Bolesław Leśmian

Pan Błyszczyński

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Pan Błyszczyński

Kazimierzowi Wierzyńskiemu, 

Jego żywotnym zmaganiom się 

z upiorami współczesności 

i zdobywczym przeobrażeniom 

twórczym. 

Ogród pana Błyszczyńskiego zielenieje na wymroczu, 

Gdzie się cud rozrasta w zgrozę i bezprawie. 

Sam go wywiódł z nicości błyszczydłami swych oczu 

I utrwalił na podśnionej drzewom trawie. 

Kiedy zmory są zajęte przyśpieszonym zmorowaniem 

Między mgłą a niebem, między mgłą a wodą, — 

Zielna zjawa swe dłonie zbezcieleśnia ze łkaniem 

Nad paprocią — nad pokrzywą — nad lebiodą¹. 

W takiej chwili Bóg przelatał², pełen wspomnień wiekuistych, 

Ścieżką podobłoczną — właśnie, że tułaczą — 

I przystanął na zbiegu dwojga tęsknot gwiaździstych, 

Gdzie się widma migotliwie bylejaczą. 

Zaszumiało jaworowo, ale chyba wbrew jaworom — 

Samym cisz zamętem, samą cisz utratą... 

«Kto te szumy narzucił moim dumnym przestworom? 

Kto ten ogród roznicestwił tak liściato?...» 

Cisza... Nikt nie odpowiada. Płyną chmury i godziny... 

Wszelka dal w niebiosach — to dal zagrobowa. 

Pan Błyszczyński w świat nagle z trwożnej wyszedł gęstwiny, 

Szepnął: «Boże!» — i powiedział takie słowa: 

«Był w zaświatach — sen i wicher, i zaklętej burzy rozgruch³! 

Boże, snów spełnionych już mi dziś nie ujmuj! 

Jam te drzewa powcielał! To — mój zamysł i odruch... 

Moje dziwy... Moje rosy... Dreszcz i znój mój! 

Przebacz smutkom i widziadłom, nieznającym rodowodu, 

I opacznym kwiatom, com je snuł z niczego... 

Moja wina! O, Boże, wejdź do mego ogrodu! 

Do ogrodu!... Do — mojego!... Do — mojego!... 

Wyznam Tobie całą zwiewność, całą gęstwę mojej wiary 

W życie zagrobowe kwiatów i motyli. 

Wejdź do mego ogrodu! I cóż z tego, że czary!... 

I cóż z tego, że ułuda nikłej chwili!...» 

Wszedł w gęstwinę, co szumiała poza życia drogowskazem. 

Sami byli teraz. Oko w oko — sami. 

Nic do siebie nie rzekli i, ciemniejąc, szli razem 

Alejami — alejami — alejami! 

Ogród śnił się... Tu i ówdzie dąb prześniony zżółkł i powiądł. 

Każdy krzew sam w sobie miał zaświata wygląd. 

Sporo było w gałęziach — cisz zbłąkanych i sowiąt⁴, 

Lecz nie było ani świerszczy, ani szczygląt⁵. 

Uciekały się niebiosy pod najdalszych gwiazd obronę, 

Miesiąc złotym rogiem chmurę mgliście pobódł. 

Trzepotały się w piachu dusze zmarłych, spragnione 

Nowych zgonów i pośmiertnych w mroku swobód. 

Coś złociście wyspowego w daleczyźnie alej pełga⁶, — 

Można taką wyspę brwi skinieniem spłoszyć... 

Świetlikami za chwilę północ w zieleń się wełga, 

Niepokojąc gmatwaninę leśnych poszyć. 

Pan Błyszczyński sprawdzał ogród, czy dość czarom jego uległ, — 

I czy szum i poszum dość jest rzeczywisty, — 

I czy liszaj⁷ na dębie — jadowity brzydulek — 

Dość się wgryza w złudną korę i w pień śnisty?... 

Badał jeszcze, czy ptak-lilia dość skowrończo w przyszłość śpiewa, 

I czy wąż-tulipan wiosny jest oznaką... 

I spojrzeniem przymuszał przeciwiące się drzewa, 

By do zwykłych podobniały jako tako... 

Drapieżniały zbyt cudacznie zdradnych kwiatów niebywałki, 

A gałęziom ciążył złej wieczności nawał. 

Pod stopami przechodniów piach niepewny i miałki 

Tyleż istniał, ile istnieć zaprzestawał. 

Szli, aż doszli tam, gdzie w mrzonce zagęstwionej i niczyjej 

Cień dziewczyny jaśniał oczu w dal rozbłystką, 

A jej usta i piersi, i ramiona, i sny jej 

Były takie, żeby właśnie kochać wszystko... 

Rzęsy miała dosyć złote, by rozwidnić blaskiem rzęs tych 

Dno zmyślonych jezior, gdzie mży śmierć zmyślona, — 

Warkocz łatwo się płoszył, więc skrzydłami fal gęstych 

Wciąż uciekał i powracał na ramiona. 

Bóg w nią spojrzał, kiedy właśnie wynurzona z mgieł spowicia⁸ 

Urojone oczy w modre nic rozwarła. 

«Kto ją stworzył?» — zapytał. — «Nikt, bo przyszła bez życia 

I bez śmierci, więc nie żyła i nie zmarła... 

Próżno szukam w jej warkoczu źdźbeł istnienia, snu okruszyn, 

Próżno chcę ugłaskać pozłocisty kędzierz⁹! 

Tak mnie wzrusza ten niebyt, cudny niebyt dziewuszyn!... 

Bądź miłościw niebytowi... Wiem, że będziesz... 

Wyłoniłem z mroku ogród, oderwany od przyczyny, 

Rozkwieciłem próżnię, namnożyłem ścieżek — 

I już wszystko rozumiem, prócz tej jednej dziewczyny, 

Prócz tej jednej, którą kocham!» Bóg nic nie rzekł. 

«Znam usilność rzeczy sennych i znużenie rzeczy martwych. 

Ogród mój chwilami wolałby — bezlistnieć... 

Boże, nie skąp w obłokach błogosławieństw i kar Twych 

Tym, co wiedzą, że ich nie ma — a chcą istnieć! 

W Twych przestworach coś się stało... Mgła o cud się dopomina... 

Z tamtej strony świata modlą się zawieje. 

I w tych strasznych bezczasach taka nagła dziewczyna 

Tak niebacznie poza życiem — cieleśnieje! 

Zbliż się do niej, ciemny jarze! Zbliż się do niej, modra strugo! 

Czemuż pies mój wyje na jej czar cichutki? 

Może zimne jej usta są ostatnią posługą 

Dla tych właśnie, którzy wierzą tylko w smutki. 

Znam niedolę wniebowstąpień! Znam wskrzeszonych ust niedolę! 

I płacz wśród zieleni... I zgon sierociński... 

I to wszystko mnie boli!... Ja — sam siebie tak bolę!» — 

Wołał w bezmiar i ku Bogu pan Błyszczyński. 

Ale Boga już nie było... Pustka padła wzdłuż na kwiaty. 

Widma drzew szeptały: «Zmiłuj się nad nami!» — 

Błogosławiąc snom wszelkim, leciał w dalsze wszechświaty 

Powietrzami, wstrząsanymi powietrzami. 

Pewno widać było z nieba, że świat mija i przeminie, 

I że snom przyświeca — woda na kamieniu... 

Pan Błyszczyński zaszeptał w usta niemej dziewczynie: 

— «Błędny cieniu, marny cieniu, cudny cieniu! 

Zabłękitnij — odbłękitnij... I mów wszystko i nie domów!... 

Czy tu jest ów wszechświat, gdzieś zgubiła siebie? 

Może ci się należy wpośród innych ogromów 

Inna zieleń — inna nicość — w innym niebie. 

Nie zaczęłaś dotąd istnieć w żadnym półśnie, w żadnym grobie, 

Dotąd stóp twych śladu nie stwierdziły kwiaty, — 

Podczas twego niebytu zakochałem się w tobie, 

Naraziłem mroczne ciało na zaświaty! 

Czy mam z tobą iść w głąb żalu, czy w tę inną głąb doliny, 

Nim świat zginie śmiercią, niebem malowaną?... 

I jak dążyć do ciebie — do niebyłej dziewczyny, — 

Ty — mgło moja, usta drogie, złota piano!... 

Oto resztki mych przeznaczeń: noc niedobra i dzień sępny, — 

Oto — popłoch czarów, gdy je miłość zrani! 

Od nicości do ust twych — ledwo jeden krok wstępny, 

Od otchłani poprzez dreszcze — do otchłani! 

Śni się liściom — nieskończoność. Śni się wiosłom — dno i łódka. 

Odtrącone zorze raz na zawsze bledną... 

Czy śmierć w nic nas rozśmieje, czy nas z nowych łez utka, — 

Wszystko jedno, tchu ostatni, wszystko jedno! 

Noc zabije nas nie mieczem, lecz jaśminem i konwalią — 

I zaciszem mogił — i oddechem sadu! 

Prędzej pochwyć treść nocy i ucałuj, i spal ją, 

Żeby po niej nie zostało ani śladu! 

Wszystkim widmom chce się zginąć takim nagłym wielozgonem, 

Żeby brak ich we śnie — był dla jawy ulgą. 

A mój upiór śpi w jarze — na wybrzeżu zielonem¹⁰, 

Gdy go znajdziesz, pusty cieniu, — zbudź i tul go! 

Tam — wysoko i najwyżej — między niebem a nadrzewiem 

Włóczy się srebrnawo — cisza i znikomość. 

Tak o tobie nic nie wiem, tak cudownie nic nie wiem, 

Że miłością jest ta moja — niewiadomość!» 

Umilkł nagle pan Błyszczyński i popatrzył w dal niecałą, 

Świateł i przeznaczeń było coraz więcej. 

A on kochał ją w usta, kochał w stopy, w pierś białą, — 

I minęło różnych czasów sto tysięcy! 

Ramionami ją ogarniał, a ustami doogarniał, 

Oczom z gwiazd przyrzucał patrzącego złota, 

Lecz cień w jego objęciach wciąż samotniał i marniał 

I nie wiedział, że to — miłość i pieszczota. 

Noc z roziskrzeń, wróżb i mgławic promienisty splotła batog, 

Żeby nim biczować nie dość chętne groby, 

A w księżycu się jarzył wykres cieśnin i zatok, 

Gdzie nic nie ma, prócz oddali i żałoby. 

Mrok zaskomlał w pustym dębie, zagwizdała nicość w klonie, 

I rozbłysła w księżyc — śmierć i pajęczyna... 

Pan Błyszczyński zrozumiał i załamał swe dłonie 

I pomyślał: «W nic rozwieje się dziewczyna!» — 

W nic rozwiała się dziewczyna i jej czar, poczęty w niebie, 

I pierś, zakończona różową soczystką. 

I rozpadło się ciało na żal straszny do siebie 

I niewiedzę o tym żalu!... I to — wszystko... 

Nie umarła, lecz umarło jej odbicie w jezior wodzie. 

Już się kończył zaświat... Ustał cud dziewczyński... 

O, wieczności, wieczności, i ty byłaś w ogrodzie! 

I był blady, bardzo blady pan Błyszczyński. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. lebioda — komosa biała, lekko trująca roślina zielna, chwast spożywany przez ludzi i zwierzęta w okresach głodu. [przypis redakcyjny]

2. przelatał — dziś popr. forma: przelatywał. [przypis edytorski]

3. rozgruch — hałas. [przypis redakcyjny]

4. sowię — młode sowy. [przypis redakcyjny]

5. szczyglę — młode szczygła. [przypis redakcyjny]

6. pełgać — o ogniu a. świetle: palić się nierówno. [przypis redakcyjny]

7. liszaj — choroba skóry; tu: plama porostu na korze. [przypis redakcyjny]

8. spowicie — okrycie, otulenie. [przypis redakcyjny]

9. kędzierz — kręcone włosy. [przypis redakcyjny]

10. zielonem — dziś popr.: zielonym. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/napoj-cienisty-pan-blyszczynski

Tekst opracowany na podstawie: Bolesław Leśmian, Napój cienisty, Wydawnictwo Mortkowicza, Warszawa 1936

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Katarzyna Dąbek, Aleksandra Kosińska, Dorota Kowalska, Małgorzata Nadwadowska, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: slightly everything@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.