Rainer Maria Rilke

Requiem za przyjaciółkę

tłum. Stefan Napierski

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Requiem za przyjaciółkę

O, mam umarłych moich, i zwracałem 

im własną wolność, i zdumiony byłem, 

jak utuleni są, jak w tym umarciu 

zadomowieni szybko, sprawiedliwi, 

jak od opinii swej różni. Ty jeno, 

ty wracasz; muskasz mnie, okrążasz, pragniesz 

potrącić o coś, by zabrzmiało tobą, 

by cię zdradziło. Och, ty nie wydzieraj, 

czego się uczę z wolna. Ja mam słuszność; 

mylisz się, kiedy, wzruszona, zatęsknisz 

za jaką rzeczą. My ją przemieniamy; 

tutaj jej nie ma; rzutujemy z głębi 

bytu naszego ją, odzwierciadlamy 

ją tutaj, gdy ją tylko rozpoznamy. 

Znacznie cię dalej sądziłem. Przelęka¹ 

mnie, że to właśnie ty błądzisz i krążysz, 

któraś przeobraziła więcej, niźli 

jaka kobieta inna. Nie to, żeśmy 

strwożyli się, kiedyś umarła; nie, 

że mocna śmierć twa ciemno nas przecięła, 

to, co aż było dotąd, odrywając 

raptem od tego, co nadeszło potem: 

to nas obchodzi: to włączyć w ordynek² 

jest pracą naszą, którą czynim³ z wszystkim. 

Lecz, żeś się sama stworzyła i teraz 

drgasz trwogą tam, gdzie lęku już nie zaznać, 

że z twej wieczności tracisz okruszynę 

i wkraczasz tutaj, przyjaciółko, tutaj, 

gdzie wszystko jeszcze nie jest; że w wszechświecie 

raz pierwszy rozdrobniona, połowiczna, 

drabiny nieskończonych natur tak 

nie uchwyciłaś, jak rzecz wszelką tutaj; 

to, że z koliska, co cię już przyjęło, 

ciążenia siła głucha niepokoju 

jakiegoś ściąga cię w dół w czas znaczony — 

nocą mnie często budzi, jak włamywacz. 

Ach, gdybym wyrzec mógł, że jeno raczysz, 

że z łaskawości przybywasz, z nadmiaru, 

gdyż takaś⁴ sama w sobie upewniona, 

że stąpasz wokół, jak dziecko bez drżenia 

przed miejscem, w którym ukrzywdzić je mogą — 

lecz nie: ty prosisz. To mnie tak przerzyna 

po same kości i szarpie, jak piła. 

Ten wyrzut, który skrywałabyś, widmo, 

zapamiętała mi, kiedy się nocą 

w płuca me cofam, w trzewia, w tę ostatnią 

nędzną komorę tego serca mego, 

ten wyrzut nie byłby aż tak okrutny, 

jak to chodzenie po prośbie. Cóż prosisz? 

Powiedz, pojechaćże mam? Czyż gdziekolwiek 

pozostawiłaś przedmiot, co się dręczy, 

i pragnie iść za tobą? Czyliż mam się 

w kraj udać, niezaznany, choć był tobie 

tak krewny, jak połowa druga zmysłów? 

Na rzekach jego chcę żeglować, pragnę 

przybić do brzegu, o dawny obyczaj 

pytać, gawędzić z kobietami we drzwiach 

i patrzeć, jak swe dzieci przywołują. 

I zapamiętać chcę, jak krajobrazem 

przy dawnej się robocie otulają 

na łąkach i na polach; chcę zażądać, 

by przed oblicze stawiono mnie króla, 

i chcę kapłanów podżegać przekupstwem, 

by mnie rzucili przed najsroższe bóstwo, 

po czym odeszli, drzwi świątyń zawarli. 

Zapragnę jeszcze, gdy dowiem się wiele, 

po prostu przypatrywać się zwierzętom, 

aby cokolwiek z ich ruchów w me stawy 

spłynęło; krótkie zechcę mieć istnienie 

w ich oczach, co mnie chwilę zatrzymają 

i z wolna cicho uwolnią, bez sądu. 

Chcę, aby ogrodnicy po imieniu 

wiele mi kwiatów nazwali, bym w szczątkach 

tych pięknych nazwań jakby drobną resztkę 

ich wielolitych⁵ zachować mógł woni. 

I chcę owoce kupować, owoce, 

gdzie jest raz jeszcze ziemia — aż po niebo. 

Gdyż pojmowałaś to: prężne owoce. 

Na czary układałaś je przed siebie 

i barw ciężarem je równoważyłaś. 

I, jak owoce, widziałaś podobnie 

kobiety, oraz dzieci, równie z wnętrza 

pędzone w kształty, w kształty ich istnienia. 

Ujrzałaś siebie wreszcie, jako owoc, 

wyjęłaś siebie z sukien, przed zwierciadło 

siebie zaniosłaś, w nie się zapuściłaś 

z wyjątkiem twego patrzenia; zostało 

ono tam, przed nim, wielkie, i nie rzekło: 

otom jest ja⁶; przeciwnie: oto jest. 

Tak ciekawości wyzbyte przy końcu 

było patrzenie twe, ubóstwa pełne, 

że nie pragnęło nawet ciebie: święte. 

Tak cię zachować pragnę, jakeś sama 

w lustrze się ustawiła⁷, w wnętrzu głębi 

i od wszystkiego z dala. Czemuż schodzisz inna? 

Dlaczegóż odwołujesz siebie? Czemu 

wmówić mi pragniesz, że w kulach bursztynu 

wokół twej szyi coś niecoś ciężaru 

było: ciężkości, której nigdy nie ma 

w obrazach, które zaświat już ukoił; 

przecz⁸ mi postawą zwiastujesz złą wróżbę; 

cóż nakazuje ci kontury ciała 

wykładać, jakby linie jakiej dłoni, 

iż widzieć muszę je pełne przeznaczeń? 

O, podejdź w światło świecy. Wpatrywania 

w zmarłych nie strwożę się. Kiedy nadchodzą, 

w naszym spojrzeniu zatrzymać się mają 

prawo, podobnie, jak inne przedmioty. 

Chodź tutaj; pozwól, chwilę się uciszmy. 

Spójrzże na różę tę na moim biurku; 

czyż nie jest światło wokół niej tak samo 

onieśmielone, jak wokoło ciebie: 

i jej tak samo trwać by tu nie wolno. 

Powinna zostać była tam w ogrodzie, 

nieprzemieszana ze mną, lub zawiędnąć⁹ — 

i oto trwa tak: czym jej ma świadomość¹⁰? 

Nie przeraź się, gdy pojmę teraz, ach, 

oto się dźwiga we mnie: zrozumienie, 

muszę je przyjąć, chociażbym miał umrzeć. 

Pojąć, że jesteś tutaj. Już pojmuję. 

Jak ślepiec po omacku rzecz pojmuje, 

czuję twój los i nie znam dlań¹¹ imienia. 

Pozwól, iż razem będziemy się żalić, 

że ktoś cię wyjął z lustra. Zdołasz płakać? 

Nie umiesz. Napływ, moc łez przemieniłaś 

w dojrzałe, trwałe zapatrzenie twoje, 

i z trudem każdy twój sok przesączyłaś 

w istnienie silne, co wznosi się, krąży, 

i równowagę utrzyma, na oślep. 

A wtedy traf cię, twój traf już ostatni, 

wyrwał, zawrócił z twego najdalszego 

postępu w świat ów, gdzie soki wciąż pragną. 

Nie całkiem wydarł; naprzód kawalątko, 

lecz wokół tego strzępu, gdy z dnia na dzień 

tak rzeczywistość obrastać poczęła, 

że zaczął ciążyć, wówczas całą siebie 

zużyć musiałaś; temu się poddałaś: 

z mozołem wyłamałaś się w okruchach 

z prawa, albowiem całej siebie było 

ci trzeba. Wtedy siebie przekopałaś 

i wygrzebałaś z ciepłej ciemnej gleby 

twojego serca zaledwie zielone 

nasienie, z niego zakiełkować miała 

śmierć; własna śmierć twa, śmierć dla twego życia. 

I jadłaś je, te ziarna twojej śmierci, 

jak wszystkie inne, spożyłaś jej ziarna, 

i miałaś w sobie posmak jej słodyczy, 

tej nieczekanej, miałaś słodkie wargi, 

ty: co już z wewnątrz, w zmysłach, byłaś słodka. 

O, pozwól nam się skarżyć. Wieszże, jako 

z niezrównanego krążenia krew twoja 

niechętnie, wzdragająca się, wracała, 

gdyś odwołała ją? Jak, pomieszana, 

niewielki obieg ciała znów podjęła; 

jako, nieufna wielce i zdumiona, 

w łożysko płci przenikła¹² i tam, nagle, 

znużyła się powrotem swym olbrzymim? 

Tyś przynaglała ją, naprzód ją gnała, 

szarpałaś ją do miejsca grozy, jak 

stado się zwierząt ciągnie do ołtarza; 

przy czym pragnęłaś, by radosna była. 

I wymusiłaś to wreszcie: szczęśliwa 

była, nadbiegła i wszerz się rozlała. 

Tobie, przywykłej do innych miar, że to 

na chwilę tylko, zdało się: a przecie 

w strumieniu czasu brnęłaś: czas jest długi. 

I czas przypływa i wzbiera, i czas 

jest jako nawrót przewlekłej choroby. 

Jak krótkie było twe życie, jeżeli 

przyrównasz je godzinom, gdyś siedziała 

i liczne moce rozlicznej przyszłości 

zginałaś, milcząc, ku zarodzi dziecka, 

co w los się przemieniło znów. Bolesny trudzie! 

O, praco ponad siłę wszelką! Tyś 

dzień po dniu ją czyniła, tyś się wlokła 

i z kołowrotka wyciągałaś piękny 

wzór, wszystkie nici wiążąca odmiennie 

twoje. A wreszcie, już przy samym końcu, 

odwagi ci starczyło do zabawy! 

Albowiem, kiedy dokonane było, 

nagrody zapragnęłaś, jako dzieci, 

co słodko-gorzką wypiły herbatę, 

która ozdrawia może. Tak się nagradzałaś: 

od wszystkich ludzi bowiem zbyt daleko 

nawet i teraz byłaś; nikt by nie potrafił 

miłej dla ciebie wymyślić nagrody. 

Wiedziałaś o tym. Zasiadłaś na łożu, 

przed tobą stało zwierciadło, to, które 

wróciło tobie wszystko. Oto teraz 

to wszystko było tobą, a tam wewnątrz 

tylko złudzenie, owa piękna złuda 

kobiety wszelkiej, co chętnie w klejnoty 

stroi się, włosy czesze i poprawia. 

I tak umarłaś, jak niegdyś kobiety 

marły, umarłaś w ciepłym swoim domu 

położnic śmiercią, co pragną z powrotem 

zamknąć się i już nie mogą, albowiem 

ta ciemność, którą urodziły wespół, 

raz jeszcze wraca i pili, i wkracza. 

A czyliż wtedy by nie należało 

jednak odnaleźć było płaczek? Kobiet, 

co za pieniądze wrzeszczą, które można 

płacić, by całą noc szlochały w ciszy? 

Obrządków! My nie mamy dość obrządków. 

Wszystko przemija, przegadane wszystko. 

Tedy, umarła, nadejść musisz, ze mną 

by powetować skargi. Słyszysz, jak się skarżę? 

Pragnąłbym głos mój narzucić, jak chustę, 

na druzgi¹³ twojej śmierci i ją szarpać, 

aż się rozleci w kawały, i wszystko, 

co mówię teraz, niechajby w łachmanach 

przed głos ten przeszło, trzęsące się z zimna; 

gdybyż na skargach poprzestać. Lecz oto: 

oskarżam. Nie jednego tego, który 

ciebie z twej własnej wydobył łupiny 

(już nie odróżnię go, jest on jak wszyscy), 

lecz wszystkich w nim oskarżam jednym: męża. 

Jeśli gdziekolwiek we mnie bardzo dawne 

dziecięctwo w głębi wznosi się, a nie znam 

go jeszcze, może najczystsze dziecięctwo 

dzieciństwa mego: niechaj nie wiem o nim. 

Nie patrząc, pragnę urobić Anioła 

zeń, po czym rzucić w najpierwsze szeregi 

Aniołów w krzyku, by przypomnieć Bogu. 

Gdyż to cierpienie trwa już nadto długo 

i nikt nie zdoła mu sprostać; za ciężkie 

jest dla nas zaplątane to cierpienie 

zafałszowanej miłości, co, wsparte 

na przedawnieniu i na nawyknieniu, 

prawem się zwie, a karmi się bezprawiem. 

Gdzież jest mężczyzna, który miałby prawo 

do posiadania? Któż posiadać zdoła, 

co samo siebie nie ma, jeno czasem 

pochwyci siebie błogo, by odrzucić, 

jak dziecko piłkę? Jako wódz podobnie 

nie zdoła Niki¹⁴ na dziobie okrętu 

wstrzymać, tajemna lekkość jej boskości 

gdy nagle wznosi ją w jasny wichr¹⁵ morski: 

podobnie nikt z nas nie może kobiety 

przywołać, która już nas nie postrzega, 

i na wąziutkim pasemku istnienia 

odchodzi cudem, niepokaleczona: 

chyba, że zrodziłby się ów złoczyńcą. 

Gdyż t o jest winą, jeśli co jest winą: 

wolności tego, co się ukochało, 

O całą wolność własną nie pomnożyć, 

na którą zdobyć się można. My przecie, 

kiedy miłujem¹⁶, mamy jedno tylko: 

wzajem opuścić siebie; że się dzierżym¹⁷, 

to jest nam łatwo, uczyć się nie trzeba. 

Czyż tutaj jesteś jeszcze? W jakim kącie? — 

Tyś o tym wszystkim tak wiele wiedziała 

i tyleś mogła¹⁸, skoroś tak odeszła, 

jak dzień wschodzący, otwarta wszystkiemu. 

Kobiety cierpią, kochać — to być samym, 

artyści zaś niekiedy pośród pracy 

to przeczuwają, że przetwarzać muszą, 

kiedy kochają. A tyś rozpoczęła 

jedno i drugie; to bowiem i tamto 

w tym się zawiera, co teraz twa sława 

paczy, ta sława, która cię okrada. 

Ach, tyś daleka była wszelkiej chwale. 

Tyś niepozorna była; swą urodę 

przyjęłaś lekko w siebie, jak chorągiew 

zwija się w szary ranek w dniu roboczym, 

i tylko pracy długiej tyś pragnęła — 

co nie jest dokonana, mimo wszystko. 

Jeśliś¹⁹ jest jeszcze tu, jeśli w ciemności 

tej jakie miejsce jest, kędy²⁰ wrażliwie 

zjawa twa współdrga płaskim falom dźwięku, 

które rozbudza głos samotny nocą 

w prądzie wysokiej komnaty, o, słuchaj, 

pomóż mi. Widzisz, my się tak zsuwamy, 

nie wiedząc kiedy, z powrotem z postępu 

naszego w coś, czego nie zamierzamy; 

zaplątujemy się w tym, jako we śnie, 

i umieramy w tym, nieprzebudzeni. 

Nikt nie wykroczył poza to. Każdemu, 

kto krew swą dźwignął w dzieło, które przetrwa, 

zdarzyć się może, że go nie utrzyma 

na wysokości już i że opadnie 

własnym ciężarem, bez wszelkiej wartości. 

Skrywa się bowiem gdzieś pradawna wrogość 

pomiędzy życiem a olbrzymią pracą. 

Obym ją pojął, wspomóż — ty mnie — rzekła. 

Nie wracaj. Jeśli wydołasz, pozostań 

umarła pośród umarłych. Umarli 

są zatrudnieni. Ale tak mi pomóż, 

by nie rozproszyć się na cały wszechświat, 

najdalsze jak wspomaga czasem: we mnie. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. przelękać — zatrważać. [przypis edytorski]

2. ordynek (z niem. Ordnung) — porządek, kolejność. [przypis edytorski]

3. czynim — dziś popr. forma 1 os. lm cz.ter.: czynimy. [przypis edytorski]

4. takaś — taka jesteś. [przypis edytorski]

5. wielolity — różnorodny. [przypis edytorski]

6. otom jest ja — oto jestem ja. [przypis edytorski]

7. jakeś sama w lustrze się ustawiła — jak sama ustawiłaś się w lustrze. [przypis edytorski]

8. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

9. zawiędnąć — zwiędnąć. [przypis edytorski]

10. czym jej ma świadomość — czym jest dla niej moja świadomość. [przypis edytorski]

11. dlań (daw.) — dla niego. [przypis edytorski]

12. przenikła — przeniknęła. [przypis edytorski]

13. druzga — drzazga. [przypis edytorski]

14. Nika, własc. Nike (mit. gr.) — bogini zwycięstwa; tu: galion, figura na dziobie okrętu, może także symbol losu, szczęścia w morskiej podróży lub walce. [przypis edytorski]

15. wichr — popr.: wicher. [przypis edytorski]

16. miłujem — miłujemy. [przypis edytorski]

17. dzierżym — dzierżymy. [przypis edytorski]

18. tyleś mogła — tyle mogłaś. [przypis edytorski]

19. jeśliś jest — jeśli jesteś. [przypis edytorski]

20. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/requiem-za-przyjaciolke

Tekst opracowany na podstawie: Liryka niemiecka, tłum. Stefan Napierski, Bibljoteka Kameny, Lublin 1936

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dorota Kowalska, Michał Król, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: fotologic@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.