Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Na szczycie

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Na szczycie

P. Franciszkowi Kvapilowi.

Wkoło złomy¹ granitów dzikie i olbrzymie, 

pode mną gdzieś jeziora, a tam niżej, niżej 

świat, życie, nędza ludzka, tłumy nieszczęśliwych 

i garstka panów świata — i tych zagrożonych 

tysiącem niebezpieczeństw, cierpień, nędz i bólów! 

Nad wszystkim jest cierpienie... O! gdybym z tej góry 

sięgnąwszy ręką, schwycić mógł kołowrót świata 

i bieg mu zmienić, ażby jedna pieśń olbrzymia, 

jedna pieśń szczęścia w niebo runęła i gwiazdy 

zdumiała, jakby nagle ziemia, czerwonymi 

wybuchając ogniami, między nie wybiegła 

szalona i podobna do racy puszczonej 

między ciche łabędzie na spokojnej wodzie... 

O pieśni! pieśni szczęścia! czyż nigdy nie zabrzmisz? 

Czy nigdy tryumfalny twój głos się nie wmiesza 

do cudownej melodii wichrów, mórz i lasów? 

Czy nigdy oczy ludzkie nie będą, jak kwiaty, 

uśmiechnięte ku słońcu? Nigdy ludzkie piersi, 

jak łąki, co oparem oddychają złotym 

O świcie w dzień wiosenny? Nigdy ludzkie myśli 

nie będą jak obłoki swobodnie płynące, 

zanurzone w topieli błękitu i światła? 

I nigdy dusza ludzka nie będzie jak słońce 

promienna i gorąca, jednym tylko czuciem 

przejęta, aby ciepło rozrzucać i świecić? 

Nigdy?... I wieczny, wieczny będzie rozdźwięk w świecie 

między tym, co śni człowiek, i tym, co snem nie jest?... 

Tak! Tysiące już ludzi zło życia wskazało, 

tysiące już ból ludzki wykrwawiło w słowach, 

nigdy jednak nikt Dobra i Szczęścia nie stworzył. 

Cóż, choć nam filozofia i poezja cały 

bezmiar, całą głąb złego przed oczy postawi, 

pokaże całą nędzę ludzkiego żywota, 

całą niemoc człowieczej samoistnej woli,  

całą jego zawisłość od Woli Tajemnej, 

i wszystkich jego pragnień źródła i maszynę 

wszystkich jego postępków, uczynków i myśli 

na najdrobniejsze cząstki składowe rozbierze? 

Czyż przez to ludzkość będzie szczęśliwszą? zło mniejszym?... 

Są, którzy ukochali ludzkość: czyż nie widzą, 

że ta miłość jest niczym?... Najstraszliwsze z uczuć, 

najstraszliwsze, najgorsze, najsroższe uczucie 

niemocy woli ludzkiej, bezsilności ludzkiej 

wobec Woli Tajemnej i Jej głuchej Siły! 

Czym jest życie ludzkości? Od tysięcy wieków 

patrzeniem wciąż w zwierciadło jedno i to samo 

i ciekawym śledzeniem w tym jednym odbiciu 

coraz nowych wyrazów bólu i rozpaczy. 

O góry! o jeziora, które tutaj widać! 

Jak jesteście szczęśliwe wy, co nie możecie 

nic czuć, nic myśleć, nic chcieć!... Jesteście bezwładne 

jak my, lecz bezwładności swojej nieświadome: 

I to jest szczęście wasze!.. — O! Cóż bym dał za to, 

gdybym mógł, jak wy, nie mieć wiedzy mojej doli! 

Wietrzeje granit szczytów, piorun go rozbija, 

od lawin głazów zwolna znikają jeziora,  

ale nie wiedzą o tym. Tak ziemia się cała 

od swoich pierwopłodów, od praepok swoich 

rozwija bezświadomie, naprzód ciągle dąży, 

bez pamięci, co przeszło, bez troski, co będzie, 

nie obarczona gorzkim ciężarem doświadczeń. 

A my, bogaci przodków naszych doświadczeniem, 

wiemy, że nas nie czeka nic, prócz tego tylko, 

co było — i bogactwo to jest straszną nędzą, 

jest Strachem, który pęta ramiona Odwadze. 

Przed niedolą rozwagi, przed niedolą wiedzy 

dwie są tylko ucieczki: szał i wyobraźnia. 

Kiedy kobietę, ciało, nazywam aniołem, 

gdy dla idei życie poświęcam bez żalu, 

kiedy mnie twórcza władza w zaświaty uniesie, 

w nigdzie nieistniejące idealne światy, 

gdy stracę pamięć: wtedy mogę być szczęśliwy. 

Lecz jest to abdykacja ducha, który przecież 

jest we mnie czymś najwyższym — zaprzeczenie Myśli, 

najszlachetniejszej cząstce mojego istnienia —  

gdyby wznieść się tak Myślą, ażby ponad wszystkim 

zawisnąć, niedostępnym niczemu, co ziemskie... 

Być czystą myślą... Przebóg! Co za widmo wstało 

z czarnej czeluści skalnej?! Okiem jak sztyletem 

przebija mnie i krew mi swym uśmiechem ścina, 

swym okropnym uśmiechem!... Ktoś ty jest?!.../ 

Ironia... 

Znam cię, o znam cię, widmo! Ty z pierwszym promieniem 

słońca przychodzisz rano, w południowym dzwonie 

ty dźwięczysz ponade mną, ty o zmroku we mgłach 

wieczornych nad mą głową zawisasz w przestworze, 

ty z nocnych cieniów i z gwiazd wychylasz się ku mnie, 

znam cię!... Niegdyś alpejski ów samotnik, władca 

duchów elementarnych, słyszał ponad sobą 

rzuconą klątwę życia za zbrodnię spełnioną, 

lecz jakaż moja zbrodnia? Jedna chyba tylko: 

wątpienie... Tak zaiste, pierwszym fundamentem, 

pierwszą podstawą dzieła: wiara w jego koniec. 

Tylko kto ślepo wierzy, potrafi iść naprzód, 

zwycięży, albo padnie, ale z raną w piersiach, 

jak rycerz... Żyć, to tworzyć, a tworzyć, to wierzyć... 

Nie wierzyć, wątpić: lepiej znicestwieć i przepaść!... 

Płynę cichy i świetlany 

przez przestrzenie nieskończone, 

przez wieczności oceany 

w nadświatową płynę dal; 

w gwiazd otchłanie, w mgieł oponę 

patrzę jasnym, świetnym wzrokiem, 

widzę światła, co potokiem 

w bezmiar rwą się z pramgły fal...  

Przy mnie ziemie się rodziły 

ze słońc swoich pryskające; 

widzę ciche ich mogiły, 

jak szybują ścięte w lód 

i padają znów na słońce: 

giną, aby wstać z kolei, 

wstają, aby w lat zawiei 

zginąć, jak powstały wprzód... 

Wieczny ruch, przemianę bytu, 

wieczną śmierć i życie wieczne 

widzę, płynąc wskróś² błękitu 

przez bezdenie pustych sfer;  

bryły toczą się słoneczne, 

grzmiąc i hucząc na przestworza, 

szumią lotnych mgławic morza, 

brzmią miliardy świetlnych skier... 

W ponadziemskich gędźb³ tych toni 

płynę cichy, niewidzialny, 

u stóp moich czas się kłoni 

i z gwiazd gwiazdy tworzą się... 

Gdzie wszechmocny, tryumfalny 

ruch istnienia koło toczy: 

w sfer głębinie mknąc przezroczej, 

cicho, słodko, bosko śnię... 

O dziwny głosie, jak gdyby w mej duszy 

słyszany własnej, a razem w przestworze 

płynący kędyś⁴... Dziwny, słodki śpiewie! 

Świetlana struno przestrzennego światła! 

Brzmisz tak nade mną, jednak mi się zdaje, 

jakobyś wespół brzmiał w mej własnej duszy... 

Dusza człowieka! Czyli nie jest ona 

częścią wszechduszy świata oderwaną 

i w część zamkniętą wszechmaterii świata? 

Lecz czemuż, czemuż, ah! czemuż tak bardzo, 

tak strasznie więzom materii podległą?!... 

Ciszy! Przestrzeni! Światło! o ty święta 

ojczyzno ducha! Wszystkiemu odjęty 

w was on jest taki, jak wy, czysty, święty! 

W was, kiedy skrzydła związane rozpęta, 

tęcze z nich biją i płomienne łuny, 

usta są jego, jak wichrowe struny, 

oczy, jak gwiazdy, serce, jak kwiat z pola, 

ramiona jego są jak pioruny, 

jak oceanu przypływ — jego wola! 

Wtenczas on stwarza Piękno, Dobro świata, 

zło, wstręt, brzydotę skrzydłem jak pył zmiata, 

leci, jak anioł pokoju po ziemi, 

jak anioł szczęścia ku ludzkości zlata, 

rany jej koi ustami własnemi⁵, 

własnego serca darzy ją pokojem, 

krew jej oczyszcza własnej krwi swej zdrojem, 

jest dla niej chlebem i różdżką oliwy⁶... 

I gdyby przez swą boleść i męczeństwo 

mógł wieczne kupić jej błogosławieństwo, 

wieczną szczęśliwość: umarłby szczęśliwy... 

Lecz owa klątwa, co się ciałem zowie,  

to pęto ducha, to upokorzenie, 

budzi go ze snów, jak orła, co ranny 

śnił, że ma słońca purpurę na głowie, 

pod skrzydłem wichry, pod piersią bezdenie, 

i gdzieś w błotnistym ocknął się parowie... 

Na próżno! Nie ma mocy zwyciężenia, 

nie ma zwycięstwa nad życia przemocą... 

O wieczny ducha ból! ból nieustanny! 

Na próżno!... Skrzydła, co się tu szamocą, 

do piersi łańcuch ziemski opierścienia. 

Ciszy! Przestrzeni! Światło! O ty święta 

trójco mej duszy! Do ciebie ramiona 

wznoszę bolesne... Otom jak w pustyni: 

wiatr na pierś piasku mi rzuca brzemiona, 

nogi me tuman rozżarzony pęta, 

strach w kość mi wchodzi, w oczach noc się czyni... 

Co jest przed światem? Co jest przed człowiekiem? 

Co jest przed duchem?... Milczenie!... Milczenie!... 

W uszach mych huczy rwący wiek za wiekiem... 

Pędzą... Przelata⁷ cała ludzka fala, 

przelata całe odwieczne Istnienie... 

Jak się lawina głazów w przepaść zwala 

z skalnego zrębu: tak wieki się toczą 

z hukiem i grzmotem i giną w Bezdeni— — 

a ponad ziemią niebo lśni przezroczo 

i słońce wiecznie jasno się płomieni... 

Słowa, oh, słowa!... Słowa rozwiązania 

zagadki bytu, cierpień tajemnicy! 

Pociechy w chwili szału i konania!... 

Chryste! Na górę wchodzisz mi olbrzymią! 

Pod nią się morza kotłują i dymią, 

wąż ją opasał światła błyskawicy... 

Chryste! Dlaczego masz tę twarz straszliwą? 

Włosy jak z miedzi? oczy jak ze grzmotów? 

Dlaczego ręką wstrząsasz jak lew grzywą? 

Dlaczego usta twe pełne milczenia 

gorszego, niźli pożarnych łoskotów? 

Dlaczego milczysz? Na górze z płomienia 

dlaczego milczysz?!... Chryste! Chryste! Chryste! 

Przez męki świata i bóle wieczyste, 

przemów!... Posągu olbrzymi na stropie⁸! 

Straszna Światłości w błyskawic potopie! 

Straszna Białości na nieba błękitach! 

Straszliwa Głuszo wśród jęków i zgrzytów! 

Straszliwa Góro na chmurach i szczytach! 

Straszna Kolumno wśród wieków i bytów!... 

Chryste! Patrz! Niezmiar, ogrom Twej Miłości 

jest czymś nadludzkim tak i niepojętem,  

że co być miało żywotem ludzkości, 

staje się trwogą, otchłanią i wstrętem... 

Nie mogąc zdążyć za Tobą, upada! 

Spod nieba w piekieł upada płomienie, 

a Ty jej nikniesz i odchodzisz z oczu, 

i gdzieś w błękitnym, dalekim przezroczu 

postać się Twoja ukazuje blada 

i niedościgła rośnie w Przerażenie... 

Chryste!...  

O! Matko! Naturo! Wszechwierna, 

wszędy obecna, wszechmocna, niezmierna, 

Naturo, Matko, co szumiącem drzewem 

duszę unosisz z błękitów powiewem; 

co rzeczną falą niesiesz ją w bezdenie 

za rubież ziemi i za gwiazd świecenie; 

co wierchem górskim dźwigasz ją w bezmiary, 

skąd widać obrót kołowrotu świata; 

której szum głuchy podziemnej pieczary 

woła w praczasie przeminione lata 

i zmartwychwstawać im przed oczy każe; 

Naturo! Matko! co Bogu ołtarze 

stawiasz na górach, pustyniach i morzach, 

kurzem wulkanów śląc kadzidła mszalne, 

grzmotami Boga sławiąc na przestworzach: 

do ciebie ręce wyciągam błagalne! 

Naturo! Matko! Oto w twoim łonie 

wszechwiernym istność niech moja zatonie; 

w twojej potędze, pod twoim ogromem, 

niech się ma dusza uczuje atomem, 

cząstką tych szumów, które w drzewach szumią, 

cząstką tej fali, która w rzece płynie, 

cząstką tych głosów, co się w grotach tłumią, 

cząstką gry słońca na górskiej dolinie... 

Naturo! Matko! Tak pragnę dla ducha 

tej świętej chwili, gdy czysty i szczytny 

jak orzeł, co się wzniesie w sklep błękitny, 

gdy pod nim huczy burzy zawierucha: 

wydarty burzom, w które krew go ciska, 

wzniesie się w czystej myśli uroczyska, 

na Cisz zawrotnych wwiedziony krawędzie, 

tylko twą piękność czuć i widzieć będzie, 

tylko pięknością twoją żyć się zgodzi, 

podobny dumnej i spokojnej łodzi, 

co przewalczywszy wiry i orkany, 

żaglem na toni błyszczy zwierciadlanej. 

Wówczas niech biali przyjdą aniołowie 

rozmawiać z duszą; wówczas im odpowie 

nie jękiem bólu, nie klątwą, nie krzykiem, 

ale odpowie im cichym spokojem 

wód, co się w lesie kołyszą, językiem, 

mową drzew górskich pod mgławic zawojem. 

Chcę lecieć wolny, jak światło w błękicie, 

chcę duszę rozbić na bezkresną przestrzeń, 

chcę być jak cisza na łąk pierwobycie... 

O duszo! Wzbij się! Skrzydła twe rozprzestrzeń! 

Wzbijaj się! Wyżej!... Pękajcie więzadła 

ramion i skrzydeł! Lecz wpierw tam, z zenitu, 

raz, jak Bóg spojrzyj na otchłanie bytu, 

a jeśli runiesz, toś spod nieba spadła!...  

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. złom — blok skalny, odłupany kawał kamienia. [przypis edytorski]

2. wskróś — dziś popr.: wskroś. [przypis edytorski]

3. gędźba — muzyka towarzysząca, akompaniament. [przypis edytorski]

4. kędyś (daw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

5. własnemi — dziś popr.: własnymi. [przypis edytorski]

6. różdżka oliwy — gałązka oliwna. [przypis edytorski]

7. przelatać (daw.) — przelecieć. [przypis edytorski]

8. strop — zewnętrzna powierzchnia warstwy skalnej lub jaskini. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/przerwa-tetmajer-na-szczycie

Tekst opracowany na podstawie: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Wybór poezji, nakł. Gebethner i Wolff, Warszawa-Lublin-Łódź 1897.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ. Utwór powstał w ramach "Planu współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 roku" realizowanego za pośrednictwem MSZ w roku 2014. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o "Planie współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 r.".

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Katarzyna Dug, Karolina Kozioł.

Okładka na podstawie: A Vahanvati, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.