Maria Konopnicka

Na jagody

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-7107-6

Na jagody

Tuż nad Bugiem, z lewej strony, 

Stoi wielki bór zielony. 

Noc go kryje skrzydłem kruczem¹, 

Świt otwiera srebrnym kluczem, 

A zachodu łuna złota 

Zatrzaskuje jasne wrota. 

Nikt wam tego nie opowie, 

Moje panie i panowie, 

Jakie tam ogromne drzewa, 

Ile ptaszyn na nich śpiewa,  

Jakie kwiatków cudne rody, 

Jakie modre w strugach wody, 

Jak dąb w szumach z wichrem gada, 

Jakie bajki opowiada!  

Mało komu tam się uda 

Napatrzyć się na te cuda, 

Mało kto w wieczornej ciszy 

Tę borową baśń usłyszy, 

Mało kogo bór przypuści 

Do tajemnych swych czeluści, 

Gdzie się kryją jego dziwy: 

Świat jak z bajki — a prawdziwy! 

Długo na to czekać trzeba, 

Aż się wicher ukoleba², 

Aż drożyny mech wygładzi, 

Aż nas dzięcioł poprowadzi, 

Aż się w dziuplach pośpią sowy, 

Aż zadrzemie dziad borowy, 

Aż obeschną w trawach rosy, 

Aż utkają dywan wrzosy. 

Wtedy — niech się co chce dzieje, 

Dalej, dzieci! Idźmy w knieje!  

Żeby tylko, chowaj Boże, 

Nie napotkać gdzie ślimaka... 

Jak nic drogę zajść nam może, 

A to straszny zawadiaka!  

Płaszcz zwinięty ma na grzbiecie, 

Różki stawia na widecie³. 

Wali tego cała rota⁴: 

— Raz, dwa, trzy, i marsz, piechota!  

A nad nimi lecą osy, 

Grają, trąbią wniebogłosy, 

Aż się echa w boru gonią... 

Nie zaczepiaj, bo pod bronią! 

Zaraz brzęk się ozwie krótki, 

Do ataku brzęk pobudki, 

Zaraz idą na bagnety... 

Utnie która? — Gwałtu, rety!  

A tam siedzi we fortecy 

Pająk, co ma krzyż przez plecy 

I krzyżakiem się nazywa: 

Bestia sroga a złośliwa!  

Myślisz — nic, a tu zasadzka: 

Jak nie chwyci cię znienacka, 

Jak nie zwiąże w łyka, w sznury, 

To nie poznasz własnej skóry. 

I choć nic cię nie zaboli, 

Wziętyś, bratku, do niewoli! 

Co krok strachy, co krok trwogi... 

Z wojskiem ciągną marudery 

Gąsienice w poprzek drogi; 

A od głównej gdzieś kwatery 

Adiutanty złotem świecą, 

Na motylich skrzydłach lecą, 

Aż im z czubów idzie para: 

— Lewo w tył, i — naprzód, wiara!  

Zanim dojdziem⁵, zanim staniem⁶ 

Pod borowych szumów graniem, 

Nim na roścież się otworzy 

Świat borowy, nasz, a boży, 

Posłuchajcie, jak w poranek 

Na czernice, na jagody 

Szedł do boru mały Janek, 

Jakie w boru miał przygody. 

Ledwo ranne słonko wstało, 

Patrzcie tylko, już jest w lesie! 

Między sosny idzie śmiało, 

Dwie krobeczki⁷ w ręku niesie; 

Kapelusik wziął czerwony, 

Żeby go się bały wrony, 

A choć serce mu kołata, 

Nic nie pyta! Kawał chwata! 

— Na bok, tarnie⁸ i wikliny! 

Dziś są Mamy imieniny: 

Niespodziankę Mamie zrobię, 

Jagód zbiorę w krobki obie, 

Leśna rosa je obmyje, 

Paprociany liść nakryje. 

Ciszkiem, chyłkiem po polanie 

Wrócę, zanim Mama wstanie, 

No, i będzie niespodzianka: 

Dar od boru i od Janka! 

A czy jakie zamówienie⁹?... 

Szuka Janek, co ma siły, 

A tu — żeby na nasienie¹⁰! 

Tak jagódki się pokryły¹¹.  

Szuka w prawo, szuka w lewo, 

Między brzozy, między sosny, 

Wreszcie tam, gdzie ścięte drzewo, 

Siadł zmęczony i żałosny.  

Na płacz mu się zbiera prawie... 

Wtem, gdzie szara ziemi grudka, 

Tuż przed sobą ujrzy w trawie 

Brodatego Krasnoludka.  

Krasnoludek, wszakże wiecie, 

To najmniejszy człeczek w świecie 

I nie straszny ani trocha, 

A nad wszystko dzieci kocha! 

Krasnoludek różny bywa: 

Jeden Polny — ode żniwa, 

Drugi Pszczelny, rządzi ulem, 

Ten był — Jagodowym królem.  

Jagodowy król po borze 

Jak po własnym chodzi dworze, 

Mech mu leśny łoże ściele, 

Z wilg i drozdów ma kapelę, 

Gdzie bądź stąpi — kwiaty, zioła 

Pochylają wonne czoła, 

A w największą nawet ciszę 

Trzcina przed nim się kołysze.  

Jagodowy król — pan z pana! 

Szata na nim cudnie tkana, 

Korony zaś nie używa, 

Bo za duża jest i krzywa. 

Lecz i bez niej w jednej chwili 

Obaj z Jankiem się zmówili.  

Król zaświstał w orzech pusty. 

Wnet szastnęło między chrusty¹² 

— Król ma służbę znakomitą, 

Wiewióreczki z rudą kitą — 

I w skok chyże jego posły¹³ 

Obie krobki¹⁴ w bór poniosły.  

— To i my idźmy za niemi¹⁵! — 

Rzekł do Janka król łaskawie. 

Idą, a tu czerń na ziemi: 

Wielkie mrówki pełzną w trawie... 

Ledwie przeszły, pająk srogi 

Kosmatymi stąpa nogi¹⁶...  

Zatrwożył się nasz chłopczyna. 

— Nic się nie bój! — król mu powie. 

— Włos nie spadnie ci na głowie! 

To jest dobry starowina, 

Pierwszy tkacz mojego dworu, 

Od sajety¹⁷ i bisioru¹⁸. 

Ten pas, spojrzyj, srebrno-złoty, 

Jego właśnie jest roboty... 

To zaś moje pracowniki¹⁹ 

Stawią mosty i chodniki. 

Krocie tego mamy, krocie! 

A wtem cień ich objął chłodem, 

Weszli w gąszcz, między paprocie, 

Jaś za królem, a król przodem.  

Idą, aż tu nowe dziwy! 

Krzyknął Janek, podniósł głowy: 

Jako w sadzie stoją śliwy, 

Tak tu gaj był jagodowy. 

A jagody wszędzie wiszą, 

Na szypułkach się kołyszą.  

A tak każda pełna soku, 

Że się prawie czerni w oku. 

Zapatrzył się nasz chłopczyna, 

A król podparł boki oba: 

— Tu się państwo me zaczyna: 

Jakże waści²⁰ się podoba?... 

I pod wąsem się uśmiecha, 

A miał wąsy jako strzecha.  

A wtem nagle się ukaże 

Dwór królewski. Jak wspaniały! 

Dach go kryje srebrnobiały, 

Ślimak trzyma przed nim straże,  

A żywiczna cienka ściana 

Świeci słońcem wyzłacana. 

Przede dworem, jak się godzi, 

Królewicze stoją młodzi  

I witają pięknie gościa 

Oraz ojca Jegomościa. 

A na każdym kubrak siny²¹, 

Jakby z czarnej jagodziny, 

Jasne oczy zmyte rosą, 

Krągłe mycki, nogi boso. 

Macie w całej tu postaci 

Jagodowych siedmiu braci.  

Król nie wyrzekł ani słowa, 

Tylko w róg zatrąbił złoty 

I wnet dziatwa Jagodowa²² 

Porwała się do roboty. 

Co tam krzyku! Co tam śmiechu! 

Co zabawy i pośpiechu! 

Na krzewiny, na łodygi 

Pną się, lezą na wyścigi, 

Na wyścigi, na wyprzody 

Najpiękniejsze rwą jagody.  

I tak prawie w jednej chwili 

Całą krobkę napełnili, 

Którą wiewióreczki-posły 

W skok po czubach drzew przyniosły.  

— Popłyniemy teraz dalej, 

Gdzie borówek jest kraina! — 

Królewicze rzekną mali. — 

W imię Ojca, Ducha, Syna, 

Chlust na wodę! Szust po fali! 

Tęga łódka — drzewna kora, 

Setny żagiel — liść z jawora... 

Nie potrzeba nam i wiosła,  

Sama struga będzie niosła, 

Nie potrzeba i sternika, 

Powiedzie nas kaczka dzika! 

Szumią trzciny, tataraki, 

Modra ważka cicho leci... 

Pyta żabka: — Kto tam taki? 

— Jagodowe płyną dzieci!  

Poza strugą, poza wodą 

Jazda wierzchem przez burzany! 

Cztery konie z stajni wiodą, 

Każdy rumak zawołany. 

Dosiadają oklep grzbieta 

I — hop cwałem!... Heta! Heta!  

Na bok, trawy i paprocie, 

Bo stratujem²³ wszystko w locie! 

Umykajcie, tarnie, głogi, 

Jaszczureczki, na bok z drogi! 

Leci tętent przez pustosze, 

Aż się echo niesie w ciszy... 

Pędzą! Któż by odgadł, proszę, 

Że wierzchowce — leśne myszy? 

Co to jeszcze z tego będzie! 

W Janku aż się śmieje dusza, 

Ledwie że nie zgubił w pędzie 

Czerwonego kapelusza.  

A wtem — prrr! — zakrzykną społem 

I wstrzymują konie rącze. 

Patrzą — siedzą panny kołem 

(Powój się nad nimi plącze).  

Każda białą sukieneczkę 

I czerwoną ma czapeczkę, 

Każda warkoczyki złote, 

Każda w ręku ma robotę 

I to samo pilnie czyni, 

Co i pani Ochmistrzyni.  

Szastną chłopcy ukłon żwawo, 

Oczy w lewo, nosy w prawo, 

Jak przystoi dla honoru 

Młodzi wychowanej w boru. 

A najstarszy śmiało powie: 

— Prezentuję was, panowie: 

To jest gość nasz, mały Janek, 

To — pięć panien Borówczanek.  

I od słowa wnet do słowa 

Potoczyła się rozmowa! 

Jako panny są sierotki 

Na opiece swojej ciotki, 

Imci pani Borówczyny; 

Jakie w boru są nowiny, 

Jak się czyżyk czubi z żoną, 

Jak jastrzębia powieszono, 

Co wybierał drozdom dzieci, 

Jakie dudek stroi psoty, 

Jak tu miesiąc nocą świeci, 

Jako pannom promień złoty 

Powyzłacał nocą włosy, 

Jak się myją w kroplach rosy, 

Jak im brzózki suknie tkały, 

Srebrnej kory dodawały, 

Jak pończoszki te zielone 

Na igliwiu są robione, 

Jak biedronki mód nie znają 

I w kropeczki suknie mają, 

Jako jednej pannie Basia, 

Drugiej Julka, trzeciej Kasia, 

Czwartej Zosia, piątej Hania, 

Jak je słowik uczy grania... 

Wtem kiwnęły wszystkie główki, 

Piękny dyg — i frr... w borówki.  

Nie minęła jeszcze chwila 

Na zegarku u motyla, 

Nakręconym jak należy, 

Podług złotej słońca wieży, 

Kiedy panny już zebrały 

Słodkich jagód koszyk cały.  

Wnet dla pani Borówczyny 

Niosą hamak z pajęczyny 

I związawszy u lebiody 

Nuż kołysać się w zawody! 

Jak zabawa, to zabawa! 

Choć kto spadnie, miękka trawa. 

Jagodowi królewicze 

Poszli z piasku kręcić bicze, 

Hania gospodarzy z ciotką, 

Pcha co siły hamak Basia. 

A zaś Julka, Zosia, Kasia 

Przyśpiewują piosnkę słodką. 

Wtem ich ciotki głos doleci: 

— Panny! Panny!... Dzieci! Dzieci! 

Pójdźcie podjeść, czym bór darzy, 

Hania dzisiaj gospodarzy! 

Biegną; każdy się sadowi, 

Idzie Hania z ciemną rzęsą. 

Królewicze Jagodowi 

Jedzą, aż się uszy trzęsą...  

Imci pani Borówczyna 

Niesie półmich wprost z komina, 

Przy niej służba nieustanna: 

To ta panna, to ta panna... 

Śmiech i wrzawa! Lecą głosy: 

„A sio, osy! A sio, bąki!” 

A już trawy pełne rosy, 

Już liliowe dzwonią dzwonki... 

Zza gór kędyś i zza morza 

Wieczorowa idzie zorza.  

Więc się chłopcy porwą z ziemi: 

— Dziękujemy za gościnę! — 

Nożętami — szast — bosemi, 

I wio, na wóz — na drabinę! 

Parskną konie, zarżą sobie 

(Garniec owsa miały w żłobie) 

I wyciągną kłus tak tęgi, 

Aż lejc trzeszczy i popręgi!  

Jakby z wiatrem pędzi bryka... 

Janek trzyma się koszyka, 

Inni, jako który może, 

W drabkach²⁴ stoją na rozworze²⁵. 

Jeszcze nie zabłysły gwiazdy, 

Jeszcze zachód gra nad borem, 

Kiedy z tej szalonej jazdy 

Przed królewskim wytchli²⁶ dworem. 

Król im przeciw wyszedł stary, 

Miły uśmiech lśni z oblicza. 

— A prr... gniady! A prr... kary! 

Ognia z pakuł! Pif, paf z bicza!  

Przecknął²⁷ Janek na trzask bata: 

— Co to było? Jak to było? 

Znikła króla srebrna chata... 

Czyżby mu się tylko śniło? 

Czyżby przespał tyle czasu 

Na sosnowym pniu wśród lasu? 

— Gdzież tam! Wszakże jakby żywą 

Widzi króla brodę siwą, 

Królewicze na bosaka, 

Hanię, co ma z róż buziaka, 

Cztery konie, wóz w drabiny, 

Czepiec pani Borówczyny, 

Słyszy śmiechy i okrzyki, 

Słyszy nawet turkot bryki! 

A tu wkoło nic — ni śladu... 

Przypomina Janek sobie... 

Dziwy, dziwy mu się roją, 

Ani sposób dojść do ładu... 

A wtem spojrzy — krobki obie 

Pełne jagód przy nim stoją. 

Wrócił, cicho stanął w progu. 

Mama śpi? — To chwała Bogu! 

Złotych jaskrów narwał w dzbanek, 

Kwieciem potrząsł obrus biały.  

A tuż obok filiżanek 

Dwie krobeczki jagód stały. 

Zaś napisał na arkuszu: 

„Mojej Mamie zdrowia życzę!” 

Nad tym, pełen animuszu, 

Wymalował królewicze²⁸, 

A zaś niżej jak róż wianek 

Dał pięć panien Borówczanek. 

Jak się mama ucieszyła, 

Jak wyborna kawa była, 

Jak jagody zaraz dano 

Z miałkim²⁹ cukrem i śmietaną, 

Jak się wszyscy — starzy, mali, 

Królewiczom dziwowali. 

Jak dom cały kręcąc głową 

Stał przed panien tych obrazem, 

O tym chyba książkę nową 

Napiszę wam innym razem!  

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. kruczem — dziś popr. forma: kruczym. [przypis edytorski]

2. ukoleba — dziś popr. forma: ukolebie; ukolebać — ukołysać; tu: uspokoić. [przypis edytorski]

3. wideta (daw.) — posterunek strażniczy, warta; tu: straż przednia. [przypis edytorski]

4. rota — tu: oddział. [przypis edytorski]

5. dojdziem — dziś popr. forma: dojdziemy. [przypis edytorski]

6. staniem — dziś popr. forma: staniemy. [przypis edytorski]

7. krobeczka (zdr.), krobka — koszyk. [przypis edytorski]

8. tarń, tarnina — kolczasty krzew, dający drobne, cierpkie owoce. [przypis edytorski]

9. zamówienie — tu: zły urok, czary. [przypis edytorski]

10. żeby na nasienie — [jagód nie ma] nawet w małej ilości. [przypis edytorski]

11. pokryć — tu: pochować, ukryć. [przypis edytorski]

12. chrusty — dziś popr. forma: chrustami. [przypis edytorski]

13. chyże jego posły — dziś popr. forma: chyży jego posłowie. [przypis edytorski]

14. krobka (daw.) — koszyczek, łubianka. [przypis edytorski]

15. niemi — dziś popr. forma: nimi. [przypis edytorski]

16. nogi — dziś popr. forma: nogami. [przypis edytorski]

17. sajeta (daw.) — cienkie sukno. [przypis edytorski]

18. bisior — cienka, delikatna tkanina, wytwarzana w starożytności z jedwabiu morskiego (wydzieliny małży), a potem z cienkiej wełny lub innych włókien. [przypis edytorski]

19. moje pracowniki — dziś popr. forma: moi pracownicy. [przypis edytorski]

20. waść — daw. forma grzecznościowa: pan, szanowny pan. [przypis edytorski]

21. siny — tu: ciemnoniebieski. [przypis edytorski]

22. dziatwa Jagodowa — dzieci lub poddani Jagodowego Króla. [przypis edytorski]

23. stratujem — dziś popr. forma: stratujemy. [przypis edytorski]

24. drabki, drabiny — burty wozu drabiniastego, wykonane z drążków drewnianych. [przypis edytorski]

25. rozwora — drąg łączący przednią i tylną część wozu. [przypis edytorski]

26. wytchli — dziś popr. forma: wytchnęli. [przypis edytorski]

27. przecknąć, własc. przecknąć się — przebudzić się, otrzeźwieć z drzemki. [przypis edytorski]

28. królewicze — dziś popr. forma: królewiczów. [przypis edytorski]

29. miałki — drobny. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/na-jagody

Tekst opracowany na podstawie: Maria Konopnicka, Na jagody, wyd. Siedmioróg, Wrocław 1995

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Dorota Kowalska, Aleksandra Mikołajczyk, Agnieszka Żak.

Okładka na podstawie: Dziewczynka w lesie (fragment), Kazimierz Alchimowicz (1840–1916), domena publiczna

ISBN-978-83-288-7107-6

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.