Andrzej Niemojewski

Branka

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Branka¹

W całej wiosce dymią czuby² 

A w karczmisku ćma³ narodu! 

Każdy pije jak z zawodu 

I smalone plecie duby⁴. 

Rok poczekasz, bracie, czasem, 

Nim rozhasasz się tak dziko, 

Nim się spotkasz z tym hałasem, 

No i z taką pijatyką. 

Wieś okrutnie się rozżarła — 

Jezus, Maria! jakby solą 

Bies zasypał ludziom garła⁵... 

Człowiek świat zna nie od wczora, 

Z niejednego dął gąsiora, 

Lecz takiego coś nie baczy — 

Toż ludziska dzisiaj smolą⁶ 

Jak na umór, jak z rozpaczy! 

I to nie są ślubne gody, 

Choć muzyka bez ustanka 

Dudni głucho, i kto młody 

Hula, pije, dmie w zawody — 

Ale to jest we wsi branka! 

Stąd zaciętość wszędzie taka, 

Każdy smoli po niewoli, 

Jakby zalać chciał robaka... 

Grajcie grajki, wódki, Żydzie! 

Jezus, Maria, toż to idzie! 

Dudnią basy, a na dworze 

Huczy nocna zawierucha, 

Hej, wytrzymać człek nie może 

I zaczyna tracić ducha... 

Jakoś wszystko się w nim kłóci... 

Skrzypak żali się na dudzie... 

Każdy czuje, że gdy pódzie⁷, 

To już taki sam nie wróci... 

W tej muzyce chór szatani 

Jątrzy serce, łeb tumani! — 

Tam dziewuchy rzędem siadły, 

Nieco zmilkły, nieco zbladły, 

Pospuszczały w ziemię oczy 

A tu z oczu łza się toczy... 

Oj, nie płaczcie — próżne płacze, 

Nie tak straszne dni wojacze. 

Brańcy pójdą w świat, daleko, 

Tam w mundury ich obleką. 

Toż chłopaków nie poznacie: 

Zuch w obozie — prostak w chacie! 

Gdy gród wielki zamajaczy, 

Gdy zadzwoni szumnie szklanka, 

Pierwsza lepsza markietanka⁸ 

Pamięć dziewki śćmi⁹ wieśniaczej... 

Co tam płacze! Gdy bój gruchnie, 

Chłopak prosto w ogień ruszy, 

Ha, to będzie raj dla duszy! 

Pierwsza lepsza kulka zdmuchnie... 

Komu wtedy radość płacze, 

To kruk-poseł w czas zakracze... 

Jezus, Maria, wódki, Żydzie! 

Toż to idzie, toż to idzie!...  

Hola skrzypki! Tam do licha, 

U ścian starzy siedzą z cicha: 

Chociaż tęgo smolą kołem, 

Ale milczą jak z urzędu... 

Przepocony włos nad czołem, 

W zblakłych oczach ćma obłędu...  

Cóż wam, starzy?... Czy żal gnębi, 

Że na marne tyle młodzi¹⁰ 

W jakiś obcy świat odchodzi, 

Gdzie im serce chłód wyziębi? 

Że zapomną ojców mowy 

I prostoty swej wioskowej? 

Żal wam tylu rąk do pracy? 

Żal wam ziemi opuszczonej? 

Cóż wy wiecie!... Ci chłopacy 

Będą zwalać, dźwigać trony! 

Z czarnym orłem ponad skronią 

Śród tryumfu świat przegonią! 

Słychać, z Niemcem będą boje, 

Niemiec naszych gnębi srogo — 

Toż więc chłopskich brańców roje 

Wojska Niemców bić pomogą!... 

Będzie wojna straszna... krwawa... 

Grzmią armaty... szereg stawa¹¹... 

Ale stójcie!... Śród szeregu 

W obcych pułkach bratnia mowa!!... 

Ćmi się¹² w oczach, pęka głowa, 

W krwawym dymie świat się traci, 

Rwą z bagnetem pułki w biegu, 

A ty, chłopie, rżniesz swych braci... 

Jezus, Maria! Wódki, Żydzie! 

Toż to idzie, toż to idzie!...  

Dymaj, grajku, wprost do czarta! 

Granie takie nie do słuchu... 

Pełno dymu i zaduchu — 

Czemu karczma wciąż zaparta¹³? 

Drzwi wywalcie!... Ha, jak parno! 

Trochę wiatru, trochę burzy 

Rozpalonej piersi służy. 

Szumią wierzby — mrok — szaruga — 

Jakże czarno, jakże marno!... 

Tam blask widny przez opary, 

W oknach dworku światło mruga, 

Gdzie pan mieszka, siwy, stary,  

Hej, ty panie, jasny panie, 

Coś marsowo twarz się chmurzy, 

Czy syn gotów do podróży, 

Że pierś starą wstrząsa łkanie? — 

Tam na ścianach malowidła 

Twoich przodków rzędem wiszą, 

Wieczór z kątów powiał ciszą, 

Pył husarskie okrył skrzydła. 

Jakże dufni ci rycerze, 

Ci obrońcy ziem narodu! 

Jakże straszny żal cię bierze, 

Jasny panie, z ich zawodu!... 

Pytaj głuchych malowideł: 

Gdy tak rwali się do czynu 

Śród wolności czczych mamideł, 

Czemu z więzów swego gminu 

Nie rozkuli do obrony?... 

Dałażby to dziatwa Piasta, 

Racławicki lud oraczy, 

Co brał działa spod kartaczy¹⁴, 

Wydrzeć sobie z rąk zagony, 

Gdzie nadzieja kłosem wzrasta?!... 

Ale krwią wzgardzono gminu, 

Panom tylko liść wawrzynu! 

Gdzież ten wawrzyn, dziś, niestety? 

Kiedy wieszasz, czcisz portrety, 

Więc za przodków i z krwi własnej 

Zdaj rachunek, panie jasny... 

Jezus, Maria! Wódki, Żydzie! 

Toż to idzie, toż to idzie!... 

Bęben warczy, trąbka dzwoni, 

Słychać pochód, rżenie koni, 

Chmura wojska już się zbliża — 

Pożegnajcie znakiem krzyża! 

Cicho dziewki! cicho matki! 

Miast¹⁵ kościołów są pałatki¹⁶... 

Cicho stary! Cicho zrzęda! 

Wszelkie węzły rwie komenda.... 

Cicho wierzby! Cicho dzwony! 

Coś zatapia w sercu szpony! 

Coś zimnego z twarzy ścieka... 

Front!... Hej, człowiek do człowieka! 

A już teraz w tym szynelu¹⁷ 

Pójdziesz, chłopie, gdzie rozkażą, 

Wszystko spełnisz z niemą twarzą... 

Nawet — gdyby twe ojczysko 

Jęło¹⁸ zbierać jak Głowacki 

Zbuntowany naród lacki¹⁹ 

I pod lufę wpadło blisko — 

Nie drgnie dłoń, nie chybi celu... 

Jezus, Maria! Wódki, Żydzie! 

Toż to idzie!... Toż to idzie!...  

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. branka — [tu:] pobór do wojska (rosyjskiego). [przypis redakcyjny]

2. dymią czuby (fraz.) — o ludziach pijanych; inne postaci tego frazeologizmu: dymi się komuś z czuba; kurzy się z głów. [przypis edytorski]

3. ćma (daw.) — tu: chmara, mnóstwo. [przypis edytorski]

4. pleść duby smalone (fraz.) — opowiadać bzdury, brednie. [przypis edytorski]

5. garło (gw.) — dziś popr.: gardło. [przypis edytorski]

6. smolić (gw.) — pić. [przypis edytorski]

7. pódzie (forma gw.) — pójdzie. [przypis edytorski]

8. markietanka — wędrowna handlarka podążająca za wojskiem, sprzedająca żołnierzom żywność, napoje i przedmioty użytku codziennego; markietanki zajmowały się także np. czyszczeniem i naprawą odzieży, opatrywaniem ran itp., a niekiedy także świadczyły żołnierzom usługi seksualne. [przypis edytorski]

9. śćmić — dziś: zaćmić. [przypis edytorski]

10. młódź — młodzież. [przypis edytorski]

11. stawa (daw., gw.) — dziś popr. forma: staje. [przypis edytorski]

12. ćmić się — tu: ciemnieć. [przypis edytorski]

13. zaparty (daw.) — zamknięty. [przypis edytorski]

14. kartacz — pocisk artyleryjski. [przypis edytorski]

15. miast (daw.) — tu: zamiast, w miejsce czegoś. [przypis edytorski]

16. pałatka (ros.) — namiot. [przypis redakcyjny]

17. szynel — mundurowy płaszcz, noszony przez policjantów, wojskowych oraz urzędników w Rosji. [przypis edytorski]

18. jąć (daw.) — tu: zacząć. [przypis edytorski]

19. lacki — polski. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/niemojewski-branka/

Tekst opracowany na podstawie: Młoda Polska. Wybór poezyj, oprac. Tadeusz Boy-Żeleński, wyd. drugie, Wydawnictwo Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich, Wrocław 1947.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Łukasza Jachowicza. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Karolina Kowska, Emanuel Modrzejewski, Aneta Rawska, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: Andrey Pivovarov, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.