Bożena Keff

Nie jest gotowy

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-5212-9

Nie jest gotowy

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Razem, osobno

Wieczór Ewy Patło

Ewa Patło wychodzi z pracy o piętnastej trzydzieści,  

w uliczce 

mija starszego pana, który 

w ceratowej torbie 

niesie psa z siwą mordą. 

Ewa wchodzi na rondo 

staje jak na obrotowej scenie 

między mijającymi tramwajami i autobusami, 

przechodzącymi ludźmi 

Zaraz po zachodzie słońca 

szosą osiemset osiem mknie 

John Best. Jego 

czterdziestocylindrowy srebrzysty Sakwojaż 

z elektronicznym wtryskiem paliwa 

jest wymoszczony szczelnie jak unoszące się gniazdo 

muzyką płynącą z ośmiu głośników. John 

włącza telewizor i zerkając na ekran widzi: 

Abelokain, leżąc w wysokiej trawie, 

zagłusza dogłębne poczucie rozdwojenia 

rozkoszując się odzyskanym Rajem 

nad którym 

nie powiewa żadna, żadna flaga. 

Tymczasem 

Ewa Patło wychodzi z konferencji prasowej 

(za nią jej genialny agent 

z psem w ceratowej torbie). Dała tam 

do zrozumienia 

że jest fundatorką i pierwszą wyznawczynią 

nowej religioideofilozofii: 

Wsiem! Wsiem! Wsiem! Przynajmniej 

na dziesięć lat. Agent i jego pies 

udaremniają kilkaset zamachów na jej życie. 

Wywożą ją na Antarktydę, ale wrogowie 

zdalnie podłączają do lodów grzejnik. Z potopu 

ratuje ją John Best, jak zawsze nonszalancki 

i bezdennie smutny. 

Tego wieczoru 

zamknęli się w ciasnej odrapanej łazience jakiegoś 

mieszkania. 

Słuchaj, prosi Ewa Patło, moglibyśmy żyć inaczej, 

nie dać się! Ja 

już się dałem, odpowiada jej przyjaciel 

niedoszły kochanek 

zwany dotąd Johnem Best. 

Kiedy Ewa Patło weszła do jego mieszkania 

(rzadko zamieszkiwanego) znalazła go 

zwiniętego na materacu. Spodnie i sweter 

na podłodze, poduszka 

ciśnięta w kąt. On klęcząc opiera głowę o podłogę  

o ścianę 

— nie może. 

Wycie karetki, nad którą krąży zimne pozaplanetarne 

światło 

drzwi z pleksiglasu, szybka windy, okno 

sali szpitalnej 

coraz wyżej zachodzą 

samotnością. 

Od kilku lat nie żyje 

i coraz rzadziej Ewa Patło daje mu zajęcia, miesza go 

w zdarzenia 

które trwają 

lub które projektuje. Cóż, nie są już rówieśnikami. 

Ostatnio 

śnił się jej jako spojrzenie w oczy: 

były niebieskie, bez wymiaru, 

rozjaśniały się od napływającego światła 

aż zostało samo światło, sama dławiąca 

unosząca 

miłość. 

Późnym popołudniem, w domu 

słuchając muzyki 

wyciąga flamastry i papier. Robi rysunki bez planu 

wedle tego, co wypadnie. 

Na pierwszym: 

mała Ewa Patło siedzi na krześle przed lustrem. Matka 

czesząc ją rzecze: 

O dziecko, jakże jesteś 

podobne do wszystkiego, 

lecz najbardziej 

do babki ojca twego. 

Na drugim: 

olbrzymia Ewa Patło 

w kolorach jak pięścią w zęby. Demon 

siedzący na nosku jej buta 

patrząc w górę widzi 

dwa wzgórza piersi, podbródek i rozwiane włosy. Ewa 

pali cygaro 

i strząsając popiół w morze, powiada: 

Jest we mnie o wiele więcej Ewy Patło 

niż czegokolwiek, co istnieje 

i ciągle więcej możliwości 

niż Ewy Patło. 

Na trzecim: 

na scenie połyskującej jak niebieski płomień spirytusu 

Ewa, dzieweczka w białej sukni, którą targa wiatr 

szepcze do swego dziecięcego buta: 

Nigdzie; w całym wszechświecie 

nie ma 

drugiej Ewy Patło ani nic podobnego. 

Co za osamotnienie! Nikt mnie nie poprzedza 

i nikt nie jest w stanie przedłużyć. Co począć? 

— Począć dziecię — 

szepcze babka jej ojca, siedząca 

na widowni. 

Na czwartym: 

Ewa Patło, sama i dorosła, usiłuje włożyć 

swój dziecięcy bucik, który powiada: 

O, bez przesady, jesteśmy 

do wszystkiego podobni, do niczego 

nie jesteśmy podobni. Ta równowaga/ trzyma się na skrajnościach. 

O ósmej ja przychodzę do Ewy Patło. Tego wieczoru 

wydaje mi się, że jest taka 

substancjalna, zawierająca się w sobie, że 

przylega do życia szczelnie, bo spaja ją z nim 

ta właśnie warstwa fikcji, w której żyje. 

— Mnie? Z życiem?! — mówi Ewa Patło, a ja 

przymierzam jej sukienki, swetry i buty 

ale zwłaszcza buty są 

w szczególny sposób 

nie moje.  

Leżąc w łóżku 

Ewa Patło widzi za oknem 

zielony biegający neon i pasek nieba 

jest w tym coś z ozdobnej kraty więzienia, czując ją 

chciałoby się spakować walizki i ruszyć. I chciałaby 

w obronie swojej słabości 

użyć całej ludzkiej siły. I nie wie, co robić 

żeby naprawdę dotknąć swego życia, 

być i poznawać. Można by też, 

myśli, 

wyruszyć w tę praktyczniejszą 

bo niedotykalną, podobno pełną i szczęśliwą przestrzeń 

gdzie nic nie jest rzeczą; 

ale jaka w końcu możliwość odwróci od niej 

to, że jest jedna, osobna, jednokrotna — 

tylko to jedno: jednokrotna 

jest przedziwne i wymaga odwagi, skupienia, pomocy; 

och, pomyślała 

nagle siadając na łóżku, co ze mną będzie! 

Ktoś mógłby wiedzieć 

choćby tyle, że tego wieczoru 

miała na sobie ciemnoróżowy sweter. Ja to wiedziałam. 

1974

Miejsce do przesuwania

Tę planetę opuściła jej własna 

lub włożona w nią 

spoistość. Oko 

patrzące z dołu dzieli. Oko 

patrzące z góry 

zamknięte teraz. W powiece 

odbija się wszystko zmienne i reszta. Także ten człowiek 

siedzący na ulicy, tyłem do świata, zanurzony w gazecie; 

w powietrzu 

tłuczone szkło, muszelki, drób pieczony, miał 

przedmiotów i zwierząt, papiery — 

dlaczego nie dlaczego tak. Łza 

nie nadpływa, 

jej drobnokościste pokrewieństwo z ziemskim czasem 

zostało zawieszone. 

Coraz częściej 

przychodzi do ciebie ktoś 

kto już nic — nienawidzić ani kochać. Kto 

otwiera sobie 

czerwoną, ostrą podróż bez ziemi 

do ziemi. Wytłumacz sobie, że to ciągła 

przejściowa historia. Bywa, że spoistość 

wraca do planety, odmyka się 

oko patrzące z góry i wierzysz 

że płynie blask. Wisi łza 

która nadpływa wypełnić miejsce łzy 

ale 

nie spływa 

1974

Zanim to złączysz

Ręka prowadzi kancelarię, 

usta — towary spożywcze i poligon, 

brew, kiedy o niej myślę, otwarta 

jak słowo to; 

tego dnia o świcie brew, ręka i usta 

idą po pasie startowym. Nad nimi 

puste lekkie białko i ukryte planety. Dobiega 

warczenie silników. Na tym bezludziu 

brew zakłada uniwersalny dom towarowy. Przestronne 

sale 

poszerzane szumem wentylatorów, wąskie czerwone 

korytarze, fioletowe 

owalne przymierzalnie. Reka przyjmuje 

damskie i męskie monety 

do zapłacenia toalety 

Na długo 

przed końcem pierwszych zakupów 

transportery 

otaczają dom towarowy. Jak na tysiącach taśm filmowych 

sylwetki zeskakujących z samochodów. Wojska 

zajmują pozycje w ciszy 

gorączka pruje powietrze. Usta 

wydają komendę. Wybuchają pierwsze pociski 

i pierwsza całość: 

ranny 

porzucony przy szosie. 

Na chwile jakby wepchnięty do aparatu Roentgena, 

składany 

z ciężkich, przejrzystych klisz. Planety 

poza zasięgiem, ale on 

może ich dotknąć. Miłość. 

Odwraca się na brzuch, czołem czuje 

gorący, topiący się asfalt, pod którym musuje szumi 

niebo tamtej strony. 

Szklanka stojąca na stole 

traci równowagę, 

leci, roztrzaskuje się; wzbija się i opada woda. 

Otwiera oczy, unosi głowę — zanim zobaczy to, co 

dookoła 

całość ulatując 

wita go żegna go operowym wysokim sopranem: 

O, nie 

nie dostaniesz mnie 

nie! 

1975

Snajper

(Poemat bez dedykacji)

1.

Rano twoje mieszkanie jest gładkie i przewiane na wylot 

jak trupia czaszka. Okna bez zasłon, białe ściany, czarne 

kaloryfery 

na skrzynce od mleka nóż — 

jego czubek drażni suche powietrze. Miasto 

jest agresywne i bezwładne. Tłok w autobusach, 

na ulicach 

pustawo. Kawiarnie, kina, teatry 

o tej porze 

wykluczone. Fabryki 

nadal 

chcą jednej setnej tego, czym jesteśmy 

i prawie wszystkich sił. 

Kiedy wychodzisz do pracy, jest szarawa. Stoisz chwilę 

przed lustrem 

jako oficer c. k. armii: trochę tej śmierciopodobnej ironii, 

dystans, a jednak, co tu gadać: guziki, szabla, czako 

za którym stoi cesarstwo! I te oczy — piękne 

w których wszystko 

odbija się zrozumiane. Kiedy o tobie myślę 

wydaje mi się 

że siedzimy oparci o siebie plecami: blisko, rozlegle; 

patrzymy w przeciwne strony. Idziesz najdłuższą ulicą miasta; 

nad tobą 

wampirzy pazur skończoności. Piętrowo 

zbudowany świat 

który 

trzeba trzymać w garści 

więc trzymasz 

i on też 

nie puszcza. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

2.

Byliśmy na piwie, ty, ja 

i jeszcze kilka osób; w lustrze nad barem 

odbijała się zatłoczona ulica (godziny szczytu), 

każdy (młody) przechodzień jest możliwością 

jak otwarty, nieznany tunel. Pojawia się, jest, znika; 

przeczuwam, widzę, tracę — to wszystko działa 

jak środek pobudzający. — Do czego? — pyta ta dziewczyna. 

— Do czego? — powtarzasz — nie wiem, chciałbym zagrać 

Stawrogina. — Kochany — i nachyla się do ciebie trochę — 

ty za bardzo musujesz, szczęka kwadratowa, owszem, 

ale podgardle Erosa. Będziesz miał to, co ludzie mają; 

i wypijesz, ale za swoje, 

i czego jej oczy nie widzą, tego sercu nie żal, 

i choć lepszy, ale masz gorzej! Sam sobie 

wypłacisz 

a synka nazwiesz Nicolas! 

Z domu zadzwonił do niej. 

— Teraz właśnie cię kocham — powiedziała 

tak jakoś grzecznie, że miałoby się ochotę 

przejść w twardych butach po szkle, niech pryska, 

trzeszczy, pęka. Och, uwyraźnić się, odbić! 

Od czego? Od kogo! Poustawiał szachy 

żeby zagrać ze sobą 

myśląc jednocześnie: nie warto, 

nie ma demona, nie ma mocy 

z którą można by zagrać o wszystko, 

jestem sam. 

Sam 

samotnie idąc pod górę 

osuwającego się lodowca. 

Byle się ruszało. Wziął proszek od bólu głowy, 

zaparzył sobie kawy, włączył radio, 

chórek śpiewał: 

Jego rachunki są jakby nie jego 

chociaż się zgadzają 

cele które ma na muszce 

zostaną strącone 

wypłaci sobie sprawiedliwie 

ale niemożliwie 

ale niemożliwie. 

3.

Kiedyś, opowiadałeś, poszedłeś 

odwiedzić dziecko sąsiadki, które 

nie jest w porządku z głową. Matka 

dziewczynki 

czekała na ciebie, czytając w kuchni książkę. Mała 

była w brzydkich granatowych spodniach 

i szarym sweterku. Przyniosłeś jej 

książkę z obrazkami, wzięła ją 

i schowała do łóżka, pod kołdrę. Bawiliście się 

budując wieżę z klocków. Wspaniale; 

jest dzika i bezbronna 

jak goły nerw wypuszczony w świat. Pije ciebie, 

tonie — ale nie przepada. Żyje w nieukojonym 

i bezkarnym strachu, zapada we wszystko 

ale zostaje w sobie. Jest doskonała, skończona 

na zewnątrz niej 

jest dalej ona, a w niej 

dalej świat. 

— Może pan 

zostanie jeszcze? — pyta jej matka, kiedy mała 

leży już w łóżku. Stoi w drzwiach kuchni, za nią 

odrzucająca, zmartwiała 

przestrzeń mieszkania. I tak co wieczór 

ciągle, 

bez zmiany. 

4.

Śniło ci się 

że siedzisz na blacie długiego stołu 

w jakiejś kuchni 

w starej czynszowej kamienicy. Na zewnątrz 

i wewnątrz 

to samo 

ciemne, przygnębiające światło. Jest zmierzch, 

okno wychodzi na podwórze-studnię. Niżej, 

w przeciwległej części domu, 

ktoś stary (nie widać: kobieta czy mężczyzna) 

siedząc przy parapecie 

pije łyżeczką herbatę. Wyżej 

niebieskie światło telewizora w pustym ciemnym 

pokoju. 

Naprzeciw 

w drzwiach między kuchnią a nieoświetlonym korytarzem 

rozmawiają, oparte o framugi drzwi, starsza kobieta 

i młoda Cyganka w różowej połyskującej 

spódnicy. Ale za nimi 

nie ma korytarza. Widzisz to nagle: 

tam nic nie ma. Wszystko jednowymiarowe: 

ten dom, podwórze, ludzie. 

I czujesz, jakby ktoś obcy, spoza snu 

zaznaczył gwoździem to miejsce, w którym jesteś. To ukłucie 

przebija tak mocno 

że twoje życie 

stanęło w tobie, dławiąc. 

Z jakimiś zanikającymi strzępkami myśli, obrazów: 

matka, 

ojciec, ona i tamta, i znajomi, jakiś lęk 

jakaś zapomniana satysfakcja — 

to wszystko z gorzkim smakiem, w gorączce, 

w zdrętwiałym ciele 

trzeba się ruszyć spieszyć działać — ale 

nie poruszyło cię. Jest źle i czujesz 

płytką rozpacz 

w której nie sposób się zanurzyć, przebić 

stwardniałej powierzchni. 

Ani płakać, ani zawyć. I pojmujesz nagle 

że to już 

wieczność 

że to już 

po śmierci. 

5.

Zabłysnął niebieski ekran telewizora — co widzę?! 

Na dachu 

wieżowca 

pod chłodnym rozpędzonym niebem 

leży snajper. Zamknięty 

w wewnętrznym kręgu 

skupienia i ciszy. W wizjerze 

układa się przestrzeń, obraz nachodzi na rzeczy, oddech 

uspokaja ciało. Organiczny 

karabin Superego Lux jest świetliście bliski, 

od czarnej oksydowanej lufy 

przez ciemne wnętrze do chłodnej, przylegającej kolby 

— i tam 

gdzie twój palec leży leciutko zagięty 

we wklęśnięciu spustu; wszystko 

gotowe. A on 

kładzie głowę w zagięciu łokcia, zamyka oczy; lepiej by było teraz 

być młodym, umierającym dowódcą: 

spieczone wargi, skrwawione bandaże; 

otoczony milczeniem żołnierzy, wśród ostatnich strzałów, 

rozwiewającego się dymu 

szuka spojrzeniem swojego zastępcy, silnego jak byk, 

wrażliwego jak nawiedzone dziecko. 

— Więc ostatecznie, 

czy chcesz — pytam go — 

żebym ten fragmentaryczny, być może, poemat 

dedykowała tobie? 

— Nie — 

powiedziałeś — tylko 

bez dedykacji.  

1975–1980

Blues pod tytułem „Snajper”

Byłam na ostatnim piętrze, ty byłeś na dole, mój 

przyjaciel ze mną był, 

siedzieliśmy na podłodze, on mi opowiadał sny 

Bardzo szczelnie było nam. 

Ty do windy wchodzisz już. 

Ja czytam o kimś, kto słucha, on był w kuchni, robił coś. 

Rozmawialiśmy dokładnie, choć się nie rozlegał głos. 

Wszystko było jakby szerzej i wysoko, ale tu. 

Ty do góry jedziesz już. 

On miał długie jasne włosy, a kiedy szedł spać, 

to zdejmował okulary i mi do herbaty kładł. — Co widzicie? 

— pytam je. 

— Łódź podwodna jest na dnie, a teraz podnosi się. 

Ty do góry jedziesz już. 

Ja na brzegu łóżka siedzę, on na drugim brzegu śpi. 

Nie chcę sama być jak pies, czasem strasznie cieszę się. 

On mi odpowiada: wiem. 

Ty do góry jedziesz już.  

On na brzegu łóżka siedzi, ja na drugim brzegu śpię. 

Nie chcę sam być tak jak pies, czasem strasznie źle mi jest. 

Ja mu odpowiadam: wiem. 

Ty do góry jedziesz już. 

Ty do góry jedziesz, lecz 

raczej nie zastaniesz mnie. 

Ostatniego piętra brak, 

drżyjmy, bo coś jest 

nie tak. 

1973

Domek Dzyń

Kropla 

zapełnia przestrzeń. 

To samo: podróż i korzeń. 

Oddech unosi słowo 

i sztuczne jest prawdziwe. I ja tutaj. Cokolwiek zechcę, 

mogę: 

żyj, umrzyj, zadzwoń!  

Dzyń!  

1978

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Dom spania

Śpię, 

mieszkam w sobie. Trzoda 

pilnuje się sama, 

nie zapomina o mnie. Gdzieś, na zanikającej krawędzi 

jakaś idea schodzi szlakiem 

trawionej kromki chleba, przebija jeszcze 

rytm niedawnej rozmowy, topnieje 

resztka strachu w przykurczonym mięśniu. I cokolwiek jest, 

jest oddzielone, 

ale przenika mnie. Świat się usunął, 

ja się usunęłam; 

w tej rozrzedzonej, odradzającej przestrzeni 

próbuje głosu kiełkujący chór. 

Nie słyszę go. Śpię, 

żyję 

swobodnie.  

1978

Dom zgodności

Wieczorem, 

wracając metrem do pożyczonego mieszkania, 

jadąc pod ziemią nieznanego miasta 

detronizowałam się 

i gdzieś zatracała się moja i tak nieoswojona 

historia. Wiśniowa przetarta torebka 

kobiety śpiącej na przeciwległej ławeczce, rząd lamp 

pod sufitem wagonu, metalowe uchwyty drzwi, 

skały za oknem 

układały się w spełniony plan świata. Spełniony, 

straszny. W mieszkaniu 

przejrzałam książki — 

niektóre w tutejszym języku, inne 

w moim, który też 

przestał mnie dotyczyć. Dałam jeść kocicy 

i jej pięciu małym. Sześć kotów 

jadło cztery ryby. Stojąc pośrodku tej kuchni, 

potem w pokoju przy oknie, 

patrząc z natężeniem w ciemne podwórze, poczułam 

jakiś rozległy niepokój 

od tej przestrzeni, którą rozrzedzałam sobą i 

żeby ją zgarnąć 

umyłam sobie swoje zęby 

i ścieląc łóżko podłożyłam sobie pod głowę 

swój sweter. Gasząc światło 

włączyłam radio. Przy zacisznym blasku skali 

zasypiałam czujnie pod samą powierzchnią 

aż przebiły ją 

czarne gigantyczne skały 

Rosnące bez końca 

w kosmicznej rozszerzającej się z siebie przestrzeni; 

patrzyłam gdzieś z dołu 

na pasma ciemnogranatowych przestworzy 

ciągnące 

między szczytami skał. Pancerne, podklejone jakby 

migoczącą warstwą 

rozmów śpiewu muzyczki 

— i strącając kota na podłogę 

usiadłam 

patrząc, ślepiąc w ten ciemny bóg wie jaki pokój, 

w tę dokładną co do milimetra makietę 

szaleństwa; 

osobności 

która doprowadziła do tego 

spojrzenia — 

1980

Dom pracy twórczej

Tego popołudnia 

wychodząc z domu do ogrodu 

poczułam: widok tej przestrzeni 

napina i szarpie mój nerw błędny 

jak nylonową żyłkę. Obraz przylega do rzeczy. I nie jest 

inaczej. Z kuchni polowej 

stojącej przy domu 

wzięłam 

kawałek chleba. Kucharka, nie przerywając czytania gazety, 

nalała w mój kubek herbaty 

i jakby wyrównała tą strużką 

mój płytki, zmięty oddech. Zza domu dochodził łomot 

rzucanych na ziemię 

skrzyń z jedzeniem, padały paczki 

papierów, banknotów, odzieży. Wyżwirowaną drogą 

schodziłam ze wzgórza w dolinę ogrodu 

idąc równolegle 

z czerwonym stygnącym słońcem. Na dole 

w sadzawce 

wypełnionej napiętym, ciemnym kwadratem wody, 

bez szmeru brodziła para. Kobieta i mężczyzna koło 

sześćdziesiątki. 

Nad nimi 

słonawy opar budowli 

wzniesionej 

przez jeden 

z ataków czasu. Pogryzając chleb 

zeszłam na skarpę ogrodu. Na asfaltowej ścieżce 

mój znajomy rysował portret 

swojej nogi w wysokim skórzanym bucie 

i przytulone do niej 

dziecko. Odłożył kredę i spojrzał na mnie 

z uśmiechem, który poruszył mnie 

i ogrodził. Stromymi schodami 

zbiegłam 

w najgęstsze zarośla, na sam dół 

gdzie zsypują śmieci. Od domu, górą, 

szedł głos śpiewaczki: bijące fale energii 

cofając się leciutko, jak wdech, wybiegały, 

prowadziły, wiodły. Za ostatnimi krzewami, pod murem 

odsłoniłam 

rozwaloną altankę: na podłodze 

dwa złączone ciała 

pracowały 

spazmatycznie, głęboko, 

tężejącym ruchem, którego rozlewiskiem 

były włosy, ramiona, plecy. Sami, skupieni tam, 

wewnątrz, gdzie te drobne już, jakby niecielesne skurcze 

wyświetlają to właśnie miejsce 

rozdęte 

do zatchnięcia, do implozji. Rozsunęli się, 

a ja puściłam gałęzie 

i wracając 

przez ciemny ogród 

trzymałam palec na tętnicy szyi 

licząc uderzenia 

które dzieliły ten śpiew, 

rozciągnięty teraz 

jak nie kończąca się prosta. Trwający 

po tym uderzeniu w bębenek 

które go skończyło. Pies kucharki 

stanął na wysypisku 

i zadarł mordę. Przestałam liczyć 

i też spojrzałam w górę: 

nad nami 

potężne, gwiaździste, czarne niebo. Patrzyliśmy 

w Czas 

wobec którego 

mogło nas już albo jeszcze nie być. Jesteśmy 

i wracaliśmy razem: łeb psa 

przy moim kolanie, moje kolano 

tuż przy jego łbie. 

luty 1981

Rita, Gombrowicz i citroën w Vance, 1966

Tamtej nocy, kiedy kończyłam się kochać 

wyświetlił się ten obraz, melancholijny 

orgazm: Gombrowicz oparty o samochód. Za nim 

nad nim, jakby upozowana na dachu samochodu, 

młoda, uśmiechnięta Rita. Zasypiałam wtedy 

rozciągnięta nad sobą jak drętwy uśmiech. Nie ma 

wyjść i wściekle nie ma 

i ciężko. Niedługo potem 

znalazłam to zdjęcie: stoją jak wyłożeni przy drodze 

a nikt 

nie ma tam dostępu. Jak czasem sama do siebie 

kiedy widzę 

że życie biegnie tą swobodną, 

ostateczną linią losu, kiedy wiem 

że jestem — a nie pojmuję jak — i jak 

to możliwe. Kiedy wtulona, wbita, wprasowana w coś w kogoś 

i tak: tu się zaczynam 

tam się kończę. 

O, kurnik! 

Otchłań! Gombrowicz 

oparty tyłkiem o maskę samochodu, w marynarce, w szaliku 

z niepokojem czy napięciem w twarzy, jakoś pochylony 

do ziemi patrzy 

poza granice zdjęcia. W otwartych drzwiach samochodu 

Rita ulatuje 

oparta łokciami o dach 

w jasnej bluzce, uśmiechnięta prosto w obiektyw —  

Jasne, cholerny trupie

Jasne, kocham cię, 

cholerny trupie — tak mi się powiedziało kiedyś 

kiedy wychodziłam z domu, świeża, dzień lekki 

i słoneczny, 

i skąd to „jasne”? Czy pytał mnie wtedy? Odpowiadam 

co jakiś czas, ciągle od 15 lat, 

choć nie wiem, jak właściwie miałabym mu wyznawać: 

wypluć gumę do żucia, przykleić do obcasa, zsunąć 

kowbojski kapelusz 

i ciepło, rzeczowo powiedzieć: kocham cię, na początek 

mam 20 dolarów; czy dopić truciznę i ciągnąc za sobą 

tren ciężkiej 

sutej sukni 

paść na dywan u jego stóp, łowiąc 

ostatni 

boski błysk jego eleganckich trzewików; 

czy szarpnąć za łokieć w tangu i z przechyłu zionąć 

mu w twarz: 

chcę pana pragnę pana; 

czy skoczyć za nim z mostu i spadając śpiewać: 

kocham cię! kocham kocham — 

Może był tą połówką, której brak tak boli, może 

to nie on i nie ja 

a tylko możliwość, trop, pokrewieństwo, 

bo i ja i on 

niby byliśmy osobno albo razem z innymi, ale każde 

samo 

z tym pragnieniem despoty, prostaczka, dandysa 

mieć niemożliwe, niech koi koniecznością, zmieniać świat 

swym spojrzeniem! Dostać ten diament! Więc on 

eksplodował z niepokoju i z poczucia pustki, 

choć był szalejącą, rozrastającą się dżunglą, 

a ja i dziś myślę: Co? Mam tak stać i wyznawać miłość 

i okazywać żal i gubić się w domysłach i snuć refleksje?! 

Tak 

się poddać, tak się dać wpasować w jakieś opowiastki, 

tak — powiedziałabym — zdradzić, choć oboje 

woleliśmy pojęcie zdrady niż wierności. — O, nie! Niech będzie 

że to jakby oddźwięk, nawiedzenie, 

niech nie wiem, kto pierwszy uderzy w ten tam-tam 

żywa czy trup. Nieważne. Jedna strona hipotezy nie żyje 

lub tylko jedna żyje 

już nie gadać nie gadać już 

kochać  

1985

Solo Berkeley (solipsystycznie)

Czekałam na niego 

w dolinie kamieniołomu nad morzem. Za mną 

białe promieniujące skały, niżej 

kamienisty, krzewiasty brzeg — na cały horyzont 

słońce i świecąca woda. Nie 

nadchodził. 

Spacerowałam jak po estradzie: równo, biało, blask 

z góry i spod stóp. Sprawdziłam zegarek: chodził. To 

cykanie 

wydało mi się odcięte od własnej oczywistości. Nie lokowało się 

na tym pełnym widoków bezludziu. Jakby 

coraz ciaśniejszym. Jakby 

zwykły bieg życia 

był poza zasięgiem — oplątywała mnie 

paniczna, drętwa samotność. Nie widziane 

nie widzi. Nie słyszane 

głuchnie. Spojrzałam na zbocze — oślepiło mnie. 

Nie widzę go — nie istnieje. Zamknęłam oczy: 

za moimi plecami jakiś punkt 

rozrastał się w gigantyczną otchłań. Odwieczna 

wszystkość 

wchłaniająca sens, obecność, znaczenie. 

Te skały, brzeg, morze — to jej wglądówka dla mnie. 

Negatyw. 

To, co mi chce pokazać. Serce 

roznosiło mnie na kawałki. Otworzyłam oczy. Schodził 

zboczem! 

Ostrożnie, skupiony, zeskakiwał z ostatnich bloków 

na estradkę. Zobaczył mnie, kiwnął ręką. Ja też 

kiwnęłam. Jakie świetne stworzenie! Jakie 

podobne do mnie: głowa, ręce, nogi. Okulary 

przeciwsłoneczne. Ja też mam takie. 

Dotknęłam ich. Wszystko 

przycichło, jakby tyłem wpełzało 

na swoje miejsce. Złapałam oddech 

i poszliśmy razem, przed siebie. Ale właściwie 

to poszliśmy 

przodem — 

1984

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Solo Berkeley (drugie)

Czekałam w jego mieszkaniu: kuchnia 

z balkonowym oknem, uchylone drzwi do pokoju, cień. 

Z blatu stołu wzrok zszedł na deski podłogi 

i niżej, za okno, na chodnik. Gęste drzewa, ławki. 

Na niebie czerwonawe słońce i mgławy, przejrzysty  

księżyc. 

Zaparzyłam herbaty, 

nalałam do szklanki, której nie umył po sobie. Piłam. 

Piłam, robiło się ciemno i chłodno. Zamknęłam okno. 

Kuchnia 

zwarła się: ściany objęły zlew, stół, duży 

ciemny kredens. Granatowy prostokąt szyby 

odbijał to wszystko 

a ja, patrząc w ten zaciemniony, pomniejszony 

obraz 

nieruchomiałam — żeby go nie mącić. Zatracająca się gdzieś 

kopia wnętrza kabiny. 

Pojazd rozsypany w przestrzeni. 

Pamiątka. Smutna 

jak blaszany dźwięk zawieszony nad pustą drogą. 

Ciągnące, 

straszne pragnienie przywołania kogoś, kto znał 

naszą cywilizację, czas, miejsca. Sens. Ach, bliskość, 

bliźnię — 

W pokoju zapaliłam lampę. Wszystkie rzeczy 

pojawiły się nie stykając się ze mną: 

— Czy wyrzekacie się jej? — Wyrzekamy. — Człowieku, 

opuść te stworzenia — 

Włączyłam telewizor i wlazłam 

na niepościelony tapczan. I jakbym tkwiła w próżni. 

Na ekranie 

frunęły 

wyniośle zarzucone włosy. Przegięte plecy, szarpnięcie tyłkiem klaśnięcie — 

odkopnięte mocno falbany sukni 

opadają powoli. Stopy drobno uderzające 

w podłogę. Przerwa: napięta i wysoka wieża. Przerwa: 

jęk — pchnięcie — jęk — 

— Hiszpańska tancerka — 

powiedziałam głośno. Nie zrozumiałam 

co mówię. Z Andaluzji — pomyślałam. Z musującą od niepokoju drętwotą 

napisałam w myślach: Co ja robię? Co — 

zdejmujesz ze świata warstwy 

sens, los, ciągłość, ruch; wszystko 

do gołej kości 

własnej czaszki. Której też nie uwierzysz. Osiągasz 

zero wyobraźni. Zamknij 

uroczne oczy. Zamknęłam. Naciągnęłam kołdrę, 

było mi zimno. Wtedy trzasnęły drzwi. Przyszedł.  

Zlazłam 

z tapczanu, otarłam spocone dłonie o spódnicę, 

zajrzałam do kuchni: pił swojo-moją herbatę 

na stojąco, z torbą w ręku. W szybie odbijała się kabina 

kuchni z nim i ze mną, z głębi pokoju  

promieniował 

obraz tancerki. Odwrócił się i powiedział 

coś: 

ratuj 

albo 

ratunek. 

Nosferatu, wampir

Wracałam do domu w nocy. Ciągle pod górę 

starym, rozmytym wąwozem 

między dwoma lasami. Nagle ściemniało. Chmury 

sięgnęły ziemi, szarpnął wiatr. Z pierwszą błyskawicą 

uderzyła mnie 

głęboka, dziecięca trwoga. I zaraz 

zobaczyłam światło: żółto-mdławe. W najwyższym 

oknie domu 

który musi stać za najbliższymi drzewami. I jakby 

z tym światłem szło spojrzenie. Więc jest — 

więc jesteśmy! 

Szarpnęłam drzwiami. Na dole 

nikogo. Weszłam 

ciemnymi schodami na górę: oparty plecami o okno 

stał on — Nosferatu, wampir. Ta właśnie twarz 

kredowa 

jakby przerżnięta blizną — ale gładka. 

W ogromnym pokoju 

stół i dwa krzesła. Płonął ogień. I ta oczywistość: 

aureola 

koronująca 

czas, miejsce, osoby. 

— Przyszłam — powiedziałam — tą drogą 

która miała prowadzić — 

— Witaj w naszym domostwie — przerwał 

i jakby się uśmiechnął. 

— W domostwie? — powtórzyłam nie słysząc się 

zatopiona w tych sinych oczodołach, gładkiej czaszce 

ach, te ruchy kanciastopłynne 

jakby nie miały prawa stykać się 

z ruchem czy nieruchomością rzeczy 

a jednak stykają się i działają. Przysunął 

kieliszki, białe wino, 

talerzyk malin. 

Siadłam 

naprzeciw niego. 

— Od dziecięcego osamotnienia — 

powiedziałam patrząc w niego — przechodzi się 

do neurozy wieczności. To znaczy: żeby żyć 

bezpiecznie 

trzeba gwarantować sobie 

sobą 

wszystko. 

Klatka z pustych białych ścian. Czarne 

okno. Tylko on 

przede mną. 

— Tak — powiedział — to podobne. Podobne. 

Pić krew ludzi, zdarzeń, rzeczy 

i nie moc ożyć. Pić 

żeby nie być upiorem. Pułapka — krzyknął cicho — 

pomyłka! 

I nagle 

zobaczyliśmy się 

jak wyłączeni, wycięci ze świata. I moje 

i jego spojrzenie 

przyniosły ze sobą wszystko, co miały 

i porzuciły wszystko. Objęły się. Niemożliwe: zdawało mi się 

że w moich oczach widzi swoje odbicie. Och, rozwalić 

tę samonapędzającą się udrękę. Wyzwolić. 

Przetarłam oczy. Westchnął. Siedzieliśmy 

naprzeciwko siebie. Zjadłam malinę. Drugą 

obracałam w palcach. 

— Ja też — zaczęłam 

jakimś grzęznącym szeptem — jakbym piła życie 

przez innych. Od siebie 

przez nich 

do siebie, to mi daje moją obecność. Ale ja — 

samodzielnie 

czy może samotnie — zostaję samotnie i 

zanikam... rozpadam... — i jakoś zupełnie 

schrypłam. Było mi zimno. Odwrócił 

głowę. Nad sztywnym, czarnym kołnierzykiem 

czaszka z napiętą skórą. Niespodziewanie 

wyciągnął rękę: 

otwarte sine palce z pazurami. Była 

twarda, lekka. Niech będzie jak jest — 

i ścisnęłam ją. Położył głowę 

na stole 

obok naszych rąk. Och, pomyślałam, dość, każde z nas 

wyje do tego, czym nie jest, czego 

nie zaznało. Tkwię w życiu 

jak w ciągu przypadków, pożądając 

tylko konieczności. Zawsze obecnej 

i zawsze nieosiągalnej. Tak się tłuc 

jak on 

w tej klekoczącej blaszance wieczności? I z całej siły 

ścisnęłam jego rękę. 

— Wyrzekam się — powiedział. Jego ręka w mojej 

zrobiła się cięższa, cieplejsza, 

pazury znikały. Wypełnione ciało 

wolno 

zsunęło się w moją stronę 

na blat! Zerwałam się 

przewracając talerz. Leżał do połowy na stole; 

bezwładny, ciężki. Miał ciemne kręcone włosy, 

widziałam zaróżowione ucho — żywy 

martwy człowiek! Więc cofnął się 

do swojej śmierci. 

Spróbował. Stałam nad nim 

z rękami przyciśniętymi do serca 

i czułam 

jak coś się we mnie rozszerza: pęknie, 

trzaśnie — i jest tam jakiś głos — i 

wyje, niewydobyty. Chyba 

nad ranem 

ocknęłam się. Wypiłam wino z jego kieliszka i oblizałam 

krawędź. Przed wyjściem sięgnęłam: podnieść jego głowę, 

zobaczyć twarz. Ale, pomyślałam, nie. To 

sprawdzi się samo.  

1981–1983

Jako inspirację powinnam wskazać, więc wskazuję, Draculę Brama Stokera, Nosferatu, symfonię grozy Murnaua, a głównie Nosferatu, wampira Wernera Herzoga, gdzie Nosferatu grał Klaus Kinsky.

O pocieszeniu, jakie daje poezja

Ludzie, 

czasami tu można cichutko zemrzeć, wyschnąć 

w tym głodnym bastionie obronno-nacierającym, w tej 

kraince 

poezji. W tym kunszcie tak ascetycznym 

gdzie można do woli 

używać słów: jak cegieł, jak karabinu maszynowego, 

jak ogni — sztucznych i prawdziwych, jak siebie, jak życia 

które 

ani wygrane ani przegrane 

płynie —  

A tu robótki: sklejanie całości 

na ślinę, na intelekt, na kulturę, wbrew 

kulturze (w ramach kultury); och, to popiskiwanie 

mocarne, erudycyjne, prywatne — ja sama 

jestem jego zdradzieckim sumieniem bez wiary, 

najchętniej 

używam słowa wszystko 

jakbym chciała to, co ono zawiera 

wystrzelić, wypluć — już! teraz! 

I marzę o gigantycznym widowisku 

jakiejś filmowej operze z baletem, z muzyką przez 

armatofony; 

świat światła sława miliardy widzów 

i doskonała wspólnota i rozumna, dokładna osobność 

a nie tak jak tutaj: 

relikwia 

rzemiosło cienkiego nerwu 

i cienkiego pędzelka 

które już ledwo zipie pod ciężarem 

własnej formy, świata, który przetrawia, głosu 

który się wypowiada w tych 

słupkach 

schodkach 

wersach. 

I myślę: dobrze, na razie 

jestem tutaj. I to na razie 

prawdziwe czy nie 

pociesza mnie najbardziej. 

Sen o znaczeniu snów

Cezar i Wercyngetoryks

Cezar pokonał Wercyngetoryksa i przyprowadził go z Galii na łańcuchu. Podobno Wercyngetoryks jest dogłębnie piękny, a jego płeć nie jest jednolita.

Na tylnym dziedzińcu domu Cezara ktoś mówi, że Wercyngetoryks jest tam, w łazience.

Łazienka to raczej rodzaj akwarium z podgrzewaną sadzawką. Na marmurowych schodkach prowadzących na dno stoi Wercyngetoryks. Skórę ma gładką i opalizującą jak tafta, kobiece krągłe piersi, czarne, lekko kręcone włosy opadają na silne, szerokie plecy. Jego postać od talii w dół faluje pod wodą i nie wiadomo, czy Wercyngetoryks od dołu jest mężczyzną, kobietą czy syreną.

Do łazienki-akwarium wpływa Cezar w postaci tłustego, okrągłego karpia; lubieżnymi pętlami opływa talię Wercyngetoryksa — a ona odchyla się do tyłu, sztywniejąc z obrzydzenia. Cezar, urażony do żywego, żyletką nacina skórę Wercyngetoryksa nad biodrem i patrzy, jak czerwona strużka rozmazywana przez wodę spływa po białej, opalizującej skórze.

— Nie wydobędziesz ze mnie ani jednej mojej płci — mówi Wercyngetoryks —

1969¹

Nocny pociąg

Siedzę w więzieniu dla kobiet. To duży szary budynek o dwóch skrzydłach. Noc. Na gzymsie, nad jednym z zakratowanych okien prawego skrzydła, siedzą dwa ludzkie ptaki: mężczyzna i jego synek, bardzo podobny do ojca. Szarzy i nastroszeni jak puchacze pilnują okna celi, w której siedzi kobieta. Kiedyś zostanie żoną tego mężczyzny i urodzi tego chłopca. Czuwają, żeby nie zdarzyło się nic nieprzewidzianego.

Od środka więzienie jest szare, ale to miękka szarość — szmatek, fartuchów, irchowych ścierek. Moja cela, która leży w lewym skrzydle, przypomina raczej przedział kolejowy z zasuwanymi przeszklonymi drzwiami. W środku są leżanki z zielonymi obiciami.

Staję przy mojej, a naprzeciwko, na swojej, siedzi Irena: ostre rysy i ciepły koloryt. Z tymi jasnymi włosami, od których idzie złoty, bardzo intymny poblask i które zawsze zasłaniają jej oczy, więc kiedy patrzy, zadziera głowę. Zadziera głowę — a ja się pochylam i po chwili całujemy się. Zdejmujemy ubrania i kochamy się: kiedy rozchylam powieki, wszędzie widzę złotoróżowy poblask, wszędzie go czuję. W pewnym momencie nasz przedział — czy nasz pociąg — rusza. Jak wypełniona światłem tuba, lekko kołysząc sunie przez noc, nabiera prędkości —

— swoboda — swoboda —

— i na południe na południe —

maj 1985

Pokojówka Kafki

Jestem w pokoju o nieskazitelnie białych ścianach. Stoję przy wielkim ciemnym biurku, odziana w biały fartuszek pokojówki; z fajansowej maselniczki nabieram nożem masło i smaruję kawałki pergaminowego papieru albo zwykłych gazet. Posmarowane układam na tacce.

To kanapki dla gości Franza Kafki: są w pokoju obok, zza wysokich białych drzwi cały czas dobiega pogłos rozmów, śmiechy, czasami dźwięki pianina.

W pewnej chwili zjawia się Kafka: ciemny i płonący, pański i blady. Jego obecność magnetyzuje mnie i wprawia w złość. Kiedy idzie w moją stronę, zwieram się, jakbym była murem obronnym.

Precz, precz — powtarzam w myślach — precz.

Kafka przystaje przy mnie, ogląda kanapki, patrzy jak smaruję następne. Och, nienawidzę tej fali braterskiego despotyzmu, którą na mnie wypromieniowuje. Nie cierpię tego spokojnego wtajemniczenia, z którego wyrasta jego tryumfujący smutek.

— Patrz — mówi spokojnie, wyjmując mi z ręki nóż i kawałek pergaminu. — To nie tak. To się robi w ten sposób.

I odwraca kartkę i smaruje ją z przeciwnej strony. Idiota, najprawdziwszy idiota! Pokazuje mi tu jakieś swoje ortodoksyjne sposoby, narzuca mi je! Poucza mnie jak kuchtę, a ja nie zgadzam się, nie i nie!

Chcę mu powiedzieć coś takiego, żeby go rozniosło, żeby go przekreśliło.

— Jesteś ohydny — mówię — masz źrenice jak łebki szpilek. Sam zdychaj w swojej szufladzie, mnie tam nie zamkniesz!

Wiem, że wypadło fatalnie, ale jak niby miało wypaść?

Połykam łzy nad kanapkami. Kafka siedzi na krześle: śniady, pański, smutny. Za nim biała ściana, a wysoko, w górze, niewielkie półokrągłe okienko, przez które wpada słońce.

1970

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Tajemnica bierności

Ruchliwym wczesnym popołudniem idę Nowym Światem. Spostrzegam nieduży pałacyk, trochę cofnięty w stosunku do innych budynków na ulicy. Wchodzę do środka, zamykam za sobą wysokie ciężkie drzwi. Jestem w poważnym, wyłożonym ciemną boazerią hallu, wszędzie palą się przyćmione gazowe światła. To Anglia. Jest wieczór. Koniec XIX stulecia.

Schodami przykrytymi dywanem wchodzę na pierwsze piętro, a potem idę korytarzem, długim jak aleja w parku, w którym przyćmione światło długiego szeregu mlecznych kinkietów zaznacza kolejne drzwi.

Jedne są uchylone. Zaglądam — i najpierw czuję jakby falę chłodu. Może to te zielonkawe, koloru wody morskiej, obicia ścian i światło spod niebieskiego klosza lampy? Na łóżku porusza się złączona para. Właściwie porusza się jedynie chudy mężczyzna, który pojękując wbija się w kobietę tak mocno, że aż ją przesuwa po śliskiej, atłasowej pościeli. Widzę jego tyłek i biodra pracujące energicznie — a ona leży jakoś dziwacznie nieruchomo, jakby ten bezwład był spoza tego, co się tutaj z nią dzieje. Mężczyzna skończył — zamarł, uniósł się trochę znad jej ciała i szarpnął nią w złości, a ona poddała się jakby była zszyta ze szmatek.

Miała anonimową, spotykaną w tysiącach wcieleń pospolitą twarz, popielate blond włosy, raczej wąskie usta i szerokie policzki. Było w tej twarzy coś męczącego, bez odpowiedzi.

Bierność, dogłębna bierność. Jakby sama przebywała gdzieś poniżej wszystkiego, uchylona, zabezpieczona, a to, co do niej dociera, co czuje ciało leżące na łóżku — to tajemnica.

Można tu dostać narkotyk, który wprowadza w stan bierności. Ale sam narkotyk nie wystarcza. Trzeba mieć też talent i specjalny tropizm — ona ma.

Tymczasem mężczyzna, już ubrany, wyciągnął jedwabną chustę i okręcił wokół szyi dziewczyny. Dusi ją.

Dusi — a ja patrzę na to z jakimś płytkim, półsennym oburzeniem. Wiem, że należałoby tam wpaść, narobić alarmu, wołać o pomoc, tak, zdaję sobie sprawę. Ale chcę tylko stać i patrzeć. Patrzeć i zobaczyć.

Im mocniej on zaciska na jej szyi chustkę, tym głębiej ona obsuwa się w głąb siebie. Gdzieś, gdzie jest poza wszelkim zasięgiem.

Chudy mężczyzna uznał, że rzecz jest skończona i nasunął na twarz i ciało dziewczyny prześcieradło. Po chwili minął się w drzwiach pokoju z wysokim gentelmanem w jasnym garniturze, do którego powiedział uprzejmie:

— Please, she is not jealous.

Na dole, w eleganckiej kawiarni siedzę przy stoliku obok mojej przyjaciółki K., ubranej w kremową sukienkę — przy jej zgrabnej obfitości i kasztanowatych włosach nadaje jej wygląd dostojny i rozpustny. To tutaj dobrano dla niej tę sukienkę.

Przed nami w filiżankach stoi kawa zaprawiona narkotykiem. Nie mówimy jednak o tym ani słowa. K. pije ostrożnie, małymi łyczkami, a ja toczę ze sobą rozpaczliwą walkę. Boję się narkotyku — i strasznie mnie pociąga.

K. kończy i patrzy na mnie spojrzeniem wtajemniczonej wyższości: nie cierpię tego.

Na wolne krzesło przy naszym stoliku osuwa się, falistym ruchem poruszanego przez wodę wodorostu, uduszona niedawno blondynka. Obie patrzymy na nią jak zahipnotyzowane, ale ona niczego nie widzi, na nic nie zwraca uwagi — wypija duszkiem swoją kawę, opada na oparcie krzesła i patrząc w sufit czeka na powrót stanu, z którego się wynurzyła. Chce zawrócić — i niczego więcej nie pragnie.

Podchodzi kelner i pochylając się, pyta mnie dyskretnie:

— A może podać pani mężczyznę, który to wypił?

Mignęła mi w głowie pewna twarz, pewna postać:

— Czy może być ten?

— Ależ oczywiście — odpowiada, uśmiechając się. — Oczywiście.

Głęboko zanurzony w fotelu pół siedzi, pół leży ten właśnie młody mężczyzna, o którym pomyślałam. Młody, dwudziestokilkuletni, dużo młodszy ode mnie — o gęstych blond włosach i rysach jednocześnie ostrych i delikatnych. Piękny. Zawinięty w prześcieradło jak w togę. Odwijam prześcieradło — o, tak, piękny.

Chcę go ściągnąć z fotela na dywan, żeby mieć do niego lepszy dostęp, ale na podłodze leżą jakieś papiery. To jego notatki, wiersze, opowiadania: dzikość tych miejsc mnie przenika nawet niebo w nocy jest tu żółte i gorące jak oczy tygrysa.

Są też recenzje o nim: To istny syn Matki Literatury.

Pochylam się nad nim i dociera do mnie jego stan, atmosfera wyobrażeń z tego ostatniego punktu, do jakiego udało mu się dojść w rojeniach sprzed godziny czy dwóch: twarda gorączka intymnych dotknięć złączeń bez osób bez twarzy bez imion tytko gorący bezruch.

Nie, nie do użycia. Nie jestem „twardą gorączką”, wilgocią i dotykiem. O, nie. Ja to ja.

Wracam do kawiarni i dopadam stolika, na którym nadal stoją nasze filiżanki. Teraz wypiję.

Filiżanka K. i uduszonej blondynki są puste. W mojej jest tylko resztka zwykłej herbaty z cytryną.

2 kwietnia 1986

Sen o znaczeniu snów

Obraz:

Pas fioletowego nieba podszyty resztką światła słonecznego, między końcem dnia a początkiem nocy. Fiolet granatowieje, światło zupełnie gaśnie.

Głos (bez płci, bez właściwości):

— Ten obraz we śnie oznacza zbliżającą się samotność.

Obraz:

Dolina jak przed tysiącami lat, zarośnięta wysokimi krzakami i trawami. Gdzie to? Widać dym, ktoś rozpalił ognisko.

Głos (bez płci, bez właściwości):

— Ten obraz we śnie oznacza zatraconą pamięć.

Obraz:

Moja przyjaciółka K. siedzi na krześle, milczy, w jakiś męczący sposób nie mogę uchwycić wyrazu jej twarzy.

Głos ( — czekam, ale się nie pojawia — )

Tancerin

Cała sala, wysoka jak hala dworca, jest zatopiona w niebieskim zadymionym półmroku. Stoją tu dziesiątki stolików nakrytych białymi obrusami; publiczność ogląda, pije, pali, rozmawia. Od sceny pada przenikające wszędzie niebieskie światło.

Na widowni przeważają mężczyźni; rozmawia się przyciszonymi głosami, znajomi przysiadają się do siebie, co jakiś czas ktoś wchodzi, ktoś wychodzi popychając obrotowe drzwi z kryształowymi szybami, które potem obracając się siłą bezwładu nawijają smugi niebieskiego światła.

Postać na scenie jest niewielka i nie od razu daje się zauważyć. Ale to ona jest tu ośrodkiem, tańczy co wieczór całą noc, prawie do świtu. To jej lokal i publiczność przychodzi tu dla niej.

Jakiś facet w kapeluszu stoi przed estradą i wyrzucając ekstatycznie w górę ręce, powtarza: Tancerin! Tancerin!

Prawie jej nie widać: drobna blondynka w sukni z surowego jedwabiu; wszelkie formy ruchu są dla niej naturalne i zmienia jedną na drugą bez przejścia, z zaskoczenia; przed chwilą była igłą przebijającą materiał, potem kroplami wody wyciekającymi z kranu, teraz tańczy to, co jest na zewnątrz, na ulicy: neon odbity w kałuży.

Publiczność zamiera w zachwycie; rusza szmer, po chwili biją wodospady braw. Tancerka pokazuje, że kąpie się w tych oklaskach, oddycha nimi i pije je — brawa rosną i wtedy ona tańczy pewnego gościa, który przez nieuwagę strząsnął popiół z cygara do kieliszka z koniakiem. Rzeczywiście, jest taki gość — wychwytuje go niebieski reflektor. Tancerin śle mu całusy.

Nad ranem tancerka wraca do swojego apartamentu. Wszędzie — w korytarzu, w pokojach, w łazience palą się światła. Dużo świateł i dużo kwiatów.

W sypialni pokojówka pościeliła łóżko na dwie osoby. Tancerka przysiada na miękkim taborecie, powoli się rozbiera, chwilami nieruchomieje, nasłuchuje. Już wie, że kochanek nie przyjdzie. Nie o niego zresztą chodzi, chodzi o ruch, o to, że jest żywy i mógłby się poruszać — w niej, z nią, na zewnątrz; choreografia byłaby wówczas ustalona, a teraz w samotności zaczyna się rwać, zanika.

Wszystko zamiera, ona czuje to zamieranie za plecami; gdziekolwiek by się nie obróciła, zawsze ma to z tyłu. Nie można zasnąć, nie można zamknąć oczu.

Jakiś głos (bez źródła, bez płci, bez właściwości) mówi, jakby podawał informację o godzinie odjazdu pociągu:

— Morbidus — Morbidus —

23 grudnia 1984

Inne możliwości

(Nocuje u mnie Iwona: wysoka bardzo jasna blondynka. Odstąpiłam jej swój pokój, a sama położyłam się spać w mniejszym. W nocy budzę się nagle i siadam na łóżku)

— najpierw przestraszona, po chwili spod tego lęku wypełza poczucie zupełnej samotności. Jakbym tkwiła w kosmicznej pustce sama poza światem i jakoś oddzielona od samej siebie. W panice skóra się na mnie ściąga.

To nie jest miejsce, w którym zazwyczaj śpię, nie moje miejsce. Wstaję, mam zamiar szukać siebie tam, gdzie powinnam być —

— przed oczami przepływa mi obraz mojego pokoju i mnie samej, śpiącej na materacu leżącym na podłodze, w zatoczce, którą tworzą półka z książkami i ściana —

Pochylam się; nad moim śpiącym ciałem ciemność wydaje się bardziej miękka, mniej napięta niż w innych miejscach pokoju. W jej zasięgu znajduje się to, czego potrzebuję: bezpieczeństwo i dostęp do świata. Chcę się położyć jak najbliżej siebie, wsunąć pod kołdrę i poczuć tę spokojną, zanurzoną w sobie obecność, z którą już się zaczynam przenikać.

A jeśli, posuwając się dalej, stopimy się?

Tego nie chcę, skąd, niech zostanie jakaś linia graniczna. Nagle jestem przestraszona — ona może mnie wchłonąć, a ja przecież chcę tylko poleżeć, pobyć obok niej —

Stoję pod drzwiami mojego pokoju. Widzę przez nie, że na moim materacu leży długa postać otulona kołdrą, na poduszce proste blond włosy. To nie ja. To Iwona. Ach — tak?

Spływam się w pojedynczą osobę. Spływam się w siebie. Ukonkretniona tak nagle, czuję się przez chwilę jakoś ubogo i ciasno, jakbym przeszła od ciekawszej, wyższej, do bardziej prostackiej formy istnienia. Jakby coś przepadło. Jakbym znalazła i zaraz utraciła sekretny dopływ —

Wracam i znowu się kładę. Jestem już spokojna. Kiedy zasypiam, widzę jak cicho domyka się szpara w drzwiach, zza których padało światło innych możliwości.

grudzień 1985

Odwieczne śniegi

Światło przygasa i rozbłyska w żółtawych nikłych wybuchach — jakby wyświetlano film ze starej taśmy filmowej. W tych rozbłyskach, na granicy widoczności można dostrzec klomb i biegnącą obok aleję, którą ciągnie grupa ludzi idących za młodą kobietą. Kobieta ma jakieś powiązanie z tajemnicą śmierci pewnego mężczyzny i jego dwóch córek. Zginęli lub zostali zamordowani — a może nawet między nimi samymi coś zaszło?

Klomb leży na tyłach małej stacyjki kolejowej — nie widać na niej nazwy ani tablic. Od strony peronu nadchodzi jeszcze kilka osób. Idę na samym końcu i jako jedna z ostatnich wchodzę w aleję —

— panuje tu stale zapadający wieczór, ani się nie rozjaśnia, ani nie ciemnieje, wszędzie jest coraz więcej śniegu, wszędzie leży śnieg —

Wśród tych śniegów było troje ludzi.

Śniegi i śniegi. Lata, wieki, tysiąclecia śniegów. Przybywające, przesuwające się. Trwające. Śniegi oddzielające od wszystkiego.

W tych śniegach zginął ojciec i jedna z córek. Nikt nikogo nie zabił, nic złego między nimi się nie wydarzyło. Po prostu zginęli w odwiecznych śniegach.

Ale druga córka nie zginęła. Szła przed siebie i szła — to jej cień widać na tej białej nie kończącej się równinie — aż doszła do strefy, gdzie żyją zwierzęta.

Te, które tam żyją, mają ogień: tam właśnie widać cienie zwierząt niosących pochodnie. Przesuwa się zarys niedźwiedzia, foki i psa husky, a z drugiej strony zbliża się ludzki cień. Spotykają się i już potem cały czas idą razem — z przodu cienie zwierząt, za nimi ludzki, wszystkie w pełgającym widmie ognia, które wygląda jak zetlała plamka, a jednak to cień grzejącego, żywego ognia w bezkresnych śniegach.

Prawdopodobnie ta kobieta, która prowadzi ludzi aleją, ma wiele wspólnego z drugą córką, która przeżyła wśród zwierząt.

Patrzę na śniegi, mam je na poziomie oczu, a w ciele czuję bezwładny ogrom ich przesuwającej się masy.

Pojawiają się z dwóch stron gasnącego i rozbłyskującego ekranu, jak dwa białe jęzory, łączą się i osuwają w dół, poza pole widzenia.

Znowu pojawiają się nowe, łączą i znikają — i tak ciągle i ciągle, osuwająca się wieczność —

— która przekracza możliwości mojego smutku —

— przekracza —

1 września 1992

Szara wieczność

Ktoś ogląda duże, cienkie, szaro-brązowe zeszyty — o, tak, koniecznie trzeba się w takie zaopatrzyć. Tylko taki typ literatury, jaki w nich drukują, można wykorzystać w szarej wieczności.

Szara wieczność jest rodzajem uwięzienia, są tam nie kończące się szare płaszczyzny w szarym świetle, które nie daje cienia; pustka. Nie ma tam życia, tam się jakoś trwa. Obłęd chwyta na myśl o tym, jak tam przetrwać, w jaki sposób i czym zapełnić każdą kolejną chwilę, trwając w izolacji, w samotności, w pustce, bez zajęć, bez rozmów, bez dotyku —

Ktoś, kogo dostrzegam na tej szarej równinie, kładzie się na plecach i otwiera szaro-brązowy zeszyt. Czyta pojedyncze zdania i z coraz większym trudem — ale wreszcie — odpływa w stronę, w którą go pociągnęły.

Statek, bucząc, wyłonił się z mgły.

Pokrój bakłażana, dodaj pomidorów, oliwy, majeranku, oregano i soli.

Tylko przez takie zdania można wyrwać uwagę z szarej pustki, przez nie można się przedrzeć z powrotem do wspomnień, uczuć, obrazów.

Nad brzegami rzek Babilonu, siedząc, płakaliśmy — czyta ten człowiek,

— i buczenie statku — i starte w rękach suche listki oregano —

Aż szara pustka znowu wszystko wchłonie —

Bo jednak nie można bez końca używać zeszytów. W jakimś momencie fikcja przestaje działać. Jeśli się chce stąd wydostać, można popełnić samobójstwo — jak on właśnie robi: leżąc na plecach, wbija sobie sztylet w splot słoneczny. Stoję tuż nad nim i patrzę: nie ma krwi. Ciało zalewa ciemny cień.

I dopiero wtedy nastaje nicość.

1994

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Namiot oczekiwanej miłości

Przez swoją nieopanowaną żarłoczność moja suka Melania dostała się na wyspę za miastem i nie może wrócić.

Błądzę po mieście, usiłując znaleźć jakieś połączenie z wyspą. Miasto leży na wzgórzach. Przy szerokich, wysadzanych drzewami ulicach, biegnących w górę i w dół, stoją stare, ale wewnątrz unowocześnione domy w ciepłych pastelowych kolorach. Światło ma tu wszędzie obcy, jasno-cierpki blask i pada ukośnie. Nigdzie nie widzę połączenia z wyspą, choć musi być. Przed jakąś bramą zaczepia mnie trzynastoletni chłopiec: on mi pokaże, może mnie nawet zaprowadzić. Ledwo to powiedział, kiedy skądś, z niewidocznego wnętrza mieszkania, wołają go rodzice.

W pewnym momencie, stojąc u szczytu stromej ulicy, dostrzegam wyspę.

I wreszcie na niej jestem.

Cała jest podmokła. Krzewy, trawa, trzciny — wszystko gnije. Spod łachy piasku wystaje łepek niedużego zwierzęcia — pochylam się i widzę, że łacha poruszając się chłonąco-kopulującym ruchem wchłania i trawi zwierzę, w którego oczach eksploduje przerażenie i ból. Po chwili ten obłęd zaciąga się pustką. Cofam się ze zgrozą i wdeptuję w rów z wodą, która ma w sobie coś oporno-szklistego, jakby miała za chwilę skrzepnąć. Wyłażę z rowu, odchodzę szybko po błotnistej, mlaskającej pod nogami ziemi.

Wszędzie tu panuje krwiożerczość i bezwład. Pożeranie sprzężone z agresywnym płodzeniem na oślep, do najpoczwamiejszych form. Brzydzi mnie to, ale nie boję się. To nie moja wyspa. Jestem tu obca.

Nad samym brzegiem natykam się na zielony baldachim; to znaczy: na podmokłej ziemi leżą deski przykryte grubym dywanem, na dywanie miękkie łoże z atłasowymi poduszkami, obok srebrna lampka w kształcie łodzi, w której pali się płomyk. Nad tym wszystkim rozpięty jedwabny, zielony baldachim, falujący drobno od powiewów wiatru.

O jeden z drążków, na których jest rozpięty baldachim, opiera się młody mężczyzna. Piękny. Ma ciemne oczy, w nich jakąś pierwotną ufność i przyczajoną ciekawość, w całej sylwetce lekką, sprężoną energię. To on to postawił. To jego namiot oczekiwanej miłości. Nie widzi mnie. Płynie obok obrazów z własnych marzeń: przed jego oczyma przesuwają się zarysy kobiecych ciał, zbliżenia twarzy, czasem spojrzenia. Żadnego obrazu nie wyróżnia, żadnego nie zatrzymuje, wszystkie przepływają.

Och, ty durniu, myślę, mijając go, ty kretynie —

Znajduję wreszcie Melanię, z daleka dojrzałam jej białą, czarno nakrapianą sylwetkę. Biedna, słania się już z głodu, a może odurzył ją rozkład wyspy. Muszę ją wziąć na ręce, chociaż jest naprawdę spora. Wracamy do miasta.

A z miasta nadal nie widać wyspy.

1987

Benjamin i Zbyszek

Wbiegam po schodach i wchodzę do mieszkania moich przyjaciół, Benjamina i Zbyszka. Trochę jestem zjeżona, bo oczekuję zwykłych u Zbyszka ataków złośliwości. Nie znoszę ich, ale lubię podszytą osłupieniem fascynację, jaką wywołują.

Jednak Zbyszek w ogóle na mnie nie zważa, tkwi w fotelu, jakby go tam wcisnęła jakaś bezwzględna moc. Trwa w stanie oszołomienia i zupełnej niemoty. Zbyszek jest w ciąży.

W ciąży. Nagle olśniewa mnie myśl, że w ten sposób zyskał od środka dostęp do poznania całej odmienności naraz. Teraz ma to już w sobie i wie, nawet jeśli nie chce. Jest odmienny, został wtajemniczony.

Przyklękam przy fotelu — och, strasznie chcę mieć dostęp do jego wyróżnienia. Przecież on musi mieć w ręku wszystkie nici —

Na razie czuję jednak tylko idący od niego opar smutku, zupełnego pogubienia i niemożności wyrażenia czegokolwiek. Trudno, poczekam, aż będzie mógł to wypowiedzieć.

Odrywam się od fotela i spostrzegam Benjamina. Od razu wiem, że Zbyszek musiał go zdradzać z jakąś kobietą.

— A jak inaczej? — pyta trzeźwo i smutno Benjamin, kiedy w kuchni wyciskamy pomarańcze dla Zbyszka. Już mu wybaczył, nie ma nic przeciwko dziecku i chciałby jak najszybciej całe wydarzenie wciągnąć w zwykły bieg codzienności. Patrzę na jego twarz, widzę wyraźną linię gęstych brwi, ciemną oprawę szarozielonych oczu — i spotykam spojrzenie przyjazne, ale nie do końca otwarte, i niewesołe.

— Wiesz — mówię tonem pocieszenia — Żyd, gej, emigrant... Jeszcze nie wiedział, co z tym wszystkim zrobić, a tu w dodatku ta ciąża.

— Przede wszystkim — odpowiada Benjamin, uważnie przelewając sok do szklanki — on jest bez miary kapryśny...

1979

Siostra Hitlera

(albo Matka Natura)

Siedzę przy stole naprzeciwko mojego brata, Adolfa Hitlera. Pokój jest mroczny, ciasny, zastawiony ciężką szafą, dużym stołem, krzesłami i fotelem.

Aż duszno między nami od wrogości. Śledzimy się czujnie i z napięciem, choć staramy się niczym nie zdradzać. Udajemy neutralność.

Za jego plecami wisi pluszowa portiera zasłaniająca drzwi. Okna nie ma. Na stół pada światło z wiszącej lampy. Widzę jego ręce na blacie — zawsze te za długie rękawy do marynarki. Staram się trzymać w półmroku, odchylam się na oparcie krzesła, którego miękkie siedzenie zapada mi się pod tyłkiem —

— grzęzawisko — milczenie — nienawiść —

Coraz bliżej podpływa poczucie, że wiem, że rozumiem to, co nazywają magnetyczną tajemnicą jego siły i władzy. To nie jest żadna tajemnica, choć tak piszą w gazetach — jeszcze mam te nagłówki przed oczami — nie, to jest proste, tylko zapomniane, bo są radia, samochody, klozety, ale to jest to samo co w ruchach szczęki małpoluda, który rozgryza kość drugiego małpoluda, to samo, tylko przebrane, umundurowane. Dzisiejsze — a dzisiejsze znaczy, że znowu jesteśmy czyjąś mroczną przeszłością —

Tylko trzeba to jakoś przeciwko niemu obrócić, podsunąć to jego własnym siłom i będzie po nim —

Tylko jak, jak się to nazywa i jak to brzmi, czy będzie to można wypowiedzieć krótko, jednym słowem, tak jak on wypowiada te swoje jedyne słowa, krótko!

Błąd, błąd z mojej strony, że myślę o tym w jego obecności. Jest wyczulony na zagrożenia, wyłapuje je z powietrza. Wstaje, podchodzi do żelaznej kuchenki, która stoi pod ścianą obok szafy i nalewa do mojego talerza gorącej, gęstej zupy. Stawia przede mną talerz, a ja słabnę ze zgrozy. Wiem, że wsypał do środka trucizny, tego czerwonego proszku.

Nie mogę nie zjeść — jestem w kręgu jego władzy. Więc jem — bardzo powoli, karmię sama siebie jak niańka karmi zagapione dziecko. Wiem, że mam w sobie coraz więcej trucizny, ale nie czuję jej działania, czuję tylko tę zupę. Kiedy reszta krzepnie na talerzu, oboje uznajemy, że mam już prawo zostawić. Tak było zawsze: nie je się skrzepniętej, zimnej zupy — to szkodzi.

Przesiadam się na głęboki skórzany fotel poza kręgiem światła. Czekam na działanie trucizny i chociaż nie mam poczucia nieuchronności, to liczę się z tym, że mogę umrzeć. Żal mi, że już nic nie zrobię, że go nie powstrzymam.

Portiera się rozchyla — to wróciła do domu nasza matka. Bez pośpiechu, ruchami, w których jest głęboki wewnętrzny spokój, kładzie na stole siatkę z zakupami, wyjmuje chleb, margarynę i powidła. Niewysoka, tłustawa, z dobroduszną twrarzą, siwymi włosami i głęboko osadzonymi niedużymi oczami. Ogarnia wzrokiem pokój. Niczego nie wyróżnia, wszystko jest dla niej jednakowo ważne. Jest w tym chroniąca oczywistość i powszedniość, od których robi się jeszcze smutniej. Ale to daleka melancholia, echo przygnębiającej nieodświętności, zwykłości życia, blade wobec nadziei, jaka we mnie wstąpiła w jej obecności. Zdaje mi się, że ona ma dla niego dużo sympatii — ale w ostatecznym rozrachunku nie będzie go faworyzować. Spostrzega na stole talerz z resztką zupy, widzi, że siedzę w półmroku i zwraca się do niego z rzeczowym zarzutem:

— Dlaczego jej dałeś tej zupy? Przecież wiesz, że ona tego nie lubi.

Nie lubi — to o mnie! To dotyczy mnie indywidualnie; te słowa działają jak odtrutka. Trucizna straciła moc. Nie umrę.

On robi jakiś ruch brwiami, ale nie pozwoli sobie — nie wobec niej.

Jestem jej wdzięczna. Do tej najgłębszej wdzięczności jest jednak przyrośnięty smutek i dystans —

Nigdy nie była mi bliska. Nigdy.

1972

Bibliotekarka

Jestem w wypożyczalni książek w małym miasteczku. Tłusta bibliotekarka podnosi oko i ogląda mnie spojrzeniem, które w ogóle nie wychodzi na zewnątrz. Chroni dorobek. Jej policzki, okulary: co znowu! — ta jakaś tam? Nawet nie jest stąd.

Podaje mi, choć jeszcze o nic nie prosiłam, księgę oprawioną w płótno. Z obojętnym błogosławieństwem patrzy na mnie, kiedy ją otwieram: w środku, równo przycięty do okładek, leży kawał słoniny.

1983

Studnia czasu

Powierzono mi małą dziewczynkę; podobnie jak ja ma kręcone włosy i w jakiś podobny do mnie sposób jest ruchliwa. Bardzo szybko biega po podwórku, co mnie trochę niepokoi, bo powinnam ją mieć na oku. Dziewczynka biegnie, mija piaskownicę — i nagle gdzieś ginie.

Jakby się zapadła pod ziemię.

Rozglądam się wkoło: nie, nie widzę jej nigdzie. Idę w stronę tego miejsca, gdzie znikła.

To betonowy walec wpuszczony w ziemię jak krótka studnia. W niej — schody. I nic więcej. W ścianach nic nie ma. Na dole nic nie ma. Schodzę powoli schodami, nasłuchując uważnie: pusto, beton schodów, beton ścian. Półmrok. Jakiś poruszający się cień. To mój.

Szare ściany, gładkie; nic tu nie ma. Nic nie ma, ale jestem napięta, boję się. Gdzieś pomiędzy wyobraźnią a żołądkiem przelatuje z nagła dziwny kształt: jakieś skrzydła, ogon, płomienie. Smok? Ale to jakieś banalne miejsce, pozostałość po robotach ziemnych.

Staję na ostatnim schodku — i nie mam odwagi postawić nogi na ziemi.

Zawracam na górę. Nie jestem z siebie zadowolona.

Wychodzę na podwórko: jak jasno! Po przeciwnej stronie ulicy widać miejski park, strefy słońca i lekko poruszające się od wiatru obszary zielonego cienia. Żółto kwitnące krzaki. Przyglądam się uważnie, czy nie widać gdzieś dziewczynki. Nie, nie widzę. I coś mi mówi, że jej tam nie ma. Coś mi mówi, że nigdzie jej nie ma.

Przed domem na ławce siedzi młody konserwatysta, blondyn w szarym garniturze z dobrze dobranym krawatem, o raczej miłej twarzy, na której ma dziwną łagodność bez cienia wyrozumiałości. Potępia mnie za to, że nie dopilnowałam dziewczynki. Słyszę jak mówi do kogoś o mnie, że nie jestem dociekliwa:

— Myśli, że wystarczy szukać byle jak, tak tylko, po wierzchu.

Dławię się z obrazy, jestem oburzona — ale pod tym tłucze się niepokój; nie o to chodzi, żebym czuła się winna. Rzecz w tym, że coś jest — otchłanne czy płytkie, niezwykłe czy banalne, ale jest. Niekoniecznie chodzi o smoka jako o smoka. Ale nie jest tak, żeby go w ogóle nie było.

1998

Hermafrodyty

Jestem na przyjęciu w białym pałacu położonym nad morzem, pełno tu gości, atmosfera swobodna, wiele atrakcyjnych osób, dużo wina, a na tacach śliczne małe kanapki. W pewnej chwili spotykam wzrok mężczyzny o ciemnych włosach — w jego spojrzeniu płonie ogień przyjemnie niejednoznaczny, ni to zaczepka, ni pytanie, wydaje się, że gdybym z nim poszła, gdybyśmy weszli tam, do jednego z tych pokoi na górze, skąd widać wyspy na promiennym morzu i pływające między nimi statki, to —

— to coś by się stało —

Stoję na podeście szerokich białych schodów z marmuru, a ten zaczepny płomyk wisi nade mną; kiedy ruszam w jego stronę, z góry zbiegają akurat dwie kobiety: młodsza i starsza.

Wydaje się, że jest ich nie dwie, ale dwadzieścia, ta młodsza zbiega jakoś brykająco, śmieją się do mnie, mają przejrzystość rozświetlonej, falującej wody i ciepło światła. Kiedy mnie mijają, starsza odwraca się i woła:

— Chodź z nami!

Ach, oczywiście, pójdę z wami! Już zawracam za nimi na dół, tak się spieszę, że się potykam — w połowie drogi robi mi się jednak żal tamtej zaczepki, tamtego przytłumionego płomienia. Nie dowiem się, jeśli pobiegnę za jasnym światłem. Staję w połowie schodów i po namyśle zawracam. Tak się spieszę, że gubię sandał, który zjeżdża na sam dół. Nie szkodzi, biegnę wyżej, ale razem ze mną biegnie obraz twarzy tej starszej kobiety, pełnej wezwań —

Zawracam i znowu biegnę schodami w dół, a kiedy już jestem na samym dole, robi mi się tak strasznie żal tego mężczyzny —

— że aż siadam na schodach —

Wychodzę na dolny taras. Otwarty widok na morze, lekki wiatr. Lazur, wszędzie lazur i blask. W rogu tarasu, przy stole pod parasolem siedzi i rozmawia jakieś towarzystwo. Docierają do mnie ich głosy, nie umiem rozpoznać: kobiece czy męskie, raczej ni takie, ni takie — bogate, dziwne. Zbliżam się i widzę, że jedną z tych osób jest Emil, mój ukochany. O, to zaskoczenie. Nie sądziłam, że i on tu jest.

Jedna z tych osób ma żywe ciemne oczy, loki koloru mosiądzu opadają na plecy, pije białe wino i uśmiecha się w odpowiedzi na czyjeś słowa; obok blondynka czy też blondyn o przejrzystym, słuchającym spojrzeniu, w cylindrze i aksamitnej kamizelce koloru wina —

— w tych ciałach jest jakaś podróż, nie wiem: odrzutowcem czy na wielbłądzie po pustyniach, wisi nad nimi muzyka, ale jeszcze nie słyszę melodii, wiem tylko, że ma szybki, chwilami zamierający rytm, a za nim pojawia się niespodziewanie zaczynający się znikąd, nie kończący się nigdzie, szalejący śpiew strun; boję się go, ale chciałabym go już usłyszeć —

Ciemne żywe oczy patrzą na mnie jakby chciały mi zadać zagadkę i jakbym ja stanowiła odpowiedź.

Te osoby mają w sobie coś takiego jak ta lazurowa powierzchnia podróży, wiem, że są poruszone, poruszające, niewyobrażalnie głębokie. Zaraz do tarasu zawinie statek i wszyscy oni popłyną na jedną z wysp na morzu.

— Czy mogłabym pojechać z wami? — pytam Emila, któremu strasznie zazdroszczę towarzystwa i tego, co się stanie —

wrzesień 1996

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Wiek Oświecenia

Bernard, trzydziestokilkuletni mężczyzna, prowadzi wyprawę, która jest na tropie najbardziej pierwotnych ludzi, jacy żyją na ziemi. Uczestnicy wyprawy są przeważnie Holendrami, niedawno przypłynęli do Ameryki, do Nowego Świata. Jest druga połowa XVIII wieku, wiek Oświecenia.

Kiedyś Bernard widział biegnącego półdzikiego psa tamtych ludzi; ciągnął się za nim smrodliwy, odwieczny zaduch krwi i popiołu. Widziano też ślady konia z rozszczepionym kopytem. Wspomnienie tamtego odoru przypomina Bernardowi o bitwie, w której brał kiedyś udział. Padł wtedy jego koń: duże, ciepłe zwierzę. Bernarda drąży dzikość tamtej bitwy: sam, szablą i z muszkietu, zabił wtedy tylu ludzi — i łączy mu się to jakoś z tymi ludźmi, do których chciałby dotrzeć. Żyją gdzieś w dole, w jaskiniach. Po ich śladach wyprawa schodzi w dół.

Na wzgórzu stoi dom. Z okna matka Bernarda widzi dolinę i drogę do jaskiń. Myśli, że jest stara, źle się czuje i chciałaby się nie bać. Czy mogłaby umrzeć bez lęku, jaki w niej to wszystko wywołuje? Nie wie. Ale czuje, że lęk jest obok, że mu nie podoła.

Ludzie Bernarda, którzy szli z przodu, między skałami pojmali psa tamtych ludzi. To ten sam, którego kiedyś widziano. Młody chłopak z jasnymi gęstymi włosami, w skórzanym kaftanie, trzyma go na powrozie. Pies jest nieduży, koślawy. Tak, wisi nad nim ten smrodliwy, odwieczny zaduch juchy i spalenizny. Pies patrzy na nich.

Ale nie jest zdrajcą. Milczy.

maj 1993

Show poezji koreańskiej

(Zasypiam na podłodze, na dywanie, przede mną stoi mały przenośny telewizor. Przez półsen dociera do mnie zapowiedź: zaraz będzie show poezji koreańskiej. Chcę to zobaczyć, otwieram oczy).

Partyzanci schodzą z gór. Prowadzi ich, skacząc po kamykach, młoda kobieta z długimi, zupełnie białymi włosami.

W mieście marszałek robi przegląd swoich wojsk: ma twardą szczękę i lisio-boczne spojrzenie. Widziany z góry, jest jedyną poruszającą się postacią pomiędzy nieruchomymi szeregami.

Przestronne, pustawe miasto — to stolica. Niedaleko rezydencji marszałka urządzono ogromny targ.

To z okazji zawieszenia broni pomiędzy siłami marszałka a partyzantami białowłosej księżniczki, która już jako dziecko została uznana za symbol oporu i sprawiedliwości. Jest święto, dzień wytchnienia. Od wszystkiego.

Na placu stoją setki budek i kramów. Przyjechali ludzie ze wszystkich stron kraju, można dostać owoce i jarzyny z południa i z zajętej przez partyzantów północy. Można kupić ryby, ubrania, tkaniny. Z kociołków na kółkach sprzedawcy nalewają do miseczek ostrej, gorącej zupy z wodorostami.

Szczupły student, który kupił tłustego karpia, mówi poprawiając na nosie okulary:

Jakiś lżejszy jest dziś uchwyt życia 

— zupa rybna na kolację — owszem 

ale potem 

oko ugotowane 

kiedy po niebie płynie księżyc...  

Wymienia karpia na dynię i woreczek fasoli i znika między ludźmi.

Koło masarza staje starszy mężczyzna. Ma twardą szczękę, lisio-boczne spojrzenie i prosi:

Daj mi kawałek kiełbasy. Jestem emerytem 

i nie stać mnie na taki wydatek. O, tłuszcz, 

tkanka — to wspomaga podniesienie ducha.  

Masarz daje mu pęto kiełbasy i emeryt odgryzając po kawałku odjeżdża, gwiżdżąc jak lokomotywa.

Między straganami z koszami, matami i wyplatanymi meblami przemyka młoda dziewczyna o zupełnie białych włosach i czarnych brwiach, ukośnych jak piorun. Dostrzegła wreszcie niebieską kurę, której wszędzie szukała. Wyciąga pieniądze z kieszeni szarych, luźnych spodni i bez pytania daje sprzedawczyni, która patrzy na nią ze zrozumieniem i mówi:

To przestwór nie-udomowiony.  

Księżniczka przysiada na wolnym skrawku trawy obok i wkłada kurze do gardła czarną oliwkę. Przygląda się temu dziewczynka, która, podobnie jak księżniczka, nosi szare wypchane spodnie, a do nich bluzeczkę w niebieskie groszki.

Księżniczka wyjaśnia jej:

Opuszczam 

swoją i waszą udrękę 

i dwudopływową Biblię, królową rzek polskich. 

Niech i dla mnie 

otworzy swoje bramy Imigration OJJice! 

Dorosłam już i chcę jeszcze 

pożyć i umrzeć 

osobiście.  

Kura rośnie i rośnie. Jest już wyższa niż człowiek, wystaje ponad budki. Księżniczka jej dosiada, a kura podskakuje i rozkłada wielkie błękitne skrzydła. Nikt nie zwraca na to uwagi, nikt niczego nie dostrzega oprócz marszałka-lokomotywy-emeryta, który nadjeżdża krzycząc:

A ja, twój stary ojciec? Czy się odważysz 

opuścić mnie w biedzie i w starości?  

Księżniczka na to nic.

Marszałek usiłuje złapać kurę za skrzydło i krzyczy dalej:

Czy nie żal ci twoich partyzantów 

czy ten kraj już cię nie chwyta za serce?  

Księżniczka odpowiada, pochylając się z wysokiego grzbietu kury:

Mam serce zdarte od wrzasku.  

Kura odbija się od ziemi i startuje. Z początku leci jak przeciążony balon, opadając gwałtownie i tracąc równowagę, ale potem unosi się coraz wyżej i swobodniej.

Zaczyna się ściemniać. Wczesne popołudnie przemienia się gwałtownie w burzowy wieczór. Zrywa się wiatr, ludzie zwijają kramy, pakują towar. Błyska, a nad placem zawisają granatowe chmury.

Na tarasie swojej rezydencji stoi marszałek-lokomotywa-emeryt i patrzy w niebo, czekając kiedy pioruny i gwałtowny deszcz zawrócą z drogi księżniczkę. Ale kury nie widać. Już nie wróci. To przestwór nie-udomowiony.

Marszałek-lokomotywa-emeryt oparty o balustradę tarasu rzuca za księżniczką przekleństwo w stronę głębokiego i błyskającego nieba:

Lawo płynna! Obyś 

nigdzie 

nie mogła ostygnąć ni skrzepnąć!  

1975

Mdlejący afrykański dyplomata

Stoję na przystanku PKS-u, po drugiej stronie drogi ciągną się pola: płaska ziemia, gołe drzewa, nisko zawieszone ciemnoszare chmury. I tak samo aż po horyzont. Przyjeżdża autobus. Drzwi się otwierają i ze środka wysiada afrykański dyplomata. Bardzo czarny — z samego serca kontynentu. Ma na sobie jasny garnitur, w ręce trzyma skórzaną płaską dyplomatkę.

Rozgląda się. Podnosi głowę i patrzy w niebo. Szarzeje, opiera się o słup z rozkładem jazdy i osuwa się na ziemię.

Rzucam się, żeby mu pomóc, cucę go, rozluźniam krawat, pod głowę — ziemia jest wilgotna — podkładam dyplomatkę. Wreszcie otwiera oczy. Pomagam mu wstać. Stoi — między tą płaską ziemią a ciężkim niebem.

Znowu robi się szary, znowu mi zemdleje — będzie mdlał sto i więcej razy; on się nie przystosuje! Trzeba się stąd wydostać, oto jedyne wyjście.

styczeń 1985

Hunowie

Idziemy, ja i moja przyjaciółka E., brzegiem stromego wąwozu. Kątem oka dostrzegam — a może wydawało mi się, że dostrzegam — jak wzgórze przed nami się poruszyło. Przypatruję mu się uważnie — stoi nieruchomo.

Wąwóz, nad którym idziemy, ma ściany z białego wapienia, dno jest nierówne, kamieniste, porośnięte niskimi, mocnymi krzewami. Wydaje mi się, że dostrzegam jakiś szybki ruch między ścianami wąwozu, jakieś pulsowanie, jakby zawisł tam niewidoczny rój pszczół —

— jakby dostała się tam jakaś energia, która coraz gwałtowniej szuka dla siebie ujścia — dobiegają do nas nagłe uderzenia bębna, nie wiadomo skąd —

W następnej chwili w wąwóz wlewa się potok ludzi i koni.

Widzę ich ubrania ze skóry i futer, ich ciężką żelazną broń. Jadą na koniach o grubej, skręconej sierści, niektórzy prowadzą też luzem zapasowe konie —

— cała ta niespodziewana, ale niegwałtowna fala płynie pod górę w nierównym, rozchełstanym rytmie, bez pośpiechu, jednak dość szybko —

— i niby składa się z osobnych istot, osobnych koni, osobnych ludzi — ale nie dzieli się na nie. Są już prawie w połowie drogi pod górę, stłoczeni pomiędzy ścianami wąwozu, ale w dole, u wejścia do jaru, ciągle pojawiają się nowi.

To są Hunowie. Hunowie!

Chwytamy się z E. za ręce, patrzymy na siebie i widzę, że ze strachu włoski w jej brwiach stanęły na sztorc. Z wąwozu można się dostać tylko na zbocze, ze zbocza na szczyt wzgórza. Rzucamy się przed siebie, na oślep —

— najpierw w dolinkę, siła rozpędu wnosi nas kawałek na wzgórze. Rwiemy z dziką siłą, podpieramy się rękami, podciągamy za krzewy i trawy. Wydało mi się, że słońce na horyzoncie pękło i została po nim krwawa piana —

— krwawa piana. Jeśli nas dogonią, to przejdą po nas jak po ziemi. Nic więcej. Przejdą jak po ziemi i zetrą nawet fakt, że istniałyśmy.

W jakiejś chwili widzę wszystko z góry: dwie postacie rwące w stronę szczytu wzgórza, poniżej płowo-bura fala Hunów, za wszystkimi, w dole, pusty biały wąwóz, za wąwozem las. Pojmuję, że odległość między nami a Hunami jest stała, ciągle taka sama od naszego pierwszego ruchu. Nie ma znaczenia, jak szybko uciekamy. Trzeba się oderwać.

Zataczając się ze zmęczenia, przedzieramy się przez prawie goły lasek. W lecie obozowali tu Cyganie, ale przed zimą wyjechali. Od drzew i ziemi ciągnie jakaś nostalgia. Byli tu jeszcze tak niedawno, nie byłybyśmy same, pomogliby nam —

Na szczycie wzgórza stoi baszta. Przyspieszamy, drzwi są otwarte. Prawie na czworakach włazimy po stromych kręconych schodach na górę — i wypadamy na taras na dachu, wyłożony białymi kaflami kuchennymi, otoczony balustradą.

Siadamy na podłodze, potem kładziemy się. Ocalone. Ocalone — ale ta błogość jest jakaś mętna, niejednoznaczna, ulga — płytka. Coś jest nie tak. To nie jest prawdziwe ocalenie. Przed oczami staje mi obraz wejścia do baszty. Nie zamknęłyśmy drzwi.

Przepadło. Wszystko jedno — i tak żadna z nas nie zejdzie na dół. Nie w ich stronę.

Podchodzę do balustrady. Na dole jak okiem sięgnąć leżą szarozielone, przymglone równiny, nad nimi lekkie wysokie niebo z białymi chmurami, widzę pola, domy, siatka dróg biegnie w głąb tego świata, żyjącego własnym bezpiecznym życiem. Dostęp do niego jest otwarty, nic go nie broni —

Ja się tam dostanę. Muszę. Obie z E. siadamy na balustradzie, żeby zeskoczyć w dół. Chwytamy się za ręce, robimy wdech jak przed nurkowaniem, szarpiemy do przodu —

— przez chwilę spadamy — potem powietrze wybija nas z powrotem! Odbijamy się od niego jak gumowe piłki — i znów siedzimy na balustradzie.

— To jest cygańska próżnia — mówi E. głosem, który nie ma żadnej z cech jej głosu, który wydobywa się ze zwojów oczywistości, z samego ich środka. Potem otwiera oczy i mówi już swoim głosem: — Przeszli tędy i zamknęło się po nich. Nie zassie nas. Trzeba mieć rozessywacz.

Na wzgórze wjeżdżają pierwsi Hunowie. Ten, który jechał na czele, zatrzymuje konia koło otwartych drzwi baszty, zeskakuje na ziemię i wchodzi do środka. Inni, którzy podjeżdżają, wchodzą za nim. Widzę przez mury, jakby były przezroczyste, jak wchodzą po kręconych schodach na górę.

— Mam — mówię w olśniewającym blasku poczucia własnego geniuszu. — Mam to.

Tym razem skaczemy raczej przed siebie niż w dół, od razu zaczynając od słowa JESZCZE. JESZCZE znosi nas kawałek w dół, udało się. Od razu śpiewamy resztę:

POLSKA 

NIE ZGINĘŁA 

PÓKI MY ŻYJEMY 

CO NAM OBCA 

Działa jak wolno rozpinający się spadochron.

Opadamy kawałek w dół, każde słowo rozpruwa kolejny kawałek próżni, przestrzeń się otwiera, spadamy —

Lecimy nad światem jednocześnie zajętym sobą i otwartym, nad szarozielonymi polami, czasami w dole widzimy ludzi zajętych swoimi sprawami, nikt nie zwraca na nas uwagi, ale wiadomo, że w każdej chwili możemy lądować i że jest tam dla nas miejsce — ale ponieważ jest i ponieważ możemy, to lecimy dalej i dalej i dalej —

— a wszystko jest dostępne, ciągle —

1970

Pisarz sag

Mój bliski znajomy jest pisarzem sag, czytam właśnie jego prozę; w prosty i zwykły sposób opisuje odwieczne koleje życia. Nudzi mnie to.

— Czy nie byłoby ciekawiej — pytam go — gdybyś napisał coś o szybkiej, niezwykłej akcji? Coś wciągającego, może być zwykły kryminał.

— Może być — odpowiada cierpko.

W dyskotece, w jakiejś niewielkiej miejscowości pod Sztokholmem, jest sporo ludzi. Bar obsługuje para: biały chłopak i czarna dziewczyna. Na parkiecie mnóstwo dzieciaków.

Na galeryjce, nad czymś w rodzaju portyku, w półmroku dostrzegam pisarza sag. Siedział tam przez jakiś czas, potem zniknął. Zaraz po jego zniknięciu — eksplozja! Czarna dziewczyna z baru i jeszcze kilka osób jest rannych, chłopak leży, chyba zabity.

Ale nikt nie krzyczy, nikt nie wzywa pomocy, nie pyta o sprawcę. Patrzą na to wszystko jak na widowisko, które ich nie dotyczy.

Tylko ja jedna jestem wstrząśnięta, zdumiona: Jak on mógł? Jak?

Pisarza sag otacza cicha sława. Przyłączyło się do niego kilkoro młodych ludzi, także ten chłopak z baru, a on traktuje swoją świtę życzliwie, ale z dystansem.

Kiedyś w wiadomościach telewizyjnych mignął obraz: pokazano, jak wczesnym rankiem z jednego z tutejszych domów wyniesiono zwłoki młodej kobiety, Turczynki.

Morderstwa wsiąkają w ten krajobraz bez śladu.

Dla pisarza sag zabijanie jest jak objawienie, na które od dawna był przygotowany. Zachowuje trzeźwość — jest syty, bez oszołomienia.

Kiedyś spotykamy się na ulicy biegnącej między żywopłotami, które otaczają tutejsze domki. Za nim idzie kilku młodych ludzi z jego asysty. Jakaś postać teatralna tkwiąca we mnie ustawia mnie tak, jakbym miała oczy wzniesione ku niebu i załamane ręce:

— Ależ nie, Waldemarze — mówi postać przez moje usta. — Punkt oparcia musisz mieć w sobie!

— A nie mam?

Jest zaczepny i serio. Dawne więzy niezupełnie zostały zerwane, jednak nie powinnam wchodzić mu w drogę. Jeśli będę — zabije mnie.

Jadę do Turcji, jest tam narzeczona pisarza, a moja przyjaciółka, E. Może zechce mi pomóc.

Podróżuje się tam kolejką nowojorskiego metra, wagoniki mają spore okna. Kolej pędzi zawrotnie wysokim nasypem: w dole leży rdzawa turecka równina — zatkana jakąś nostalgiczną niemotą. Bezkresne miedziano-zielonkawe rżyska; zaprzeszły krajobraz.

— Wszędzie tu są drogi, którymi szły hordy dawnych ludzi — mówi siedzący naprzeciwko mnie Murzyn (chwilami wygląda jak biały, kolor jego skóry zależy od oświetlenia) — prawie ich nie widać, ale jeśli człowiek o pewnym tropizmie wejdzie na taką drogę, to nieświadomie pójdzie tak, jak ona prowadzi.

Patrzę na dół i wydaje mi się, że rzeczywiście w miedzianym kolorycie widać jaśniejsze linie, niepewne i zanikające — ale niektóre zupełnie wyraźne.

Ogarnia mnie jakiś chłodny lęk.

W zachowanej części prastarej bazyliki znajduje się elegancja restauracja. E. już na mnie czeka. Opowiadam jej całą historię, a ona słucha mnie tak, jakby sam fakt opowiadania był podejrzany.

Rezygnuję. Ona nie stanie po mojej stronie.

Ta część bazyliki nie ma dachu: widzę szybkie chmury, raz błyska słońce, raz ciemnieje; zmienna, rozpraszająca pogoda, nie znoszę takiej.

Wracam. W korytarzu wagonu spotykam wysokiego Murzyna. Nie jestem pewna, czy to ten, z którym jechałam poprzednio (momentami wygląda tak, jakby był w czarno-białą kratkę — to zależy od oświetlenia). Stoimy naprzeciwko siebie, zaglądam mu w twarz. Przymyka potwierdzająco oczy, a potem unosi klapę marynarki: ma pod nią znaczek Interpolu.

Policja! Co za ulga! Nareszcie jakiś punkt oparcia. Mam za sobą międzynarodową policję.

Nareszcie przywróci się porządek.

wrzesień 1976

Kolejka do Jehowy

Stoję w dość długim ogonku — to kolejka do Jehowy; stojący przede mną przesuwają się bez pośpiechu. Jestem na końcu i czuję się jakoś niezupełnie zobowiązana, raczej swobodna, jakbym się tutaj znalazła ni to z własnej chęci, ni to przez przypadek. Stojąc tak sobie zauważam, że trzymam w ręce bułkę z szynką. Oj, niedobrze. Jehowa może się poczuć urażony tą wieprzowiną. Ale szkoda mi tak od razu wyrzucić całą bułkę z szynką.

Spomiędzy połówek bułki wyciągam zębami plaster szynki, zjadam, zagryzam kęsem pieczywa, resztę wyrzucam.

Ten gest oznacza (kompromisowe) przymierze i mam nadzieję, że został odnotowany.

marzec 1992

Anarchistka i policjant

Wychodzę jakby spod ziemi, z ciemnego włazu, prostuję się — i staję na środku jezdni, na ruchliwej ulicy miasta Meksyk, w jasny dzień, w pełnym słońcu.

Wiem, że brałam udział w zamachu organizacji anarchistycznej na ministra Identification Publica². Ale nie jest jasne, co właściwie zrobiłam.

Tak czy inaczej, muszę natychmiast zejść z widoku, pokazywanie się na ulicy nie jest bezpieczne.

Widzę, że wylądowałam w eleganckiej dzielnicy: jezdnia szeroka, naprzeciw rząd sklepów z bogatymi witrynami, na chodniku rosną palmy, a przed jedną z wystaw stoi kobieta w długiej beżowo-różowej sukni, osłaniając się parasolką przeciwsłoneczną.

Sama ze zdziwieniem dostrzegam, że także mam na sobie długą suknię z muślinu: żółty z różem — dziwne, żółty to nie mój kolor. Rozkładam ją w rękach — i natychmiast składam. Jest poplamiona lepkim, tłustym smarem, który bezsprzecznie kojarzy mi się z bronią. Na dole odpruta falbanka. Daję krok do tyłu, bo właśnie nadjeżdża omnibus, a potem chcę przejść na drugą stronę ulicy i wejść w cienistą bramę pomiędzy sklepami. Nie zdążę. W moją stronę już idzie policjant.

Robi mi się słabo ze strachu, ale nie mam szansy na ucieczkę. Policjant jest wysoki, szczupły, w granatowej kurtce z czerwonymi wyłogami. Podchodzi do mnie i pyta cicho:

— ¿Seniora, esta usted de Suecia?³

— ¿No, por que? — odpowiadam powoli, bo nie wiem, czy ta Szwecja nie jest jakąś pułapką. — Estoy de Mexico⁴.

Pochyla się do mnie i wtedy widzę, że ma delikatne rysy, ciemne oczy, śniadą, zmęczoną twarz. Przy stójce kurtki brak guzika i pagon na ramieniu naderwany. Patrzy na mnie uważnie i mówi jak ktoś, kto mógłby być moim sojusznikiem:

— Wie pani, nieeleganccy ludzie w tej dzielnicy są podejrzani.

Odpowiadam badająco:

— Pan też nie jest zbyt elegancki.

Robi brwiami ruch „no cóż”. Zaczyna się wokół nas tworzyć izolujący, dyskretny krąg.

Podaje mi ramię i idziemy: zaofiarował mi się jako ochrona, kryje mnie, to znaczy, myślę, że wie, że ma powód, żeby mnie kryć, ale do jakiego stopnia wie, skoro ja sama nie bardzo wiem?

Patrzę na niego i wchłaniając jego obiecującą nowość zapominam o tej myśli. Jego spojrzenie, ten uprywatniony przez niego mundur, jego ciało pod mundurem — dosięgają mnie coraz mocniej: przez ramię czuje go od stóp do głów, a zwłaszcza tę strefę ciała...

Siedzimy na tarasie kawiarni i pijemy lemoniadę z lodem: widzę, że w środku niektórych kostek lodu są jakby ślady krwi.

On popija i patrzy na mnie z coraz bardziej stężonym oczekiwaniem — trochę się zaczynam obawiać tego, czego oczekuje. Ale i pragnę go coraz bardziej.

Jesteśmy w jego sypialni w wielkim, bogatym domu, który jest rezydencją rodzinną. Z okna widzę przeciwległe skrzydło domu: na słonecznym tarasie siedzi gruba Murzynka w białej płóciennej sukni. Wygląda jakby drzemała, ale podobno nie śpi, podobno zawsze czuwa i wie, co się dzieje w domu.

Leżymy na podłodze.

— Wydobądź mnie — mówi nie otwierając oczu; wciąga mnie i piecze jego pragnienie, żeby nareszcie wylała się czyjaś namiętność, żeby go zatopiło, potem wyniosło i żeby nie miał żadnej możliwości opierać się tej sile; żeby przywrzeć do niego płcią, przygodą, przemianą; żeby mógł to wszystko wchłaniać i przeistaczać się —

Zsuwam z ramion tę żółtą suknię, pochylam się nad nim, a on nie otwiera oczu, czeka. Na co, na kogo? —

Nasze wspólne gorące ciało stygnie i rozdziela się na dwa: nie, nie mam już na niego nadziei. Zaprojektował dla mnie żywioł, jakiego potrzebował — ale skąd mam wiedzieć, co on ma wspólnego ze mną?

Czuję się wypchnięta gdzieś, osamotniona, pominięta —

W nocy idę plażą w stronę portu. Słyszę szum morza, które jest teraz jak ciemna otchłań. Ale to droga, to połączenie. Czekam na statek, który popłynie na północ, do Szwecji —

7 grudnia 1985

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Na skrzydłach wiatru

Idę w stronę morza. Przede mną wydmy, za wydmami — plaża. Kiedy wieje wiatr — dmie ukosem — rozpędzam się i wskakuję na podmuch, który jest lekki, twardy i dość wąski. Kładę się na nim plecami, żeby nie spaść, a kiedy cichnie, zsuwam się na ziemię. Potem czekam na kolejny podmuch, a kiedy go czuję na poziomie ud i bioder — znowu na niego wskakuję.

I tak wiele, wiele razy, aż podmuchy donoszą mnie na samą plażę i zsuwam się prosto na piasek.

Naprzeciw mnie sunie, toczy się, biegnie morze; z przodu coraz to nowe szeregi fal z białą pianą, woda dopada brzegu w długich chlustach — i zawraca do Szwecji —

1987

Nie jest gotowy

Opiekun

Lejb Goldin, tłumacz i literat 

piszący w jidysz; 

trzydzieści pięć lat. Teoretycznie 

świetny wiek. Jak pierwsze wzniesienie 

z którego już można ogarniać 

początki i zmierzchy.  

Ale praktycznie 

jest rok 1941, getto w Warszawie; kilkadziesiąt 

ogrodzonych ulic i kilkaset 

tysięcy ludzi 

chorych od tych ścian, bruków, szyldów, 

podwórek i schodów, od okien 

za którymi znów to wszystko widać. Na ulicach 

zapach potu 

oraz trupi odór.  

Niemniej jest piękny dzień późnego lata, 

bezchmurny, parny. Wieczorem 

spadnie niebieskawa mgła 

powietrze nabierze jakby wypukłości 

postacie ludzi zciągną się 

zciemnieją.  

Lubię jesień — napisał 

chory na głód i śmiertelnie głodny 

autor 

tej niedługiej historii. 

(Tak, ja też lubię. Nie dlatego jednak 

idę za nim — powiedzmy 30 sierpnia 1941 

od przedpołudnia prawie do wieczora — lecz dlatego 

że przepuszczając jego historię przez siebie 

muszę wreszcie uznać 

ostateczność, nierozwiązywalność 

tamtej rzeczywistości. 

I nie tylko tamtej.) 

Więc niedługie opowiadanie o wyjściu z domu 

(jedyne, co — dość słabo — 

trzyma go przy życiu) 

i o dalszym snuciu się ulicami. Wszystko 

tonem opiekuna żywych, 

półżywych, nieżywych. Nostalgiczny 

kpiący — możliwe, że jest jednym z Dzieci Życia które od zawsze wiedzą, że rodzice, przodkowie, pokolenia tylko transmitują istnienie. I że samo życie stanowi pierwotną wspólnotę żyjących 

kiedykolwiek. Do której 

należał, oczywiście, także 

mężczyzna, o którego ciało 

leżące w poprzek chodnika prawie się przewraca 

gdy handlarz starzyzną robi mu uwagi 

że chyba trudno nie zauważyć trupa 

i że dość już brudna i wyłachmaniona 

ta marynarka, czy musi ją bardziej zadeptać? Nie musi — 

rzecz jednak w tym, że czasem 

zapada 

w boczne rojenia 

w obrazy przeszłości 

nie ma tam jednak dróg ani podziemi 

prowadzących wstecz czasu lub do innej konstelacji faktów; 

och, wyłonić się na tamtej górskiej ścieżce ze dwa lata temu 

lub w jakiejś kafejce aż na końcu świata: 

kawa, lody, gazeta 

nad głową lekko trzepocze płócienna markiza 

w zielono-białe pasy — 

Cóż, trzeba się wynurzyć 

w tej samej przestrzeni 

kilkudziesięciu ogrodzonych ulic — 

*

Tęskni do miasta za murem 

mówi o nim namiętnie: moja miłość, moja druga matka 

w miejscu odcięcia nosi ranę rozłączenia. 

(Nie wiem, co mam myśleć. Miasto — czyli co? 

Czy tam jest ktokolwiek?) — Ach, rzeka — woła — 

zobaczyć jej brzeg, nasycić się! 

(Mieszkam jakieś półtora kilometra od tego Jordanu, 

jezdnia, park, kilka murów 

z rysunkami i napisami 

w tym „Żydzi do gazu”, znów jezdnia, tereny sportowe 

i już jest, płynie.) 

*

W garkuchni 

wisi gorąca para, zapach życia; jedzenie 

wchodzi pomiędzy rozmowy, okrzyki 

zciszone i głośniejsze (kto? kto umarł) 

brzęk łyżek, z pomiętej gazety 

wyłania się chleb 

(niegrubo ukrojona kromka, ale zjadłoby się 

choćby kawałeczek) 

ktoś wylizuje talerz, żeby nie przepadło 

ani jedno ziarno kaszy. Ciut nieuwagi i nieco szalbierstwa 

i dnia tego stanął przed nim drugi talerz zupy. 

Szczodry dzień 

bo jeszcze 

na ulicy Leszno, w bramie 

znalazł trochę tylko nadpsuty 

malutki ogórek. 

*

— ogórki, pomidory, chleb, herbata z cukrem 

wakacje ledwie zaprzeszłego lata; prawdziwa przestrzeń 

ściany zielonych drzew z gęstym szumem liści 

zamaszyste niebo, rzeka po horyzont, trzepoczące w wietrze 

rękawy — swobodne, bez Jude — 

*

Opaskę zdejmie za rok 

przed komorą gazową (o ile dojechał żywy) 

potem już nikt nigdy nie będzie wiedział 

które z tych nagich posplatanych ciał 

niebieskich od rozpuszczonych kryształków gazu 

było jego —  

*

Droga powrotna z kuchni 

jest o wiele dłuższa (do czego 

ma się spieszyć? Do tej nory 

z brudną pościelą, do książek 

których nie sposób czytać, do drzwi 

do okna?). 

Snuje się po ulicach, 

przystaje na chodnikach; powoli zapada zmierzch 

(z początku jak ledwie widoczna przesłona 

między dniem a nocą. Czasem, kiedy mnie zastaje 

w obcej otwartej przestrzeni 

przyspieszam do domu myśląc: włączyć światło, 

zasłonić okno, puścić muzykę).  

Jego nie niepokoi 

lubi powagę tej pory i ciemniejące powietrze. 

Powietrze ciemnieje 

gdy stoi w grupie ludzi 

patrzących 

w oświetlone okno szpitala: lampa, spokojny pośpiech, 

lekarka i pielęgniarki operują dziecko — 

Po co, mówi, dlaczego? 

Ale wie przecież 

po co i dlaczego 

— po to 

żeby w jakiś wieczór móc stać na ulicy 

patrząc na coś mniej czy podobnie poruszającego 

przyspieszać przed zmierzchem 

lub kontemplować ciemniejące niebo 

płynąć w nurcie przemian 

raz na jakiś czas popatrzeć z góry czy z boku 

obejmując innych i siebie 

okiem bystrym, 

nostalgicznym, kpiącym: 

— o, płynę 

19 października 1994

Opowiadanie, które tu służy za pierwowzór, prawdopodobnie Lejba Goldina, zwane Kronika jednej doby. znajduje się w książce Rury Sakowskiej Dwa etapy. Hitlerowska polityka eksterminacji Żydów w oczach ofiar, z jidysz tłumaczył Jan Leński. Wrocław 1966 Tam też jedyne dostępne informacje o Lejbie Goldinie, którego do pewnego stopnia utożsamiam z bohaterem opowiadania, choć staram się wybierać to, co mogło być im wspólne. Zdania lub wyrażenia zaznaczone pismem pochyłym są cytatami.

Nie jest gotowy

Urodzona w 1914 roku,  

w niebogatej, emancypującej się, żydowskiej rodzinie,  

jaka bym była? Raz żarliwie w środku, raz z boku,  

niecierpliwa, ale dość uważna.  

Gdyby były pieniądze, uczyłabym się. Gdyby nie było, 

też bym próbowała. Być może zarabiałabym szyciem  

i chodziła do szkoły pielęgniarek — bo zawód trzeba mieć  

koniecznie. Pewnego dnia  

na pedałowej maszynie Singer  

zszywałabym sukienkę z lejącej się, pełnej ruchu żorżety  

i dojechawszy — niekoniecznie równo — do końca szwu  

spojrzałabym w okno: błękitna zatoka  

między dachami i wypływające białe obłoki —  

i czułabym 

coś chętnego do zmiany,  

do przepływania. Cokolwiek bym zresztą robiła  

i tak bym wiedziała, że świat nie jest 

nie 

świat nie jest 

gotowy.  

Na pewno chciałabym wiedzieć; czytałabym  

socjalistów, Marksa i mnóstwo powieści. Z samouczka uczyłabym się francuskiego. Niezbyt bym 

wiedziała 

gdzie leży mój talent 

ale czułabym jak pieni się, buzuje. 

*

Tamtego wieczoru  

wychodząc z narzeczonym z kina  

jeszcze przenikałam z obrazu w obraz, przyciskając rękę  

do własnego serca  

w samym środku gęstych cudzych uczuć,  

na innych ulicach, wśród mgły przesączonej światłem —  

— Aż stanął przede mną  

martwy tunel tego z nim wieczoru — i wszystkich  

następnych. Za oknem kawiarni miejski skwer; latarnie  

podświetlające sklepienie czerwonawych liści nad aleją: pięknie 

byłoby nią odejść w Inne Możliwości.  

Grzebiąc w szarlotce  

Powiedziałam, że nie chcę już się z nim spotykać.  

Miał, owszem, jakieś miejsce dla mnie —  

czy dla kogokolwiek — stałe i na swój sposób nawet za poważne,  

przy domu i dzieciach. A ja bym chciała miłości,  

szczególnej Uwagi  

oraz Skłonności do Przemian. 

Przez kilka następnych wieczorów 

sztywniałam ze strachu  

że już zawsze 

zawsze i na wieki zostanę sama.  

*

Byłam sama, ale nie samotna,  

przeszłam właśnie z młodzieżowej sekcji 

Bundu (albo PPSu lub KZMP) 

do organizacji. Uwielbiałam wtedy słowo  

internacjonalizm 

mocne i pełne powietrza; jak poryw Erosa 

do najdalszych granic, czułość podobieństw  

i magnetyzm różnic  

Nie czułam się polska, na pewno,  

i żydowska tylko warunkowo,  

raczej z obrzeży, prędzej z negatywów jednego i drugiego,  

wewnętrzny ruch  

i tęsknota na zewnątrz  

Dyskutowaliśmy czy wraz z wyzyskiem i niewiedzą  

wygasną uprzedzenia, czy rasizm i antysemityzm 

znikną same z siebie, czy ciemnota 

to tylko ciemnota czy jeszcze  

coś więcej? Chodziliśmy na wycieczki  

z plecakami, biały kamyk kopnięty wysoko  

spadał do szybkiego zimnego strumienia,  

dwa razy w tygodniu grałam w siatkówkę, krzycząc piszcząc;  

— to wszystko pozwalało lubić teraźniejszość 

którą jednak raczej nazywałam jutro  

wobec czego mogłam lekceważyć ciemne dzisiaj  

mówiąc o nim wczoraj.  

*

W 1936 w lipcu 

każdego dnia rano  

kupowałam gazetę — z powodu wojny w Hiszpanii.  

„Oby tych żydków czerwonych — powiedział facet 

w opiętym garniturze — zgnietli jak wszy”  

i odszedł słoneczną ulicą 

nad jego głową korony drzew  

i szpalery otwartych okien 

a ja w pierwszej pustej bramie  

kucnęłam, twarz zasłoniłam gazetą i zapłakałam  

jak niczyje dziecko,  

a jednocześnie zaczęły wyrastać mi szpony  

i w gardle czułam ogień, którym mogłam zionąć..  

*

Gdybym się bardzo starała (a starałabym się) 

dostałabym się do Hiszpanii. Granicę przejechałam  

autobusem, półżywa ze strachu. Po przeszkoleniu  

wylądowałam u socjalistów, w oddziale UGT.  

Tak czy inaczej 

tutaj moja Oczywistość Wewnętrzna spotkała 

zewnętrzne tak świata; w szklistym powietrzu 

pomiędzy pasmami gór, na rozległych 

kamienistych równinach gdy pociąg skręca i z przednich 

wagonów machają do nas, w tylnych. Nawet w okopie gdzie od wilgoci boli mnie żołądek ale  

tak, si, ja, oui 

kiedy we dwoje we dwie my w trójkę siedzimy  

na wielkim nagrzanym głazie  

Czy chciałabym strzelać? Całą noc myślałam czy  

strzelać, i tak, mówię, tak, chcę broń, będę zabijać,  

skoro i mnie mogą, to jest sprawiedliwie. Strzelać;  

odsyłać upiora w niebyt —  

skoro inaczej się nie da 

Z końcem wiosny zaczęto  

zabierać kobietom broń; formowano Armię,  

wprowadzano bardziej wypróbowany porządek;  

na upalny front w Aragonii 

pojechałam już jako pielęgniarka, bez broni —  

i tam mnie trafiono 

na początku września. Kiedy mnie postrzelono 

obejrzałam się gdzie stoję 

ja 

ta nie trafiona. Nie było jej.  

Cóż,  

nasz oddział przestał istnieć w sierpniu,  

i już nie było tych, których ja najbardziej... 

W miasteczku nad morzem, na północ od Walencji 

najpierw mnie wyleczono potem ja  

leczyłam innych — ni żywa ni martwa,  

chodząc po plaży w zimowym białym słońcu  

jak w bąblu nocnego powietrza. Już zbliżał się koniec;  

i w różnych wariantach śnił mi się sen: Republika w czapeczce frygijskiej, ta z lwem,  

jest głuchoniema jak pies magazyniera z naszego szpitala 

ze smutku wyje w środku, i nikt tego 

nie słyszy.  

*

Buczenie statku, który mglistym rankiem 

odbijał od brzegu głuchej Europy,  

para mojego oddechu nad zimową wodą 

— żegnaj hieno matko 

*

Wyjeżdżałabym jako żona lekarza z Bostonu —  

pracowaliśmy razem nad morzem; miał legalne istnienie 

paszport i dom;  

dzięki niemu uwoziłam życie,  

które niedawno ocknęło się we mnie ze strachu 

przed rozkładaniem się w kamienistej ziemi;  

umierać — nie dokonawszy niczego, tak mało wiedząc  

Ten czas, to teraz w moich oczach ciemnieje tężeje  

pod lśniącą ruchliwą powierzchnią zdarzeń i dat 

trwa nieruchawy mezozoik, era wielkich gadów  

a może epoka wampirów; piją krew ale nie ożyją,  

oświecone dzieci — nie wierzyliśmy w nie  

lecz nie uciekniemy.  

*

W Stanach kilka pierwszych lat spędziłam  

jak nie w swojej skórze, powoli się ucząc kraju i języka,  

byłam żoną doktora i byłam mu wdzięczna 

ale polubiłam go kiedy się rozstaliśmy,  

po wojnie.  

*

Ten kraj, taki zauroczony sobą, a jednak  

rzetelny, podobał mi się, powinowactwa z wyboru  

były tu dostępniejsze, możliwości bliższe,  

drażniła mnie tutejsza kobiecość i męskość, krępowały mnie  

przywileje mojej skóry  

choć nie poczuwałam się do tej  

białości.  

Pracowałam w sklepie 

z aparatami fotograficznymi, potem  

w kinie u moich przyjaciół: w kasie i na sali 

i nauczyłam się obsługiwać projektor.  

Ten film uwielbiałam, jak wszyscy: ta scena, kiedy on mówi do niej  

nie dając po sobie poznać: I am not fighting for anything anymore 

except myself.  

Nie, nie, coś poza samą sobą także. Zawsze po lewej stronie  

ale już nie z wyznania, a tylko z przekonań; nienawidziłam  

McCarthy’ego, południa, republikanów, pań domu z życia 

i z reklam,  

teraz jednak bardziej intymnie ze sobą,  

z podwiniętymi nogami, zaczytana 

dopóki na kartki nie spadła kropla lodów pistacjowych,  

ta ich zieleń taka nieprawdziwa, taka naturalna 

Zdjęcia robiłam coraz lepsze,  

W czerwonym świetle ciemni  

patrzyłam  

jak na papierze pojawia się powoli obraz 

utrwalony wczoraj, rok temu i osiem lat temu  

i patrzymy na siebie, to znaczy ja patrzę dziś na to dawniej  

które już nie patrzy, ale je widać  

od strony aktualnej, po której ja stoję  

(do czasu — )  

W jakiś jesienny wieczór, kiedy przełamuje się dzień  

i noc, i fala rozlewa się w brunatno złotym świetle 

na ciemniejącym piasku czasu  

on wziął mój aparat  

i 18 kwietnia 1958, wieczorem  

pstryknął: stoję przed drzwiami domu i właśnie 

przekręcam klucz w zamku, w czerwonej wełnianej  

kurtce z postawionym kołnierzem,  

i patrzę w obiektyw,  

a potem otworzyłabym drzwi  

i weszliśmy do środka.  

*

A gdybym została w Polsce? Nie udało by się  

dostać do Hiszpanii albo bałabym się za bardzo;  

coraz bardziej bym czuła jak tu duszno, i że dotyczy mnie  

tyle nienawiści i tyle pogardy, że to musi uszkodzić ci duszę,  

ci korporanci, żyletkarze, księża wężowym jadem  

plujący z ambon,  

i ci Żydzi z małych miasteczek, ortodoksi,  

poza czasem i poza przestrzenią, te moje babcie i dziadkowie wobec których jestem zniecierpliwiona i nie najgrzeczniejsza,  

„proszę, jaka ona mądra”, mówiła by babcia 

z politowaniem.  

I co bym robiła? Kogo bym poznała, z kim się przyjaźniła, jakie 

plany układała? Czy zakochałabym się w Dorce z domu na rogu,  

czy raczej w jej bracie,  

a może zbierałabym się do Palestyny  

lub do Belgii,  

nie wiem 

W 1942 lub w 43 zagazowano by mnie albo zastrzelono  

nad rowem gdzieś w lesie 

lub może bym przeżyła jakimś cudem —  

— jakkolwiek by było 

i tak bym wiedziała 

że świat nie jest 

nie 

świat nie jest 

gotowy —  

1996

Samochód Helgi

Mój charakter pisma jest jak samochód Helgi 

— najpierw nie wiem dlaczego 

lecz fraza w sercu to właśnie powtarza; 

wnętrze jej samochodu jest jasne, słoneczne, 

pełne powietrza płynie ponad drogą, gdziekolwiek ona 

tam także jej opel, 

przebijają się przez przestrzenie 

gdyż dusza jest ruchliwa, bystra i ciekawa 

skora do śmiechu; czasem jednak — tak sobie wyobrażam 

w bezruchu kontempluje mętne krople, sierocy świat 

głupi 

i zmierzch pełen śmierci. 

Empfindlichkeit⁵ — tak się to nazywa, co ma 

w wyrazistych oczach i ustach, w twarzy dziecka, 

kobiety i chłopca; co cię dopuszcza blisko 

lecz nie jest 

tak bliskie światu 

jakby kto głupi myślał. 

Wilgotna jezdnia sunie w smugach świateł 

i papier szeleści —  

1995–1997

Nadchodzę już

Celna uroda 

celnie dotykająca; 

zielonkawe, jak światło po wodzie, refleksy 

uważnych spojrzeń, 

ćwiartka świeżego ogórka 

nurzana w miseczce z sosem, a potem 

chrupanie, 

czarny pies w wyskoku po patyk, w śrubie w powietrzu 

i nasze głosy wołające brawo! brawo! 

i stopy w miękkich pantoflach 

koloru kobaltowego zmierzchu 

zaprzeszłość właśnie skończonych oddechów 

w ich ciągle teraźniejszym łańcuchu, a jednak 

zaprzeszłość; 

głuchy dźwięk dzwonka 

nad zapyloną drogą: 

nadchodzę już 

nadchodzę! 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Nieskończoność

Nieskończoność, którą wielbię od dziecka, 

Nieskończoność dodawanych bez końca odcinków, ekstatyczna; 

świat do świata i kolejne światy! 

Nieskończoność jak ogień w pochodni Statuy Wolności, 

to samo światło ponad morzami najróżniejszych czasów.  

— Abstrakcja z niezliczonych konkretów 

wieczność z niepoliczalnych śmierci 

gęsto, jeden przy drugim, ciasno, obok siebie 

trupy kotów gołębi psów ludzi jaszczurek — 

Gdy będę staruszką, rozstaniemy się, moja kochana 

ty swoją drogą 

ale ja 

na lewo — 

Sutra diamentowa (Jablonex)

Forma jest pustką 

a pustka jest formą 

są jednak pustki mniej lub bardziej błyszczące 

i formy wklęsłe, ale też wypukłe.  

Forma jest pustką 

a pustka jest formą 

ale tu stoi pustka 

w formie szaroniebieskiej kanapy, którą kupiłam w Ikei, 

obok niej czeka moja filiżanka z herbatą i otwarta książka 

w której rozlazła blondynka ratuje 

zwięzłą szatynkę od śmiertelnej klęski —  

Forma jest pustką 

a pustka jest formą 

gdy nie ma już oddechu ust wzroku słuchu 

powietrza głosu światła ani dźwięku 

wiedy się nie pocieszysz  

Ale póki jest — 

Cienie

Cienie, cienie chmur sunące po trawie, 

długie cienie późnym popołudniem, 

cień spod ziemi, 

głuchy cień 

nieistnienia przed życiem, niemy cień nieistnienia 

po życiu, szepczący cień nieistnienia teraz; 

wszystko się wycofuje, wszystko się samo sobą zasłania, 

nie da się stanąć w świetle —  

Między psem a wilkiem

Dopóki widzę przed sobą resztkę światła 

jeszcze nie ma strachu. Zjeżdżam na dół drogą, 

mijam panią krowę. Za rzeką gorące tunele 

późnego zachodu wśród wystygłych chmur: 

rewolucyjna czerwień, cesarska żółć, feministyczny 

wrzos; więc dzień nadal należy do nas, 

dwunożni. Ale za zakrętem 

gasną resztki światła, znikają lekkie cienie szprych 

mojego roweru. Szara szarość, gruba i skondensowana, 

osacza mnie jak mech nagle wyrosły z powietrza. Bicyklu, 

uciekajmy; stopa naciska pedał, solidny 

ustępliwy opór, mój oddech, 

twoje mruczenie dynama, podskakujące 

nikłe światło lampki. Prędzej, 

świat staje się zbyt jednolity, zewnętrzny i taki 

przepastny. Pełen aluzji, 

których treść tłucze się już w sercu i w żołądku. 

W domu mój czarny pies nastawiwszy uszu 

czeka w drzwiach między pokojem a gankiem, 

patrzy ze światła w ciemność. Gdzieś w przepastnej czerni 

staje wilk, wygląda 

z ciemności w ciemność — 

A ja pędzę, pędzę 

środkiem — 

Co mam w kieszeni

Szminkę ochronną, cztery wizytówki 

różnych radio taxi (ostatnim razem, kiedy przejeżdżam przez plac 

w lustrzanych ścianach wieżowca czerwone lawy zachodu 

jak tygrysi skok 

ale nikt chyba nie widzi, a ja 

myślę o mroku tego mieszkania na Pradze 

gdzie mnie już nie kochają), trzy wizytówki przychodni lekarskich, 

karnet na basen (nieznane dziewczynki 

stają na dnie na rękach, potem piszczą i czkają ze śmiechu, 

a ja z nimi), długopis, 

mały ołówek automatyczny, gumkę, stary bilet do kina 

(— To niebo jakby nas osłaniało — on mówi 

kiedy próbują się kochać na brzegu pustyni; czerwonawa 

ziemia, błękitny klosz nieba. — A co jest za nim? — 

ona pyta. — Nic — odpowiada — tylko 

noc. I pustka), dalej Nerwendraże, przeciwbólowy Saridon (och, błoga 

chwila, kiedy się rozwiera ta zardzewiała paszczęka i znowu 

miękko wpadasz w swoje ciało), jakiś strzępek papieru, 

tak, ten adres. Turek, 21 lat, dożywocie, 

prosi, żeby do niego napisać. Lubi kino. (Tak, lubi, 

ale jak mam wydobyć głos? Co mam niby pisać, 

jak się pisze, o czym, takie listy? Czy mam mu napisać 

„Perspektywa twojego życia przeraża mnie, bardzo ci współczuję” 

czy też opisywać swoje, ale od jakiej strony 

— no nie mam, nie mam pojęcia) — 

Czwarta panna Brönte

Kiedy wracam z plaży do tego domu na wzgórzu 

gdzie wynajmuję pokój, więc kiedy 

idę lasem pod górę, tak mnie niepokoi szybkość 

z jaką wszystko ciemnieje, że przyspieszam, żeby ją wyprzedzić 

i wtedy też ona  

czwarta panna Brönte (czwarta z tych piszących) 

coraz szybciej wspina się na wrzosowisko; tak gwałtownie 

się ściemnia, serce jej się tłucze z obawy 

że ją wchłonie ta równomiernie kładąca się szarość, zatopi bez śladu 

w garści trzyma brzeg mokrej od rosy sukni i płóciennej halki — 

aż staje przed domem z jasnego kamienia, w oknach zbawcze światło 

nie wie, że tam mieszka młody wydawca z Yorkshire; 

O, tak, on mówi, wydam, wszystko wydam; ona się przy nim czuje 

jakby się wydostała z gmatwaniny kosmicznych i ludzkich 

przypadków, on — jak odnaleziony; 

spędzają trzy oniemiałe dni, a potem latami 

żyją w radosnym zdziwieniu; 

Drzewa zamknęły za nimi gałęzie i zostali w lesie 

mieszkają w szałasie z psem, który nie szczeka, żeby nie zakłócać ciszy 

gdy dwa nasłuchiwania słyszą się nawzajem; przyjaciółko, mówi, 

w dzień i w nocy płyń pod płonącym żaglem; przyjacielu, powiada, 

w dzień i w nocy oczekuj mnie, płynę — 

W wiele lat później od dawna samotna panna Brönte 

autorka powieści oraz poematów 

zza okna restauracji, w której je pizzę z pieczarkami 

obserwuje ulicę Londynu; tyle powozów, spieszą gdzieś posłańcy 

uwija się gazeciarz, blask gazowych latarni 

miękko odbija od matowego półmroku wieczoru, na piętrach 

okna przyćmione jak chińskie lampiony, jeszcze wyżej 

niebo — zaskakująco jasne ponad mrokami ulicy; odwieczna 

pora niepokoju oswojona w mieście — 

a jednak od razu dostrzega go, widzi 

jak się wyłania spomiędzy żywych, z powietrza, z ruchu: 

całkowicie nieobecny, jakby z najgłębszego 

bezwładu tego świata, z dna; nie było nic wspólnego między nim 

a tym dniem z jego wczesnojesienną pogodą 

z zacisznymi bladożółtymi sferami tworzonymi przez światło i liście 

i sucho-gorzkim, odrobinę mglistym zapachem 

nic wspólnego z nocą, kiedy się jej śni; 

— Dla ciebie przebyłem oceany czasu — powiedziałby 

z uwagą patrząc ponad kobaltowym szkłem okularów 

które filtrują światło żywych; Tristan, duch wspólnika; 

o, jakie ubóstwo, jaka nędza, nie jest nawet upiorem 

niczego nie przebył, nie ma go, nie może 

nie jest panem swojego nieistnienia 

odwrotnie odwrotnie; 

i kiedy drzewa zamknęły za nią gałęzie i została w lesie 

bez latarń, które dają blask dojścia tej porze odejścia, 

panna Brönte rzuciła się przed siebie, biegła i biegła drąc suknię 

okrzaki; tak szybko się ściemnia i serce jej się tłucze 

ta równo kładąca się ciemność wchłonie ją, zatopi — 

aż dobiegła do murowanego domu, zbawcze światło w oknie 

nie wie, że tam mieszka dobra kobieta, podobnie jak ona pisarka 

pani Eliza Orzeszko. 

Drzwi się za nimi zamknęły i spędziły trzy wspaniałe dni 

panna Brönte opowiedziała starszej (to znaczy: młodszej) pisarce 

że nie rozumie, dlaczego stan idealny także ulega 

entropii, logika uczy inaczej, a potem rodzą się upiory (albo tylko duchy) 

które się jednak kocha. — To wszystko z nadmiaru — powiada pani Eliza. 

— Raczej z niedomiaru — mówi panna Brönte — z niedostatku wyobraźni 

stwórcy, natury albo ewolucji niedostosowanych w ogóle 

do umysłu człowieka. 

W swoim towarzystwie odnajdują spokój 

i pewne duchowo-zmysłowe doznania, o których napiszą za sto lat 

mniej więcej. Obie tworzą, wieczorami wychodzą nad rzekę patrzeć 

jak za jej trzecim zakrętem ginie słońce, dla obu ojczyste. 

— Chcę zostać — 

mówi panna Brönte. — Chcę być z tobą, Elizo. — Niestety, przyjaciółko 

— powiada pani Orzeszko i gładzi jej ciemne loki (czy mówiłam, 

że ma ciemne loki? ) — to słońce, na które patrzymy 

zaszło jakieś sto lat temu i ja także jestem już miniona. 

Cóż tu pomoże rozpacz, wobec faktów 

można sobie rozpaczać; idzie jednak o to, że ona 

nie rozumie w ogóle, jak jest możliwa przeszłość, w zasadzie nie wierzy 

w istnienie ludzi żyjących dawniej niż przed narodzeniem 

jej własnych rodziców, dalej pustka — 

nie w sensie faktów, bo to 

da się pojąć, ale aktualności, trwania; bo jak jest możliwy 

16 sierpnia sprzed stu lat, nie sam dzień, ale jego 

aktualność? Tamten wschód słońca, światło na kołdrze Elizy 

jej woda w misce, ucisk jej gorsetu i świeżo wyprasowana bielizna 

pachnąca gorącym metalem żelazka, popołudniowy ból 

głowy, przyjemność pisania, ciągnięcia liter 

po gładkim papierze, taki ruch ręki przy w, a taki przy e, 

a nie fakt polegający na tym, co jest zapisane; 

jak to jest możliwe gdzie to jest jak znika — 

— Czy jestem upiorem — pyta panna Brönte — czy sama nawiedzam 

przestrzenie własnej wieczności, jak duch; 

ciągle przebywam oceany czasu 

ale z nich się nie można przedostać 

na jakiś ląd — 

*

Z okna pokoju widzę teraz morze, oddycha spokojnie 

nad nim całe miasto obłoków: granaty grafity wrzosy róże żółcie 

i wielka pręga słońca po wodzie; 

jest 17 sierpnia 2010, na imię mam Marta 

i aktualnie jest jeszcze niedziela — 

wrzesień 1998

Podziękowania dla Josepha Bediera, autora Tristana i Izoldy, oraz dla Francisa Forda Coppoli, reżysera filmu Dracula wg Brama Stokera.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Pierwszy domowy wiersz

Zmienna pogoda, mokra, liście przesycone wilgocią; 

deszcz, opar w powietrzu, a zaraz potem 

napada słońce — ale to światło blade 

i ostre, niestabilne, wredne; 

wtedy jestem zła i wpółprzytomna 

nie zdążam się przystosować, ciśnienie niskie, szum we łbie; 

wtedy mam nastrój depresyjny 

albo destrukcyjny 

i mówię mu: 

albo śpisz, albo jęczysz! 

Drugi domowy wiersz

Dobra, tylko już nie pisz, już przestań 

stawiać te zakręcone introwertyczne litery 

co tak skrybiesz i drapiesz, uchodząc na tych 

ciasno pozapełnianych dziesiątkach stron, tam 

gdzie nie mam żadnej kontroli 

ani nawet marnej reprezentacji, zdaje się, odpływając 

cholera wie gdzie, gdzie cholera wie 

jakie jest moje miejsce; już nie pisz 

już ja popiszę.  

1997

Trzeci domowy wiersz

Rany, ile ty masz na sobie: 

sweter i czapkę i skarpety z szorstkiej owczej wełny; 

i tak siedzi przy komputerze, do tego 

ma włączony piecyk, 

a to dopiero jest 15 września! 

15 września 1998

O, kotek

Jakoś tam jestem zazdrosna, zazdrosna a jednocześnie 

skrajnie niezazdrosna 

chciałabym zobaczyć to wszystko 

co mogłoby mu się zdarzyć, gdybym to nie była ja 

gdyby mnie nie spotkał, gdyby inaczej się potoczyło 

co wtedy: jakie osoby jakie tematy jakie słowa gdzie 

jakie kolory jakie ubrania jakie wnętrza 

na boga jakie wersje tego życia 

które od lat już budzi się przy mnie 

i mówi raczej mile zaskoczone: 

o, kotek 

listopad 1998

Pomiędzy

Tak stoi i stoi gapiąc się w okno 

na ten plac gasnący w listopadowym zmierzchu; 

nic nie widzi, wiem to, sama pamiętam ten widok, kiedy go nie widać 

to szumiące ruchome tło wydarzeń, których nie ma 

ale dzięki temu ruchowi wydaje się, że bardziej mogłyby być; 

tak stoi i stoi i czas się w nim zatapia 

jak w rozlewisku afrykańskiej rzeki o zachodzie słońca 

brodzą w niej ptaki, stają, patrzą, mija wieczność, a one stoją; 

i tak patrzy-nie-patrzy, przekraczając jak zawsze 

swoim niezbyt jednoznacznym sposobem istnienia 

granicę pomiędzy jest a da się pomyśleć, pomiędzy 

męskim a żeńskim, pomiędzy w środku i na zewnątrz, 

pomiędzy tęsknię a mam; pomiędzy 

pomiędzy 

listopad 1998

Dziewczynka kra kra z zapałkami

Nie ma jeszcze czwartej, a niebo takie ciemne 

tysiące ptaków odlatuje na noc; ponad szumem i światłami miasta 

chamskie gołe kra kra! Gołe niegdysiejsze śniegi 

w samym sercu teraźniejszości. I gdzie tu się ukryć 

skoro pod wielkim sklepem znów siedzi dziewczynka i jedną 

jedyną zapałką 

oświetla mrok. Chce widzieć, gdzie jest 

a gdzie wiecznie przewiecznie będzie nie istniała. Jak ten 

najszybszy z grupki Homo erectus, który wtedy w dolinie 

pierwszy dopadł padliny, jak monsigniore, jak ona sama, kiedy już 

ani młoda genialna z rękami w kieszeniach 

jak w środę, ani jak w sobotę: przestraszona niemłoda niemrawa.  

Nic w ogóle. Znowu urodziny 

kolejnego życzliwego boga. Z mądrości natury wynikał 

zimny śnieg. Jakiś pan szanowny 

rzucił jej do spódnicy nową paczkę zapałek. — Masz 

śmiertelna dziewczynko — powiedział. — Baw się.  

Szukaj, aż się doszukasz. He he.  

Cóż, znów zapaliła zapałkę i było jej raźniej 

w towarzystwie popiołu; popiołu, zawodzeń i błota.  

Tyle pociechy z jednej 

zapałki! Lecz w końcu była dzieckiem 

z wyobraźnią. I miała swoje doświadczenia; 36 lat, powiedzmy, czy 56?  

Ta postać istnienia nie imponowała jej, lecz cóż z tego wynika. Nicóż.  

Więc wstała, trzymając nad głową zapaloną zapałkę 

jak jakaś statua wolności 

bo co mogła zrobić — 

styczeń-luty 1999

Przypisy:

1. 1969 — Wtedy to śnił mi się sen, będący pierwowzorem tekstu. [przypis autorski]

2. Identification Publica — Tożsamości Publicznej. [przypis autorski]

3. ¿Seniora, esta usted de Suecia? (hiszp.) — Czy pani jest ze Szwecji? [przypis autorski]

4. ¿No, por que? Estoy de Mexico (hiszp.) — Nie, dlaczego? Jestem z Meksyku. [przypis autorski]

5. Empfindlichkeit, czyli, jak powiada mój słownik niemiecko-angielski, sensibility, czyli, jak mówi słownik angielsko-francuski, sensibilité. [przypis autorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest udostępniony na licencji Licencja Wolnej Sztuki 1.3
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/keff-nie-jest-gotowy

Tekst opracowany na podstawie: Bożena Keff, Nie jest gotowy, OPEN Wydawnictwo Naukowe i Literackie, Warszawa 2000.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów autora. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć, Paweł Kozioł, Jan Szejko.

Okładka na podstawie: dion gillard@Flickr, CC BY 2.0

ISBN-978-83-288-5212-9

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.