Jan Kasprowicz

Judasz

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Judasz

Czemu mnie ścigasz? 

Gdzież Twoja święta, uwielbiana miłość? 

Ni jednej chwilki wytchnienia!... 

Widzę Cię w słońcu! 

W chmurach Cię widzę — 

we wszystkim, czego się dotknę, — 

we wszystkim, 

na czym źrenice me spoczną, 

jeśli się kiedy, idąc straszną drogą, 

na tę nadludzką zdobędę odwagę, 

by podnieść głowę do góry 

ach! i zmęczonej uchylić powieki, 

na której ciąży 

ten ciężar wstydu... 

A czyż ja darmo, o dziewczyno, 

będę dziś pukał w twoje wrota? 

Pokaż–że mi się w okieneczku, 

wszak potaniała dzisiaj cnota!... 

Hi hi hi hi hi!!! 

Mówisz, żem rudy? Zamknij oczy, 

garścią srebrników gust ci zmienię: 

rudy nie rudy, byle tylko — — — 

A! znak od tego powroza!? 

Hi hi hi hi hi!!! 

Czart to się wczoraj rzucił mi na szyję 

i tak mnie słodko połechtał, 

aż mi ta krwawa wystąpiła pręga... 

* * * 

Szydzisz li ze mnie, 

żeś taką pomstę wywarł na mej duszy? 

Żeś mnie wypędził w świat, 

abym się błąkał, jak ten pies obity, 

i zdradzał swoich przyjaciół? 

Nie! ślepiec jestem, po omacku schodzę 

z Twojej Golgoty, czepiając się ręką 

zbrojnych pachołków, co Ci twarz opluli, 

ale to czuję, że nie żar urągań 

aż do obłędu mnie piecze, 

tylko bezbrzeżny Twój ból... 

Czemuś mnie stworzył, o Panie, 

takim nędznikiem ?! 

I czemu 

po tylu wiekach do uszu mi kładziesz 

szum owej zgrai, którą prowadziłem 

w cichą, miesięczną noc¹ 

pomiędzy krzewy oliwek, 

gdzie on upadał zbiedzony 

przed szubienicy widziadłem? — — — 

Przyjacielu! przyjacielu! 

A co tam chowasz w zanadrzu? 

Masz choćby jeden haust dla przyjaciela, 

co cię serdecznie za to pocałuje?? 

Trzeba mi zalać robaka — 

Tak! — nie wiem — 

jakaś okropna szaruga, 

rycząca rykiem tłuszczy, 

która spełniła mord jeruzalemski, 

pod dach mnie dzisiaj zagnała 

jednego, widzisz, z tych biednych, 

z tych niedomyślnych i głupich prostaków, 

co w dłoni widzą dłoń, 

w całunku całunek! — — — 

Dawnom cię, bracie, nie widział, 

aleć ja dobrze pamiętam 

twoje oblicze, 

twoje przymknięte powieki, 

spod których wielki cichy patrzy smutek 

w wielką i cichą głębinę 

ludzkiej niedoli... 

Tak! dobrze, dobrze pamiętam — 

na Weroniki widziałem je chustce 

w wieńcu cierniowym na skroniach — 

Piękną masz siostrę! 

Chodź w me objęcia — 

sam ja przybywam — bez tego żołdactwa, 

co cię powiodło na tę pustą górę, 

pod ten straszliwy krzyż — — — 

Nie będęć darmo, o dziewczyno, 

pukał dziś w twoje wrota: 

pokaż–że mi się w okieneczku, 

już potaniała cnota! — — — 

O mój ty, bracie luby, 

jaką ty siostrę masz! 

Takem cię dawno nie widział — 

weź przyjaciela w dom! 

Tak! Tak! pamiętam te oczy, 

na Weroniki chustce 

patrzące cicho i smutnie 

w cichą i smutną głębinę 

tej naszej, ludzkiej niedoli — — 

Nie powiedziała, żem rudy 

i że mam krwawą na szyi 

pręgę wisielca, 

tylko siwe przymrużyła 

oczęta, 

a dziś żal jej, że jej suknia 

pomięta!... 

* * * 

Nie podnoś na mnie tej ręki! 

Boję się — — boję — — 

Sambyś się splamił, 

gdybyś mi wyciął policzek!... 

Wszak–ci nie siedzę przed królem Herodem 

i trzciny nie mam w dłoni 

ani purpury na barkach! 

Wszak–ci ja nie mam tych oczu, 

co spod przymkniętej powieki 

patrzą tak smutno i cicho 

w smutną i cichą głębinę 

tej naszej ludzkiej niedoli... 

Czekaj — nie jestem tchórzem — 

Czemu ten wicher tak wieje? 

Zaszeleściło coś w krzewach — 

ktoś mnie potrącił w ramię — 

nikogo przecież nie widzę — 

A! to ta gałąź oliwna, 

na której jeszcze pozostał 

i w tym się wietrze kołysze 

mój stryczek! 

Zdjęli cię z krzyża?! 

Po co przychodzisz do mnie 

taki milczący, spokojny, 

w tej sukni z białych mgieł, 

wlokącej wyrzut i rozpacz?! 

Zabij mnie! zabij! 

a tylko mego imienia 

na pośmiewisko nie dawaj! 

Ze mnie, Judasza 

Iskarioty, 

swego drogiego nie rób przyjaciela! 

Zwij mnie zbrodniarzem i łotrem, 

tylko tak nie gardź mną! 

Sza! 

Nic! nic! to liść zwiędły upadł — 

O moje życie! — 

Któżby się trwożył 

szelestu śmierci, 

która mu gryzie wynędzniałą duszę? 

Któżby się lękał kamienia, 

spadającego w czarną, głuchą przepaść? 

Nalej–że mi karczmareczko, 

mocno przepalonej, 

a ty, bratku, graj wesoło, 

gach u twojej żony! — 

Zziębłem — dygocę — a! zębami dzwonię — 

psy mnie obsiadły, kiedym szedł w tę słotę 

po zarobiony grosz — 

nalejże mi, karczmareczko, 

mocno przepalonej — 

Jak to? Srebrników trzydzieści 

za głowę tego człowieka, 

który wam w sercu taki przestrach budzi? 

I spać nie daje 

ani spokojnie zasiadać do stołu? 

Który na wasze królestwo 

idzie z pożogą Swoich twórczych słów, 

mających zniszczyć świątynię Występku ? 

Mających na miejscu zdrady 

postawić miłość i wierność? 

Trzydzieści marnych srebrników 

za pocałunek, 

złożon na uściech² druha, przyjaciela, 

któremu imię — Chrystus?! 

Arcykapłani! 

W przedsionkach waszej bożnicy 

jam się wychował! 

Twarzą padałem na ziemię, 

kiedy o jutrzni 

szedł w cztery strony uśpionego świata 

głos waszych złotych trąb 

i świętych dwanaście pokoleń 

wzywał przed arkę przymierza, 

przed znaki wieczystej Tory... 

Nim jeszcze krwawa ta pręga 

na mej się szyi odbiła 

z wargą patrzałem otwartą 

w źrenice wasze i usta, 

by z nich wyczytać waszą świętą wolę... 

Spełniam ją dzisiaj, tylko więcej płaćcie! 

Dajcie mi setkę!... 

Jak to? za dużo? 

Za to, że wczoraj, gdym ukląkł w pustyni 

i chciał przebłagać Pana, 

aby zdjął ze mnie tę wieczystość hańby, 

wicher się zerwał gwałtowny 

i przeraźliwym przygłuszył poświstem 

moją modlitwę? 

Za to, że każdy oddech tego wiatru, 

każdy szum jego, każdy jego wiew 

i każde łkanie, każde uderzenie 

w krzew czy też piasek, 

w sosnę czy skałę, 

w mgłę albo obłok, 

w blask, 

w falę jeziora 

albo w wybrzeże mórz — 

o grzbiet wędrowca lub w tygrysa sierść, 

o róg jelenia, czy też w ślepie żubra, 

o kłąb padalca, 

czy o skorupę ślimaka, 

w onoć³ idące w bezkresową przestrzeń 

jasnowidzenie proroka, 

czy o tłukącą się w ciasnej okręży 

ślepotę ciżby tej, 

co pragnie jego krwi — 

za to, że w każdym jęku, w każdym szumie 

i w każdym biegu pomsty żądnych wiatrów 

i łka i szumi i jęczy i wyje 

to szubieniczne: zdrajca! zdrajca! zdrajca!? 

Wiecie: 

Nie jestem człekiem, u którego chciwość 

i żądza zysku radaby ukradkiem 

stanąć za tablic Mojżeszowych głazem 

i, przechylona ponad ich krawędzią, 

radaby zetrzeć niespokojną ręką 

znaki przykazań 

i na ich miejscu wyryć słowo: pieniądz — 

jak wy to dzisiaj czynicie, 

tak sobie lekceważąc 

ten przyjacielski ust mych pocałunek! 

Chcę dziewięćdziesiąt... 

Miejcie–że litość! 

Rodzony ojciec mój 

z nędzy popełnił zbrodnię — 

muszę ratować rodzonego ojca! 

Tyle go właśnie wybawi od kaźni 

i włos jego siwy 

nie będzie wstydem okryty! 

Co? co? mój ojciec nie żyje? 

Od niepamiętnych czasów leży w grobie, 

a imię jego wolne jest od plamy? 

Któż to wam kazał zaglądać w rejestra 

i tak mnie ubiec i skrzywdzić, 

wyszachrowawszy tyle — tyle grosza?! 

Prawda! nie żyje 

i nie odwróci gniewnych, smutnych ócz 

od swego syna — Judasza!... 

A w jakiej wy cenie 

macie też starą, biedną moją matkę? 

Czy nie wzruszają was łzy, 

które wylewa aż po koniec świata, 

że syn jej jedyny 

znalazł w swej duszy odwagę, 

aby się skalać taką przeohydą? 

„Jam go niańczyła” — tak powie — 

„skąpiłam chleba swym ustom, 

by moje dziecko nie zaznało głodu! 

Jam mu śpiewała: luli! 

Śpij, mój synaczku, śpij! 

Matka do serca cię tuli, 

chroni od os i żmij — 

śpij, mój synaczku, śpij! 

A gdy się zbudzisz, mój mały, 

znajdziesz rodzynki, migdały — 

śpij, mój synaczku, śpij, 

matka do serca cię tuli, 

luli, mój synku, luli!” — 

Arcykapłani! 

Serca wy macie kamienne! 

Trzy wam opuszczę — 

złóżcie ośmdziesiąt 

i siedem — siedem przydatku 

za to, że patrzeć muszę 

w te dziwne, przymknięte powieki 

na Weroniki chustce, 

spod których wielki, straszny patrzy smutek 

w tę wielką straszną głębinę 

mojej i waszej niedoli 

i nędzy!... 

„Jam go w ranną wiodła zorzę, 

by jaśniał, jak ona!... 

Raczej krzyżne wybierz łoże, 

niżby dusza twa — o Boże! — 

miała być splamiona!” 

Dajcie pięćdziesiąt! 

Jeszcze wam dużo!? 

Zgoda! czterdzieści i dziewięć — 

i pięć — i cztery — 

Wezmę trzydzieści, bo patrzeć nie mogę, 

aby na świecie był ktoś taki biały 

i czysty, 

kiedy ja duszę mam brudną! 

Wezmę trzydzieści, bo patrzeć nie mogę, 

by tłum go w triumfie wiódł 

w bramy świętego miasta 

i rzucał mu palmy! 

A to hosanna! — hosanna! — hosanna! 

Wezmę trzydzieści, bo patrzeć nie mogę, 

aby on zwał się Chrystus, ja zaś — Judasz! 

Ażeby jego było przeznaczeniem 

umrzeć na krzyżu, który po wiek wieków 

otoczon będzie czcią, 

gdy ja się mam błąkać 

po wszystkiej ziemi, 

wzgardzon i oplwan, 

zdrajca i kłamca 

i uwodziciel — 

Judasz! — — — 

Nalej–że mi, karczmareczko, 

mocno przepalonej, 

a ty, bratku, graj wesoło 

gach u twojej żony — 

ponoć przyjaciel twój 

czy brat! — — — 

* * * 

Czemu mnie ścigasz? 

Wczoraj — 

lat temu tysiąc, może sto, a może 

zaledwie kilka upłynęło godzin, 

zdawało mi się, że nadszedł już kres 

mych niepokojów... 

Utrudzon grzechu nieskończoną drogą, 

w dalekiej siadłem krainie, 

pod ścianą dojrzałych zbóż. 

Zacząłem kłosy rwać 

i łuszczyć ziarna pszeniczne 

i sycić głód. 

Cisza i spokój 

promienistymi oprzędzały siećmi 

rozległy, kłośny łan. 

Głębie powietrza falowały żarem, 

polnych koników ćwierkał rój, 

zdaleka płynął brzęk kosy 

lub tęskny śpiew przodownicy. 

I przyszła na mnie zaduma. 

Rękami objąłem kolana 

i skroniem schylił ku ziemi 

i zapatrzony w listek sennej trawy, 

co się położył na mej twardej nodze, 

słuchałem brzęku tej kosy 

i tego ćwierku szarańczy 

i tego śpiewu żniwiarki. 

Od niepamiętnych już czasów 

nie miałem chwili — 

może nie miałem jej nigdy —, 

gdzieby ma dusza 

tak zapomniała o swej strasznej nędzy. 

Czyżby zaginął ból? 

Czyżbym ja, Judasz 

Iskarjota, 

źródło upodleń i cierpień, 

spełnił już swoją pokutę?... 

Lat tysiąc, 

a może więcej, lub mniej, 

a może tylko sto, 

albo zaledwie kilka chwil 

trwał mój słoneczny sen... 

Podniosłem głowę 

i wpółwyżartemi oczyma 

od żrących kurzów i wstydów, 

od deszczów, błyskawic i gromów 

ach! i od żalów i płaczów 

i od mej całej, czelnej zbrodniczości, 

spojrzałem w stronę zachodu. 

I oto w krwawych oblaskach, 

na miejscu kuli słonecznej, 

spostrzegłem przymknięte powieki. 

A z pod tych powiek 

dwie ciche, głębokie źrenice 

z nieopisanym gubiły się smutkiem 

w głębiach sinawych mgieł, 

wypełniających przepaść 

pomiędzy niebem a ziemią 

i swoim gestem obrzeżem 

dotykających łanu, 

przez moje nędzne skażonego stopy. 

I mgły się kłębić poczęły 

i wrzeć z taką mocą i syczeć, 

jak gdyby ten, co mnie stworzył 

i na tę hańbę przeznaczył, 

wziął w swoje garście wszystkie głębie mórz 

i gdzieś w bezmierne rzucił je ognisko, 

w lej przeolbrzymi połączonych razem 

wszystkich wulkanów, jakie są w wszechświecie 

na milionach milionów gwiazd... 

Ach! a to wrzenie i ten syk potworny 

szedł z taką siłą na me biedne uszy, 

żem nic nie słyszał, tylko: Judasz! Judasz! 

Kłamca i zdrajca 

i uwodziciel — 

Judasz!... 

Gdzież mi uciekać? 

Gdzież znaleźć bezpieczny schron? 

Przyjacielu, otwórz mi wrota swe! 

Dawnom cię, dawno nie widział — — 

weź przyjaciela w dom! 

Piękną masz siostrę — 

może to żona? — 

Ponoś Chrystusa zdradził pocałunkiem — 

wszystkoć przebaczam, przyjmij mnie w swój dom! 

Mówią po świecie, żem ja wziął srebrniki — 

ty wiesz najlepiej, żeś ty je targował! 

Zdrada mnie twoja nie piecze! 

Wszyscyśmy zdrajcy! 

Człek człowiekowi jest równy — 

Ja zwę się Judasz, i tyś jest Judaszem, 

wszyscyśmy bracia Judasze — 

weź przyjacielu w dom — 

nalej–że mi, karczmareczko, 

mocno przepalonej, 

a ty, bratku, graj wesoło, 

gach u twojej żony — 

ponoć przyjaciel twój, 

czy brat — 

* * * 

Pomóż–że zdjąć mi te ciernie — 

Panie! może mi jesteś krzyw⁴, 

żem śmiał Cię takiej pozbawić ozdoby? 

Masz przecież jasny krążek wokół skroni, 

niech mnie przynajmniej pozostanie Twoja — 

Tak, Panie Chryste! — cierniowa korona! 

Tylko dlaczego te kolce 

takie są wielkie? 

Czemu ten splot taki długi, 

że siedemkrotnie głowę mi opasał 

i jeszcze mi się pod te nogi ściele 

ach! i za każdym wbija mi się krokiem 

w me stopy? — 

Mówisz, żem rudy? gust ci zmienię 

brzęczącą kiesą złota — 

tylko niech będzie ochota! — 

Zdradziła brata — 

Zdradziła męża — 

Nie powiedziała, 

że mam tę krwawą na szyi 

pręgę wisielca, 

tylko siwe przymrużyła 

oczęta, 

a dziś żal jej, że jej suknia 

pomięta... 

Wiesz, życie marne! nie żałuj! 

Dam ci swój stryczek, po co masz po świecie, 

biedna niewiasto, rozwłóczyć swą hańbę! 

Nie! Zgińmy razem — naprzód ty, a potem — 

mam tu w zanadrzu kropelkę, wystarczy, 

wprzód ty, dziewczyno, a potem — 

Czemu mnie ścigasz? 

Gdzież Twoja wielka, uwielbiana miłość? 

Gdzież Twoja litość? 

I czym Twe słowo, któreś rzucił z krzyża 

konającemu łotrowi? 

Wygnał mnie w śnieżną pustynię — 

jakaś nieziemska szaruga! 

wicher mi garbi plecy, 

że prawie ziemi dotykam tą brodą! 

Ha! na czworakach 

jak zwierz! — 

I tyś jest zwierzem i ja jestem zwierzem — 

wszyscy my, bracie, zwierzęta! 

Co? może Jemu będziemy urągać 

za tę zwierzęcą naturę? 

Hej! Panie Chryste! 

ja i ten brat mój — 

Po piersi zapadam w śnieg! 

Coraz to większe zaspy! 

Ława mi sięga po szyję — 

dławi mnie! dusi! — ginę! — 

Zelżyj, o Panie, zelżyj!... 

Dłoń mi podajesz, o Chryste?! 

Nie chcę! nie chcę! 

Nie stój nade mną, ach! z temi oczyma, 

które widziałem dawno — dawno — dawno — 

na Weroniki chustce — 

Nikt Cię nie prosił, abyś mnie ratował — 

sam się wewlokę na ten stromy szczyt, 

na turnię lodową, 

tam twoje zaspy nie sięgną! 

Jakaż to przepaść samotna! 

A tam z tej głębi mgieł — 

Coż to się snuje? 

Coż to tak idzie na mnie? 

Boże dziecięta idą szlakiem śniegów! 

Bielutkie mają giezłeczka, 

w ręku lilie, 

a naokoło ich skroni 

kręgi jasności, 

rozświetlające ten ponury świat. 

Idą — 

śpiewają — 

Cóż one śpiewać mogą? 

Cicho! 

Czemu wy na mnie idziecie? 

Wy, białe, niewinne duchy! — 

„Jam go w ranną wiodła zorzę, 

by jaśniał jak ona” — 

Pochłoń mnie, ciemna przepaści! 

Lub wy, przepadnijcie, 

wy, niewiniątka! 

Sza! 

Ktoś mię potrącił w ramię! 

To kamień w przepaść spadł! 

Sza! to ta gałąź oliwna, 

na której wisi mój stryczek! 

To liść jej się ruszył!... 

Któżby się trwożył 

szelestu śmierci, 

która mu gryzie wynędzniałą duszę? 

Któżby się lękał kamienia, 

spadającego w czarną, głuchą przepaść!? 

* * * 

Przyjacielu! przyjacielu! 

Pomóż zdejmować mi ciernie! 

Jakaś nieziemska szaruga 

na świecie — 

weź przyjaciela w dom — 

dobytku swego nie chowaj 

pod klucz! 

Bogaty jestem — trzydzieści 

mam — widzisz — w kiesie srebrników! 

Nic nie ukradnę! 

Nie podnoś na mnie tej ręki — 

boję się — boję — 

sam byś się splamił, 

gdybyś mi wyciął policzek! 

Nie pierwszy ja zdrajca 

i nie ostatni 

i nie jedyny!... 

Kain maczugę wziął, by zabić Abla, 

a mym narzędziem morderczym 

ten przyjacielski pocałunek! 

Jakaż różnica? 

Jedno i drugie zabija! 

Jestem złodziejem i tchórzem — 

aleć nie pierwszym 

i nie ostatnim 

i nie jedynym... 

Zabij mnie! zabij! 

tylko tak nie gardź mną! 

Nie! Ślepiec jestem! po omacku schodzę 

z Pańskiej Golgoty, czepiając się ręką 

zbrojnych pachołków, co Mu twarz opluli, 

ale to czuję, że nie żar urągań 

aż do obłędu mnie piecze, 

tylko bezbrzeżny, Chrystusowy ból! 

Tylko przymknięte powieki, 

na które patrzyć się muszę 

na Weroniki chustce 

tyle ach! tyle lat! 

Tylko te smutne źrenice, 

gubiące się w głębi 

mojej i waszej niedoli... 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. miesięczna noc — noc księżycowa. [przypis edytorski]

2. na uściech (starop.) — na ustach. [przypis edytorski]

3. w onoć — w to właśnie; toż. [przypis edytorski]

4. jesteś krzyw — gniewasz się. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/hymny-judasz

Tekst opracowany na podstawie: Jan Kasprowicz, Hymny, Instytut Wyd. ”Bibljoteka Polska“, Warszawa, 1922

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Okładka na podstawie: mariaaantonina@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.