obses³⁴⁴ na kartki piechoty, 

Jak kundlów psiarnia trąbą poduszczona 

Na związanego niedźwiedzia uderza, 

Widząc, że w kluby³⁴⁵ ujęto pysk zwierza; 

Jak się piechota kupi, ściska, kurczy, 

Nadstawia bronie jako igły jeża, 

Który poczuje, że pies nad nim burczy; 

Jak wreszcie jazda w ostatnim poskoku 

Targniona smyczą powściągnęła kroku; 

I jak harmaty w przód i w tył ciągano, 

Jak po francusku, po rusku łajano, 

Jak w areszt brano, po karkach trzepano, 

Jak tam marzniono i z koni spadano, 

I jak carowi w końcu winszowano — 

Czuję tę wielkość, bogactwo przedmiotu! 

Gdybym mógł opiąć, wsławiłbym me imię; 

Lecz muza moja, jak bomba³⁴⁶ w pół lotu, 

Spada i gaśnie w prozaicznym rymie, 

I śród głównego manewrów obrotu, 

Jak Homer w walce bogów, — ja — ah, drzymię. 

Już przerobiono wojskiem wszystkie ruchy, 

O których tylko car czytał lub słyszał; 

Śród zgrai widzów już się gwar uciszał, 

Już i sukmany, delije, kożuchy, 

Co się czerniły gęsto wkoło placu, 

Rozpełzały się każda w swoje stronę, 

I wszystko było zmarzłe i znudzone — 

Już zastawiano śniadanie w pałacu. 

Ambasadory zagranicznych rządów, 

Którzy pomimo i mrozu, i nudy, 

Dla łaski carskiej nie chybią przeglądów 

I co dzień krzyczą: „O dziwy! o cudy!” 

Już powtórzyli raz tysiączny drugi 

Z nowym zapałem dawne komplementy: 

Że car jest taktyk w planach niepojęty, 

Że wielkich wodzów ma na swe usługi, 

Że kto nie widział, nigdy nie uwierzy, 

Jaki tu zapał i męstwo żołnierzy. 

Na koniec była rozmowa skończona 

Zwyczajnym śmiechem z głupstw Napoleona; 

I na zegarek już każdy spozierał, 

Bojąc się dalszych galopów i kłusów; 

Bo mróz dociskał dwudziestu gradusów, 

Dusiła nuda i głód już doskwierał. 

Lecz car stał jeszcze i dawał rozkazy; 

Swe pułki siwe, kare i bułane 

Puszcza, wstrzymuje po dwadzieścia razy; 

Znowu piechotę przedłuża jak ścianę, 

Znowu ją ściska w czworobok zawarty 

I znowu na kształt wachlarza roztacza. — 

Jak stary szuler, choć już nie ma gracza, 

Miesza i zbiera, i znów miesza karty; 

Choć towarzystwo samego zostawi, 

On się sam z sobą kartami zabawi. 

Aż sam się znudził, konia nagle zwrócił 

I w jenerałów ukrył się natłoku; 

Wojsko tak stało, jak je car porzucił, 

I długo z miejsca nie ruszyło kroku. 

Aż trąby, bębny dały znak nareszcie: 

Jazda, piechota, długich kolumn dwieście 

Płyną i toną w głębi ulic miejskich — 

Jakże zmienione, niepodobne wcale 

Do owych bystrych potoków alpejskich, 

Co rycząc mętne walą się po skale, 

Aż w jezior jasnym spotkają się łonie 

I tam odpoczną, i oczyszczą wody, 

A potem z lekka nowymi wychody 

Błyskają, toczą szmaragdowe tonie. — 

Tu pułki weszły czerstwe, czyste, białe; 

Wyszły zziajane i oblane potem; 

Roztopionymi śniegi poczerniałe, 

Brudne spod lodu wydeptanym błotem. 

Wszyscy odeszli: widzę i aktory. 

Na placu pustym, samotnym zostało 

Dwadzieście trupów: ten ubrany biało, 

Żołnierz od jazdy; tamtego ubiory 

Nie zgadniesz jakie, tak do śniegu wbity 

I stratowany końskimi kopyty. 

Ci zmarzli, stojąc przed frontem jak słupy, 

Wskazując pułkom drogę i cel biegu; 

Ten się zmyliwszy w piechoty szeregu, 

Dostał w łeb kolbą i padł między trupy. 

Biorą ich z ziemi policejskie sługi 

I niosą chować; martwych, rannych społem: 

Jeden miał żebra złamane, a drugi 

Był wpół harmatnym przejechany kołem; 

Wnętrzności ze krwią wypadły mu z brzucha, 

Trzykroć okropnie spod harmaty krzyknął, 

Lecz major woła: „Milcz! bo car nas słucha”. 

Żołnierz tak słuchać majora przywyknął, 

Że zęby zaciął; — nakryto co żywo 

Rannego płaszczem, bo gdy car przypadkiem 

Z rana jest takiej nagłej śmierci świadkiem 

I widzi na czczo skrwawione mięsiwo — 

Dworzanie czują w nim zmianę humoru, 

Zły, opryskliwy powraca do dworu, 

Tam go czekają z śniadaniem nakrytem, 

A jeść nie może mięsa z apetytem. 

Ostatni ranny wszystkich bardzo zdziwił: 

Grożono, bito, próżna groźba, kara, 

Jenerałowi nawet się sprzeciwił, 

I jęczał głośno — klął samego cara. 

Ludzie niezwykłym przerażeni krzykiem 

Zbiegli się nad tym parad męczennikiem. — 

Mówią, że jechał z dowódcy rozkazem, 

Wtem koń mu stanął jak gdyby zaklęty, 

A z tyłu wleciał cały szwadron razem; 

Złamano konia, i żołnierz zepchnięty 

Leżał pod jazdą płynącą korytem; 

Ale od ludzi litościwsze konie: 

Skakał przez niego szwadron po szwadronie, 

Jeden koń tylko trafił weń kopytem 

I złamał ramię; — kość na wpół rozpadła 

Przedarła mundur i ostrzem sterczała 

Z zielonej sukni, strasznie, trupio biała, 

I twarz żołnierza równie jak kość zbladła; 

Lecz sił nie stracił: wznosił drugą rękę 

To ku niebiosom, to widzów gromady 

Zdawał się wzywać i mimo swą mękę 

Dawał im głośno, długo jakieś rady. 

Jakie? Nikt nie wie, nie mówią przed nikim. 

Bojąc się szpiegów słuchacze uciekli 

I tyle tylko pytającym rzekli, 

Że ranny mówił złym ruskim językiem; 

Kiedy niekiedy słychać było w gwarze: 

„Car, cara, caru” — coś mówił o carze. 

Chodziły wieści, że żołnierz zdeptany 

Był młodym chłopcem, rekrutem, Litwinem, 

Wielkiego rodu, księcia, grafa synem; 

Że ze szkół gwałtem w rekruty oddany, 

I że dowódca, nie lubiąc Polaka, 

Dał mu umyślnie dzikiego rumaka, 

Mówiąc: „Niech skręci szyję Lach sobaka”; 

Kto był, nie wiedzą, i po tym zdarzeniu 

Nikt nie posłyszał o jego imieniu; 

Ach! kiedyś tego imienia, o carze! 

Będą szukali po twoim sumnieniu. 

Diabeł je pośród tysiąców ukaże, 

Któreś ty w minach podziemnych osadził, 

Wrzucił pod konie, myśląc, żeś je zgładził. 

Nazajutrz, z dala za placem słyszano 

Psa głuche wycie — czerni się coś w śniegu; 

Przybiegli ludzie, trupa wygrzebano; 

On po paradzie został na noclegu. 

Trup na pół chłopski, na poły wojskowy, 

Z głową strzyżoną, ale z brodą długą, 

Miał czapkę z futrem i płaszcz mundurowy, 

I był zapewne oficerskim sługą. 

Siedział na wielkim futrze swego pana, 

Tu zostawiony, tu rozkazu czekał, 

I zmarzł, i śniegu już miał za kolana. 

Tu go pies wierny znalazł i oszczekał. — 

Zmarznął, a w futro nie okrył się ciepłe; 

Jedna źrenica śniegiem zasypana, 

Lecz drugie oko otwarte, choć skrzepłe, 

Na plac obrócił: czekał stamtąd pana! 

Pan kazał siedzieć i sługa usiądzie; 

Kazał nie ruszać z miejsca, on nie ruszy, 

I nie powstanie — aż na strasznym sądzie; 

I dotąd wierny panu, choć bez duszy, 

Bo dotąd ręką trzyma pańską szubę 

Pilnując, żeby jej nie ukradziono; 

Drugą chciał rękę ogrzać, ukryć w łono, 

Lecz już nie weszły pod płaszcz palce grube 

I pan go dotąd nie szukał, nie pytał! 

Czy mało dbały, czy nadto ostrożny — 

Zgadują, że to oficer podróżny; 

Że do stolicy niedawno zawitał, 

Nie z powinności chodził na parady, 

Lecz by pokazać świeże epolety; 

Może z przeglądów poszedł na obiady, 

Może na niego mrugnęły kobiety, 

Może gdzie wstąpił do kolegi gracza 

I nad kartami — zapomniał brodacza; 

Może się wyrzekł i futra, i sługi, 

By nie rozgłosić, że miał szubę z sobą; 

Że nie mógł zimna wytrzymać jak drugi, 

Gdy je car carską wytrzymał osobą; 

Boby mówiono: jeździ nieformalnie 

Na przegląd z szubą! — myśli liberalnie. 

O biedny chłopie! heroizm, śmierć taka, 

Jest psu zasługą, człowiekowi grzechem. 

Jak cię nagrodzą? Pan powie z uśmiechem, 

Żeś był do zgonu wierny — jak sobaka. 

O biedny chłopie! za cóż mi łza płynie 

I serce bije, myśląc o twym czynie: 

Ach, żal mi ciebie, biedny Słowianinie! — 

Biedny narodzie! Żal mi twojej doli, 

Jeden znasz tylko heroizm — niewoli. 

Oleszkiewicz³⁴⁷³⁴⁸

Dzień przed powodzią petersburską 1834

Gdy się najtęższym mrozem niebo żarzy, 

Nagle zsiniało, plamami czernieje, 

Podobne zmarzłej nieboszczyka twarzy, 

Która się w izbie przed piecem rozgrzeje, 

Ale nabrawszy ciepła a nie życia, 

Zamiast oddechu, zionie parą gnicia. 

Wiatr zawiał ciepły. — Owe słupy dymów, 

Ów gmach powietrzny jak miasto olbrzymów. 

Niknąc pod niebem jak czarów widziadło, 

Runęło w gruzy i na ziemię spadło: 

I dym rzekami po ulicach płynął, 

Zmieszany z parą ciepłą i wilgotną; 

Śnieg zaczął topnieć — i nim wieczór minął, 

Oblewał bruki rzeką Stygu³⁴⁹ błotną. 

Sanki uciekły, kocze i landary 

Zerwano z płozów; grzmią po bruku koła; 

Lecz pośród mroku i dymu, i pary 

Oko pojazdów rozróżnić nie zdoła; 

Widać je tylko po latarek błyskach, 

Jako płomyki błędne na bagniskach. 

Szli owi młodzi podróżni nad brzegiem 

Ogromnej Newy; lubią iść o zmroku, 

Bo czynowników unikną widoku 

I w pustym miejscu nie zejdą się z szpiegiem. 

Szli obcym z sobą gadając językiem; 

Czasem pieśń jakąś obcą z cicha nucą, 

Czasami staną i oczy obrócą, 

Czy kto nie słucha? — nie zeszli się z nikim. 

Nucąc błądzili nad Newy korytem, 

Które się ciągnie jak alpejska ściana, 

Aż się wstrzymali, gdzie między granitem 

Ku rzece droga spada wyrąbana. 

Stamtąd, na dole, ujrzeli z daleka 

Nad brzegiem wody z latarką człowieka: 

Nie szpieg, bo tylko śledził czegoś w wodzie, 

Ani przewoźnik, któż pływa po lodzie? 

Nie jest rybakiem, bo nic nie miał w ręku 

Oprócz latarki i papierów pęku. 

Podeszli bliżej, on nie zwrócił oka, 

Wyciągał powróz, który w wodę zwisał, 

Wyciągnął, węzły zliczył i zapisał; 

Zdawał się mierzyć, jak woda głęboka. 

Odblask latarki odbity od lodu 

Oblewa jego księgi tajemnicze 

I pochylone nad świecą oblicze 

Żółte, jak obłok nad słońcem zachodu: 

Oblicze piękne, szlachetne, surowe. 

Okiem tak pilnie w swojej księdze czytał, 

Że słysząc obcych kroki i rozmowę 

Tuż ponad sobą, kto są, nie zapytał, 

I tylko z ręki lekkiego skinienia 

Widać, że prosi, wymaga milczenia. 

Coś tak dziwnego było w ręki ruchu, 

Że choć podróżni tuż nad nim stanęli, 

Patrząc i szepcąc, i śmiejąc się w duchu, 

Umilkli wszyscy, przerwać mu nie śmieli. 

Jeden w twarz spojrzał i poznał, i krzyknął: 

„To on!” — I któż on? — Polak, jest malarzem, 

Lecz go właściwiej nazywać guślarzem, 

Bo dawno od farb i pędzla odwyknął, 

Bibliją tylko i kabałę bada, 

I mówią nawet, że z duchami gada. 

Malarz tymczasem wstał, pisma swe złożył 

I rzekł, jak gdyby rozmawiając z sobą: 

„Kto jutra dożył, wielkich cudów dożył, 

Będzie to drugą, nie ostatnią próbą; 

Pan wstrząśnie szczeble assurskiego tronu, 

Pan wstrząśnie grunty miasta Babilonu; 

Lecz trzecią widzieć, Panie! nie daj czasu!” 

Rzekł i podróżnych zostawił u wody, 

A sam z latarką z wolna szedł przez schody 

I zniknął wkrótce za parkan terasu. 

Nikt nie zrozumiał, co ta mowa znaczy; 

Jedni zdumieni, drudzy rozśmieszeni, 

Wszyscy krzyknęli: „Nasz guślarz dziwaczy!” 

I chwilę jeszcze stojąc pośród cieni, 

Widząc noc późną, chłodną i burzliwą, 

Każdy do domu powraca co żywo. 

Jeden nie wrócił, lecz na schody skoczył 

I biegł terasem; nie widział człowieka, 

Tylko latarkę jego z dala zoczył, 

Jak błędna gwiazda świeciła z daleka. 

Chociaż w malarza nie zajrzał oblicze, 

Choć nie dosłyszał, co o nim mówili, 

Ale dźwięk głosu, słowa tajemnicze 

Tak nim wstrząsnęły! — przypomniał po chwili, 

Że głos ten słyszał, i biegł co miał mocy 

Nieznaną drogą, śród słoty, śród nocy. 

Latarka prędko niesiona mignęła, 

Coraz mniejszała, zakryta mgły mrokiem 

Zdała się gasnąć; wtem nagle stanęła 

W pośrodku pustek na placu szerokim. 

Podróżny kroki podwoił, dobiega; 

Na placu leżał wielki stos kamieni, 

Na jednym głazie malarza spostrzega: 

Stał nieruchomy pośród nocnych cieni. 

Głowa odkryta, odsłonione barki, 

A prawa ręka wzniesiona do góry, 

I widać było z kierunku latarki, 

Że patrzył w dworca cesarskiego mury. 

I w murach jedno okno w samym rogu 

Błyszczało światłem; to światło on badał, 

Szeptał ku niebu, jak modląc się Bogu, 

Potem głos podniósł i sam z sobą gadał. 

„Ty nie śpisz, carze! noc już wkoło głucha, 

Śpią już dworzanie — a ty nie śpisz, carze; 

Jeszcze Bóg łaskaw posłał na cię ducha, 

On cię w przeczuciach ostrzega o karze. 

Lecz car chce zasnąć, gwałtem oczy zmruża, 

Zaśnie głęboko — dawniej ileż razy 

Był ostrzegany od anioła stróża 

Mocniej, dobitniej, sennymi obrazy. 

„On tak zły nie był, dawniej był człowiekiem; 

Powoli wreszcie zszedł aż na tyrana, 

Anioły Pańskie uszły, a on z wiekiem 

Coraz to głębiej wpadał w moc szatana. 

Ostatnią radę, to przeczucie ciche, 

Wybije z głowy jak marzenie liche; 

Nazajutrz w dumę wzbiją go pochlebcę 

Wyżej i wyżej, aż go szatan zdepce... 

„Ci w niskich domkach nikczemni poddani 

Naprzód za niego będą ukarani; 

Bo piorun, w martwe gdy bije żywioły, 

Zaczyna z wierzchu, od góry i wieży, 

Lecz między ludźmi naprzód bije w doły 

I najmniej winnych najpierwej uderzy... 

„Usnęli w pjaństwie, w swarach lub w rozkoszy, 

Zbudzą się jutro — biedne czaszki trupie! 

Spijcie spokojnie jak zwierzęta głupie, 

Nim was gniew Pański jak myśliwiec spłoszy, 

Tępiący wszystko, co w kniei spotyka, 

Aż dojdzie w końcu do legowisk dzika: 

„Słyszę! — tam! — wichry — już wytknęły głowy 

Z polarnych lodów, jak morskie straszydła; 

Już sobie z chmury porobili skrzydła, 

Wsiedli na falę, zdjęli jej okowy; 

Słyszę! — już morska otchłań rozchełznana 

Wierzga i gryzie lodowe wędzidła, 

Już mokrą szyję pod obłoki wzdyma; 

Już! — jeszcze jeden, jeden łańcuch trzyma — 

Wkrótce rozkują; — słyszę młotów kucie...” 

Rzekł i postrzegłszy, że ktoś słucha z boku, 

Zadmuchnął świecę i przepadł w pomroku. 

Błysnął i zniknął jak nieszczęść przeczucie, 

Które uderzy w serce, niespodziane, 

I przejdzie straszne — lecz nie zrozumiane. 

Do przyjaciół Moskali

Ten Ustęp 

Przyjaciołom Moskalom 

poświęca Autor 

Wy — czy mnie wspominacie! ja, ilekroć marzę 

O mych przyjaciół śmierciach, wygnaniach, więzieniach, 

I o was myślę: wasze cudzoziemskie twarze 

Mają obywatelstwa prawo w mych marzeniach. 

Gdzież wy teraz? Szlachetna szyja Rylejewa, 

Którąm jak bratnią ściskał, carskimi wyroki 

Wisi do hańbiącego przywiązana drzewa; 

Klątwa ludom, co swoje mordują proroki. 

Ta ręka, którą do mnie Bestużew wyciągnął, 

Wieszcz i żołnierz, ta ręka od pióra i broni 

Oderwana, i car ją do taczki zaprzągnął; 

Dziś w minach ryje, skuta obok polskiej dłoni. 

Innych może dotknęła sroższa niebios kara; 

Może kto z was urzędem, orderem zhańbiony, 

Duszę wolną na wieki przedał w łaskę cara 

I dziś na progach jego wybija pokłony. 

Może płatnym językiem tryumf jego sławi 

I cieszy się ze swoich przyjaciół męczeństwa, 

Może w ojczyźnie mojej moją krwią się krwawi 

I przed carem, jak z zasług, chlubi się z przeklęstwa. 

Jeśli do was, z daleka, od wolnych narodów, 

Aż na północ zalecą te pieśni żałosne 

I odezwą się z góry nad krainą lodów, — 

Niech wam zwiastują wolność, jak żurawie wiosnę. 

Poznacie mię po głosie; pókim był w okuciach, 

Pełzając milczkiem jak wąż, łudziłem despotę, 

Lecz wam odkryłem tajnie zamknięte w uczuciach 

I dla was miałem zawsze gołębia prostotę. 

Teraz na świat wylewam ten kielich trucizny, 

Żrąca jest i paląca mojej gorycz mowy, 

Gorycz wyssana ze krwi i z łez mej ojczyzny, 

Niech zrze i pali, nie was, lecz wasze okowy. 

Kto z was podniesie skargę, dla mnie jego skarga 

Będzie jak psa szczekanie, który tak się wdroży 

Do cierpliwie i długo noszonej obroży, 

Że w końcu gotów kąsać — rękę, co ją targa. 

Przypisy:

1. Upiór — Upiorem jest tu nazwany duch powracający. Według wierzeń ludowych tak powracały na ziemię zwłaszcza dusze samobójców. [przypis redakcyjny]

2. zakrystyjan (z łac. sacrista) — dziś: zakrystianin, sługa kościelny opiekujący się świątynią, przedmiotami liturgicznymi (naczyniami i szatami) oraz przygotowujący kapłanów do obrzędów w kościele rzymskokatolickim. [przypis edytorski]

3. parów — rodzaj doliny, przekształconej z wąwozu, charakteryzującej się płaskim dnem i dość stromymi zboczami porośniętymi roślinnością; tu: chodzi o podługowate zagłębienie w ziemi, inną nazwę grobu, w którym zazwyczaj (poza tą jedną nocą) umarły kochanek spoczywa. [przypis edytorski]

4. pasożytne ziele — chwast. [przypis edytorski]

5. uczta kozła — pogański obrzęd uczty kozła utrzymał się długo, do wieku XVI, u Prusów i na Żmudzi; odbywał się on w jesieni, po żniwach. W ofierze za wyznane grzechy gromady zabijano kozła, spożywano go, a resztki biesiady zakopywano, przeznaczając je duchom przodków, zarazem bóstwom ziemnym. Obrzędowi towarzyszył kapłan, wajdelota. [przypis edytorski]

6. gęślarz — grający na gęślach, tj. instrumencie strunowym używanym w Słowiańszczyźnie (po białorusku: husli). [przypis edytorski]

7. czyscowym — dziś: czyśćcowym. [przypis edytorski]

8. zmysłowie — zmysłowo, w sposób przemawiający do zmysłów. [przypis edytorski]

9. inkantacje — śpiewane lub recytowane zaklęcia, tu: przyzywające duchy itp. [przypis edytorski]

10. There are more things in Heaven and Earth (...) Są dziwy w niebie i na ziemi (...) — cytat z Hamleta Shakespeare’a (akt I, scena 5); w rozmowie z Horacym Hamlet tymi słowami komentuje pojawienie się ducha swego zmarłego ojca. [przypis edytorski]

11. truna (starop.) — trumna. [przypis edytorski]

12. kądziel — pęk włókien do przędzenia; najczęściej włókna lnu, konopii lub wełny, które następnie przędzie się, skręcając z nich nić. [przypis edytorski]

13. ten samy — ten sam. [przypis edytorski]

14. błędom — tu: błądzeniu. [przypis edytorski]

15. ptastwo — ptactwo. [przypis edytorski]

16. snadnie — dziś: łatwo. [przypis edytorski]

17. szarpajmy — dziś popr.: szarpmy. [przypis edytorski]

18. chrusty — tu: krzaki. [przypis edytorski]

19. taras — nasyp ziemny; tu: ogrodzenie. [przypis edytorski]

20. sioło — wieś. [przypis edytorski]

21. Przywiązano... do sochy — sochą nazywał się w staropolszczyźnie słup, tu mowa o słupie specjalnie przysposobionym do kaźni na dziedzińcu dworskim; przywiązywano doń skazańca i wymierzano mu chłostę. [przypis edytorski]

22. w kucyją — w dzień Wigilii świąt Bożego Narodzenia (kucja to nazwa potrawy wigilijnej ludów ruskich, sporządzonej z pszenicy, miodu i maku). [przypis edytorski]

23. cząbry i ślazy — nazwy ziół. [przypis edytorski]

24. Na głowie ma kraśny wianek... (odnośnie wersów 386–405 i 406–417) — w wydaniu z roku 1823 poeta zaznacza, że zwrotki te mają być śpiewane jako duet (Duo), zaś od wiersza 406 śpiewa sama Dziewczyna, co w powyższym wydaniu było oznaczone napisem Aria. [przypis edytorski]

25. bieży — biegnie. [przypis edytorski]

26. Z Getego. Swobodny przekład z wiersza Goethego Die Spröde (Nieprzystępna). [przypis autorski]

27. rąbek — rodzaj cienkiej podłużnej chusty. [przypis edytorski]

28. Z... łez poranku — z kropli rosy. [przypis edytorski]

29. ku pasterce — jeżeli Widmo jest tąż samą postacią, co Pustelnik z cz. IV, to Pasterka jest ukochaną jego, wymienioną tam nawet po imieniu: Maria. Miejsce to, w związku ze wskazówką podaną później w sc. IX Części III, pozwoliłoby oznaczyć czas akcji cz. II, a zapewne i IV może na Zaduszki r. 1821. [przypis edytorski]

30. lice a. lica — twarz. [przypis edytorski]

31. pąsowa pręga — wyjaśni się dopiero w cz. IV, że to znak śmierci samobójczej. [przypis edytorski]

32. błoga — tu: błogosławiona, czyli zbawiona. [przypis edytorski]

33. „Podniosłem wszystkie zmurszałe całuny leżące w trumnach; oddaliłem wzniosłą pociechę rezygnacji, jedynie po to, by sobie wciąż mówić: — Ach, przecież to tak nie było! Tysiąc radości zrzucono na zawsze w doły grobowe, a ty stoisz tu sam i przeliczasz je. Nienasycony! nienasycony! nie otwieraj całkowicie podartej księgi przeszłości!... Czyż nie dość jeszcze jesteś smutny?” — cytat z: Jean Paul (Jean Paul Friedrich Richter) Biographische Belustigungen unter der Gehirnschale einer Riesin. Eine Geistergeschichte (Rozrywki biograficzne pod czaszką olbrzymki. Opowieść o duchach). [przypis redakcyjny]

34. Dzień dzisiejszy — Zaduszki. [przypis redakcyjny]

35. nie bierz tata — jesteśmy w mieszkaniu księdza grecko–katolickiego; w w. 357 mowa o jego zmarłej małżonce. [przypis redakcyjny]

36. nierano — późno. [przypis edytorski]

37. miano — imię. [przypis edytorski]

38. do tegoż kraju — do tego samego, tzn. pośmiertnego. [przypis redakcyjny]

39. Pieśń gminna. [przypis autorski]

40. Z Szyllera. — Swobodna przeróbka ostatniej zwrotki z wiersza Fryderyka Schillera Der Jungling am Bache (Młodzieniec nad potokiem). [przypis autorski]

41. jeszcze rano — jeszcze wcześnie. Porę akcji oznaczono niżej w w. 141: Pustelnik wszedł do Księdza tuż przed godz. 9 wieczór. Według prof. Pigonia związek chronologiczny miedzy cz. II a IV nie występuje dość jasno: w cz. II Widmo zjawia się na obrzędzie, kiedy już „przeszła północ” (w. 515), w cz. IV Pustelnik znika z plebanii właśnie o północy. Wynikałoby stąd, że akcja cz. IV rozgrywa się albo tego samego dnia, lecz wcześniej niż akcja cz. II, albo też nie tego samego roku. [przypis redakcyjny]

42. gotówem — jestem gotów. [przypis edytorski]

43. kitajka — rodzaj materii jedwabnej (pierwotnie chińskiej, skąd nazwa od Kitaj — Chiny), tafta. [przypis redakcyjny]

44. po smutkach wesele — w myśl starożytnego przysłowia: post nubila Phoebus — po chmurach słońce. [przypis redakcyjny]

45. nudno — w znaczeniu prowinc: przykro, smutno. [przypis redakcyjny]

46. Z pieśni gminnej. [przypis autorski]

47. żywot Heloizy — chodzi o poczytny wówczas romans J. J. Rousseau Nowa Heloiza. [przypis redakcyjny]

48. ogień i łzy Wertera — powieść J. W. Goethego Cierpienia młodego Wertera przedstawiała nieszczęśliwą miłość bohatera, zakończoną samobójstwem. [przypis redakcyjny]

49. Z Getego. [przypis autorski]

50. Wzmianka nieścisła; jest to swobodny przekład wiersza nie Goethego, lecz K. E. Heitzensteina, a tylko na temat poddany przez utwór Goethego: Lotte bei Werthers Grabe (Lotta u grobu Wertera). Pieśń ta była bardzo rozpowszechniona w Niemczech. [przypis redakcyjny]

51. rozdejmijcie — rozewrzyjcie, roztwórzcie. [przypis redakcyjny]

52. trzy świece — według wyobrażeń ludowych trzy światła miały własność przyciągania zjaw duchowych. — Te trzy światła będą gasnąć po kolei same przez się co godzina (w. 709, 1126, wskazówka po w. 1281), zamykając trzy stopnie wyznań Gustawa. Tajemnicze ich gaśnięcie ma podkreślać nadprzyrodzony charakter zjawiska Pustelnika. Według wskazówki inscenizacyjnej przed tekstem, palą się dwie świece na stole i lampka przed obrazem, a zatem trzy światła. [przypis redakcyjny]

53. zagniewane... niebiosa — aluzja do śmierci samobójczej Pustelnika. [przypis redakcyjny]

54. lawy — tutaj: masy ciemności. [przypis redakcyjny]

55. gwiazdka wschodnia — jest ona niejako przewodniczką miłosnej opowieści Gustawa; chodzi o Wenus, która widoczna bywa najlepiej tuż przed wschodem słońca (i dlatego nazywana była Jutrzenką), ale też tuż po zachodzie słońca, w przeciwnej, zachodniej części nieba (i z tego powodu nazywano ją też Gwiazdą Zachodnią, gr. Hespero); przez romantycznego kochanka planeta Wenus zostaje utożsamiona z boginią miłości w mit. rzym., od której bierze ona swą nazwę. [przypis edytorski]

56. snadno — łatwo. [przypis edytorski]

57. Szyllera [przypis autorski]

58. Jest to przekład wiersza F. Schillera. [przypis edytorski]

59. ulica — tu: aleja parkowa. [przypis edytorski]

60. śmierć wieczna — potępienie. [przypis redakcyjny]

61. tą śmiercią może ja umrę — według odtwarzanych tu wierzeń, duch błądzący nie wiedział, jaki nań padnie ostateczny wyrok losu. [przypis redakcyjny]

62. zawczasu zamyka się w grobie — popełnia samobójstwo. [przypis redakcyjny]

63. Młodości... Przeniknij z końca do końca! [w. 494–7] — czterowiersz wyjęty z Ody do młodości, która z powodów cenzuralnych nie została ogłoszona w tomiku Poezyj z r. 1882. [przypis redakcyjny]

64. Atlas — postać z mit. gr., tytan skazany przez Zeusa na dźwiganie sklepienia nieba w płn–zach. Afryce. [przypis edytorski]

65. Minerwa — w mit. rzym. bogini mądrości (oraz wojny i pokoju); odpowiednik greckiej Ateny, córki Zeusa, zrodzonej z jego głowy. [przypis edytorski]

66. do szkarłatu — tj. do władzy, szata szkarłatna (purpurowa) była symbolem władców. [przypis redakcyjny]

67. ludzkiej własności narowy — właściwości (lub: wady) natury ludzkiej. [przypis redakcyjny]

68. litaniją mówisz o Najświętszej Pannie — Matka słyszała z ust śpiącego imię ukochanej: Maria, i zrozumiała je inaczej. [przypis redakcyjny]

69. w jakieś tworzydło ocali — scali się w jakiś twór, utworzy jakąś postać. [przypis redakcyjny]

70. spasły — zjadły. [przypis edytorski]

71. troje paciorek — trzy pacierze. [przypis edytorski]

72. ojczyzna — tu w znaczeniu pierwotnym: ojcowizna. [przypis redakcyjny]

73. Tasso — chodzi o włoskiego poetę, Torquato Tasso (1544–1595), autora niezwykle popularnego w czasach romantyzmu poematu heroicznego Jerozolima wyzwolona (1575), którego głównym bohaterem był wspomniany tu poniżej Goffred; poemat opisuje walki chrześcijan z muzułmanami podczas pierwszej krucjaty. [przypis edytorski]

74. Jana zwycięstwo... — chodzi o zwycięstwo króla polskiego Jana III Sobieskiego nad wojskami tureckimi pod Wiedniem (tzw. wiktoria wiedeńska, 1683). [przypis edytorski]

75. Janczarzy — doborowe oddziały piechoty tureckiej. [przypis edytorski]

76. Russa — mocno zniekształcone przez spolszczenie pisowni i fleksji nazwisko Jean-Jacquesa Rousseau (1712–1778), szwajcarskiego pisarza, filozofa i pedagoga, autora wspomnianej tu wcześniej powieści epistolarnej Nowa Heloiza; swoją twórczością wpisującą się w nurt sentymentalizmu oraz krytyką oświeceniowego racjonalizmu i ateizmu, zapowiadał epokę romantyczną. [przypis edytorski]

77. drzwi przemknięto — przemknąć, w znaczeniu prowinc., stałym u Mickiewicza: uchylić. [przypis redakcyjny]

78. drugie imię — była to zatem uczta weselna, drugi toast na cześć pana młodego. [przypis redakcyjny]

79. poparłem — popchnąłem, wytężyłem. [przypis redakcyjny]

80. anioł śmierci wywiódł... — wówczas to Gustaw–samobójca targnął się na swoje życie. [przypis redakcyjny]

81. rozstrzygła — rozcięła (od: strzyc, czyli ciąć). [przypis edytorski]

82. niech, czego dotkniesz, przeleje się w złoto — według mit. gr. taką klątwą ukarali bogowie króla Midasa za nadmierną chciwość. [przypis redakcyjny]

83. Tag — rzeka w Hiszpanii; w jej piasku w starożytności znajdowano ziarenka złota. [przypis redakcyjny]

84. dotkliwa — wrażliwa, silnie odczuwająca. [przypis redakcyjny]

85. larwa — maska; postać o wyglądzie odrażającym. [przypis redakcyjny]

86. twego... — domyślne: męża. [przypis redakcyjny]

87. altarysta — ksiądz utrzymujący się z fundacji przywiązanej do jakiegoś ołtarza, później także: sługa kościelny, zakrystianin. [przypis redakcyjny]

88. potrzebnych — potrzebujących. [przypis edytorski]

89. oćma — tu: ciemności. [przypis redakcyjny]

90. królik — zdr. król. [przypis edytorski]

91. sarańcza — szarańcza. [przypis redakcyjny]

92. Gustaw znika — tak jak znika duch z wybiciem godziny dwunastej, zwanej „godziną duchów”. [przypis redakcyjny]

93. Jan Sobolewski — rodem z Białegostoku, po ukończeniu Uniwersytetu Wileńskiego był nauczycielem w Krożach na Żmudzi. Wyrokiem carskim wcielony w r. 1824 do korpusu inżynierów, w jesieni 1829 r. zmarł w Archangielsku.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

94. Cyprian Daszkiewicz — rodem z Podlasia (ur. 1803), uczeń szkół białostockich i Uniwersytetu Wileńskiego, prawnik i historyk, należał do filaretów: skazany na zesłanie do Rosji, przebywał od r. 1826 w Moskwie; tam zaprzyjaźnił się blisko z Mickiewiczem. Zmarł w Moskwie w grudniu 1829 r.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

95. Feliks Kołakowski — rodem z Mozyrza, studiował filologię w Uniwersytecie Wileńskim, należał do filaretów, a zdaje się, i do filomatów. Obdarzony talentem poetyckim i lubiany przez kolegów. Zesłany do Rosji, oddał się studiom orientalistycznym w Kazaniu; zmarł w Petersburgu 1831 r.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

96. Aleksander I (1777–1825) — od 1801 r. cesarz (car) Rosji z dynastii Romanowów, syn Pawła I, starszy brat księcia Konstantego (który zrzekł się praw dziedzicznych do tronu) oraz Mikołaja; po kongresie wiedeńskim (1815) król Polski; jego następcą był Mikołaj I. [przypis edytorski]

97. Nowosilcow, Nikołaj Nikołajewicz (1761–1838) — rosyjski hrabia (1833), polityk i urzędnik państwowy; w początkowych latach panowania cara Aleksandra I jego bliski współpracownik. Zastępca przewodniczącego Rady Najwyższej Tymczasowej Księstwa Warszawskiego, sprawujący nadzór nad policją w l. 1813–1815, i kontrolę nad skarbem od 1814 roku, przewodniczący Komitetu Wyższego Nadzoru Policyjnego, w 1815 roku członek Rządu Tymczasowego Królestwa Polskiego; l. 1832–1838 przewodniczący Rady Państwa i Komitetu Ministrów Imperium Rosyjskiego. Od 1824 pełnił funkcję kuratora wileńskiego okręgu szkolnego. Dla zaskarbienia sobie uznania cara i uzyskania nań wpływu, zainscenizował śledztwo do wykrycia (nieprawdziwych) spisków Filomatów i Filaretów w prowincjach zabranych. [przypis edytorski]

98. administracją (daw. forma) — dziś B.lp: administrację. [przypis edytorski]

99. Romanow, Konstanty Pawłowicz (ros. Константин Павлович Романов 1779–1831) — właśc. Konstantin Pawłowicz Holstein-Gottorp-Romanow, wielki książę rosyjski z dynastii Romanowów, drugi syn cesarza (cara) Pawła I i cesarzowej Marii Fiodorowny, brat cara Aleksandra I i cara Mikołaja I, następca tronu rosyjskiego w latach 1801–1823. W 1814 r. był naczelnym dowódcą wojsk polskich i faktycznym namiestnikiem cara w Polsce. W 1818 r. był deputowanym z cyrkułu VIII Warszawy na Sejm Królestwa Polskiego. Został naczelnym wodzem armii Królestwa Polskiego, pełniącym obowiązki gubernatora wojskowego Królestwa Polskiego, generał-inspektorem kawalerii rosyjskiej. Od 1819 r. sprawował funkcję głównodowodzącego armii czynnej nad guberniami: wileńską, grodzieńską, mińską, wołyńską, podolską i w obwodzie białostockim. W 1820 r. zostało unieważnione jego pierwsze małżeństwo, z księżną Juliane Henriette Ulrike von Sachsen-Coburg-Saalfeld (poślubioną w 1796 r. na żądanie Katarzyny II, jego babki), aby mógł poślubić polską hrabiankę Joannę Grudzińską. Z powodu małżeństwa z Grudzińską wielki książę Konstanty zrezygnował w 1823 r. z praw do tronu rosyjskiego, przysługujących mu po śmierci starszego brata; akt rezygnacji utrzymywany był w tajemnicy. Gdy po śmierci Aleksandra I w 1825 r. Mikołaj wysłał do brat wezwanie do wstąpienia na tron, tytułując go cesarzem Konstantym I, ten ponownie odmówił objęcia władzy w Rosji i pozostał w Warszawie. Formalnie od 27 listopada do 14 grudnia 1825 był cesarzem Rosji, o czym nie wiedzieli dekabryści, którzy wywołali w grudniu 1825 r. powstanie przeciwko Mikołajowi w obronie praw Konstantego do tronu. Następnie, w l. 1815–1830 Wielki Książę Konstanty był wodzem naczelnym Wojska Polskiego i faktycznym wielkorządcą Królestwa Polskiego; podlegały mu także garnizony wojsk rosyjskich w zachodnich guberniach Rosji. Zwalczał polskie ruchy wolnościowe, rozbudował siatkę tajnej policji rosyjskiej w Polsce. Choć był wielkim miłośnikiem polskiej armii, wprowadzony przez niego rygor i niepraktykowany w Polsce brak szacunku do oficerów budziły silny sprzeciw. W noc wybuchu powstania, 29 listopada 1830 r. jego osoba była głównym celem ataku spiskowców. Udało mu się uciec z Belwederu w kobiecym przebraniu, a następnie na czele korpusu rosyjskiego przedostać się do Rosji, gdzie wkrótce zmarł na cholerę (lub też wskutek otrucia). [przypis edytorski]

100. między młodzieżą uniwersytetu różne towarzystwa literackie — wśród wspomnianych towarzystw znajdowało się Towarzystwo Filomatyczne (pot. filomaci, tj. z gr.: miłośnicy nauki), tajne stowarzyszenie studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego działające w l. 1817–1821, nast. bez nazwy do 1823 r., założone w celu samokształcenia i wzajemnej pomocy w nauce oraz ćwiczenia się w pisaniu; wokół Towarzystwa Filomatycznego utworzyła się sieć związków zależnych. kres istnieniu związku filomatów położyło śledztwo prowadzone przez kuratora Nikołaja Nowosilcowa w l. 1823–1824. Członkami założycielami Towarzystwa Filomatycznego byli: Józef Jeżowski (prezes), Erazm Poluszyński (wiceprezes i skarbnik), Tomasz Zan (sekretarz), Adam Mickiewicz, Onufry Pietraszkiewicz i Brunon Suchecki; całe towarzystwo liczyło ok. 20 członków (wśród nich m.in. Aleksander Chodźko, Jan Czeczot, Ignacy Domeyko, Józef Kowalewski, Franciszek Malewski, Jan Sobolewski). [przypis edytorski]

101. Kongres Wiedeński (1814–1815) — międzynarodowa konferencja dyplomatyczna, zwołana w celu odtworzenia europejskiego porządku politycznego po upadku cesarza Francuzów, Napoleona I Bonaparte. [przypis edytorski]

102. o co ich powołano — o co są oskarżeni. [przypis edytorski]

103. mina (daw.) — kopalnia. [przypis edytorski]

104. już (daw.) — czy to. [przypis edytorski]

105. Dwudziestu kilku, już nauczycieli, już uczniów uniwersytetu, wysłano na wieczne wygnanie w głąb Rosji (...) jednemu tylko dotąd udało się wydobyć się z Rosji — spośród skazanych w procesie filomatów jedyną osobą, której udało się wydostać z Rosji do roku 1832 (kiedy powstały Dziady zw. drezdeńskimi) był Adam Mickiewicz. W 1823 Mickiewicz, pracujący wówczas jako nauczyciel literatury, historii i prawa w Kownie, został aresztowany i uwięziony w klasztorze bazylianów w Wilnie (od jesieni 1823 do marca 1824), a następnie skazany za udział w tajnych młodzieżowych organizacjach na zesłanie w głąb Rosji na posadę nauczyciela z prawem wyboru miejsca pobytu. W latach 1824–1827 przebywał w Petersburgu, Odessie, Moskwie oraz na Krymie. W Moskwie został przypisany jako urzędnik generał-gubernatora Dmitrija Golicyna. Nauczał polskiego u kilku moskiewskich rodzin, wśród jego uczniów była poetka Karolina Jaenisch (zaręczył się z nią nawet w 1827 roku, lecz dwa lata później zerwał zaręczyny). W 1829 r. opuścił Rosję i udał się do Niemiec; podróżował później po Europie: Szwajcarii i Włoszech; podczas pobytu w Rzymie w 1831 r. dowiedział się o wybuchu powstania listopadowego, ruszył przez Genuę i Genewę do Paryża, następnie do Drezna, a stamtąd przyjechał do Wielkopolski, gdzie pozostał aż do upadku powstania, a następnie wrócił do Drezna, gdzie pozostał do 1832 roku i gdzie napisał Dziadów część III. [przypis edytorski]

106. w sprawie uczniów wileńskich było coś mistycznego i tajemniczego — obacz dzieło Leonarda Chodźki: Tableau de la Pologne ancienne et moderne. Małe pisemko drukowane w czasie rewolucji w Warszawie pod tytułem Nowosilcow w Wilnie, tudzież biografia Tomasza Zana w dykcjonarzach biograficznych i w dziele Józefa Straszewicza Les Polonais et les Polonaises. [przypis autorski]

107. Zan, Tomasz (1796–1855) — poeta, badacz minerałów i przyrodnik; od 1815 r. studiował na Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim. Podczas egzaminów wstępnych poznał Adama Mickiewicza. Był współzałożycielem Towarzystwa Filomatów (1817 r.) i jego przewodniczącym na wydziale matematyczno-fizycznym, gdzie studiował, założycielem Związku Promienistych (1820 r.), prezesem Zgromadzenia Filaretów (1820–1823), członkiem Towarzystwa Szubrawców. W maju 1821 r. na zaproszenie Jana Chodźki został przyjęty do wileńskiej loży masońskiej „Szkoła Sokratesa”. Za działalność w tajnych stowarzyszeniach został skazany na rok ciężkiego więzienia w Orenburgu, a następnie na zesłanie, na którym przebywał od 1824 do 1837 r. W 1829 r. został asystentem Aleksandra von Humboldta, pod którego kierunkiem prowadził badania meteorologiczne. W Orenburgu wraz z Aleksandrem Chodźką założył muzeum historyczno-przyrodnicze z kolekcją eksponatów geologicznych. Odbywał podróże po Uralu i Kazachstanie, badając roślinność, klimat i geografię tych obszarów; odkrył pola złotonośne na wsch. stronie gór Uralu. W l. 1837–1841 pracował jako bibliotekarz w Instytucie Geologicznym w Petersburgu. W 1841 r. powrócił do Wilna, gdzie otrzymał posadę w Głównym Urzędzie Korpusu Inżynierów Górniczych. W roku 1847 kupił od Adolfa Dobrowolskiego majątek Kakowczyn, który przemianował na Kochaczyn; tam zmarł na zapalenie opon mózgowych w 1855 r., został pochowany w Smolanach k. Orszy. [przypis edytorski]

108. co naród polski teraz cierpi — Dziadów cz. III, tzw. Dziady drezdeńskie powstały 1832 r., po upadku powstania listopadowego; autor nadmienia tu o represjach popowstaniowych w zaborze rosyjskim. Akcja dramatu rozgrywa się natomiast w l. 1823–1824. [przypis edytorski]

109. Mat. R. X w. 17 — Mt 10, 17. [przypis edytorski]

110. w. 18 — Mt 10, 18. [przypis edytorski]

111. w. 22 — Mt 10, 22. [przypis edytorski]

112. wyobraźnią (daw. forma) — dziś B.lp: wyobraźnię. [przypis edytorski]

113. minstrel — wędrowny śpiewak. [przypis edytorski]

114. D. O. M. (łac. Deo Optimo Maximo) — Bogu Najlepszemu, Największemu; napis umieszczany na nagrobkach. [przypis edytorski]

115. Gustavus obiit M D CCC XXIII calendis novembris (łac.) — Gustaw zmarł 1 listopada 1823 r. [przypis edytorski]

116. hic natus est Conradus M D CCC XXIII calendis novembris (łac.) — tu narodził się Konrad 1 listopada 1823 r. [przypis edytorski]

117. runt — nocna inspekcja wart.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

118. dzieciństwo — tu: nic poważnego, głupstwo; nic, czym należy się przejmować. [przypis edytorski]

119. zacapić a. ucapić (daw.) — złapać. [przypis edytorski]

120. nowicjat — okres przygotowania do życia zakonnego; tu przen., iron.: o nowo przybyłym do więzienia. [przypis edytorski]

121. merynosy — rasa owiec. [przypis edytorski]

122. Myśląc, że już zajeżdża feldjeger ze dzwonkiem — Feldjegry, czyli strzelcy polni cesarscy, są rodzajem żandarmów: polują szczególnie na osoby rządowi podejrzane, jeżdżą pospolicie w kibitkach, to jest wózkach drewnianych bez resorów i żelaza, wąskich, płaskich i z przodu wyższych niż z tyłu. Byron wspomina o tych wozach w swoim Don Juanie. Feldjeger przybywa pospolicie w nocy, porywa podejrzaną osobę, nie mówiąc nigdy, gdzie ją powiezie. Kibitka opatrzona jest dzwonkiem pocztowym. Kto nie był w Litwie, z trudnością wystawi sobie przestrach, jaki panuje w każdym domie, u którego wrót odezwie się dzwonek pocztowy. [przypis autorski]

123. chiromanta — osoba potrafiąca wróżyć z linii papilarnych dłoni. [przypis edytorski]

124. infant (z fr.) — dziecko; najczęściej w ten sposób określano dziecko królewskie, następcę tronu, dlatego też słowo to użyte na określenie mającego się narodzić potomka jednego z więźniów, nadaje całej wypowiedzi charakter ironiczny. [przypis edytorski]

125. koza — więzienie. [przypis edytorski]

126. Pytał raz Litwin, nie wiem, diabła czy Pińczuka — Nazywa lud w Litwie Pińczukami obywateli błotnistych okolic Pińska. [przypis autorski]

127. Tylko łyknie powietrza i wnet się podchmieli — Więźniowie, którzy długo byli w zamknięciu, wychodząc na świeże powietrze doświadczają pewnego rodzaju upojenia. [przypis autorski]

128. dońcom — chodzi o kozaków zw. dońskimi (tereny ich osiedlenia w Imperium Rosyjskim leżały nad Donem na Ukrainie), którzy tworzyli doborową kawalerię wojska ros. [przypis edytorski]

129. caru — gwarowa (z ros.) forma wołacza: carze.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

130. W Litwie zły to znak płakać we dniu inkrutowin — Nazywają inkrutowinami uroczystość, którą gospodarz obchodzi, wnosząc się do nowego mieszkania. [przypis autorski]

131. niewidomy — niewidoczny.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

132. bajkę Goreckiego — poniżej Żegota przytacza treść bajki Diabeł i zboże Antoniego Goreckiego (1787–1861), poety i bajkopisarza, uczestnika kampanii napoleońskich, a następnie powstania listopadowego; z Mickiewiczem zaprzyjaźnił się już na emigracji, później jeszcze połączyły ich również więzy rodzinne (syn Goreckiego, Tadeusz, poślubił Marię Mickiewiczównę). [przypis edytorski]

133. z północą — z zasadami, którymi kieruje się mocarstwo północne, carat rosyjski.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

134. patent sodalisa — dokument członkostwa w sodalicji mariańskiej (por. łac. sodalicium, towarzystwo, bractwo, związek), tj. bractwa, którego członkowie oddają szczególną cześć Najświętszej Marii Pannie (pierwsze takie związki zaczęły powstawać w XVI w.). [przypis edytorski]

135. Vivat Polonus, unus defensor Mariae (łac.) — Niech żyje Polak, jedyny obrońca Marii. [przypis edytorski]

136. mina — (z fr.) kopalnia.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

137. Paleń — hr. Piotr Pahlen (1746–1826) minister rosyjski, organizator spisku, który doprowadził do zamordowania cara Pawła I (1801).DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

138. szarfa dla cara — szarfą, stanowiącą dekorację munduru carskiego, udusili spiskowcy cara Pawła.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

139. księga sybillińska — wg legendy zawierała przepowiednie wieszczki Sybilli. [przypis edytorski]

140. szklanne... skrzydła — obrazowo w znaczeniu: teleskop.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

141. dusznych — duchowych. [przypis edytorski]

142. Głos z lewej strony — ducha złego, z prawej — anioła.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

143. Partia obu głosów wykonywana jest jednocześnie. [przypis edytorski]

144. Partia obu głosów wykonywana jest jednocześnie (jak w poprzednim analogicznym przypadku). [przypis edytorski]

145. Partia obu głosów wykonywana jest jednocześnie (jak w poprzednim analogicznym przypadku). [przypis edytorski]

146. Partia obu głosów wykonywana jest jednocześnie (jak w poprzednim analogicznym przypadku). [przypis edytorski]

147. Sacrédieu! — przekleństwo francuskie.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

148. To jest wielka choroba — wielką chorobą nazywano epilepsję. [przypis edytorski]

149. ochełznąć — okiełznać, poskromić. [przypis edytorski]

150. Exorciso (łac.) — zaklinam.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

151. wnik — wnyk, sidło, pułapka.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

152. Parle-moi (...) rispondero Io — zły duch mówi różnymi językami: po francusku, niemiecku, angielsku i hiszpańsku. W przekładzie: Mów do mnie po francusku, biedny kapucynie! ja mogłem zapomnieć łaciny na wielkim świecie, ale ty jako święty powinieneś mieć dar języków. Może mówisz po niemiecku? Co tam mruczysz tak trwożnie? Co to jest? Panowie, ja odpowiem...DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

153. Cest juste (...) te défie (fr.) — Słusznie, w tej grze gramy do spółki: on [Konrad] jest mędrzec, a ja z zawodu diabeł. Byłem jego nauczycielem i tym się chlubię. Umiesz może więcej niż my? Mów, wyzywam cię.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

154. da capo (włosk.) — od początku, na nowo.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

155. Kreishauptmann — starosta. [przypis edytorski]

156. Landrat — naczelnik powiatu. [przypis edytorski]

157. In nomine (...) immunde (łac.) — w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Amen. Zaklinam cię, duchu nieczysty... — kościelna formuła egzorcyzmu.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

158. Ewa — pierwowzorem postaci jest Henrietta Ewa Ankwiczówna, poznana przez Mickiewicza w Rzymie w 1829 r.; poświęcił jej wiele wierszy (Do H***, Do mego Cziczerona). Scena dzieje się w okolicach Lwowa, tj. w Galicji, w zaborze austriackim, skąd pochodziła rodzina Ankwiczów (ściśle z Machowej koło Tarnowa). [przypis edytorski]

159. Marcelina — pierwowzorem postaci jest Marcelina Łempicka, towarzyszka Henrietty Ankwiczówny w Rzymie w 1829 r.; poświęcił jej wiersz Do M. Ł.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

160. za nich — za ofiary procesu filareckiego.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

161. Te piosenki — i ten szczegół biograficzny Konrada zaczerpnął poeta z własnego życia; możemy się domyślać, że dziewczęta rozmawiają o pierwszym tomiku Poezji Mickiewicza.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

162. za liście splećmy... za róże... — (prowinc.) jak liście... jak róże.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

163. równianki — w jednym ze znaczeń prowinc: bukieciki kwiatków lub: wianki.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

164. kwiaty pamiątek — niezapominajki.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

165. wniście — wejście, wzejście. [przypis edytorski]

166. puszcze — tu: pustynie. [przypis edytorski]

167. do żelaznej bramy — więzienia fortecznego.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

168. w te jamy — w podziemia kopalń.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

169. Rakus — Austriak.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

170. Borus — Prusak.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

171. a znasz mój czyn — Wyrazy czyn, czynownik, często są tu użyte w znaczeniu rosyjskim, dla Litwinów tylko zrozumiałe. W Rosji, ażeby nie być chłopem albo kupcem, słowem, aby mieć przywilej uwalniający od kary knuta, trzeba wejść w służbę rządową i pozyskać tak nazwaną klasę albo czyn. Służba dzieli się na czternaście klas; potrzeba kilka lat służby dla przejścia z jednej klasy w drugą. Są przepisane czynownikom różne egzamina, podobne do formalności zachowujących się w hierarchii mandaryńskiej w Chinach, skąd, zdaje się, że ten wyraz Mogołowie do Rosji przenieśli, a Piotr Pierwszy znaczenie tego wyrazu odgadnął i całą instytucją w duchu prawdziwie chińskim rozwinął. Czynownik często nie jest urzędnikiem, czeka tylko urzędu i starać się oń ma prawo. Każda klasa albo czyn odpowiada pewnej randze wojskowej, i tak: doktor filozofii albo medycyny liczy się w klasie ósmej i ma stopień majora, czyli asesora kolleskiego; stopień kapitański ma frejlina, czyli panna dworu cesarskiego; biskup lub archirej jest jenerałem. Między czynownikami wyższymi i niższymi stosunki uległości i posłuszeństwa przestrzegają się z równą prawie ścisłością jak w wojsku. [przypis autorski]

172. Grand Contrôleur (fr.) — Wielki Kontroler, kontroler państwowy, jedna z najwyższych godności w dawnej rosyjskiej hierarchii rządowej.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

173. inwitacje — zaproszenia.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

174. domowi — domownicy. [przypis edytorski]

175. kreowany — mianowany.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

176. Diable! quelle corvée! (fr.) — do diabła! co za pańszczyzna! (w znaczeniu: ciężki obowiązek).DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

177. la princesse — księżna. Chodzi o księżnę Zubow, kochankę Nowosilcowa. Z domu Walentynowiczówna, Polka, gorszyła Wilno swym życiem rozwiązłym i uchodziła powszechnie za kochankę Nowosilcowa i Bajkowa.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

178. en fait des dames (fr.) — co do dam.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

179. imaginez-vous (fr.) — wyobraź pan sobie.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

180. przy supie — przy zupie.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

181. Je jure (fr.) — przysięgam.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

182. à ma table (...) Figurez-vous (fr.) — u stołu, z ich obcesową mową i tonem nieznośnym. Wyobraź Pan sobie.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

183. Que sais-je! (fr.) — Czy ja wiem!DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

184. dyskurs — rozmowa.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

185. Il y a de quoi (fr.) — jest z czego.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

186. w (...) Warszawę — rusycyzm.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

187. Monseigneur (fr.) — Jaśnie Oświecony; mowa o w. ks. Konstantym.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

188. de revenir bientôt (fr.) — abym powracał rychło.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

189. je n’en puis plus (fr.) — nie mogę już dłużej; nie mogę już tego znieść.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

190. anagnosin (z gr. ἀνάγνωσις, anagnosis: czytanie, odczytanie) — tu: rozpoznanie, diagnoza. {anagnosin: ἀνάγνωσιν - to forma odmiany?} [przypis edytorski]

191. ce sont (...) accidents passagers — to są choroby lekkie, to są... przemijające przypadłości.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

192. signor Dottore (...) bona notte (wł.) — panie Doktorze! do widzenia, dobranoc.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

193. vous osez — pan się ośmiela.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

194. Stoi spisany jasno jak ukaz senacki — Przysłowiem stała się w Rosji ciemność ukazów senackich. Szczególnie ukazy sądowe, czyli wyroki, umyślnie tak bywają układane, aby je różnie tłumaczyć i stąd nową sprawę toczyć można było. Jest to interesem kancelarii senackich, ciągnących niezmierne zyski z procesów. [przypis autorski]

195. excusez — proszę wybaczyć.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

196. rejestr — tu: wykaz towarów pobranych na kredyt.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

197. voyez-vous — patrz pan.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

198. emisaryjusz klubów — wysłannik tajnych związków politycznych.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

199. Oh! cet incendiaire — O! ten podpalacz.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

200. Ce n’est pas ton affaire — To nie twoja sprawa.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

201. Eh bien? — A więc?DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

202. Parions — Załóżmy się.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

203. Trois cents coups (...) de jacobin! — Trzysta kijów i żyje? Trzysta kijów! a to szelma! trzysta kijów i nie skonał! co za grzbiet jakobiński.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

204. la vertu cutanee (...) mon ami! — wytrzymałość skóry przewyższa wszystko... ma skórę jeszcze lepiej wygarbowaną. Nie pojmuję tego! ha!... mój przyjacielu!DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

205. Un honnête soldat (...) Quel rebelle! — porządny żołnierz byłby od tego skonał dziesięć razy! Co za buntownik!DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

206. un homme de bois — człowiek drewniany, niewrażliwy na ból.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

207. figurez-vous? — czy Pan może sobie wyobrazić?DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

208. c’est juste — słusznie.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

209. Vous n’aimez pas (...) historique — Pan nie lubisz historii? ha, ha, satyryk powiedziałby, że boisz się stać historycznym (tzn. przejść do historii).DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

210. Elle porte une lettre — Ona przynosi list.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

211. za nią pisał — pisał w jej sprawie, popierał ją pisemnie. [przypis edytorski]

212. La princesse peut-être — być może księżna.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

213. avec quelle chaleur (fr.) — z jakim entuzjazmem, z jakim zapałem. [przypis edytorski]

214. mère de ce fripon — matka tego hultaja.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

215. Monsieur le Sénateur (...) de Herz... — Panie Senatorze! och! przeszkadzam Panu. Mają śpiewać chór z Don Juana, a potem koncert Herza...DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

216. Herz! choeur! (...) mowa około serc — gra słów oparta na tym, że Herz po niem. znaczy serce, a fr. choeur (chór) wymawia się tak samo jak coeur — serce.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

217. Vous venez (...) des coeurs — Przychodzi Pani w sam raz, Pani tak piękna jak serce. Chwila czułości! istna ulewa serc!DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

218. le grand-duc Michel — wielki książę Michał Pawłowicz, najmłodszy brat Aleksandra i Konstantego, nie odegrał roli historycznej. Znany raczej jako hulaka. Był wtedy z gwardią na Litwie; rzeczywiście lubił kalambury.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

219. ma foi — jako żywo.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

220. j’y suis — dans un moment — przyjdę tam — za chwilę.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

221. Faites-lui donc grâce! — Uczyńże jej Pan łaskę!DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

222. Diable m’emporte — Niech mię diabeł porwie.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

223. c’est drôle — to zabawne.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

224. Eh bien — A więc.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

225. Est-il possible? — Czy to możliwe?DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

226. w ambarasie — w zakłopotaniu.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

227. imaginez-vous — wyobraź Pani sobie.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

228. soyez tranquille (fr.) — niech pani będzie spokojna.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

229. adieu (fr.) — żegnam. [przypis edytorski]

230. J’ysuis dans un moment (fr.) — Za chwilę przyjdę.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

231. C’en est trop (fr.) — To za wiele.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

232. powietrza użyje — Doktor i Pelikan doradzają, by Roliisonowi umożliwić samobójstwo; tę samą myśl poddawał mu szatan przez usta Konrada.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

233. ça mine la sante — to podkopuje zdrowie.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

234. Eh, mon Docteur (fr.) — Eh, mój doktorze. [przypis edytorski]

235. fait la digestion (fr.) — ułatwia trawienie; pomaga na trawienie. [przypis edytorski]

236. voir donner la question (fr.) — przyglądać się przesłuchaniu. [przypis edytorski]

237. en prenant son café (fr.) — pijąc kawę. [przypis edytorski]

238. auto-da-fé (port.) — dosł. akt wiary; w praktyce inkwizycji po tym akcie następowało spalenie skazańca żywcem na stosie. [przypis edytorski]

239. avec un teint si délabré — z cerą tak zniszczoną.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

240. c’est beau — to pięknie. [przypis edytorski]

241. quelle figure! (...) l’air d’un poète — co za mina (...) [on ma] wygląd poety. [przypis edytorski]

242. un regard aussi bête — tak głupie spojrzenie. [przypis edytorski]

243. szczutka — prztyczek; lekkie uderzenie przez pstryknięcie z dwóch palców. [przypis edytorski]

244. Que me (...) impossible — Co mi Pan mówisz, mój drogi...? niemożliwe!DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

245. que je vous embrasse — niech cię uścisnę.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

246. écoutez — proszę posłuchać.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

247. trutynować — rozpatrywać, omawiać.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

248. indeks — tu: wskazówka zegarka.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

249. C’est indigne! — To się nie godzi!DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

250. Vraiment, c’est un malheur — Naprawdę, to nieszczęście.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

251. Pardon (...) ma jeunesse! — Przepraszam, stokrotnie przepraszam, byłem bardzo zajęty. Co widzę, menuet? Doskonale ugrupowany! To mi przypomniało dni mojej młodości!DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

252. Ce n’est qu’une surprise — To tylko niespodzianka.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

253. Est-ce vous (...) dieux! — Czy to Pani, moje bóstwo! Jakże lubię ten taniec, niespodzianka? Ach! bogowie!DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

254. Vous danserez, j’espère — Pan zatańczy, spodziewam się.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

255. Certes, et de mon mieux — Oczywiście, najlepiej jak potrafię.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

256. Il crévera dans l’instant — On pęknie za chwilę.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

257. Kolleski Regestrator (do Sowietnika) — Kolleski regestrator jest to jeden z najniższych czynów. Sowietników, czyli radców, różne są rodzaje i gatunki, jako to: radcy honorowi, kollescy, tajni, rzeczywiści. — Pewny dowcipny Rosjanin mawiał, iż Rzeczywisty Tajny Radca jest trojakim kłamstwem; bo nie radzi, nie wie o żadnej tajemnicy i często jest najniedorzeczniejszym stworzeniem. Mówiono raz o jakimś czynowniku i nazywano go dobrym człowiekiem. «Nazwij raczej dobrym chłopcem», odezwał się ów żartowniś. «Jak czynownik może być człowiekiem, póki jest tylko regestratorem? W Rosji, ażeby być człowiekiem, trzeba być przynajmniej radcą stanu». [przypis autorski]

258. Ta szuja — w staropolszczyźnie rzeczownik zbiorowy: motłoch.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

259. Ah! quelle beauté, quelle grâce! — Ach, co za piękno, co za gracja. [przypis edytorski]

260. turma (z niem.) — wieża, tu w znaczeniu: więzienie.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

261. Nam każą iść na bal — Zaproszenie urzędowe na bal jest w Rosji rozkazem; szczególniej jeśli bal daje się z okoliczności urodzin, imienin, zaślubin itd. cesarza lub osób familii panującej, albo też jakiego wielkiego urzędnika. W takich razach osoba podejrzana lub źle widziana od rządu, nie idąc na bal, naraża się na niemałe niebezpieczeństwo. Były przykłady w Rosji, że rodzina osób uwięzionych i wskazanych na szubienicę znajdowała się na balach u dworu. W Litwie Dybicz ciągnąc przeciwko Polakom, a Chrapowicki więżąc i tępiąc powstańców, zapraszali publiczność polską na bale i uroczystości zwycięskie. Takowe bale opisują się potem w gazetach jako dobrowolne wynurzenia się nieograniczonej miłości poddanych ku najlepszemu i najłaskawszemu z monarchów. [przypis autorski]

262. Mon Général, quelle chanson — Panie Generale, co za piosenka!DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

263. Beranżer — Piotr Jan Béranger (1780–1857), postępowy poeta francuski, najbardziej wówczas popularny autor piosenek, w tym wielu satyrycznych, zwróconych przeciwko panującym i wyższej hierachii rządowej.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

264. Quel honneur (...) serviteur — Co za zaszczyt, co za szczęście! Ach, Panie Senatorze, jestem Pańskim uniżonym sługą. — Jest to refren satyrycznej piosenki Bérangera Le Sénateur. Jej treścią zachwyty głupiego męża, zadowolonego, że senator nadskakuje jego żonie, a jemu okazuje łaskawość.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

265. Général, ce sont (...) académicien — Panie Generale, czy to Pańskie słowa? — Tak jest. — Winszuję ich Panu. — Te kuplety są naprawdę bardzo ucieszne, co za ton satyryczny i zabawny! — Za pański niezrównany talent zrobiłbym Pana członkiem akademii.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

266. Va, va, je te coifferai bien — No, no, już ja ci przyprawię rogi.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

267. arrangez donc (fr.) — uporządkuj więc pan. [przypis edytorski]

268. mozgi — mózg; używanie tego wyrazu w l. mn. w znaczeniu l. poj. jest prowincjonalizmem.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

269. konduktor — piorunochron.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

270. c’est inconcevable! — to nie do pojęcia!DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

271. c’est diable! — to sprawa diabelska!DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

272. Voyez... voyez, quel oeil hagard — Patrz no... patrz, jaki błędny wzrok.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

273. un singulier hasard — szczególny przypadek.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

274. On aurait fort à dire — Wiele dałoby się powiedzieć.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

275. on dirait bien des choses — gadano by za wiele.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

276. Il bat la campagne — On bredzi.DO WERYFIKACJI [przypis edytorski]

277. jaskinią — dawna forma B. r.ż., częsta u Mickiewicza; dziś: (w) jaskinię. [przypis edytorski]

278. Elizu błonie — Elizjum, Pola Elizejskie; w mit. gr. część Hadesu, w której przebywały dusze zacnych zmarłych, ludzi dobrych za życia. [przypis edytorski]

279. przyrodzenia — natury, pojmowanej podówczas jako zespół pierwiastków materialnych i duchowych; stąd Dziewica nazywa je „powszechną ojczyzną ciał i dusz”. [przypis redakcyjny]

280. ob[acz] Romantyczność — słowa te wskazują na łączność postaci Dziewczyny z Karusią rozpaczającą w Romantyczności po śmierci kochanka. [przypis redakcyjny]

281. spojrzy — stpol. forma trybu rozkazującego: spojrzyj. [przypis redakcyjny]

282. szyją — dawna forma B.r.ż.; dziś: szyję. [przypis edytorski]

283. wczas — odpoczynek. [przypis edytorski]

284. majem — zielenią. [przypis redakcyjny]

285. po ciemnie — po ciemku (por. ciemno). [przypis redakcyjny]

286. dwie (...) niedziele — w mowie ludu: dwa tygodnie. [przypis redakcyjny]

287. śród gmachów — gmach, tu w dawniejszym znaczeniu (z niem.): komnata. [przypis redakcyjny]

288. sklepisko — sklepiona piwnica. [przypis redakcyjny]

289. Poraj — jak wiemy z Pana Tadeusza (Ks. IV w. 351), był herbem Mickiewiczów. [przypis redakcyjny]

290. silnej ręki — w średniowieczu częsty przydomek (manu fortis), wskazujący na męstwo rycerza. [przypis redakcyjny]

291. Wiem dzielność... zwierciadła — Znam siłę jego magiczną. [przypis redakcyjny]

292. pugacz — puchacz, sowa. [przypis edytorski]

293. Pieśń strzelca — poeta przerobił ją po latach i ogłosił jako samodzielny utwór w wydaniu z 1829 r. [przypis redakcyjny]

294. zadumi — wprawi w zdumienie. [przypis redakcyjny]

295. smugi — ze staropolszczyzny: pole uprawne, wyciągnięte w długie niwy. [przypis redakcyjny]

296. niech źrenica olsnie marząc twoje lica — niech oko oślepnie, marząc o twojej twarzy. [przypis edytorski]

297. Myśliwy czarny — wyobraża złego ducha. W operze romantycznej tego okresu (1821) Wolny strzelec K. M. Webera występuje Samiel, zły duch, zwany Czarnym Myśliwym. [przypis redakcyjny]

298. raptusowy — porywczy, gwałtowny. [przypis edytorski]

299. coś przyrzekł — mianowicie wyrzec się świata; por. w. 448. [przypis redakcyjny]

300. Euxinus — starożytna nazwa Morza Czarnego. [przypis redakcyjny]

301. tkanica — tutaj: kokon otulający larwę. [przypis redakcyjny]

302. wytcze — forma stpol., wytka. [przypis redakcyjny]

303. Może samego wiozą Jermołowa — W Rosji między ludem jest przekonanie, iż car może każdego innego króla wziąć w kibitkę. I w istocie nie wiemy, co by odpowiedziano w niektórych państwach feldjegrowi, który by przyjechał w podobnym celu. To pewna, iż Nowosilcow często powtarzał: „Nie będzie pokoju, póki nie zaprowadzimy w Europie takiego porządku, iżby nasz feldjeger mógł też same rozkazy w Wilnie, w Paryżu i w Stambule z tąż samą łatwością wykonywać”. Odebranie rządów Gruzji jenerałowi Jermołów, którego imię u Rosjan było bardzo popularne, uważano za rzecz ważniejszą niż zwycięstwo nad jakim królikiem europejskim. Temu mniemaniu Rosjan dziwić się nie należy. Przypomnijmy, iż Jego Królewiczowska Mość książę Wirtemberski, oblegając z wojskami sprzymierzonymi Gdańsk, pisał do jenerała Rapp, iż jenerał rosyjski równy jest co do stopnia królowi i mógłby nosić ten tytuł, jeżeliby taka była wola cesarska. — Ob. pamiętniki jenerała Rapp. [przypis autorski]

304. Jak dziko patrzy! jaki to wzrok dumy — z tego szczegółu wolno wnosić, że więźniem tym jest Konrad. [przypis redakcyjny]

305. chłopcy małe — młodzież skazana w procesie filareckim. [przypis redakcyjny]

306. Różnych porządków — w różnych stylach. [przypis redakcyjny]

307. Musiano niegdyś wylać rzekę złota — te słowa wyrzekł król Gotów, ujrzawszy po raz pierwszy Kolizeum w Rzymie. [przypis autorski]

308. zamtuz — dom rozpusty. [przypis redakcyjny]

309. Z zegarów miejskich zagrzmiała dwunasta. A słońce już się na zachód chyliło — w dniach zimowych w Petersburgu około godziny trzeciej już mrok pada. [przypis autorski]

310. I wiecznie stoi, i wiecznie ucieka — dymy miast północnych, w czasie mroźnym wznoszące się pod niebo w kształtach fantastycznych, tworzą widowisko podobne do fenomenu zwanego mirage, który zwodzi żeglarzy na morzach i podróżnych na piaskach Arabii. Mirage zdaje się być już miastem, już wsią, już jeziorem albo oazą; przedmioty wszystkie widać bardzo wyraźnie, ale zbliżyć się do nich niepodobna; zawsze w równej od podróżnego znajdują się odległości i na koniec nikną. [przypis autorski]

311. wiek gotycki — średniowiecze. [przypis redakcyjny]

312. baron — tu w znaczeniu: średniowieczny pan feudalny. [przypis redakcyjny]

313. Wydarte świeżo morzu i Czuchońcom — Finowie, po rosyjsku zwani Czuchońcami albo Czuchnami, mieszkali na brzegach błotnistych Newy, gdzie potem założono Petersburg. [przypis autorski]

314. Z dalekich lądów i z morskich odmętów — u wielu historyków znaleźć można opisanie założenia i budowania Petersburga. Wiadomo, iż mieszkańców do tej stolicy gwałtem spędzano i że ich więcej niż sto tysięcy w czasie budowania wymarło. Granit i marmur zwożono morzem ze stron dalekich. [przypis autorski]

315. Wszyscy się zeszli w jedno zgromadzenie — wyznania, które się odłączyły od Kościoła katolickiego, są protegowane szczególniej w Rosji; naprzód stąd, iż zwolennicy tych wyznań z łatwością przechodzą na wiarę grecką za przykładem niemieckich księżniczek i książąt; potem, że pastorowie są najlepszą podporą despotyzmu, wmawiając ludowi ślepe posłuszeństwo dla władzy świeckiej, nawet w rzeczach sumnienia, w których katolicy odwołują się do decyzji Kościoła. Wiadomo, iż wyznania auszburskie i genewskie na rozkaz króla pruskiego połączyły się w jeden Kościół. [przypis autorski]

316. Myślisz, że chodzą po mieście kominy. Para z ust wychodząca w czasie tęgich mrozów daje się widzieć w kształcie słupa, długiego częstokroć na kilka łokci. [przypis autorski]

317. W... abcugach — (z niem.) w odstępach. [przypis redakcyjny]

318. wyżniki... niżniki — dawne nazwy figur w kartach. [przypis redakcyjny]

319. Pielgrzym — Konrad o znamionach Mickiewicza. [przypis redakcyjny]

320. w Imię Boże — jest to zatem człowiek zapowiedziany Konradowi przez ks. Piotra, zob. wyżej VIII 632. [przypis redakcyjny]

321. był wieszczem ruskiego narodu — według przyjętego przeważnie mniemania mowa o znakomitym poecie rosyjskim Aleksandrze Puszkinie (1799–1837), z którym Mickiewicz w Rosji zawarł bliższą przyjaźń. [przypis redakcyjny]

322. Druga carowa pamiętnik stawiała — na pomniku Piotra jest napis: Petro primo Catharina secunda. [przypis autorski]

323. Petro primo Catharina secunda — „Piotrowi pierwszemu Katarzyna Druga”. [przypis redakcyjny]

324. Pani — carowej Katarzyny II. [przypis redakcyjny]

325. I w mieście pada na wznak przed carową — ten wiersz jest tłumaczony z rosyjskiego poety, którego nazwiska nie pomnę. [przypis autorski]

326. Raczej przerobiony z poety Rubana (1742–1795), z jego wiersza sławiącego pomnik Piotra Wielkiego. [przypis redakcyjny]

327. Zgadniesz, że dojdzie do nieśmiertelności! — pomnik konny kolosalny Piotra roboty Falkoneta i posąg Marka Aureliusza stojący teraz w Rzymie w Kapitolium są tu wiernie opisane. [przypis redakcyjny]

328. plac ogromny — plac Marsowy, gdzie się odbywały popisy wojsk. [przypis redakcyjny]

329. wtrawia — wprawia, ćwiczy; termin z języka myśliwskiego. [przypis redakcyjny]

330. dońców — kozaków dońskich. [przypis edytorski]

331. dragon — żołnierz lekkiej jazdy. [przypis edytorski]

332. tylcem — trzonkiem (nie ostrzem, umieszczonym na przeciwnym końcu piki). [przypis edytorski]

333. bizunów — batów. [przypis edytorski]

334. hlak — (prowinc. z białorus.) dzbanek gliniany, pękaty, z wąską i krótką szyją. [przypis redakcyjny]

335. Zakupisz u nich dobrych trzech żołnierzy — konie jazdy rosyjskiej piękne są i drogo kosztują. Koń żołnierski gwardyjski płaci się często kilka tysięcy franków. Człowieka rosłego, miary przepisanej, można kupić za tysiąc franków. Kobietę w czasie głodu na Białorusi przedawano w Petersburgu za dwieście franków. Ze wstydem wyznać należy, iż panowie niektórzy polscy z Białorusi tego towaru dostarczali. [przypis autorski]

336. jaszczyk — skrzynia na naboje. [przypis edytorski]

337. Jak tarantula, gdy jej kto w nos dmuchnie — tarantule, rodzaj wielkich, jadowitych pająków, gnieżdżących się na stepach południowej Rosji i Polski. [przypis autorski]

338. Jak arlekiny: pełno na nich wstążek — orderów rosyjskich, licząc w to różne ich klasy tudzież cyfry cesarskie i tak nazwane sprzążki z liczbą lat służby, jest około sześćdziesięciu. Zdarza się, że na jednym mundurze świeci dwadzieścia znaków honorowych. [przypis autorski]

339. Ani się zarżną, ani zachorują — przed niewielu laty jeden z dworskich urzędników zarżnął się dlatego, iż na jakimś obchodzie dworskim naznaczono mu niższe miejsce, niż podług hierarchii należało. Był to Watel czynownictwa. [przypis autorski]

340. Kiedy go tańczyć uczą guwernery — portret carewicza, następcy tronu, można widzieć w galerii obrazów petersburskiej Ermitażu. Malarz Anglik Dow wystawił go w postaci dziecka w mundurze husarskim z biczem w ręku. [przypis autorski]

341. mużyk (ros.) — chłop. [przypis redakcyjny]

342. odkupy — arenda, wyszynk wódki monopolowej. [przypis redakcyjny]

343. taraban — wielki bęben. [przypis redakcyjny]

344. obses — (z łac.) obcesowo, nie bacząc na nic. [przypis redakcyjny]

345. w kluby — (z niem.) w ryzy, w kleszcze. [przypis redakcyjny]

346. bomba — granat artyleryjski. [przypis redakcyjny]

347. Oleszkiewicz, malarz znany w Petersburgu ze swoich cnót, głębokiej nauki i mistycznych przepowiedni. Obacz nekrolog jego w gazetach petersburskich z roku 1830. [przypis autorski]

348. Nekrolog ten, pióra Franciszka Malewskiego, ukazał się w »Tygodniku Petersburskim« 1831 nr 41; podniesiono tam zacność charakteru, religijno–mistyczne skłonności i dziwny urok osobisty zmarłego Oleszkiewicza. [przypis redakcyjny]

349. Styg — Styks, jedna z rzek, które według wyobrażeń starożytnych Greków opływały świat podziemny. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, wyd. Czytelnik, Warszawa 1974

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Okładka na podstawie: Polski Prometeusz, Horace Vernet (1789–1863), domena publiczna

ISBN-978-83-288-3530-6

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.