Jan Kochanowski

Księgi trzecie

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Księgi trzecie

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Człowiek boże igrzysko

Nie rzekł jako żyw żaden więtszej prawdy z wieka, 

Jako kto nazwał bożym igrzyskiem człowieka. 

Bo co kiedy tak mądrze człowiek począł sobie, 

Żeby się Bóg nie musiał jego śmiać osobie? 

On, Boga nie widziawszy, taką dumę w głowie 

Uprządł sobie, że Bogu podobnym się zowie. 

On miłością samego siebie zaślepiony, 

Rozumie, że dla niego świat jest postawiony; 

On pierwej był, niżli był; on, chocia nie będzie, 

Przedsię będzie; próżno to, błaznów pełno wszędzie. 

Do doktora¹

Fraszka a doktor — to są dwie rzeczy przeciwne; 

Przeto u mnie, doktorze, twe żądanie dziwne, 

Że do mnie ślesz po fraszki, tak daleko k’temu; 

Ja jednak dosyć czynię rozkazaniu twemu. 

Ty strzeż swojej powagi, nie baw się fraszkami, 

Ale mi je odeśli prędkimi nogami, 

A nie dziwuj się, że je tak drogo szacuję, 

Bo chocia fraszki, przedsię w nich doktory czuję. 

Do dziewki

Jeśli to rada widzisz, a życzysz mi tego, 

Abych prze cię używał frasunku wiecznego, 

Cóż ci rzec, dziewko sroga? Po prawdzie jam tobie 

Inaczej to zadziałał, a co dziś na sobie 

Odnoszę, dzieje mi się nad moje zasługi; 

Ledwe taki na świecie niefortunny drugi. 

Czego dalej chcesz po mnie? Czy jeszcze wątpliwa 

Moja chęć przeciw tobie? Noc w myślach teskliwa 

I te ogniste gwiazdy, rozsiane po niebie, 

Świadkiem, że nic milszego nie mam okrom ciebie. 

Czy zgoła nie chcesz², abyś sługę ze mnie miała? 

Po prawdzie, by się miłość z rozumem sprzągała, 

Wzgarda by miała ruszyć każdego, a już by 

Lepiej się odrzec za raz i pana, i służby. 

Ale co potym? Miłość ma swe obyczaje, 

Zna, co lepiej, a przedsię przy gorszym zostaje. 

A ty, jeśli nadzieję chcesz o łasce swojej 

Zgasić we mnie, już dawno pragniesz śmierci mojej. 

Do dziewki

Nie uciekaj przede mną, dziewko urodziwa, 

Z twoją rumianą twarzą moja broda siwa 

Zgodzi się znamienicie; patrz, gdy wieniec wiją, 

Że pospolicie sadzą przy różej leliją. 

Nie uciekaj przede mną, dziewko urodziwa, 

Serceć jeszcze niestare, chocia broda siwa; 

Choć u mnie broda siwa, jeszczem niezganiony, 

Czosnek ma głowę białą, a ogon zielony. 

Nie uciekaj, ma rada; wszak wiesz: im kot starszy, 

Tym, pospolicie mówią, ogon jego twarszy³; 

I dąb, choć mieścy⁴ przeschnie, choć list⁵ na nim płowy, 

Przedsię stoi potężnie, bo ma korzeń zdrowy. 

Do fraszek

Fraszki nieprzepłacone, wdzięczne fraszki moje, 

W które ja wszytki kładę tajemnice swoje, 

Bądź łaskawie Fortuna ze mną postępuje, 

Bądź inaczej, czego snać więcej się najduje. 

Obrałliby się kiedy kto tak pracowity, 

Żeby z was chciał wyczerpać umysł mój zakryty: 

Powiedzcie mu, niech próżno nie frasuje głowy, 

Bo się w dziwny Labirynt⁶ i błąd wda takowy, 

Skąd żadna Aryjadna⁷, żadne kłębki tylne 

Wywieść go móc nie będą, tak tam ścieżki mylne. 

Na koniec i sam cieśla⁸, który to mistrował, 

Aby tu rogatego chłopobyka chował, 

Nie zawżdy do wrót trafi, aż pióra szychtuje 

Do ramienia, toż ledwe wierzchem wylatuje. 

Do gospodarza

Nie bądź gościem u siebie, wiedz, co się w cię wleje; 

Wedle tegoż swe sprawy miarkuj i nadzieje! 

Do gościa

Gościu, tak jakoś począł, już do końca czytaj, 

A jeśli nie rozumiesz, i mnie się nie pytaj! 

Onać to część kazania, część niepospolita, 

Słuchaczom niepojęta, kaznodziei skryta. 

Do gościa

Gościu, własną twarz widzisz przeważnej Dydony⁹, 

Obraz pozorny, obraz pięknie wystawiony. 

Takam była; ale myśl różna od tej sławy, 

Która mię zła potkała za me chwalne sprawy. 

Bom Eneasza jako żywa nie widziała 

Anim w trojańskie burdy Afryki poznała, 

Ale uchodząc łoża Ijarby srogiego 

Puściłam się na ostrość miecza śmiertelnego. 

Kto cię na mię podburzył, Maro niechutliwy, 

Żeś swym kłamstwem śmiał zelżyć żywot mój cnotliwy? 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Do gór i lasów¹⁰

Wysokie góry i odziane lasy!¹¹ 

Jako rad na was patrzę, a swe czasy 

Młodsze wspominam, które tu zostały, 

Kiedy na statek człowiek mało dbały¹². 

Gdziem potym nie był? Czegom nie skosztował? 

Jażem przez morze głębokie żeglował, 

Jażem Francuzy, ja Niemce, ja Włochy, 

Jażem nawiedził Sybilline lochy¹³. 

Dziś żak spokojny, jutro przypasany 

Do miecza rycerz¹⁴ dziś miedzy dworzany 

W pańskim pałacu, jutro zasię cichy 

Ksiądz w kapitule¹⁵, tylko że nie z mnichy 

W szarej kapicy a z dwojakim płatem¹⁶; 

I to czemu nic¹⁷, jesliże opatem? 

Taki był Proteus¹⁸, mieniąc się to w smoka, 

To w deszcz, to w ogień, to w barwę obłoka. 

Dalej co będzie? Srebrne w głowie nici, 

A ja z tym trzymam, kto co w czas uchwyci. 

Do Jadama Konarskiego biskupa poznańskiego¹⁹

Tobie, zacny biskupie, tobie, jeśli komu, 

Ten piękny klejnot służy cnych Habdanków domu, 

Bo ty, służąc ojczyźnie przodków swych przykłady, 

Nie pierścień, aleś wszytki wylał swe pokłady²⁰ 

Prze sławę domu swego, prze pożytek Rzeczy 

Pospolitej, którą ty zawżdy masz na pieczy. 

Ciebie posłem papieskie pałace widały, 

Ciebie Rzesza i uszy cesarskie słuchały. 

Świeżo i król francuski sławny, z której strony 

Przywiodłeś nam monarchę pod zimne Tryjony²¹ 

Miej tedy i dziś dziękę, biskupie cnotliwy, 

Żeś Pospolitej Rzeczy służyć tak chętliwy. 

Lepiej tym dom swój zdobisz, niżby wsi skupował, 

Bo kto dobry nad złoto sławy nie szacował? 

Do Jana

Janie, cierp’, jako możesz! Przyjdzie ta godzina, 

Że ludziom złym będzie swa zapłacona wina, 

A Bóg pomści niecnoty i fałesznej zdrady, 

Którąś odniósł za swą chęć świeżymi przykłady. 

Czyś ludzi nie znał? Czyś tak rozumiał, niebożę, 

Że czernie inszy owoc niż tarnki dać może? 

Albo wilk nie miał szkodzić rogatemu stadu, 

Albo wąż miał za czasem przestać swego jadu? 

Daremnąś pracą podjął czyniąc dobrze złemu, 

Bo się on nie odejmie przyrodzeniu swemu. 

A ty sam siebie winuj, bo co cię dziś boli, 

Stąd idzie, iżeś ludziom obłudnym był g’woli, 

Dla których coś ty czynił, a ci też czym ci to 

Płacili, niechaj wszytko światu będzie skryto! 

I sam byś mógł zapomnieć, snać by lepiej było, 

Bo serce swymże żalem często się zwalczyło. 

Na koniec, masz dróg wiele krzywdy swej wetować, 

A to bych wolał, niż się ustawnie frasować. 

Ale mężem być trzeba, ani dbać na owe 

Zmyślone skargi, bo to łzy krokodylowe²². 

Do Jana

Jeśli stąd jaką rozkosz ma człowiek cnotliwy, 

Gdy wspomina na przeszły wiek swój świętobliwy, 

Że ani wiary zgwałcił, ani jako żywo 

Ku krzywdzie ludzkiej przysiągł na Bóg żywy krzywo: 

Wieleś ty, Janie, sobie pozyskał radości 

Na czas potomny z tej to niewdzięcznej miłości; 

Bo co jedno kto komu abo mówić dobrze, 

Abo i czynić może, obojeś to szczodrze 

Wypełnił, czego serce niewdzięczne przechować 

Nie mogło. A tak przecz się dalej masz frasować? 

Owszem, umysł swój utwierdź, odejm się swej woli, 

A szczęściu na złość nie bądź dłużej w tej niewoli. 

Trudno nagle porzucić miłość zastarzałą, 

Trudno, lecz się już na to udaj myślą całą. 

To samo zdrowie twoje, na tym wszytko tobie: 

Możno abo nie możno, przełom to na sobie. 

Panie, jeśli należy Tobie się zmiłować, 

A możesz i w ostatnim zginieniu ratować, 

Wejrzy na mię, smutnego, a jeśli cnotliwy 

Żywot mój, oddal ten wrzód ode mnie szkodliwy²³, 

Który, wkradszy się, jako gnuśność, w skryte kości, 

Wygnał mi wszytki prawie z serca me radości. 

Już nie o to ja stoję, by mię miłowała, 

Albo, co niepodobno, cnotliwą być chciała, 

Sam zdrów być pragnę, a ten ciężki wrzód położyć. 

Panie, za mą pobożność chciej mi to odłożyć! 

Do Kachny

Choć znasz uczynność moję i chęć prawą czujesz, 

Przedsię ty mnie szpetną twarz, Kachno, ukazujesz. 

Do Kachny

Po sukni znam żałobę, znam i po podwice²⁴. 

Kasiu, to nie żałoba — ubielone lice²⁵! 

Do kaznodzieja

Za twym długim kazaniem, księże kaznodzieja, 

Gody chciał mieć gospodarz, ale go nadzieja 

Omyliła, bo obiad nie chciał pojąć żony²⁶; 

Owa wieczerza przedsię i obiad zjedzony. 

Do kogoś

Już to, jako to kiedyś zdrów, a pijesz do mnie, 

Podobnoć i ja mogę podpić sobie skromnie. 

Ale kiedy ty puszczasz krew, czemu ja piję? 

A nie obeszło mię to, ażem nalał szyję. 

Do Lubomira

Idąc mimo libraryją²⁷, 

Kędy mądre księgi biją, 

Lubimir²⁸ miedzy tytuły 

Przeczytał: Bitwa u Huły²⁹. 

Zlękł się i padł. Hej, panowie, 

Moskiewscy bohatyrowie, 

Dla Boga, nie zabijajcie, 

Raczej żywo poimajcie! 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Do Łask³⁰

Wam swe nieszczęsne rymy, wam swe smutne strony, 

Zgodne Łaski, oddawam, żalem zwyciężony. 

Taki upad w mym sercu miłość uczyniła, 

Że mię tylko cień został, samego zniszczyła. 

Do Magdaleny

Ukaż mi się, Magdaleno, ukaż twarz swoje, Twarz, która prawie wyraża różą oboje³¹. 

Ukaż złoty włos powiewny, ukaż swe oczy, 

Gwiazdom równe, które prędki krąg nieba toczy. 

Ukaż wdzięczne usta swoje, usta różane, 

Pereł pełne, ukaż piersi miernie wydane 

I rękę alabastrową, w której zamknione 

Serce moje. O głupie, o myśli szalone! 

Czego ja pragnę? O co ja, nieszczęsny, stoję? 

Patrząc na cię, wszytkę władzą straciłem swoję; 

Mowy nie mam, płomień po mnie tajemny chodzi, 

W uszu dźwięk, a noc dwoista oczy zachodzi. 

Do Mikołaja Firleja

Mało na tym, że moje fraszki masz pisane, 

Lecz je chcesz, Mikołaju, mieć i drukowane; 

Ku ćci czy hańbie mojej? — Cóż, nie wierzysz temu 

Żeś i sam w nich? Ba, jesteś, już wierz słowu memu 

A tak rozmyśl się na to, trefno li to będzie, 

Gdy we fraszkach kasztelan³² drukowany siędzie? 

Jać wytrwam, choć mię będą fraszkopisem wołać, 

Bom nie mógł ani bojom, ani mężom zdołać. 

Do Mikołaja Wolskiego³³

Owa jedziesz precz od nas, mieczniku drogi! 

Gdzież to mnie też mieć było życzliwsze bogi, 

Żebych był towarzystwa twego mógł zażyć, 

Przy tobie i do Kolchów śmiałbym się ważyć 

Przez morskie Symplegady³⁴ płynąć, gdzie śmiały 

Jazon ledwe mógł uwieść swój korab³⁵ cały. 

Przy tobie ja, cnotliwy starosto, mogę 

Wszytkę Lartijadego objechać drogę, 

Trący ją, Lotofagi i jednookie 

Cyklopy, i możnego dwory wysokie 

Eola, Antyfata, i jędzę zioły 

Możną ludzi przetwarzać to w psy, to w woły; 

Piekło, syreny, Scyllę, Charybdę srogą 

I czabany słoneczne, potrawę drogą, 

Nimfy morskie, tyrany szerokowładne, 

Wszytko to rzeczy wytrwać przy tobie snadne. 

Ale mnie (czego taić zgoła nie mogę) 

Niewiasta smutna trzyma, której gdy drogę 

Wspomionę, wnet twarz blednie, oczy łzy leją, 

A mnie patrząc i serce, i członki mdleją, 

Że już ani w omacmie pruć się brzytwami, 

Ani pomyślę szachów grać z Sybillami. 

A tak jedź sam w dobry czas, mnie zostawiwszy, 

A potym, świat wedle swej myśli zwiedziwszy, 

Bodaj w sławie i w dobrym zdrowiu do Polski 

Przyjechał, dobrych ojców cnotliwy Wolski! 

Do miłości

Długoż masz, o Miłości, frasować me lata? 

Czy podobno przed czasem chcesz mię zgładzić z świata? 

Nie tegoć zasłużyły wdzięczne rymy moje, 

Które od umarzłego morza imię twoje 

Rozniosły aż do brzegu murzyńskiej granice³⁶ 

Gdzie wieczny znój panuje i wieczne cieplice. 

A ty mię za to zabij, o rozbój ca srogi, 

Aby nie tylko Orfeus wysławiając bogi 

Był piorunem trozębym z wysoka przerażon³⁷, 

Ale i ja od ciebie za swoję chęć skażon. 

Jednak: abo nie każda krwawa twoja rana, 

Abo znośna niewola u wdzięcznego pana. 

Tak li ty chcesz, tak li to niesie szczęście moje, 

Nie chcę przeć; mam czym cieszyć smutne serce swoje. 

A ty, przebóg, nie zajrzy; gniew li to twój czuję, 

Łaskę li, niech do śmierci tę jednę miłuję! 

Do miłości

Gdzie teraz ono jabłko i on klinot drogi, 

Który mógł zahamować nieścignione nogi 

Pierzchliwej Atalanty³⁸? Gdzie taśma szczęśliwa³⁹, 

Która serca i myśli upornych dobywa? 

Ciebie na pomoc wzywam, ciebie, o Miłości. 

Której z wieku używa świat dobrotliwości, 

Która spornych żywiołów gniew spinasz łańcuchem, 

Dna morskiego i nieba sięgasz swoim duchem, 

Lwom srogość odejmujesz i żubrom północnym, 

Użyte serce dajesz bohatyrom mocnym. 

Ty mię ratuj, a swoją strzałą uzłoconą 

Ugodź w serce, a okróć myśl nieunoszoną 

Zapamiętałej dziewki, której ani skokiem 

Człowiek dogonić może, ledwe zajźrzeć okiem. 

Do miłości

Jam przegrał, ja, Miłości! — Tyś plac otrzymała, 

Tyś mię prawie do zimnej wody⁴⁰ już dognała. 

Widzę swój błąd na oko i próżne nadzieje, 

A przed wstydem i żalem serce prawie mdleje. 

Ku temuś mię kresowi swym pochlebstwem wiodła, 

Abyś mię czasu swego tak haniebnie zbodła. 

Zbodłaś mię, a ten zastrzał twój nielitościwy 

Mnie być pamiętny musi, pókim jedno żywy. 

Acz i żywot w twych ręku, a jeśli litości 

Twej nade mną nie będzie, jam zginął, Miłości! 

Zginąłem, a łzy moje dokonać mię mają 

Które mi z oczu płynąć nigdy nie przestają. 

Postaw słup marmurowy⁴¹, znak zwycięstwa twego, 

Na nim zawieś zewłoki poimania swego⁴², 

Zewłoki, jakie widzisz, i korzyść ubogą, 

Bo w tyraństwie twym ludzie zbogacieć nie mogą. 

Cokolwiek jest, twój łup jest: weźmi naprzód z głowy 

Na poły już przewiędły wieniec fijołkowy. 

Potym lutnią, a przy niej pieśni żałościwe, 

Na jakie się zdobyło serce nieszczęśliwe; 

To też nocny przewodnik, świeca opalona, 

I broń w późnych przygodach nieraz doświadczona. 

Jest co więcej? Facelet⁴³ łzami napojony, 

W nim obrączka ze złota, upominek płony, 

A nawet mieszek próżny; toć wysługa moja, 

A na ten czas, Miłości, ze mnie korzyść twoja, 

Na której przestań, proszę, a mnie nieszczęsnego 

Z uszyma puść do domu, jako z targu złego⁴⁴! 

Do miłości

Matko skrzydlatych Miłości⁴⁵, 

Szafarko trosk i radości, 

Wsiądź na swój wóz uzłocony, 

Białym łabęciom zwierzony⁴⁶! 

Puść się z nieba w snadnym biegu, 

A staw się na wiślnym brzegu, 

Gdzie ku twej ćci ołtarz nowy 

Stawię swą ręką darnowy. 

Nie dam ci krwawej ofiary, 

Bo co mają srogie dary 

U boginiej dobrotliwej 

Czynić i światu życzliwej? 

Ale dam kadzidło wonne, 

Które nam kraje postronne 

Posyłają; dam i śliczne 

Zioła w swych barwach rozliczne. 

Masz fijołki, masz leliją. 

Masz majeran i szałwiją, 

Masz wdzięczny swój kwiat różany, 

To biały, a to rumiany. 

Tym cię błagam, o królowa 

Bogatego Cypru, owa 

Abo różne serca zgodzisz, 

Abo i mnie wyswobodzisz. 

Ale raczej nas oboje 

Wzów pod złote jarzmo swoje; 

W którym niechaj ci służywa⁴⁷, 

Póki ja i ona żywa. 

Przyzwól, o matko Miłości, 

Szafarko trosk i radości! 

Tak po świecie niechaj wszędzie 

Twoja władza wieczna będzie! 

Do opata

Wiedzże po tym, opacie, jako grać z biskupy: 

Bo bacząc, żeć wygranej ubywało kupy, 

Pokryłeś dudki⁴⁸ w gębę, czyniąc tę postawę, 

Żeś przegrał; lecz z rachunku miał ksiądz inszą sprawę. 

A płaci kryć⁴⁹? Więc ci też dosiągł pięścią gęby, 

Że z niej dudki wypadły. Dziękuj, że nie zęby! 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Do pana

Bóg tylko ludzkie myśli wiedzieć może 

I ku dobremu samże dopomoże; 

Ale cokolwiek przeciwnego Jemu, 

Dobrze nie padnie, by więc najmędrszemu. 

Wszytko wiesz, Panie: zgub, co przeciw Tobie, 

A zdarz, jako Pan, coś ulubił sobie. 

Do pana

Panie, co dobrze, raczy dać z swej strony, 

Lubo proszony, lubo nie proszony; 

A złe oddalaj od człowieka wszędzie, 

Choć go kto prosić nieobacznie będzie. 

Do Pawła

Chciałem ci „pomagabóg” kilkakroć powiedzieć, 

Lecz kiedy czas do ciebie⁵⁰, trudno, Pawle, wiedzieć; 

O którym jeśli jeszcze i dziś się nie dowiem, 

Com miał rzec: „pomagabóg”, toć „bógżegnaj” powiem. 

Do Pawła

Pawle, nie bądź tak wielkim panem do swej śmierci, 

Byś mię kiedy znać nie miał, choć w tej niskiej sierci, 

Bom ja tobie rad służył jeszcze w stanie mniejszym. 

A choć to śmieszno będzie tym ludziom dworniejszym, 

Ja szczęście tak szacuję, że ućciwym cnotom 

Czynię cześć więtszą niżli bogatym klinotom. 

A czemu? Bo pieniędzy i źli dostawają, 

A z cnotą sami tylko dobrzy spółek mają. 

A jeślibyśmy kłaniać pieniądzom się mieli, 

Pewnie by tego po nas i Żydowie chcieli. 

Do poetów

Jako Chiron, ze dwojej natury złożony, 

Wzgórę człowiek, a na dół koń nieobjeżdżony, 

Rad był, kiedy przyjmował do swej leśnej szopy 

Nauczonego syna pięknej Kalijopy⁵¹, 

Naonczas gdy do Kolchów rycerze wybrani 

Pławili się przez morze po kożuch barani: 

Równiem wam i ja tak rad, zacni poetowie⁵²! 

A jeśli u Chirona cni bohatyrowie 

Przyjmowali za wdzięczne wieczerzą ubogą, 

Bo tam wszytka cześć była mleko z świnią nogą: 

Nie gardźcie i wy tym, co dom ubogi niesie, 

Bo jako Chiron takżeć i ja mieszkam w lesie. 

Będzie ser, będzie szołdra, będą wonne śliwy; 

Każecie li też zagrać, i na tom ja chciwy. 

Owa prosto będziecie ze mnie mieć Chirona, 

Tylko że ja nie włóczę za sobą ogona. 

Do Pryszki⁵³

Długo się w wannie parzysz, Pryszko pochodzona. 

Czy chcesz jako Pelijas⁵⁴ odmłodnąć warzona? 

Do Reiny⁵⁵

Królewno moja (wszak cię też tak zową), 

Iż się nie mogę zobopólną mową 

Umawiać z tobą, rad i nierad muszę 

Zlecić to pismu, a tym cieszyć duszę 

Swą jakokolwiek, tusząc jednak sobie, 

Że ta moja chuć będzie wdzięczna tobie. 

Szczęśliwa karto — ciebie ona swymi 

Piastować będzie rękoma ślicznymi, 

Ciebie obejźrzy wdzięcznym okiem swoim; 

A ocz podobno próżno drudzy stoim, 

Ty tak możesz być szczęsna, że cię swymi 

Wdzięcznie całuje usty różanymi. 

Gdzież to człowiek mógł naleźć jakie czary, 

Żeby się umiał przewirzgnąć⁵⁶ w swe dary? 

Do sąsiada

Rozśmiej się, dobry sąsiedzie! 

Lisowaty przy biesiedzie 

Pił z kusza prawie sporego, 

Tak iż tylko brodę z niego 

Widać było krokosową. 

Wyrwał się ktoś z prędką mową: 

„Towarzysze! Kto to naszę 

Lisem obramował czaszę?” 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Do Stanisława

Kto pija do północy, bracie Stanisławie, 

Jeśli jest czas do niego⁵⁷, może się nieprawie 

Człowiek pytać; boby on swój wczas⁵⁸ umiłował, 

Pewnie by się raniej kładł ani tak wiłował⁵⁹. 

Do Stanisława Wapowskiego⁶⁰

Nie przez pochlebstwo ani złote dary, 

Jako te lata zwykły teraźniejsze, 

Ale przez cnotę na mieśce ważniejsze, 

Godzisz, Wapowski, jako zwyczaj stary. 

Szczęśliwe czasy, kiedy giermak szary⁶¹ 

Był tak poćciwy jako ty⁶² dzisiejsze 

Jedwabne bramy⁶³ co raz kosztowniejsze; 

Wprawdzieć nie było kosztu na maszkary⁶⁴, 

Ale był zawżdy koń na staniu⁶⁵ rzeźwi, 

Drzewo, tarcz pewna i pancerz na ścienie, 

Szabla przy boku, sam pachołek trzeźwi. 

Nie szukał pierza, wyspał się na sienie, 

A bił się dobrze. Bodaj tak uboga 

Dziś Polska była i poganom sroga! 

Do starosty

Strzeżesz się moich fraszek, mój dobry starosta, 

A ja tobie zaś na to tak powiadam sprosta: 

Kto w mych fraszkach, już może nie zaźrzeć by kąska 

Biskupom, którzy stoją u świętego Frącka⁶⁶. 

Do starosty muszyńskiego⁶⁷

O starosta na Muszynie⁶⁸, 

Ty się znasz dobrze na winie; 

Znasz i masz, bo tylko z góry 

Spuściwszy wóz, aliż Uhry⁶⁹ 

Okaż swój smak staradawny, 

Starosto muszyński sławny, 

A niech go ja też skosztuję, 

Boć i ja smak w beczce czuję! 

A nie żal mi, żem poetą; 

Jest coś umieć alfę z betą⁷⁰ 

Tym ludziom ty, Stanisławie, 

Chcesz li się zachować prawie⁷¹, 

Nie szafirem, nie rubinem, 

Ale je ćci dobrym winem; 

A stąd to będziesz miał w zysku, 

Że coś dziś obłoków blisku, 

To cię pijanymi rymy 

Aż do nieba wprowadzimy. 

Do Wacława Ostroroga⁷²

Próżno przeć: upiłem się; winem czy-li rymy? 

Jeśli winem, subtelne tego wina dymy. 

Wiesz, co mi się teraz zda, Wacławie cnotliwy? 

Zda mi się, że maluję swój obraz właściwy, 

Który między biskupy zawieszę zacnymi, 

Nie wsiami światu znaczny, ale rymy swymi. 

Wszyscy pijani, widzę, a pijan-em i ja. 

Kto szczęściem, a ja winem. Odpuść, Adrastyja!⁷³ 

Do wojewody

Zamieszkałem do stołu twego, wojewoda, 

Z czego zarazem dwoja potkała mię szkoda: 

Jedna, iżem doma jadł; druga, że się boję, 

Byś nie rzekł, żem wzgardził chęć i wieczerzą twoję. 

Do Zofijej

Nie tyś to, o Zofija, nie ty na mą wiarę, 

Której ja przed siedmią lat pomnie w sercu miarę! 

Ono była nadobna, ono wdzięczna była; 

A wszytko jej przystało, cokolwiek czyniła. 

Jej żart każdy był trefny, a gdy co kazała, 

Zawżdy wielką powolność po każdym poznała. 

Ciebie nie wiem, jako zwać: co poczniesz, nie g’rzeczy, 

Postawa szalonego, głos ledwe człowieczy; 

Żartom nikt się nie śmieje, na gniew nic nie dbają, 

A jeśli słowo rzeczesz, jeszczeć i nałają. 

Na koniec krom imienia nie masz nic dawnego; 

Bierzmuj się⁷⁴, proście⁷⁵, prze Bóg, a zbądź już i tego! 

O lata zazdrościwe, wszytko precz niesiecie; 

Zofija nie Zofiją, kiedy wy przypniecie. 

Epitafium Erazmowi Kroczewskiemu kuchmistrzowi⁷⁶

Ten proporzec⁷⁷ nad zimnym grobem zawieszony 

Świadczy, że tu Kroczewski leży pogrzebiony, 

Nagle zmarły. Dla Boga! Co tu mieć na pieczy? 

Na słabej nici wiszą wszytki ludzkie rzeczy. 

Epitafium Grzegorzowi Podlodowskiemu, staroście radomskiemu⁷⁸

By wedla cnót i godności 

Grzebiono umarłych kości, 

Przyszłoby dziś leżeć tobie 

W złotym, Podlodowski, grobie. 

Teraz cię licha mogiła 

Znacznego męża przykryła, 

Ale sława sięga nieba; 

Nie z grobu cię sądzić trzeba. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Epitafium Jóstowi Glacowi⁷⁹

Jóst Glac tu leży, szafarz wierny panu swemu, 

Królowi na północy niezwyciężonemu. 

Teraz ma liczbę czynić⁸⁰ przed panem groźniejszym, 

Gdzie każdy winien, by też był naniewinniejszym: 

Pokryj swym miłosierdziem, Panie, nasze złości, 

Bośmy zginęli według Twej sprawiedliwości. 

Gadka

Jest źwierzę o jednym oku⁸¹, 

Które zawżdy stoi w kroku; 

Ślepym bełtem w nie strzelają⁸², 

A na oko ugadzają. 

Głos jego by piorunowy, 

A zalot nieprawie zdrowy. 

Małemu wielkiej nadzieje Radziwiłłowi⁸³

Tak róść⁸⁴, mały Michniku, jakobyś mógł sławnych 

Przodków swych doróść, onych Radziwiłłów dawnych; 

Abyś nie tylko imię i bogate włości 

Brał od nich, lecz dziedziczył w męstwie i w dzielności. 

A to wszytko zaś podał potomkowi swemu, 

Co weźmiesz od rodziców, a on zaś drugiemu; 

Abyś u swych był wdzięcznym i miłym w pokoju, 

A pohańcom zaś srogi i straszliwy w boju. 

Tak róść, piękny Michniku, jakobyś pospieszył 

Wiekiem, a oczy jeszcze dziadowskie⁸⁵ nacieszył 

Siedząc na dzielnym koniu i łukiem władając 

Albo kopiją gładką w pierścień ugadzając⁸⁶ 

A potym i prędkiego strzelca Tatarzyna, 

Co mężnym Radziwiłłom twoim nie nowina. 

Taki wiek, o ludzkiego żywota szafarki, 

Temu dziecięciu przędźcie, sprzyjaźliwe Parki!⁸⁷ 

Marcinowa powieść

Ba, jeszcze raz, Marcinie! — Więc powiem, tak było: 

Kilka osób na jednę salę się złożyło. 

Każdy z żoną. Wieczerzą potym odprawiwszy 

Szli spać. Ledwie się składli, kiedy co waśniwszy 

Na drugie tak zawoła: „Panowie, czas wsiadać!” 

A ci też (ale o tym nie trzeba powiadać). 

Po małej chwili zasię tenże się ozowie, 

Co i pierwej straż trzymał: „Czas wsiadać, panowie!” 

A panowie do siodeł. Ujechawszy milę, 

Posłuchali onego: „Postój koniom chwilę!” 

A jeden zatym usnął. On znowu: „Panowie, Czas wsiadać!” 

Wszyscy inszy stali przedsię w słowie, 

A tego żona budzi: „Miły, nie słyszycie? 

Już tam drudzy wsiadają, wierę, rychło spicie!” 

A ten chrapi, choć nie spi. „Miły, ba, słuchajcie, 

Już tam drudzy wsiadają.” „Ej, jużże wsiadajcie, 

Aż was diabli pobiorą!” Ali drudzy: „Szkoda 

Odjeżdżać towarzysza; wielka rzecz przygoda! 

Pomóżmy mu w złym razie, a załóżmy swoje.” 

„Diabeł cię niechaj prosi, niech już ciągną moje.” 

„Miła, ty się nie przeciw! pokarmiwszy koni, 

A jutro rano wstawszy, będziem tam, gdzie oni.” 

Modlitwa o deszcz

Wszego dobrego Dawca i Szafarzu wieczny, 

Tobie ziemia, spalona przez ogień słoneczny, 

Modli się dżdża i smętne zioła pochylone, 

I nadzieja oraczów, zboża upragnione. 

Ściśni wilgotne chmury świętą ręką swoją, 

A ony suchą ziemię i drzewa napoją 

Ogniem zjęte; o, który z suchej skały zdroje 

Niesłychane pobudzasz, okaż dary swoje! 

Ty nocną rossę⁸⁸ spuszczasz, Ty dostatkiem hojnym 

Żywej wody dodawasz rzekom niespokojnym. 

Ty przepaści nasycasz i łakome morze, 

Stąd gwiazdy żywność mają i ogniste zorze. 

Kiedy Ty chcesz, wszytek świat powodzią zatonie, 

A kiedy chcesz, od ognia jako pióro wspłonie. 

Na dom w Czarnolesie

Panie, to moja praca, a zdarzenie Twoje; 

Raczyż błogosławieństwo dać do końca swoje! 

Inszy niechaj pałace marmurowe⁸⁹ mają 

I szczerym złotogłowem ściany obijają, 

Ja, Panie, niechaj mieszkam w tym gniaździe ojczystym, 

A Ty mię zdrowiem opatrz i sumnieniem czystym, 

Pożywieniem ućciwym, ludzką życzliwością, 

Obyczajmi znośnymi, nieprzykrą starością. 

Nagrobek dwiema braciej⁹⁰

Tu Jadam i Mikołaj, dwa bracia rodzeni 

Czerni, w jednymże grobie leżą położeni. 

Ten na wojnie gardło dał, ów zginął w pokoju: 

Nie masz przymierza z śmiercią, zawżdy my z nią w boju. 

Nagrobek Gąsce

Już nam, Gąska niebożę, nie będziesz błaznował, 

Już „Pod Operyjaszem”⁹¹ nie będziesz harcował 

Ani glótów⁹² z rękawa sypał na chłopięta, 

Kiedy cię więc opadną jakoby szczenięta. 

Jużeś leciał za morze, Gąsko, jużeś w dole⁹³ 

A czarnej Persefonie szpaczkujesz przy stole, 

A duszyce się śmieją, że ten, co by g’rzeczy 

Słowa wyrzec nie umie, nowy cień człowieczy. 

Więc my też, pamiętając na jego zabawki, 

Nowej mu nie żałujmy usypać rękawki⁹⁴! 

Nad nią miasto proporca suknią szachowaną⁹⁵ 

Zawieśmy, a na grobie gęś twardo kowaną⁹⁶, 

A to, żeby mógł każdy, kto tędy pobieży, 

Domyślić się zarazem, że tu Gąska leży. 

Temuż⁹⁷

Ośmdziesiąt lat (a to jest prawy wiek człowieczy) 

Czekała śmierć, żeby był Gąska mówił g’rzeczy; 

Nie mogła się doczekać, błaznem go tak wzięła 

I tąż drogą, gdzie mądre zajmuje, pojęła. 

Gąska, błaznuj ty przedsię; imię twe nie zginie, 

Póki dzika i swojska gęś na świecie słynie. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Nagrobek Hannie Spinkowej od męża⁹⁸

Jeśli człowiek po śmierci słyszy albo czuje, 

Hanno, o Hanno moja, twój cię mąż mianuje. 

Pókiś na świecie była, pókiś używała 

Wdzięcznych darów niebieskich, mam za to, żeś znała 

Moję uprzejmość i chęć szczerą przeciw sobie; 

Teraz, kiedyś w tym zimnym położona grobie, 

Czym cię inszym mam ućcić — jeno płaczem swoim, 

Który-m ja wieczny winien wielkim cnotom twoim. 

Nagrobek jej M. P. wojewodzinej lubelskiej⁹⁹

Tu różą, tu fijołki, tu mieccie¹⁰⁰ leliją! 

Ten marmur¹⁰¹ świętobliwy zamyka Zofiją, 

Zofiją Bonarównę, której żywot święty 

Godzien, aby wszem paniom za przykład był wzięty. 

Drugi¹⁰²

Mężu mój, o mój mężu, śmierć nielutościwa 

Mnie smutną z tobą dzieli, a pod ziemię wzywa, 

Do niskiej Prozerpiny ciemnego pokoja. 

Bóg cię żegnaj, ja żywa i umarła twoja! 

Nagrobek koniowi

Tym cię marmurem¹⁰³ ućcił twój pan żałościwy 

Pomniąc na twoję dzielność, Glinko białogrzywy! 

A tyś był dobrze godzien, nie podlegwszy skazie, 

Świecić na wielkim niebie przy lotnym Pegazie¹⁰⁴. 

Ach, niebożę, toś ty mógł z wiatry w zawód biegać, 

A nie mogłeś nieszczęsnej śmierci się wybiegać! 

Nagrobek kotowi

Pókiś ty, bury kocie, na myszach przestawał, 

A w insześ się myślistwo z jastrząby¹⁰⁵ nie wdawał, 

Byłeś w łasce u ludzi i głaskanoć skórę, 

A tyś mrucząc podnosił twardy ogon wzgórę. 

Teraz, jakoś ku myszom chciał mieć i półmiski¹⁰⁶, 

I łaziłeś po ptaki w gołębiniec bliski, 

Dałeś gardło, niebożę, i wisisz na dębie; 

A twej śmierci i myszy rady, i gołębie. 

Nagrobek Piotrowi

Pamięć myślistwa twego, Pietrze ucieszony, 

Stoję tu, słup kamienny, twardo usadzony. 

Przy grobie masz naczynie wszytko postawione: 

Koń, strzały, psy, potyczy, sieci rozciągnione. 

Wszytko, biada mnie, kamień; a zwierz tuż bezpieczny 

Ociera się mimo cię, a ty sen spisz wieczny. 

Nagrobek Rózynie

Tu syta wieku leży Rózyna; 

Lecz tylko wieku, ale nie wina, 

Nie stoi o mszą ani o dzwony, 

Wolałaby dzban piwa zielony. 

Nagrobek Stanisławowi Strusowi¹⁰⁷

Nie nowina to Strusom na wszelaką trwogę 

Ciały swymi zawalać złym pohańcom drogę; 

Tak dziad zginął, tak ociec, tak moi stryjowie; 

Tenże upad i mojej naznaczon był głowie, 

Bom legł we krwi pogańskiej, a kto mię żałuje, 

Znać, że nie wie, jako śmierć ućciwa smakuje. 

Stanisław Struś tu leżę; nie wchodź, poganinie! 

Sprawiedliwa waśń i po śmierci nie ominie. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Na heretyki

Po co wy, heretycy, w kościele bywacie, 

Kiedy ceremonije za śmiech sobie macie? 

Jeśli zła w oczu waszych msza i procesyja, 

Aza lepsze łakomstwo i ta ambicyja? 

Wyjmi, niebożę, bierzmo pierwej z oka swego, 

A potym ździebłka sięgaj w oczach u drugiego¹⁰⁸! 

Chwalisz, jako w twym zborze dobrze nauczają, 

A przedsię tam się ciśniesz, kędy rozdawają¹⁰⁹. 

A jeśli jeszcze z niczym odjedziesz do żony, 

Jakobyś wodę święcił albo też krzcił dzwony¹¹⁰. 

Na lipę

Przypatrz się, gościu, jako on list mój zielony 

Prędko uwiądł, a już mię przejźrzeć z każdej strony. 

Co, mnimasz, tej przygody nagłej za przyczyna? 

Ani to mrozów, ani wiatrów srogich wina, 

Lecz mię złego poety wirsze zaleciały, 

Tak iż mi tylko prze smród włosy spaść musiały. 

Na lipę

Uczony gościu! Jeśli sprawą mego cienia 

Uchodzisz gorącego letnich dni promienia, 

Jeślić lutnia na łonie i dzban w zimnej wodzie 

Tym wdzięczniejszy, że siedzisz i sam przy nim w chłodzie: 

Ani mię za to winem, ani pój oliwą, 

Bujne drzewa nalepiej dżdżem niebieskim żywą; 

Ale mię raczej daruj rymem pochwalonym, 

Co by zazdrość uczynić mógł nie tylko płonym, 

Ale i płodnym drzewom; a nie mów: „Co lipie 

Do wirszów?” — skaczą lasy, gdy Orfeus¹¹¹ skrzypie. 

Na słup kamienny

Jest coś na świecie (kto chce pilno wejźrzeć w rzeczy), 

Z czego się dowcip wypleść nie może człowieczy¹¹². 

Co rozumowi barziej, proszę cię, przystało, 

Jeno żeby się złym źle, dobrym dobrze działo? 

W czym tak częsta omyłka, że ten to sąd boży 

Niejednemu sumnienie i serce zatrwoży. 

Przedsię żyjmy pobożnie g’woli samej cnocie, 

Której cena jednaż jest w szczęściu i w kłopocie. 

Na śklenicę

Służyłam wojewodom krakowskim przed laty, 

Zdobiąc krasną urodą swą ich stół bogaty. 

Teraz czas przyniósł, żem jest Głoskowskiemu¹¹³ dana; 

Nie mogłam mieć lepszego po swym piecu pana. 

Na zdrowie

Ślachetne zdrowie, 

Nikt się nie dowie, 

Jako smakujesz, 

Aż się zepsujesz. 

Tam człowiek prawie 

Widzi na jawie 

I sam to powie, 

Że nic nad zdrowie 

Ani lepszego, 

Ani droższego; 

Bo dobre mienie, 

Perły, kamienie, 

Także wiek młody 

I dar urody, 

Mieśca wysokie, 

Władze szerokie Dobre są, ale — 

Gdy zdrowie w cale¹¹⁴. 

Gdzie nie masz siły, 

I świat niemiły. 

Klinocie drogi, 

Mój dom ubogi 

Oddany tobie 

Ulubuj sobie! 

O błaźnie

Płeszki (błazen powiada), to mię podnosicie, 

Ale ja świecę zgaszę, że mię nie ujźrzycie. 

O duszy

Powiem, chocia nie g’rzeczy¹¹⁵ zda się rozumowi, 

Trudno wytrwać o jednej duszy człowiekowi: 

Bo jedna ma być w ciele, a druga w kalecie¹¹⁶ — 

Krom tej trudno, krom owej źle żyć, jako wiecie. 

O flisie

Ze Gdańska flis wędrując, gdy sobie nadchodził, 

Stąpił we wsi do karczmy, aby się ochłodził. 

Ale miasto ochłody jeszcze się zapalił, 

Bo mu Kupido młodą gospodynią schwalił. 

Więc każe piwa nosić, a gospodarz baczy, 

Że mu do żony z wiosłem flis przymierzać raczy. 

Da pokój: za gościów grosz miło mu się napić, 

Nie każe się do łoża gospodyniej kwapić. 

Flis ma swą rzecz na pieczy, a gospodarz nie mniej. 

Słuchajcież, kto tu sztukę wyprawi foremniej. 

Kiedy gospodarz nie mógł już przesiedzieć flisa: 

„Nie tu — pry — łgać”; wzniózwszy gzła nakrył dłonią cisa. 

Usnął ściany się wsparwszy. Flis ku paniej godzi. 

Onej też nie od tego, ręka tylko szkodzi. 

„Namniejsza to” — rzecze flis; także między spary 

W grosz ugodził dobywszy krzoski z szarawary. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

O fraszkach

Fraszki tu niepoważne z statkiem się zmieszały; 

Komu by drugie rzeczy więc nie smakowały, 

Wziąwszy swą część, ostatek drugim niech podawa; 

Ty to wolisz, a ów zaś przy owym zostawa. 

A ja, jako bogaty kupiec w sklepie wielkim, 

Rozkładam swe towary cudzoziemcom wszelkim: 

Tu bisior, tu koftery, tu włoskie zaponki, 

Sam dalej półhatłasie i czarne pierścionki. 

O Hektorze¹¹⁷

Hektor dał miecz Ajaksowi, 

Ajaks dał pas Hektorowi — 

Hektor pasem uwiązany, 

Bystrymi końmi targany; 

Ajaks także, popędliwy, 

Wraził w się miecz nieszczęśliwy. 

Tak między nieprzyjacioły 

Upad niesie i dar goły. 

O kapłanie

Prawo jest, aby kapłan nie mógł pojąć żony; 

Tenże nie ma być w żadnym członku uszczerbiony. 

Jeśli nie miał mieć żony, moglić go zostawić 

Przy uszu, ale jajec lepiej było zbawić. 

O kołnierzu

Poradźmy się rady czyjej: 

Kołnierz li to u delijej 

Czy delija¹¹⁸ u kołnierza 

Na grzbiecie cnego rycerza? 

O koźle

Miłośnicy mądrości¹¹⁹ tak nam powiedają, 

Że niemowne zwierzęta rozumu nie mają, 

Lecz kozieł taką sztukę niedawno wyprawił, 

Że na wszystek świat znacznie rozum swój objawił. 

Zjadł piskorza żywego; piskorz niecierpliwy 

Strawienia nie czekając przepadł przezeń żywy. 

Kozieł go w rzyć drugi raz; on drugi raz z rzyci, 

By z Labiryntu Tezeus po świadomej nici. 

Koźle, prędko wżdy trawisz; znowu z nim do saku, 

Piskorz też dawnej ścieżki nie uchybił znaku. 

Myśli kozieł, co czynić? Broda doktorowska, 

Przypatrzże się, jeśli też i rada żakowska? 

Piskorza połknął, a rzyć przycisnął do ściany 

I tak gońca poimał trzykroć przejechany. 

O łaziebnikach

Łaziebnicy a kurwy jednym kształtem żyją, 

W tejże wannie i złego, i dobrego myją. 

O Marku

Płacze Marek nie przeto, że świat zostawuje, 

Ale że dzwonnikowi grosz jeden gotuje; 

A żeby jednym kosztem odprawić co więcej, 

Kazał synowi umrzeć po sobie co pręcej. 

O mądrości

Nie to mądrość mądrym być albo wielkość świata 

Rozumem chcieć ogarnąć: krótkie ludzkie lata; 

Gonić w nich wielkie rzeczy, a dać gotowemu 

Upływać, podobno to barzo szalonemu. 

O Mikoszu¹²⁰

Mikosz kota przeciągnął, Jan się rzezał w koszu¹²¹; 

I rzecze ten pośledni: „Powiedz mi, Mikoszu, 

Wonczas gdyś kota ciągnął abo snać kot ciebie, 

Gdzieś był stryczków tak prędko dostał ku potrzebie?” 

Mikosz na to: „Dadzą mnie powrozów, gdy proszę, 

Bo, pięknie wysuszywszy, cało je odnoszę; 

Lecz ty, bracie, inaczej z ludźmi się sprawujesz, 

Pożyczywszy porzeżesz wszytko i popsujesz.” 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

O miłości

Głód a praca miłość kazi, 

A ostatek czas wyrazi; 

Komu to więc nie pomoże, 

Do powroza mieć się może. 

O tejże¹²²

Jako ogień a woda różno siebie chodzą, 

Tak miłość a powaga nigdy się nie zgodzą. 

Dobrze by się nie kłaniać nieprzyjacielowi, 

Ale tym sakiem Miłość już o płatne łowi¹²³. 

A im się kto chce mężniej popisać w tej mierze, 

Tym więcej śmiechu na się i błazeństwa bierze. 

A przedsię abo musim porzucić ten statek, 

Abo nam (to rzecz pewna) szaleć na ostatek. 

Telefów rozum¹²⁴ chwalę i przy tym zostanę, 

Bo ten, czym był postrzelon, tymże goił ranę. 

O miłości

Ma już pokój Prometeus¹²⁵, lecz ja miasto niego 

Jestem przybit na rogu Kaukazu śnieżnego. 

Mnie orlica serce żrze, które na swe męki 

Odrasta i żywi zwierz łakomy przezdzięki. 

Ma pokój Andromeda¹²⁶, lecz ja, przykowany 

Do skały, prze cudzy grzech podejmuję rany. 

Do mnie płynie wieloryb rozdarwszy paszczekę. 

Gdzie ja mam rady szukać? Gdzie się ja uciekę? 

Ratuj, mężny Herkules, ratuj, Perseu sławny, 

A odnów (jedno by w czas) na mnie przykład dawny! 

O Necie

Harda Neta, iż gładkość swą do siebie czuje, 

Więc kiedy ją pozdrowię, ani podziękuje, 

A zawieszę li wieniec u niej przede drzwiami, 

Wdepce go zawżdy w ziemię hardymi nogami. 

O zmarski, o starości, bywajcie co pręcej! 

Owa wasze namowy będą ważyć więcej. 

O swych rymiech

Ja inaczej nie piszę, jeno jako żyję; 

Pijane moje rymy, bo i sam rad piję, 

Nie mierzi mię biesiada, nie mierżą mię żarty, 

Podczas i czepiec; więc też pełne tego karty. 

Co po sykofancyjej¹²⁷? — Chcesz mię miary w życiu 

Nauczyć, a sam, księże, nosisz diabła w kryciu. 

Z Anakreonta

Nie dbałem nigdy o złoto, 

Alem tylko prosił o to, 

Aby kufel stał przede mną, 

A przyjaciel pijał ze mną, 

A tymczasem robotnicy 

Pieczą mieli o winnicy. 

To wszytko moje staranie, 

To skarb, złoto i zebranie. 

Ani dbam o kasztelana, 

Trzymając się mocno dzbana. 

Z Anakreonta

Skoro w rękę wezmę czaszę, 

Wnet ze łba troski wystraszę; 

Więc iż mnimam, że mam wiele, 

Stąd mi łacno o wesele. 

Wieniec musi być na głowie, 

A fraszka wszyscy panowie. 

Kto się chce bić, obuj zbroję, 

Ja przy kuflu przedsię stoję, 

Bo tak mnimam, iż upitym 

Lepiej leżeć niż zabitym. 

Z greckiego

Samy do swej obory woły rozpuszczone 

Przybiegły z gór, gwałtownym deszczem umoczone, 

A ubogi Tirimach pod wysokim dębem 

Spi wieczny sen, piorunem uśpiony trozębem. 

Przypisy:

1. Żartobliwy ton każe przypuszczać, iż adresatem wierszyka jest Jakub Montanus (por. przyp. do fr. II 49). [przypis redakcyjny]

2. nie chcesz — u Kochanowskiego według dawnej ortografii: „niechcesz” [przypis edytorski]

3. twarszy — twardszy. [przypis edytorski]

4. mieścy — miejscami, tu i ówdzie. [przypis edytorski]

5. list — tu: liść. [przypis edytorski]

6. w dziwny Labirynt — fraszki przyrównane są tu do labiryntu. [przypis redakcyjny]

7. Aryjadna — córka króla Krety Minosa, zakochana w Tezeuszu, dała mu kłębek nici, dzięki któremu młodzieniec zabiwszy potwora Minotaura (u Kochanowskiego: „chłopobyka”), wydostał się z labiryntu. [przypis redakcyjny]

8. sam cieśla — budowniczy labiryntu, Dedal, który wraz z synem Ikarem uciekał z Krety na skrzydłach sporządzonych z piór i wosku. [przypis redakcyjny]

9. Dydona — założycielka i królowa Kartaginy; na wybrzeże Afryki uciekła z rodzinnego Tyru, gdy jej brat Pigmalion zabił jej męża Acharbasa; po pewnym czasie chciał ją zmusić do małżeństwa (pod groźbą wojny) barbarzyński władca Jarbas (tu:„Ijarba srogi”); postawiona wobec takiego wyboru Dydona, popełniła samobójstwo. Z Eneaszem powiązał losy Dydony Wergiliusz (Maro). [przypis edytorski]

10. Fraszka autobiograficzna powstała ok. r. 1573, w pierwszych latach pobytu w Czarnym Lesie. [przypis redakcyjny]

11. odziane lasy — pokryte lasami (Góry Świętokrzyskie) lub może: lasy piękne (liściaste). [przypis redakcyjny]

12. na statek człowiek mało dbały — mało stateczny (w dzieciństwie i młodości). [przypis redakcyjny]

13. Sybilline lochy — groty pod Neapolem. [przypis redakcyjny]

14. przypasany do miecza rycerz — Kochanowski brał udział w wyprawie inflanckiej z r. 1568 (por. Pieśni, I 13); tutaj powtarza żart Cycerona o wojowniku małego wzrostu. [przypis redakcyjny]

15. cichy Ksiądz w Kapitule — proboszcz poznański mający prawo zasiadać w radzie biskupiej. [przypis redakcyjny]

16. dwojaki płat — szkaplerz zakonny: część habitu zbliżona krojem do ornatu; tylko że nie z mnichy w szarej kapicy a z dwojakim płatem — zagadkowa wzmianka o zabiegach o jakieś opactwo. Próbę rozwiązania zagadki podjął Julian Krzyżanowski w studium O paru fraszkach Kochanowskiego („Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 1964). Usiłował tam wyjaśnić, iż poeta zabiegał o godność komendatariusza, tj. przełożonego zakonu Bożogrobców w Miechowie, inaczej opata, że jednak starania te z powodu śmierci Zygmunta Augusta do skutku nie doszły. Klucza do rozwiązania zagadki dostarcza list Kochanowskiego do Stanisława Fogelwedera (t. II, s. 288). [przypis redakcyjny]

17. czemu nic — czemu nie. [przypis redakcyjny]

18. Proteus — bóg mórz południowych, wieszczek. Pasł on Neptunowi stada cieląt (według innych wersji fok). Miał dar przemieniania się w różne postaci, zwierzęta i przedmioty. [przypis redakcyjny]

19. Adam Konarski (zm. 1574) — biskup, humanista, wielokrotnie posłował do różnych krajów w misjach dyplomatycznych. W r. 1573 był członkiem poselstwa, które towarzyszyło Walezemu z Francji do Polski. [przypis redakcyjny]

20. Aluzja do legendy o pochodzeniu klejnotu, tj. herbu Habdank, związanej z posłowaniem Jana z Góry od Bolesława Krzywoustego do cesarza Henryka V. Gdy cesarz przechwalał się swymi skarbami, Jan wrzucił do nich własny pierścień mówiąc, że Polacy ufają żelazu. Z odpowiedzi cesarza: „Hab Dank — dziękuję” wywodzono nazwę herbu. [przypis redakcyjny]

21. pod zimne Tryjony — do kraju północnego. [przypis redakcyjny]

22. łzy krokodylowe — przysłowiowe łzy fałszywego współczucia. [przypis redakcyjny]

23. wrzód... szkodliwy — cierpienie. [przypis redakcyjny]

24. podwika (starop.) — dziewczyna, panna. [przypis edytorski]

25. lice (a. lico) — twarz. [przypis edytorski]

26. obiad nie chciał pojąć żony — obiad nie chciał połączyć się z wieczerzą. [przypis redakcyjny]

27. mimo libraryją — koło księgarni. [przypis redakcyjny]

28. Lubimir — Kochanowski nazywa tchórza ironicznie Lubimirem, tj. miłośnikiem miru (pokoju). [przypis redakcyjny]

29. Bitwa u Huły — zapewne pieśń o bitwie nad Ułą (1564), gdzie Mikołaj Radziwiłł rozbił wojsko moskiewskie. [przypis redakcyjny]

30. Łaski (trzy Gracje) były służebnicami Wenus i Apollina. [przypis redakcyjny]

31. różą oboje — białą i czerwoną. [przypis redakcyjny]

32. kasztelan — Mikołaj Firlej mianowany został kasztelanem wiślickim na sejmie Unii Lubelskiej (1569 r.). [przypis redakcyjny]

33. Mikołaj Wolski (1550–1630) — miecznik koronny, a za Zygmunta III marszałek wielki, miłośnik sztuki i literatury, po którym zachował się w Bibliotece Jagiellońskiej duży zbiór książek hiszpańskich, podróżował wiele po Europie, zwłaszcza w młodości. Odbywał poselstwo m.in. do papieża Klemensa VIII. [przypis redakcyjny]

34. Symplegady — mityczne ruchome skały, miażdżące przepływający między nimi statek. [przypis edytorski]

35. korab — statek. [przypis edytorski]

36. od umarzłego morza... do brzegu murzyńskiej granice — od bieguna do równika. [przypis redakcyjny]

37. Według jednego z mniej znanych podań greckich, Orfeusz zginął od pioruna za zdradzenie tajemnicy bogów. [przypis redakcyjny]

38. ono jabłko... pierzchliwej Atalanty — Atalanta, słynna z piękności córka króla Scyru. Warunkiem otrzymania jej ręki była wygrana w wyścigach z nią w biegu. Udało się to Hippomenesowi, który ścigając się z królewną rzucał po drodze otrzymane od Wenus złote jabłka, a Atalanta zatrzymywała się, aby je podnosić. [przypis redakcyjny]

39. taśma szczęśliwa — przepaska Wenery rozbudzająca miłość. [przypis redakcyjny]

40. do zimnej wody — do samobójstwa. [przypis redakcyjny]

41. marmurowy — u Kochanowskiego zgodnie z dawną ortografią jest: „marmórowy”. [przypis edytorski]

42. zewłoki poimania swego — zwłoki swego niewolnika. [przypis redakcyjny]

43. Facelet (a. falcelit) — chusteczka, chusteczka do nosa. [przypis edytorski]

44. z uszyma puść do domu... — staropolskie przysłowie: „Ze złego targu — z uszyma do domu” o znaczeniu: z awantury (bójki) wyjść możliwie cało. [przypis redakcyjny]

45. skrzydlatych Miłości — Amorków. [przypis redakcyjny]

46. wóz... białym łabęciom zwierzony — Wenus wyobrażano na wozie zaprzężonym w gołębie lub łabędzie. [przypis redakcyjny]

47. służywa (starop. liczba podwójna) — (niechaj ci) służymy. [przypis edytorski]

48. Pokryłeś dudki — ukryłeś pieniądze. [przypis edytorski]

49. płaci kryć — czy opłaca się ukrywać. [przypis edytorski]

50. Lecz kiedy czas do ciebie — czy pora dla ciebie dogodna. [przypis redakcyjny]

51. syna pięknej Kalijopy — Orfeusza, który brał udział w wyprawie argonautów do Kolchidy po złote runo, „po kożuch barani”. [przypis redakcyjny]

52. zacni poetowie — przypuszczać można, że chodzi tu o przyjaciół dworzan, wspomnianych we Fraszkach: Górnickiego, Trzecieskiego, Rojzjusza, Porębskiego, którzy odwiedzali Kochanowskiego w Czarnym Lesie. [przypis redakcyjny]

53. Pryszko — imię utworzone może od łac. prisca (stara, dawna). [przypis redakcyjny]

54. Pelijas (właśc. Pelias) — król Jolkos w Tesalii. Zabiły go własne córki zwiedzione przez Medeę, która dała im zioła mające jakoby po wygotowaniu w nich ciała Peliasa przywrócić mu młodość. [przypis redakcyjny]

55. Reina (z łac. regina) — królowa. [przypis redakcyjny]

56. przewirzgnąć — przedzieżgnąć, przemienić. [przypis edytorski]

57. Jeśli jest czas do niego — czy w porę właściwą. [przypis redakcyjny]

58. wczas — wypoczynek. [przypis edytorski]

59. wiłować — zachowywać nieodpowiedzialnie, oddawać się szaleństwom (od: wiła: żartowniś, błazen, a nawet: szalony). [przypis edytorski]

60. Stanisław Wapowski (zm. ok. 1564) — podkomorzy sanocki, dworzanin i dyplomata. [przypis redakcyjny]

61. giermak szary — zwykły strój szlachecki. [przypis redakcyjny]

62. ty — tu: te (dzisiejsze). [przypis edytorski]

63. Jedwabne bramy — wystawną odzież bramowano jedwabiem lub futrem. [przypis redakcyjny]

64. maszkary — tu: strojne przebrania. [przypis redakcyjny]

65. na staniu — w stajni. [przypis redakcyjny]

66. Biskupom... u świętego Frącka — biskupom krakowskim, których portrety wiszą w krużgankach kościoła Franciszka. [przypis redakcyjny]

67. Adresatem fraszki był zapewne Stanisław Kempiński, starosta muszyński w latach 1579–1589. [przypis redakcyjny]

68. na Muszynie — Muszyna leży pod Nowym Sączem na ważnym szlaku handlowym wiodącym na Węgry. [przypis redakcyjny]

69. Uhry (z czes.) — Węgry. [przypis redakcyjny]

70. umieć alfę z betą — być uczonym; znać język grecki. [przypis redakcyjny]

71. się zachować prawie — naprawdę zdobyć ich względy. [przypis redakcyjny]

72. Wacław Ostroróg (zm. 1574) — kasztelan kaliski, zwolennik i protektor braci czeskich. [przypis redakcyjny]

73. Adrastyja — Adrastia (Nemezis), bogini sprawiedliwości, personifikacja doli ludzkiej, przeznaczenia. [przypis redakcyjny]

74. Bierzmuj się — przy bierzmowaniu otrzymuje się nowe imię. Nim to podstarzała Zofia powinna zastąpić imię chrzestne. [przypis redakcyjny]

75. proście — potoczny skrót: proszę cię. [przypis redakcyjny]

76. Erazm Kroczewski (zm. ok. 1570) — kuchmistrz koronny za Zygmunta Augusta. [przypis redakcyjny]

77. Ten proporzec — w XVI i XVII w. zamiast nagrobka umieszczano w kościele kosztowną chorągiew żałobną z nazwiskiem i herbem zmarłego [przypis redakcyjny]

78. Grzegorz Podlodowski (zm. ok. 1581) — starosta radomski, był szwagrem Jana Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

79. Jóst Glac — kupiec krakowski, potem lwowski, zapewne skarbnik królewski za Zygmunta Augusta, zmarł w r. 1575. [przypis redakcyjny]

80. liczbę czynić — wyliczać się. [przypis redakcyjny]

81. zwierzę o jednym oku — lufa muszkietu, opieranego na widłach, lub armaty osadzonej na lawecie. [przypis redakcyjny]

82. Ślepym bełtem — okrągłą kulą, a nie ostrą strzałą; dowcip zagadki polega na jej dwuznacznym rozwiązaniu: na pierwszy rzut oka chodzi tu o zadek, naprawdę o broń palną. [przypis redakcyjny]

83. Fraszka adresowana do Mikołaja Radziwiłła (1574–1577) — zmarłego w dzieciństwie syna hetmana Krzysztofa Pioruna Radziwiłła i Katarzyny Anny Sobkówny. [przypis redakcyjny]

84. róść — rośnij. [przypis redakcyjny]

85. oczy... dziadowskie — Mikołaja Radziwiłła, wojewody wileńskiego. [przypis redakcyjny]

86. w pierścień ugadzając — ćwiczenie wojskowe we władaniu kopią. [przypis redakcyjny]

87. Parki — boginie losu (trzy siostry) przędące nić życia i ucinające ją w chwili śmierci. [przypis redakcyjny]

88. rossę — oryginalnie u Kochanowskiego, zgodnie z dawną ortografią jest: rossę. [przypis edytorski]

89. marmurowe — u Kochanowskiego, zgodnie z dawną ortografią: „marmórowe” [przypis edytorski]

90. dwiema braciej (starop. liczba podwójna) — dwóm braciom. [przypis edytorski]

91. „Pod Operyjaszem” — winiarnia krakowska z winem węgierskim z Eperies. [przypis redakcyjny]

92. glótów — kulek ołowianych. [przypis redakcyjny]

93. w dole — w podziemiu zmarłych, królestwie Persefony. [przypis redakcyjny]

94. rękawki — kopca mogilnego. Nazwa wywodzi się od kopca Krakusa. Kopiec ten według legendy lud usypał znosząc ziemię w rękawach. Później nazwa święta ludowego, zapewne pamiątka dawnej uroczystości obchodzonej przez Słowian. [przypis redakcyjny]

95. suknią szachowaną — tzw. domino, szata błaznów. [przypis redakcyjny]

96. twardo kowaną — wykutą z kamienia; zwrot mieści w sobie aluzję zarówno do nazwiska zmarłego błazna, jak i do jego zawodu w związku z przysłowiem o krainie głupców, gdzie podkuwa się gęsi. [przypis redakcyjny]

97. Utwór odnosi się do fraszki z Ksiąg trzecich pt. Nagrobek Gąsce. [przypis edytorski]

98. Hanna Spinkowa — córka Anny Kobylińskiej, 2. voto Bzickiej (por. fr. II 28), zmarła między kwietniem 1570 a czerwcem 1572. [przypis redakcyjny]

99. Zofia Firlejowa z Bonerów (zm. po 1563) — żona wojewody lubelskiego Jana, którego dworzaninem był młody Kochanowski. [przypis redakcyjny]

100. mieccie — miotajcie, rzucajcie. [przypis edytorski]

101. marmur — u Kochanowskiego oryginalnie, zgodnie z dawną ortografią jest: marmór. [przypis edytorski]

102. Utwór odnosi się do fraszki z Ksiąg trzecich pt. Nagrobek jej M. P. wojewodzinej lubelskiej. [przypis edytorski]

103. marmurem — oryginalnie u Kochanowskiego, zgodnie z dawną ortografią jest: „marmórem”. [przypis edytorski]

104. na... niebie przy... Pegazie — Pegaz, skrzydlaty rumak Muz i poetów (symbol natchnienia poetyckiego), przeniesiony na firmament tworzył gwiazdozbiór Pegaza. [przypis redakcyjny]

105. z jastrząby — z jastrzębiami, z którymi ramię w ramię polował na gołębie. [przypis redakcyjny]

106. półmiski — wyszukane potrawy. [przypis redakcyjny]

107. Stanisław Strus, opłakiwany również wierszem Mikołaja Sępa Szarzynskiego, poległ w r. 1571 w bitwie z Tatarami nad Rastawicą na Ukrainie. [przypis redakcyjny]

108. Przysłowie oparte na Ewangelii św. Mateusza (Mt 7:3). [przypis redakcyjny]

109. a kędy rozdawają — fraszka wymierzona jest przeciw tym protestantom, którzy dla korzyści materialnej udawali stronników kościoła panującego. [przypis redakcyjny]

110. wodę święcił albo też krzcił dzwony — święcenie wody i chrzczenie dzwonów nie dawało dochodu księdzu. [przypis redakcyjny]

111. Orfeus — syn Muzy Kaliope i Apollina, śpiewem swym i grą na lutni poskramiał dzikie zwierzęta, wzruszał drzewa i kamienie, uspokajał burze morskie i wiatry. [przypis redakcyjny]

112. czego się dowcip... — z czego pomysłowość ludzka nie może znaleźć wyjścia. [przypis redakcyjny]

113. Stanisław Głoskowski — od r. 1576 dworzaninowi Zygmunta Augusta, a potem jego następców. [przypis redakcyjny]

114. Gdy zdrowie w cale — gdy zdrowie jest zachowane w całości, tj. nie nadszarpnięte chorobą. [przypis edytorski]

115. nie g’rzeczy — niedorzecznym. [przypis edytorski]

116. kaleta — sakiewka, woreczek na pieniądze. [przypis edytorski]

117. Nierozstrzygnięty pojedynek Hektora z Ajaksem (bohaterem greckim, uczestnikiem wojny trojańskiej) zakończył się wymianą darów, które w niedalekiej przyszłości przyniosły przeciwnikom nieszczęście: pasem Ajaksa zwycięski Achilles przywiązał zwłoki Hektora do swego wozu; Ajaks zaś przebił się mieczem Hektora. Stąd greckie przysłowie: dary nieprzyjaciół przynoszą nieszczęście. [przypis redakcyjny]

118. delija — delia, rodzaj okrycia wierzchniego noszonego przez szlachtę; płaszcz, opończa. [przypis edytorski]

119. Miłosnicy mądrości — filozofowie, przyrodnicy. [przypis redakcyjny]

120. Anegdotę cytuje również Górnicki w II księdze Dworzanina polskiego. [przypis redakcyjny]

121. Jan się rzezał w koszu — ośmieszająca kara: winny, zawieszony w koszu nad rzeką lub błotem, chcąc się uwolnić musiał przeciąć sznury i wpaść wraz z koszem do wody. [przypis redakcyjny]

122. Utwór odnosi się do fraszki z Ksiąg trzecich pt. O miłości (Głód a praca miłość kazi...). [przypis edytorski]

123. Ale tym sakiem Miłość już o płatne łowi — miłość łowi siecią nie na żarty, lecz naprawdę. [przypis redakcyjny]

124. Telefów rozum — Telefos, raniony przez Achillesa, za radą wyroczni wyleczył niegojącą się ranę rdzą tego oszczepu, którym była zadana. [przypis redakcyjny]

125. Prometeus — Prometeusz, olbrzym z rodu tytanów, wykradł na użytek ludzi ogień z nieba, za co Jowisz kazał przykuć go do skały Kaukazu, gdzie orzeł szarpał mu odrastającą wciąż wątrobę. Wybawcą jego był Herkules. [przypis redakcyjny]

126. Andromeda — córka króla Etiopii, Cefeusza (syna Jowisza), i Kasjopei, oddana na pożarcie smokowi morskiemu, wielorybowi (pustoszącemu kraj za bluźnierstwo Kasjopei, która twierdziła, że jest piękniejsza od nereid). Ocalił Andromedę Perseusz, który poślubił ją zabiwszy potwora. [przypis redakcyjny]

127. sykofancyja — sykofancja; umiejętność przypodobania się, pochlebstwo. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/fraszki-ksiegi-trzecie

Tekst opracowany na podstawie: Jan Kochanowski, Dzieła polskie, tom 1, Państwowy Instytut Wydawniczy, wyd. 8, Warszawa, 1976

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dariusz Gałecki, Julian Krzyżanowski, Barbara Otwinowska, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Okładka na podstawie: See-ming Lee 李思明 SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.