Bolesław Leśmian

Dwaj Macieje

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Dwaj Macieje

Drogiemu przyjacielowi, Franciszkowi 

Fiszerowi¹, z pełnym wzruszenia uznaniem 

dla smutnych i wesołych cudów Jego 

cygańskiego żywota i ze szczerym zachwytem 

dla Jego wiecznie młodych uniesień 

i pomysłów metafizycznych.  

Pleć, pleciugo! — Na wzgórza południowym grzeju 

Siedział razu pewnego — Maciej przy Macieju. 

Do pierwszego Macieja rzekł ten drugi Maciej: 

— «Coraz w niebie — wiosenniej, a w polu — pstrokaciej. 

Lada parów potrafi, śniąc, kwiatami zarość²! 

A my — co? — Do wieczności mizdrząca się starość? 

Wstyd mi z siana, gdy słońce złotą igra zmrużką, 

Z przedwczesną i zuchwałą pieszczoty pogróżką 

Zerwać się do dziewczyny, jak gęś, co spod płotu 

Zrywa się z wielkim krzykiem do niskiego lotu!... 

Wstyd mi pysk — modrym oczom przysunąć do widna, 

Bo te oczy — śmieszliwe, a dziewka — bezwstydna! 

Byle durniom zejść z drogi miałbym bezrozumnie? 

Zamiast z dziewką — na sianie, bez dziewki spać w trumnie? 

Dość mam śmierci, co siłkiem po ziemi się szasta! 

Nie chcę umrzeć — i kwita! Chcę potrwać — i basta!» — 

Do drugiego Macieja pierwszy Maciej rzecze: 

— «Hamuj się, niecierpliwy na wiosnę człowiecze! 

Ma łeb dzielny — wieczorem, kto go miewał — wzarań³ — 

Tak, jak ja — com nie szczędził mym zadumom starań... 

Wiem, co wiem! — W kniejach leśnych, w przepaściach paprotnych 

Mieszka Czmur — wpośród czarów dzikich i samotnych — 

I nic — tylko pilnuje zaklętego ziela, 

Które nieśmiertelności — gdy je zjesz — udziela. 

Nie dopuszcza nikogo — podstępny i silny, 

A pięść ma tak skuteczną, jak ten głaz mogilny!...» 

Do pierwszego Macieja drugi Maciej prawi: 

— «Mam i ja — pięść, co z wrogiem niedługo się bawi... 

Pódźwa⁴ z Czmurem się zmierzyć! Ty — w ślad, ja — na czele. 

Przymarnimy go nieco — i odbierzem ziele». —  

I poszli. — A szli w poprzek — i wprzód — i ukosem, 

Już zawczasu się srożąc pod gołym niebiosem, 

Jak mówią w tym powiecie, gdzie mimo zwyczaju 

Niebo jest — Bóg wie czemu — męskiego rodzaju. 

Po obłokach — po pniakach — po jarach — szli, skacząc 

I Czmurowi zaocznie i trafnie sobacząc⁵! 

Słońce, przez żyłkowane przeświecając liście, 

Na sękach się rozpryska — różnie i zdziebliście — 

I, światłem obszerniejąc, rozprasza się po to, 

By na trawę ruchliwą nawiać — nic i złoto. 

Gil na dęba wierzchołku tak odlegle śpiewa, 

Że czuć w śpiewie wysokość szumiącego drzewa, 

A w jarach, skąd się zieleń wynurza, jak z wora, 

Po wczorajszej ulewie — woda przez sen chora⁶ 

Na blady niedorozwój srebra w swej głębinie, 

Mętem przeciw własnemu usrebrnieniu płynie. 

Skoro Czmur dwóch Maciejów zaoczył⁷ z daleka, — 

Czarami się najeżył — i nieludzko czeka... 

Idą. — Już się zbliżyli. — Czmur w słońcu się biesi, — 

Gębę do nich wykrzywia: «A wy tu — skądesi?» — 

Rzekł Maciej: «Z niedaleczka... Chcemy jestku — pitku 

Z tego ziela, coś w lesie skrył je bez użytku. 

Znamy twą tajemnicę strasznie zieleniatą! 

Wyłaź, tchórzu, zza czarów! Wyłaź!» — 

A Czmur na to: 

— «Precz stąd, śmiecie pyskate! Znam podniebia wasze! 

Na baśń leśną dybiecie, jak bawół na paszę! 

Czym dla was nieśmiertelność? Rodzajem — jarzyny! 

Wara psiarni człowieczej do bytów przyczyny!» — 

Trącił Maciej Macieja: «Lży, bestia nieczysta! 

Pierwszy przemów do zmory, boś lepszy mówista»... 

Sięgnął Maciej po słowo, co wszystek gniew zmieści! 

— «Ty, psiaparo — psiawełno — psianogo — psiatreści! 

Czemu ślepie wytrzeszczasz, mgliste od wyłudy! 

Małpo z tamtego świata! Pomroko z psiej budy! 

Nie pyskuj śród listowia! Stłum w lesie — bezczelność! 

Nie skąp ziela, judaszu! Oddaj nieśmiertelność!» — 

I, to mówiąc, podźwignął pięść, na kształt maczugi, 

A tuż obok do boju zawrzał Maciej drugi. 

Czmur z ziemi wyrwał buczek, pełen jeszcze cienia, 

I łby obu Maciejom zmacał od niechcenia. 

Coś z lekka we łbach trzasło, lecz nic się nie stało. 

Snać⁸ łbów było — za dużo, a buczka — za mało. 

Obaj do gęby Czmura rozmach wzięli szerszy, — 

Cios zadał Maciej drugi, a w ślad — Maciej pierwszy. 

Czmur rozwarł pysk drapieżny zwyczajem potwora, 

Aż odsłonił krtań krwistą — kły — i zwój jęzora. 

Splunął Maciej, jęzora zgorszony straszydłem, 

I gębę w czas potłumił pięścią, jak gasidłem. 

Jęknął Czmur w nieskończoność, truchlejąc haniebnie 

Przed nawałą Maciejów zbyt groźną liczebnie!  

Cztery pięście go tłukły, nie wiadomo — która! 

Coraz to inny Maciej nacierał na Czmura! 

A czynili ciał dwojgiem taki zgiełk i ścistek, 

Że zlękły brakiem miejsca — las dygotał wszystek! 

Próżno Czmur się do nieba zrywał, jak zawieja, — 

Gdziekolwiek się obrócił — tam spotkał Macieja! 

Przed nadmiarem Maciejów gdzie szukać obrony? 

Tu — Maciej i tam — Maciej! Maciej — z każdej strony! 

Ten go chwyta za grdykę, a tamten — za łystę⁹. 

Czmur nagli do ucieczki swe nogi bieżyste. 

Już szkarłatną rzadź¹⁰ bytu wyplunął na jary — 

I zmalał — i sprzyziemniał, jak właśnie kret szary. 

Lecz — gdy w oczach mu leśna pomętniała knieja, 

A Macieja odróżnić nie mógł od Macieja, — 

Zaklął siebie słów mgliskiem — i tak zaczął znikać, 

By ciałem do niebytu, znikając, nawykać... 

Trudno stwierdzić, czy umarł, czy wpełzł na kształt gadu 

W nicość, pełną kryjówek... Dość, że znikł bez śladu. 

Znikł do cna i do ista, jakby go nie było, — 

Tylko w słońcu zapachło — miętą i mogiłą... 

Ptak zaćwierkał z gałęzi na zniknione ciało, 

I coś w lesie raz jeszcze, nie chcąc, poleśniało... 

Rzekł Maciej do Macieja: «Umknął, zmór podrzutek! 

A my ziela szukajmy! Czas nagli i smutek!» 

Jęli szukać w parowie — łapczywie i żwawo. 

Poszperali — na lewo, znaleźli — na prawo. 

Miało barwy znikliwej posenną przynętę, 

A poznali je po tym, że było — zaklęte. 

Daremnie próbowali gryźć ziele i łykać, — 

Nie chciały im się szczęki zmiażdżone domykać... 

Czmur za życia posiadał jakie takie siły, 

Bo cielska Maciejowe od ran się roiły. 

Do pierwszego Macieja rzecze Maciej wtóry: 

— «Tak się kości gną we mnie, jak te obce wióry. 

W tym, że Czmur nas nadpsował — nie ma jeszcze sromu. 

Czas duszom — do pokuty... Czas ciałom — do domu... 

Lubię księżyc — na strychu, a słońce — w altanie, 

Ale lubię najbardziej — siebie wzdłuż na sianie!... 

Ty poleżysz ustronnie — i ja też poleżę. 

Odzyskamy sił krztynę, szeptając pacierze, 

Grzeszną duszę do Boga nastroim jak skrzypkę, 

A ziele spożyjemy z mlekiem na przechlipkę». 

I tak gwarząc, szli do dom — tam, gdzie dal i droga, 

I na skręcie spotkali twarz w twarz — Płaczyboga. 

Miał Płaczybóg źrenice — dalami posnute, 

A w źrenicach na przemian — zadumę i smutę. 

Trącił Maciej Macieja: «Chwila uroczysta 

Pierwszy przemów do Boga, boś lepszy mówista». — 

Rzekł Maciej: «Płaczyboże, co płaczesz uboczem, — 

Chcę Ci mówić o wszystkim, ino nie wiem — o czem! 

Pochwalona ta z Tobą znajomość bezkresna. 

W lesie — nasze spotkanie. Dziej się — wola leśna! 

To powiadam po pierwsze. A mówię po wtóre: 

Dziej się człowiek, idący w bezmiary niektóre! 

Nie zbraknie Bogu strawy (to mówię — po trzecie!) — 

Dopóki jeden Maciej trwa jeszcze na świecie!» 

I z zanadrza, jak z hojnej wyciągnął skarbony 

Ziele — i Płaczybogu podał zamyślony. 

— «Weź to ziele na wszelki w niebiosach przypadek, 

Jako po dwóch Maciejach niepodzielny spadek. 

Wiem, że cierpisz niekiedy, — i ja czasem cierpię. 

A nuż się nieśmiertelność w niebiosach wyczerpie! 

Chociaż trwoga to — płonna, lecz myśl niebezwiedna: 

Pewniejsze dwie wieczności, niźli wieczność — jedna. 

Dość Ci, Boże, źdźbło małe tego ziela spożyć, 

By do drugiej wieczności bez uszczerbku dożyć. 

Kto zasłużył na ziele — niech się nim odświeży. 

Bogu się nieśmiertelność — nam się Bóg należy. 

Włącz ten dar, Płaczyboże, do Twych w niebie dziejów 

I od czasu czasu wspomnij dwóch Maciejów!» — 

Wziął Płaczybóg podarek z tym bożym uśmiechem, 

Co sprawił, że las z większym zieleniał pośpiechem, 

I rzekł: «Dar to — nie lada, i skarb — nie drobnota — 

I pewne przedłużenie wiecznego żywota! 

Czymże was wynagrodzę — jaką z nieba chwałą 

Za to, co się w tej chwili we wszechświecie stało! 

Nic nigdzie nie posiadam, sam jestem — samiustek 

Wpośród ziemskiej niedoli i zaziemskich pustek. 

Trzeba w płacz mój na ślepo, z całych sił uwierzyć, 

By chcieć ze mną żyć razem, albo razem — nie żyć. 

Na krańcach mego płaczu będę na was czekał. 

Nie zwlekajcie zbyt długo. Ja — nie będę zwlekał...» 

I odszedł w sen za snami, by z tym zielem w dłoni 

Zniknąć w jednej i w drugiej niebiosów ustroni. 

Rzekł Maciej do Macieja: «Z ran moich niemało 

Podczas rozmowy z Bogiem krwi się w świat przelało». 

I na nogach się zachwiał i bardzo niezgrabny 

Na trawę się wywrócił bokiem, jak wóz drabny. 

Drugi Maciej na ból swój boczył się i srożył, 

Lecz — by ciału dogodzić — obok się ułożył. 

Rzekł jeden: «Czemuś taki srebrniasty na licu, 

Jakbyś gębę przed chwilą wytarzał w księżycu?»  

Drugi na to: «Już do snu nicość mnie kołycha. 

Wiem, co we mnie cierpiało, — nie wiem, co nacicha... 

Brak mi ziela... Ha, trudno! Niech Bóg się posili, — 

Bardzo by się przydało i nam w takiej chwili!» 

Naówczas do Macieja rzekł Maciej: «Macieju! 

Tak mi dobrze w mym bólu, jak w samym Betleju... 

Pragnę tylko ostatnich ku niebu przesileń, 

By zrzucić ciała mego uciążliwą wyleń, — 

A zrzucając — nie jęknę, ani się zasmucę. 

Odwróć łeb, byś nie widział, czym będę, gdy zrzucę...» 

Chciał się właśnie odwrócić Maciej od Macieja, 

Ale go zamroczyła wielka beznadzieja! 

A już śmierć się zbliżyła, by ich snem utrudzić. 

Nie wiedziała, którego ma najpierw wystudzić. 

Świat im w oczach zanikał... Nastały złe dreszcze. 

I już świata nie było, a trwali gdzieś jeszcze... 

Rzekł jeden: «Noc nadchodzi!» — A drugi rzekł: «Dnieje!» 

Tak zmarli jednocześnie obydwaj Macieje. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Franciszek Fiszer (1860–1937) — filozof, erudyta; pochodził ze spolonizowanej szlachty niem., był postacią niezwykle popularną w środowisku artystycznym Warszawy; bywalec kabaretów, kawiarni i restauracji; do jego znajomych należeli: Bolesław Leśmian, Zenon Przesmycki, Antoni Lange, Stefan Żeromski, Władysław Reymont, Artur Rubinstein, Antoni Słonimski, Julian Tuwim, Jan Lechoń oraz wielu innych twórców; znany z licznych dowcipnych anegdot, nie pozostawił żadnego utworu pisanego, lecz zyskał sobie miano „Sokratesa naszych czasów”. [przypis edytorski]

2. zarość (daw.) — zarosnąć. [przypis edytorski]

3. wzarań (daw.) — wcześnie rano; na początku. [przypis edytorski]

4. pódźwa (gw.) — pójdźmy; -wa jest końcówką daw. liczby podwójnej. [przypis edytorski]

5. sobaczyć — urągać, złorzeczyć, przeklinać. [przypis edytorski]

6. Po wczorajszej ulewie — woda przez sen chora — w wydaniu Napoju cienistego z 1936 (wyd. J. Mortkowicz), które było podstawą niniejszej publikacji, wers ten brzmi: „(...)Po wczorajszej ulewie — zieleń przez sen chora(...)”. W rękopisie utworu widnieje jednak słowo woda zamiast zieleń i na tej podstawie wprowadzamy zmianę edytorską. [przypis edytorski]

7. zaoczyć — zobaczyć, zauważyć. [przypis edytorski]

8. snać a. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

9. łysta (gw.) — łydka. [przypis edytorski]

10. rzadź (neol.) — coś rzadkiego, płynnego. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/napoj-cienisty-dwaj-macieje

Tekst opracowany na podstawie: Bolesław Leśmian, Napój cienisty, Wydawnictwo Mortkowicza, Warszawa 1936

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Agnieszka Ginalska, Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: slightly everything@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.