Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Na wiosnę

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Na wiosnę

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

I

Z daleka od ludzkiego zgiełku i mrowiska 

wstaje wiosna. Już w kępie lianów¹, palm i wici 

jaguar cętkowaną, lśniącą skórą błyska 

i iskrzącym bursztynem wielkich oczu świéci. 

Jakoby liść potworny z olbrzymiego drzewa, 

któremu na gałęziach gwiazdy lśnią jak rosa; 

leży płaski, błyszczący, a przez gąszcz się wlewa 

ku niemu fali słońca tęcza złotokosa².  

Pod nim woda spleśniała, ruda i zielona, 

przesycona tak światłem, iż zda się metalem, 

lilie, których olbrzymia złotawa korona 

świeci oczu jaszczurek miedzią i koralem.  

Toń zielona, przepastna, gęsta, straszna, lepka, 

wydająca woń duszną, wilgotną i parną; 

tam purpurowych kwiatów wznosi się wysepka, 

tam purpurowe ptaki lecą rzeszą gwarną.  

Ówdzie bagnistej wody nie wzruszając prawie, 

potworny kajman płynie wolno i leniwie; 

tam połoza³ podłużny łeb dźwignął się w trawie 

i przesunął się jeleń o wełnistej grzywie. 

Jaguar bok, pragnieniem miłosnym wychudły, 

ogonem raz po razu uderza niedbale, 

patrząc na swoje szpony, w których świecą kudły 

samicy, wyszarpane w nocnych uciech szale. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

II

Z daleka od ludzkiego zgiełku i mrowiska 

wstaje wiosna, dusząca od światła i żaru; 

i z głębi leśnej wody nagle kształt wytryska, 

podobny do róż leśnych i do nenufaru⁴. 

Jest to zacisze leśne, zewsząd osłonięte, 

nie wmyka się tam słońce, tylko z góry pali; 

jest to zacisze leśne, urocze i święte, 

splecione dachem roślin nad zwierciadłem fali.  

Kształt, co się z niej wynurza, podobnym się zdaje 

kobiecie, ale łuską biodra mu srebrnieją 

i włosy ma zielone, jak wiklowe⁵ gaje, 

i pół kobietą zda się, pół wodą i knieją. 

Rusałka... Jej żywiczne, smagłe, gibkie ciało 

w zielonych włosach świeci od pasa nad wodą; 

rozgląda się zuchwale razem⁶ i nieśmiało, 

nęcąc i strasząc razem swą dziwną urodą.  

Nagle z ust tak czerwonych, jak owoc jarzębin, 

błysnęły białe zęby, oczy żarem strzelą, 

piersi wzniosły się żądzą i w zwierciadle głębin 

znikła, tylko się fale zapienione bielą.  

I to zacisze leśne, zewsząd osłonięte, 

ciche jest, jako pierwej⁷; słońce z góry pali, 

a wody stawu ciemne, milczące i święte 

odbijają gąszcz dębów i cień jodeł w fali. 

III

Z daleka od ludzkiego zgiełku i mrowiska, 

od ludzkich klęsk, tryumfów, z daleka od ludzi 

wstaj⁸, wiosno, w której oczach wieczny płomień błyska, 

wstaj, wiosno, ponad sercem, które ziemia nudzi! 

Niech pijana fantazja swoich barw przepychem 

zasłania nędzną, szarą, biedną kolej rzeczy; 

wstań, wiosno, z purpurowym twoich warg uśmiéchem, 

z ręką kwiaty siejącą, która smutek leczy. 

Niech szara, rzeczywista, omartwiała nuda 

pierzchnie przed tobą, wiosno, przed barw twoich kołem;  

jasno świeci twych włosów grzywa złoto-ruda 

jak u lwa — i ognista gwiazda nad twym czołem! 

Olbrzymie twoje ciało zasłania mi oczy, 

głowa twa na niebiosach obłoki roztrąca; 

gdy wkroczysz, wre i kipi brzeg morskich roztoczy, 

a w rękach twych, jak kwiatów kosz, płonie krąg słońca.  

Z potopu twych nawałnic, z grzmotu twej ulewy, 

podnosi się duch jasny i epoka świeża; 

z olbrzymich czar kwiatowych, jak cudowne śpiewy, 

podnoszą się zapachy i biją w bezbrzeża;  

naturalny bieg zjawisk, nudny, smutny, szary, 

pryska pod twoją stopą, zjawisko olbrzymie — 

w kołysanej fantazji płyną cudy, czary, 

i wam, o dumne zjawy, wam wiosna na imię!... 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

IV

Z daleka od ludzkiego zgiełku i mrowiska, 

z daleka od wszystkiego, co się życiem zowie, 

tam, na łodzi bez steru, na toń bez nazwiska 

płynie duch, a łódź wiodą wiosny aniołowie. 

Są to duchy niewidne⁹, zjawiska eteru, 

tylko zda się, że skrzydła ich słychać szumiące; 

wiodą łódź po odmęcie bez zmarszczki, bez szmeru, 

pod ogromne, spokojne, nieruchome słońce.  

Jest to kraina ciszy, spokoju zatoka; 

z zielonych kęp wysepnych dym błękitny dymi 

i podnosi się dymu girlanda szeroka, 

zda się: ofiary bóstwu zatlili pielgrzymi.  

Ale nie ma tu ludzi: tu natura święta 

Bogu, który ją stworzył, śle dymiące wonie; 

tu z bezdni schodzi Boga moc nieogarnięta 

spoczywać na stworzonym z siebie świata łonie. 

Tu piękno w nieprzebranej, niezmąconej fali 

toczy się jasną rzeką, niewidne nikomu, 

którego nigdy wzrokiem ludzie nie skalali — 

to są wspaniałe wrota do Boskiego Domu.  

Tu piękno, owo wieczne, przeczuwane, skryte, 

wieczną świeci się wiosną, czyste, jak mgła ranna, 

a dusze rozklęczone, wzrokiem w niebo wbite, 

wznoszą ku niemu ręce, wołając: hosanna!... 

V

Z daleka od ludzkiego zgiełku i mrowiska 

kołyszą się na piórach płomiennych ulewy; 

z okrzepłego lodami w górach uroczyska¹⁰ 

wichry wznoszą łby śnieżne i straszliwe gniewy. 

Kocham was, o żywioły rozpętane, wściekłe, 

szalone moce świata i piękności tęcze! 

Kocham was, piorunami ulewy rozciekłe, 

wichry w przepaść lecące przez kaskad obręcze!  

Kocham was, wy spienione górskie białe wody, 

ziemio, darta orkanem spośród leśnych głazów! 

Kocham was, mgieł piorunnych ciemne korowody, 

malowane w kształt tęsknych, niezmiernych obrazów... 

Kocham was, wywracane lasy, pnie strzaskane, 

kocham was, wiry jezior, grzmoty na gór szczytach! 

Kocham mętną, ryczącą wodospadów pianę 

i czarną, niemą grozę, wspiętą na błękitach!  

Kocham was, o zjawiska potężne, olbrzymie, 

nadludzkie moce, straszne, stargane żywioły! 

I w lasów, zapalonych od piorunu, dymie 

jam gotów wielbić Boga i grzmotów anioły! 

Boże wiosny! O Boże pierwopotęg świata: 

czuję Cię, nimeś jeszcze objawił się światu, 

i która pierwsza do Cię modlitwa wylata, 

z tą modlę się do Twego piękna majestatu!  

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

VI

Z daleka od ludzkiego zgiełku i mrowiska, 

arystokraci swego ja i swojej woli, 

chodźmy, o pani, w wieczór, gdzie na trzęsawiska 

wybiega błędny ognik wśród świateł luczioli¹¹. 

Chodźmy, o pani, w wieczór, gdzie się cicho sieje 

pomiędzy pola strumień i gwiazdy unosi, 

szum cichy i głęboki przysyłają knieje, 

i sierp księżyca trawę szklistym blaskiem kosi.  

Tłum urękawiczony i ukrochmalony, 

kolorem parasolek, staników i krawat¹² 

zdumiewający żaby, słowiki i wrony 

i gaszący narcyzy, mak polny i bławat:  

Pożegnajmy, o pani, wraz z jego codzienną 

nudną inteligencją i mieszczańskim sprytem, 

i chodźmy gdzieś na ziemię patrzeć cichą, senną, 

zamajoną zielenią, gajami i żytem. 

I będziemy mówili o lesie, o wiośnie, 

o cudownych obrazach, co z etyką miejską 

nie mają nic wspólnego, lecz jak obłok rośnie 

na niebie: tak i one rosną czarodziejsko.  

Nic nie szkodzi, o pani, choć twe sztuczne kwiaty 

zapylą się od kurzu lub na deszczu zmiękną: 

w polu rosną prawdziwe maki i bławaty, 

a zamiast twych znajomych, spotka panią piękno. 

VII

Z daleka od ludzkiego zgiełku i mrowiska 

mówić będziem o pięknie, tym wielkim i świętym, 

które zarówno greckie rodziły igrzyska, 

jak mieści się w Bezbrzeżnym, Mocnym, Niepojętym. 

O pięknie mówić będziem, co zarówno świeci 

na obliczu Madonny i w niezmiernych stepach, 

w pieśniach, które składają genialni poeci, 

i w ogromnych, milczących, starych zamków sklepach¹³. 

Mówić będziem, lecz dawnych, prostych ludzi głosem, 

a ty, angielskich rożków nawykła i pianin, 

podniesiesz brwi z ukosa i mrukniesz pod nosem 

z bardzo wdzięcznym uśmiechem: pan jesteś poganin.  

O tak! zawsze pogańskiej, dawnej jestem wiary! 

Niech się modlą, niech pieją wniebowstępne chóry! 

Dla mnie święte są skryte wśród bluszczów pieczary 

i tajemna, niezmierna poezja natury! 

Wsłuchuję się w najlżejszy wiatru szmer przelotny, 

tonę oczyma w każdym wód błękitnym drgnieniu, 

a jeśli się tam czasem uczuwam samotny, 

to, bo słucham, czy kto się nie ozwie w Milczeniu... 

I gdybym się był zrodził przed trzydziestu wieki, 

to wraz z tobą, nad greckim szafirowym morzem, 

mówilibyśmy w gaju oliwnym, w czas spieki¹⁴, 

że wszystko, co Bóg stworzył, jest czystem i bożem. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

VIII

Z daleka od ludzkiego zgiełku i mrowiska 

czasem dusza kobiety jest, jak w gór załomie, 

pod niedostępnym szczytem i ścianą urwiska 

woda głębokich jezior, skryta niewidomie. 

Przecudowne gry światła na przejrzystej fali, 

noce, gdy gwiazdy schodzą czerpać na dół wodę, 

dni, kiedy się powierzchnia kolorami pali, 

burze w czas wichru, cisze przesłodkie w pogodę;  

łabędzie, które, lecąc, na toni przypadną, 

cień orlich skrzydeł, co się z obłoków odbija, 

mgły, co się na zwierciadłach nieruchome kładną¹⁵: 

tych cudów tam źrenica nie widzi niczyja.  

A ci, co marzą wielkie piękności na ziemi, 

którzy by chcieli o nie piersiami uderzyć 

i wchłaniać je w głąb duszy zmysłami wszystkiemi: 

nie znajdując ich w życiu — przestają w nie wierzyć. 

Wtem ktoś, jakby wewnętrzne przeczucie go wiodło, 

odkrywa załom skalny i staje w zachwycie — 

i serce, które w piersi miał za próżne godło, 

obudzone zachwytem, nowe czuje życie.  

Z piękna albowiem wstaje duch świeży i młody, 

rosnąc lub straconego żałując ogromu... 

Czasem dusza kobiety jest, jak owe wody 

przecudownej piękności, nieznane nikomu.  

Przypisy:

1. lianów — dziś popr.: lian. [przypis edytorski]

2. złotokosy (neol.) — o złotych warkoczach. [przypis edytorski]

3. połoz — tu: wąż. [przypis edytorski]

4. nenufar — lilia wodna. [przypis edytorski]

5. wiklowy — dziś: wiklinowy. [przypis edytorski]

6. razem — dziś: naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

7. pierwej (daw.) — wcześniej. [przypis edytorski]

8. wstaj — dziś popr. forma trybu rozk.: wstań. [przypis edytorski]

9. niewidny — niewidzialny. [przypis edytorski]

10. uroczysko — miejsce odludne a. trudno dostępne. [przypis edytorski]

11. lucziola — gatunek świetlika. [przypis edytorski]

12. krawat — dziś popr. forma D.lm: krawatów. [przypis edytorski]

13. sklep (daw.) — sklepienie (także: piwnica). [przypis edytorski]

14. spieka — dziś: spiekota, upał. [przypis edytorski]

15. kładną — dziś popr. forma 3.os.lm: kładą. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/przerwa-tetmajer-na-wiosne-z-daleka

Tekst opracowany na podstawie: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Wybór poezji, nakł. Gebethnera i Wolffa, Warszawa-Kraków 1897

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paweł Kozioł, Aleksandra Mikołajczyk, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: Steve Snodgrass@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.