Maria Konopnicka

Szkolne przygody Pimpusia Sadełko

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Szkolne przygody Pimpusia Sadełko

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Szkoła

Szkoła pani Matusowej 

głośne w świecie ma przymioty; 

uczęszczają do niej wszystkie 

dobrze wychowane koty. 

Już to sam nieboszczyk Matus 

był wybornym pedagogiem 

i prowadził przez lat wiele 

znaną pensję¹ „Pod Batogiem²”. 

Kot to był uczony wielce, 

a siadywał na zapiecku³, 

pomrukując sobie z cicha 

po łacinie i po grecku. 

Osierocił wszakże szkołę 

i zostawił żonę wdowę, 

gospodarną, zabiegliwą⁴, 

jejmość⁵ panią Matusowę. 

Szkoła dalej szła swym trybem, 

tylko znak jej „Pod Batogiem” 

usunięty został ze drzwi, 

a zrobiony: „Kot z Pierogiem”. 

Łatwo pojąć, jak ta zmiana 

rozszerzyła pensji sławę, 

młode kotki na naukę 

biegły jakby na zabawę. 

Jedna matka synka wiodła, 

druga swą córeczkę małą, 

byle każde z pensji godła 

choć kruszynę skorzystało. 

Nic milszego bowiem, dziatki⁶, 

jak kot pięknie wychowany, 

taki, jak go tu widzicie, 

nad miseczką od śmietany. 

Szczęście rodzinne

Żyli sobie wtedy w mieście 

imci⁷ państwo Sadełkowie, 

którzy mieli jedynaka, 

cudo — kotka, co się zowie! 

„Pimpuś” było mu na imię, 

skórka szara w żółte łaty. 

Cały dzień na rękach siedział 

to u mamy, to u taty. 

Rano, wieczór, pan Sadełko 

jedynaka brał pod boki, 

mile sobie przyśpiewując, 

wyprawiali różne skoki. 

A pieścili, a chuchali, 

a broń Boże do roboty! 

Zawsze tylko: „Mój ty skarbie! 

Mój ty srebrny! Mój ty złoty!” 

O, nic nie ma piękniejszego 

nad rodzinne, błogie życie! 

Słodycz jego i rozkosze 

na obrazku tym widzicie.  

Szybko biegną miłe chwile, 

Czas przemija lotem ptaka... 

Nie ma rady! Trzeba zacząć 

wychowanie jedynaka. 

Pimpuś wyrósł jak na drożdżach, 

ale w głowie — same psoty. 

W jego wieku dawno siedzą 

nad książkami inne koty. 

Tak więc państwo Sadełkowie 

rozstają się z dzieckiem drogiem⁸ 

i oddają we łzach synka 

na naukę „Pod Pierogiem”. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Lekcja tańca

Ledwie Pimpuś wszedł do szkoły, 

wnet usłyszał skoczne dźwięki; 

właśnie brały lekcje tańca 

i panicze, i panienki⁹. 

Pierwszy Filuś, z białym gorsem¹⁰, 

wdzięcznie ujął się pod boki 

i podniósłszy lewą nóżkę, 

śmiało daje sus szeroki. 

Przy nim śliczna Kizia-Mizia 

w żółtej szafie, w wielkiej kryzie¹¹, 

w sukieneczce tańczy białej... 

Czy widzicie Kizię-Mizię? 

Za nią hasa Łupiskórka, 

tancerz znany z swej ochoty, 

celujący uczeń szkoły, 

co wyprzedził wszystkie koty. 

Dalej Lizuś i Trojaczek 

trzymają się za pazurki, 

naśladując żwawo skoki 

wybornego Łupiskórki.  

Z uwielbieniem i zazdrością 

patrzy na to Pimpuś z dala. 

Rad by także ciąć hołubce¹², 

lecz brak stroju nie pozwala. 

Wnet też pani Matusowa 

wstążkę wiąże mu u głowy 

i u pasa zręcznie spina 

półgarnitur nankinowy¹³. 

Miauknął Pimpuś zachwycony 

tak przedziwną toaletą 

i do tańca zaraz staje 

z piękną panną Sofinetą. 

Sofinetka z wdziękiem wodzi 

spuszczonymi w dół oczyma, 

a że jeszcze jest nieduża, 

więc łapeczkę w buzi trzyma. 

Pimpuś omal z garnituru 

i ze skóry nie wyskoczy; 

przy muzyce idzie kociej 

do wieczora bal ochoczy.  

Kot nie może być niezgrabnym 

jakby niedźwiedź jaki bury... 

Gdyby ruszyć się nie umiał, 

któż by łowił myszy, szczury? 

Rozstanie

Uściskany, opłakany, 

i na progu, i za progiem, 

został Pimpuś pensjonarzem 

sławnej szkoły „Pod Pierogiem”. 

Zrazu żal mu nieco było 

żegnać tatę, żegnać mamę; 

popłakiwał nawet sobie, 

gdy zamknięto za nim bramę. 

Lecz się wkrótce rozweselił, 

na wysokim siadłszy stołku, 

gdy zobaczył pełen talerz 

smakołyków na podołku¹⁴. 

Mama — kotka mu kupiła, 

tato — biczyk i piłeczkę, 

więc choć łza się zakręciła, 

to, ot, tylko tak... troszeczkę. 

Ale państwo Sadełkowie, 

ci utulić się nie mogą 

i miłego jedynaka 

opłakują, idąc drogą. 

Już im z oczu znikła szkoła/ 

z ogrodzeniem swym zielonem¹⁵, 

a to on, to ona staje, 

by zamachać choć ogonem. 

Tak ów żeglarz, gdy na łodzi 

od miłego brzegu płynie, 

chustką na znak wieje białą 

przyjaciołom i rodzinie. 

O, nie wiedzą tego dziatki, 

jaka po nich pustka głucha, 

gdy do próżnej wszedłszy chatki, 

matka staje, patrzy, słucha... 

Słucha wiatru, co przelata¹⁶, 

po szerokim wiejąc świecie... 

Czy jej wieści nie przynosi? 

Czy nie tęskni miłe dziecię? 

Późno w nocy siedzi, duma, 

na samotnej chaty progu. 

aż w opiekę odda świętą 

oddalone dziecię Bogu.  

Marsz z kuchni!

Zjadłszy swoje specyjały¹⁷, 

oblizał się nasz kocina 

i rzekł: „Jakoś ta nauka 

wcale nieźle się zaczyna. 

Chwalić Boga, że rodzice 

do takiej mnie dali szkoły, 

gdzie prócz tańca i jedzenia 

obce inne są mozoły. 

No, co prawda, już i w domu 

do tegom¹⁸ się nie sposobił. 

Pytam nawet, niech kto powie, 

co ja bym nad książką robił? 

Muszę tylko do spiżarni 

i do kuchni poznać drogę, 

a najpierwszym uczniem w szkole, 

na mój honor, zostać mogę!” 

Jakoż¹⁹ dobrał sobie Pimpuś 

kompanijkę tęgich kotów 

i wyprawił się do kuchni, 

na naukę dalszą gotów. 

Biegną jeden przez drugiego 

i dalejże do kucharki: 

„A, dzień dobry, pani Piętka! 

Przyszliśmy tu zajrzeć w garnki!” 

Pani Piętka z wałkiem stała 

przy stolnicy pełnej ciasta. 

A była to popędliwa 

i niemłoda już niewiasta. 

Jak zobaczy owe koty, 

jak nie krzyknie na nich z góry: 

„A leniuchy! A niecnoty! 

A marsz z kuchni w mysie dziury!” 

Jaki taki, bliższy proga, 

umknął zręcznie przed pogonią; 

a zaś reszta się spotkała 

z pani Piętki twardą dłonią. 

Płacze Kizia, Sofinetka, 

płacze Pimpuś nasz uczony. 

I ze wstydem się wynoszą, 

pospuszczawszy w dół ogony. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Katastrofa

Trudno sobie wyobrazić 

coś milszego od tej sali, 

w której malcy z „Pod Pieroga” 

obiad co dzień zajadali. 

Okno było tam weneckie, 

co na ogród się odmyka, 

książek pełno, a na ścianie 

portret męża nieboszczyka. 

W pośrodku²⁰ stół ogromny, 

osiem nakryć na nim leży, 

przy nim stoi wielki fotel 

i krzesełka dla młodzieży. 

Dobra pani Matusowa 

na fotelu zwykle siada 

w białym czepcu, w okularach, 

i paniątkom²¹ jeść nakłada. 

A ze ściany mąż nieboszczyk 

na siedzących patrzy z dala 

i wąsami, zda się²², rusza, 

zda się, grozi lub pochwala. 

O, niejeden już tam przeszedł 

obiad smaczny i wesoły, 

kiedy Pimpuś, nasz bohater, 

„Pod Pierogiem” wszedł do szkoły. 

Serce mocno mu zabiło, 

gdy zobaczył wielką salę; 

a miał właśnie żółtą kurtkę 

i wyglądał doskonale. 

„No, siadajcie, drogie dzieci! — 

rzecze pani Matusowa. 

— Tylko cicho się sprawiajcie, 

bo mnie dzisiaj boli głowa”. 

Siadły kotki, milcząc, jedzą, 

ten, to ów języczkiem chłepcze. 

a tak cicho, że dosłyszy, 

co tam w kątku myszka szepcze. 

Ale Pimpuś ten miał zwyczaj, 

że kołysał się na stołku. 

Raz i drugi rzecze pani: 

„Przestań, proszę, mój aniołku!” 

Pimpuś zerka na nią z boku, 

potem chwilkę siedzi cicho, 

aż znów bujać się zaczyna, 

tak go kusi jakieś licho. 

Trącają go łokciem kotki, 

że to brzydko, że nieładnie... 

„A przestańże! — woła pani — 

Bo ci jeszcze stołek padnie!” 

Ledwie słów tych domówiła, 

rrrrrym!... jak długi Pimpuś leży, 

za nim obrus, za obrusem 

grad miseczek i talerzy... 

Korzystają z chwili koty, 

gwałt się robi niesłychany... 

groźnie patrzy mąż nieboszczyk 

i wąsami rusza z ściany... 

Pimpuś, w obrus owinięty, 

z miejsca ruszyć się nie może, 

co się dźwignie, to ze stołu 

lecą za nim łyżki, noże... 

Lizuś chwyta kubek z miodem, 

Łupiskórka mu wydziera, 

Filuś cały na stół włazi 

i łapkami sosy zbiera. 

Pani iskry lecą z oczu, 

nie wie, co w tym robić piekle... 

Kizia drze się wniebogłosy, 

a Trojaczek miauczy wściekle. 

Jedna tylko Sofinetka 

z śmiechem rzecze: „Już powiadam, 

że najgorsze te chłopaki 

z całej szkoły, proszę Madam²³!” 

I spokojnie, jak przystało 

dla uczącej się panienki, 

siedzi sobie, tylko ogon 

jej wygląda spod sukienki. 

Jedno drapie, drugie bije, 

pełno krzyku, pisku, wrzasku, 

trudno nawet opowiedzieć 

i przedstawić na obrazku. 

Bijatyka

Po wieczerzy do łóżeczek 

cała poszła spać gromada; 

ale z Filem psotnik Pimpuś 

bijatykę rozpoczyna. 

Spadła kołdra i pierzynka, 

— lecą jaśki w różne strony, 

Filuś upadł na podłogę 

poduszeczką przywalony. 

Reszta kotków, hyc!... na ziemię 

i do figlów... hejże, dalej! 

Pościągali prześcieradła, 

całą pościel pościągali. 

Wtem ze świecą wchodzi pani... 

„Co za rwetes²⁴? Co za krzyki? 

A do łóżka! Spać mi zaraz! 

No, czekajcie, swawolniki²⁵!...” 

Jak tam poszła cała sprawa, 

jak się wszystko to skończyło, 

o tym nawet, drogie dzieci, 

i wspominać mi niemiło. 

Tyle tylko wam opowiem, 

że nazajutrz przez dzień cały 

kotki wody nanosiły, 

prześcieradła prać musiały. 

A największy figlarz, Pimpuś, 

Bez mundurka, dla pokuty, 

Od samego musiał rana 

Wszystkim kotkom czyścić buty. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pimpuś buty czyści

Głos

Gdzie te nóżki chodziły, 

Co te butki zrosiły? 

Chór

A, mój miły panie, 

chodziły po łanie. 

A na łanie stoi rosa 

w majowe zaranie! 

Głos

Gdzie te nóżki chodziły, 

co te butki zrosiły? 

Chór

Chodziły po łące, 

goniły zające. 

A na łące trawka młoda 

I kwiatki pachnące! 

Głos

Gdzie te nóżki chodziły, 

co te butki zrosiły? 

Chór

Chodziły na pole, 

na tę czarną rolę, 

deptały tam krasne²⁶ maczki 

i modre²⁷ kąkole! 

List

Usiadł Pimpuś z piórem w łapce, 

chcąc rodzicom donieść w liście 

o żałosnych swych przygodach, 

i tak pisze zamaszyście: 

„Droga Mamo! Drogi Tato! 

Bardzo mi tu źle jest w szkole. 

Jeżeli mnie Tato kocha, 

to do domu wrócić wolę! 

Jeść tu dają bardzo mało, 

dokazywać — ani trocha²⁸, 

proszę przysłać mi ciasteczek, 

jeżeli mnie Mamcia kocha! 

Mało serce mi nie pęknie, 

że się muszę żegnać z Wami! 

Kochający Pimpuś”. Tu się 

nasz kocina zalał łzami. 

I niewiele myśląc, włazi 

w trzewik męża nieboszczyka, 

i wspomniawszy dom rodzinny, 

gorzko płacząc, łzy połyka. 

„W noska”

O wy, latka młodociane! 

O dziecięcy wieku błogi! 

Jakie krótkie są twe żale, 

twoje smutki, twoje trwogi! 

Nie tak szybko w letni ranek 

srebrna rosa schnie na kwiecie, 

jak te łezki brylantowe 

w modrych oczach twoich, dziecię! 

I nie z takim chmurkę w maju 

rozdmuchuje wiatr pośpiechem, 

jak na liczku twym rumianym, 

znika smutek przed uśmiechem. 

Chwilki życia na twym niebie 

złotą mienią się obręczą. 

Dusza twoja to obłoczek 

malowany śliczną tęczą! 

Tak i kotki z „Pod Pieroga” 

dnia trzeciego zapomniały 

o tej burzy, co wieczorem 

szkolny gmach wstrząsnęła cały. 

Jako znika cień o wschodzie, 

tak zniknęła w sercach troska, 

a prześliczna Kizia-Mizia 

grę prowadzi, zwaną „w noska”. 

Gra ta, bardzo znakomita, 

na tym, dziatki me, polega, 

że się kotek kotka chwyta 

i po całym domu biega. 

Chwytać trzeba za obróżkę, 

a kto jej na szyi nie ma, 

tego się za nosek bierze 

i w pazurkach mocno trzyma. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Pimpuś-śmiałek

Już dawno mówią o tem²⁹: 

„Żyją z sobą jak pies z kotem”. 

Ale Pimpuś nie dowierzał 

i przymierzał. 

Skoro tylko psa gdzie zoczy³⁰, 

to podejdzie, to uskoczy, 

ale z drogi mu nie schodzi 

pan dobrodziej! 

Jeden, drugi kundys³¹ krzepki 

ani dbał o te zaczepki; 

psu nie honor bić się z kotem. 

Co mu po tem? 

Przestrzegały inne koty: 

„Porzuć, Pimpuś, swoje psoty, 

bo się kiedy tak zahaczysz, 

że... zobaczysz!” 

Ale Pimpuś, harda sztuka, 

z psami wciąż zaczepki szuka 

i po nosie — trzep ich z boku... 

Psy... już w skoku! 

Już dobrały się do skóry... 

„Aj, aj! — wrzeszczy Pimpuś. — Gbury! 

Toż od takiej znajomości 

bolą kości!...” 

A psy na to: „To nauka! 

Znajdzie guza, kto go szuka... 

A za taką awanturę 

biorą w skórę!”  

Postanowienie

W nocy lament... Co takiego? 

A to Pimpuś miauczy srodze. 

Kawał futra brak na grzbiecie, 

po psich zębach znak na nodze... 

Wstaje pani Matusowa: 

kataplazmy³², szarpie³³, plastry... 

„Ach, już nigdy — stękał Pimpuś — 

nie zaczepię psiej hałastry³⁴”. 

Całą noc biegały koty, 

ten z miseczką, ten ze świecą... 

aż nad ranem ledwo Pimpuś 

obwiązany usnął nieco. 

Długie potem przyszły chwile 

rozmyślania i niemocy. 

Nieraz Pimpuś i zapłakał, 

w swym łóżeczku siedząc w nocy. 

„Ach! Cóżem ja, nieszczęśliwy, 

najlepszego zrobił w świecie! 

Jakże teraz się rodzicom 

pokażę z tą łatą w grzbiecie!... 

Ach! Czekają oni ze mnie 

i pociechy, i podpory... 

A ja, próżniak niegodziwy, 

cóżem zrobił do tej pory? 

Drogi Tato! Droga Mamo! 

Miły domku mój rodzinny! 

Już ja teraz się poprawię 

i zupełnie będę inny! 

Przebacz, przebacz, drogi Tato! 

Błogosław mi, Mamo droga! 

Wasz jedynak teraz będzie 

pierwszym uczniem z «Pod Pieroga»!” 

Czy dotrzyma Pimpuś słowa, 

o to ja się już nie boję! 

Któż by ojca, matkę drogą 

chciał zasmucić, dziatki moje? 

Przypisy:

1. pensja — prywatna szkoła żeńska, zwykle z internatem. [przypis edytorski]

2. batog — mocny bat. [przypis edytorski]

3. zapiecek — miejsce, legowisko za piecem lub na piecu w dawnych wiejskich domach. [przypis edytorski]

4. zabiegliwy (daw.) — zapobiegliwy, przezorny, nie szczędzący zabiegów i starań. [przypis edytorski]

5. jejmość (daw.) — tytuł grzecznościowy używany wobec kobiet, skrócona forma zwrotu „jej miłość”. [przypis edytorski]

6. dziatki (daw.) — dzieci. [przypis edytorski]

7. imci (daw.) — tu: tytuł grzecznościowy pary małżeńskiej; liczba mnoga od „imć” oznaczającego „jejmość” lub „jegomość” („jej/jego miłość”). [przypis edytorski]

8. drogiem (daw. forma) — drogim. [przypis edytorski]

9. brały lekcje tańca i panicze, i panienki — dziś popr.: brali lekcje tańca i panicze, i panienki. [przypis edytorski]

10. gors — przednia część męskiej koszuli. [przypis edytorski]

11. kryza — kolisty marszczony kołnierz. [przypis edytorski]

12. hołubiec — figura w tańcu polegająca na uderzeniu obcasem o obcas podczas podskoku. [przypis edytorski]

13. nankin — tkanina bawełniana o gęstym splocie. [przypis edytorski]

14. podołek — wgłębienie spódnicy lub fartucha u siedzącej kobiety. [przypis edytorski]

15. zielonem (daw.) — zielonym. [przypis edytorski]

16. przelata — dziś popr. forma: przelatuje. [przypis edytorski]

17. specyjały (daw.) — dziś popr.: specjały, smakołyki. [przypis edytorski]

18. do tegom się nie sposobił — inaczej: do tego się nie sposobiłem, tzn. nie przygotowywałem się. [przypis edytorski]

19. jakoż (przestarz.) — spójnik akcentujący, że coś, o czym mowa wcześniej, jest prawdziwe, zaszło lub spełniło się: i rzeczywiście, i w samej rzeczy. [przypis edytorski]

20. w pośrodku — dziś popr.: pośrodku a. w środku. [przypis edytorski]

21. paniątko — młodziutki panicz lub młodziutka panienka. [przypis edytorski]

22. zda się — zdaje się, wydaje się. [przypis edytorski]

23. madam (daw., z fr.) — pani, tytuł grzecznościowy nauczycielki. [przypis edytorski]

24. rwetes — hałas, zamieszanie. [przypis edytorski]

25. swawolnik — psotnik. [przypis edytorski]

26. krasny (daw.) — czerwony. [przypis edytorski]

27. modry — ciemnoniebieski. [przypis edytorski]

28. trocha (daw., gw.) — trochę. [przypis edytorski]

29. tem (daw.) — tym. [przypis edytorski]

30. zoczyć (daw.) — zobaczyć; dostrzec. [przypis edytorski]

31. kundys — kundel. [przypis edytorski]

32. kataplazm — gorący, wilgotny okład rozgrzewający z nasion oleistych, papki mącznej itp. [przypis edytorski]

33. szarpie — materiał opatrunkowy z nitek wyszarpanych z płótna. [przypis edytorski]

34. hałastra (pogard.) — banda, zgraja. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/konopnicka-szkolne-przygody-pimpusia-sadelko

Tekst opracowany na podstawie: Maria Konopnicka, Szkolne przygody Pimpusia Sadełko, Utwory dla dzieci, Tom III, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1988.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu z Funduszu Promocji Kultury.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć-Gryz, Wojciech Kotwica.

Okładka na podstawie: Trzy śpiewające koty, Louis Wain (1860–1939), domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.