Ignacy Krasicki

Pan niewart sługi

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Pan niewart sługi

„I wziął tylko pięćdziesiąt¹”. „Wieleż miał wziąść?” „Trzysta. 

Tak to z dobrego pana zły sługa korzysta”. 

„A za cóż te pięćdziesiąt?” „Psa trącił”. „Cóż z tego?” 

„Ale psa–faworyta jegomościnego”. 

„Prawda, wielki kryminał², ale i plag³ wiele”. 

„To łaska, że pięćdziesiąt”. „I nieprzyjaciele 

Taką łaskę wyświadczą”. „On najlepszy z panów, 

On sto plag nigdy nie dał”. „Mów lepiej z tyranów, 

Co dom czynią katownią, a na płacz nieczuli, 

Z wnętrzności się człowieczych ku sługom wyzuli.

Ten, co gdy był sam sługą, dobre miewał pany, 

Porzuciwszy niedawno podłe pasamany⁴, 

Co się niegdyś pokornie nazywał Maciejem, 

Dziś jest jaśnie wielmożnym mości dobrodziejem. 

Zza karety, gdzie stawał⁵, przesiadł się w karetę, 

W mundur⁶ barwę⁷ zamienił, a nader obfite 

Mając zacności swojej próby⁸ oczewiste, 

I herb znalazł, i przodków, i panegirystę. 

Niech ziółko w krzaczek idzie, choćby w dąb urosło; 

Wolno igrać Fortunie, jej to jest rzemiosło; 

Cudotworna, na krzesła przerabia warsztaty⁹”. 

„Maciej chłop”. „I cóż z tego? ale że bogaty, 

Maciej szlachcic”. „Niech będzie, ja nie chcę kaduka¹⁰”. 

„Ale Maciej łakomy i złych zysków szuka; 

Nie pracą, lecz podejściem majętność pomnożył, 

Ale nie kładł, gdzie trzeba, wziął, gdzie nie położył, 

Ale Maciej niewdzięczny tym, u których służył, 

Ale Maciej bogactwa na złe tylko użył, 

Ale Maciej nieludzki — to satyra karze. 

Nie dba ona, kto w jakiej zostaje maszkarze¹¹, 

Odrzuca czczą wielmożność, a gdy z chłostą czeka, 

Nie szlachcica, nie chłopa ściga, lecz człowieka.

Śpi jegomość w południe, choć pracy nie użył, 

Nie śpi Marcin, noc całą i oka nie zmrużył. 

Wolno panom i nadto, zbytek im nie wadzi, 

Choć mało, nie godzi się ubogiej czeladzi. 

Obudził się jegomość. Marcin, co czuł¹² pilnie, 

Krząta się, chce, jak może, dogodzić usilnie, 

Nadaremne starania! Któż panom dogodzi? 

Jak legł, tak wstał niekontent jegomość dobrodziej, 

Wszystko mu nie do gustu; noc na kartach strawił, 

Wszystko źle; zgrał się wczoraj, klejnoty zastawił. 

Przyszedł kupiec z regestrem, termin przypomina, 

Trzeba oddać, a nie masz: sto plag dla Marcina! 

Płacze w kącie, więc krnąbrny po plagach się schował, 

Dali drugie w dwójnasób, za co¹³ nie dziękował, 

Więc dziękuje, a płacze; opłonął¹⁴ pan przecie 

I Marcin, że po drugich nie przyszły i trzecie. 

Katów waszych, nie panów, zjadłości igrzyska, 

Nędzni! bydlęta z pracy, a sługi z nazwiska. 

I płakać wam nie wolno, mówić jeszcze gorzej. 

Przyjdzie kara za słowem okrutna tym sporzej. 

Paweł skąpy na czeladź, na zbytki utratny¹⁵, 

Za to, że od pół roka służący niepłatny 

Prosił go o posiłek, łaknący czas długi, 

Dał plag dwieście za strawne¹⁶, a sto za zasługi. 

Hojny pan! stema¹⁷ karze, a płaci dziesiątkiem. 

Nieźle zapomożony sługa takim wziątkiem¹⁸ 

Milczy, a widząc, że się nie doprosi snadnie¹⁹, 

Co widocznie²⁰ nie zyskał, po cichu ukradnie. 

Zasmakuje rzemiosło, ażci złodziej w domu. 

Zaprawił się na małej kwocie po kryjomu, 

Pójdzie dalej; z początku trwożny i przelękły, 

Ośmieli się: już kłódki, już zawiasy pękły; 

Skradł skarbiec, zniknął z oczu, a odmienny stanem, 

Przez kradzież (jak to teraz) zostanie i panem”. 

„A któż to teraz okradł?” „Nie odpowiem snadnie, 

Raczej pytaj, mój bracie, kto teraz nie kradnie. 

Stracił ten kunszt odrazę, przemyślnych oświeca²¹, 

Dla głupich, dla ubogich tylko szubienica; 

Inaczej o tych rzeczach świat mądry rozumie, 

Nie karzą, że kto okradł, lecz że kraść nie umie. 

Ale to nie o sługach. Zwyczajne u dworu 

Są stopnie: jedne zysku, a drugie honoru. 

Jaśnie wielmożny tyran, bożek okoliczny, 

Dla większej wspaniałości raczy mieć dwór liczny. 

Stąd wyższe urzędniki, niższe posługacze: 

Pan koniuszy, co bije, masztalerz, co płacze, 

Pan podskarbi, co kradnie, piwniczny, co zmyka²², 

Sługa pieszy, dworzanin, co ma pacholika, 

Pokojowiec przez zaszczyt wspaniałemu sercu, 

A dlatego że szlachcic, bierze na kobiercu²³; 

Pan architekt, co planty bez skutku wymyśla, 

Pan doktor, co zabija, sekretarz, co zmyśla, 

Pan rachmisrz, co łże w liczbie, gumienny²⁴, co w mierze, 

Plenipotent, co w sądzie, komisarz²⁵, co bierze 

Więcej jeszcze, jak daje, a złodziejów mniejszych 

Kradnąc²⁶, sam jest użyty do usług ważniejszych; 

Łowczy, co je zwierzynę, a w polu nie bywa, 

Stary szafarz, co zawżdy panu potakiwa. 

Pan kapitan, co Żydów drze, kiedy się proszą, 

Żołnierze, co potrawy na stół w gale²⁷ noszą, 

Kapral, co więcej jeszcze kradnie niż dragani, 

I dobosz, co pod okna capstrych tarabani, 

A kiedy do kościoła jedzie z gronem gości, 

Bije w dziurawy bęben werbel jegomości²⁸ 

Mają króle marszałków; co być królem może, 

Jak ma być bez marszałka? Gale i podrożę 

Szlachci dumny urzędnik²⁹, namiestnik powagi, 

Wicetyran. Bez niego i chłosty, i plagi 

Nie miałyby zaszczytu³⁰. On kary rozdawca, 

On rozrządziciel męczeństw, on katowni sprawca. 

A jak niegdyś przed rzymskim konsulem topory 

Niosły kar wykonacze, bezwzględne liktory³¹, 

Tak przed srogim marszałkiem sążniste pajuki³² 

Niosą skórom pamiętne boćkowskie kańczuki³³. 

Wchodzi. Zewsząd jęczenia i płacze się wznoszą, 

Oprawcy gdy rozkazy srogie nędznym głoszą. 

Dom się wrzaskiem napełnia; płacz sług pana cieszy; 

Wspaniały jękiem nędznych, płaczem służnej rzeszy, 

Rzuca groźnym wspojźrzeniem nieszczęśliwe losy, 

Karmią słuch neronowski płaczliwe odgłosy; 

A w powszechnym nieszczęsnej czeladzi ucisku, 

Gdy przeklęstw, narzekania dań odnosi w zysku, 

Czuje, że pan, bo gnębi. Jestże usłużony? 

Bynajmniej, szczęścia tego nie znały Nerony. 

Służy wiernie, kto kocha, nie ma sług, kto dręczy, 

Niewolnik, co pod jarzmem obelżywym jęczy, 

Dźwiga ciężar w przeklęstwie na tego, co włożył. 

Klnie los, co się tym zjadlej dla niego nasrożył, 

Tym dotkliwszym, odjąwszy wolność, skarał stanem, 

Gdy kazał temu służyć, co nie wart być panem”. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. pięćdziesiąt — domyślnie: plag. [przypis redakcyjny]

2. kryminał — zbrodnia. [przypis redakcyjny]

3. plagi — baty, razy; chodzi o wymierzanie chłosty. [przypis edytorski]

4. pasamany — galony, tu: liberia. [przypis redakcyjny]

5. Zza karety, gdzie stawał — jako hajduk. [przypis redakcyjny]

6. mundur — mundury wojewódzkie albo obywatelskie nosiła szlachta pełniąca funkcje poselskie i urzędowe mocą uchwały sejmu z r. 1776; mundury poszczególnych województw różniły się kolorem kontuszów i żupanów. [przypis redakcyjny]

7. barwa — liberia sługi dworskiego. [przypis redakcyjny]

8. próba — dowód. [przypis redakcyjny]

9. na krzesła przerabia warsztaty — na krzesła senatorskie zamienia warsztaty rzemieślnicze. „Cudotworność” Fortuny określa tu autor przy pomocy poetyckiej przenośni; w XVIII w. bowiem uzyskanie godności senatorskiej przez mieszczanina było niemożliwe. [przypis redakcyjny]

10. ja nie chcę kaduka — nie chcę otrzymać majątku Macieja, oskarżając go jako nieszlachcica o bezprawne nabycie dóbr ziemskich. Kadukiem nazywano majątek pozostawiony bez testamentu i prawnych spadkobierców lub dobra skonfiskowane wyrokiem sądu, które otrzymywał zwykle oskarżający. [przypis redakcyjny]

11. maszkara — maska, kostium. [przypis redakcyjny]

12. czuł — czuwał. [przypis redakcyjny]

13. za co — czemu, dlaczego. [przypis redakcyjny]

14. opłonąć — ochłonąć. [przypis redakcyjny]

15. utratny — rozrzutny. [przypis redakcyjny]

16. strawne — wypłata służbie na wyżywienie. [przypis redakcyjny]

17. stema — setką, stoma; domyślnie: plagami. [przypis redakcyjny]

18. wziątek — tu: zapłata. [przypis redakcyjny]

19. snadnie — łatwo. [przypis edytorski]

20. widocznie — jawnie. [przypis redakcyjny]

21. oświeca — nadaje blasku. [przypis redakcyjny]

22. zmykać — ściągać, kraść. [przypis redakcyjny]

23. „Pokojowi była to służba pałacowa, jednakowo ubrana, zawsze przy pałaszach, stojąca za panem, panią i gośćmi z talerzami u stołu; tym się często trafiało leżeć na kobiercach”. (J. D. Ochocki, Pamiętniki, s. 93). Chłostę na kobiercu odbierali pokojowi w odróżnieniu od chłopów, którym taki przywilej nie przysługiwał. [przypis redakcyjny]

24. gumienny, co w mierze — do obowiązków gumiennego należało kontrolowanie miary dostawianych lub wydzielanych z pańskiego spichrza plonów. [przypis redakcyjny]

25. komisarz — administrator, urzędnik do specjalnych zleceń. [przypis redakcyjny]

26. kraść — okraść. [przypis redakcyjny]

27. gala — uroczystość dworska, biesiada. [przypis redakcyjny]

28. Zwyczajne u dworu... — magnaci urządzali swoje dwory na wzór dworu królewskiego, ustanawiając szereg urzędów. Obok oficjalistów, którzy byli płatni, hierarchia dworska obejmowała również nie obarczonych żadnymi stałymi funkcjami dworzan, z których część związana była jednak z dworem służbowo, przeważnie na całe życie, i pobierała wynagrodzenie zależnie od ilości posiadanej służby i koni. Cały dwór, liczący niekiedy kilkaset osób, dzielił się zasadniczo na dwie części: właściwy dwór szlachecki i służbę pochodzenia plebejskiego. I tak np. oficjalnie zarządzał stajnią pańską koniuszy, w rzeczywistości wyręczający się masztalerzami, starszymi stajennymi. Pośrednie stanowisko na dworze zajmowali specjaliści, np. architekci, lekarze, muzycy, którzy jako przeważnie cudzoziemcy nie byli szlachtą, korzystali jednak z przywilejów dworzan. [przypis redakcyjny]

29. Szlachci dumny urzędnik — wzorem dworu królewskiego marszałek na dworze pańskim był mistrzem ceremonii biesiad i przyjęć. „Marszałek dworu musiał być koniecznie posesjonatem i jakim urzędnikiem powiatowym lub wojewódzkim; on zastępował gospodarza domu, pod jego dependencją byli dworzanie, w ścisłym bardzo dozorze pokojówce, paziowie, cała barwa (tak wówczas zwano liberią) i kuchnie”. (J. D. Ochocki, Pamiętniki, s. 94); szlachcic — upiększać, wywyższać. [przypis redakcyjny]

30. zaszczyt — powaga, szacunek. [przypis redakcyjny]

31. „Liktorowie, rodzaj woźnych i sług przedniejszych urzędników rzymskich, nosili je [tzw. fasces — pęk rózg około drzewca toporowego uwiniony] w ręku przed urzędnikami. Że zaś ci liktorowie byli egzekutorami sentencji kryminalnych, a według zwyczaju rzymskiego winowajcy przed egzekucją rózgami byli bici [...], naówczas odwiązywał liktor pęk rózg od topora na smaganie winowajcy, toporem zaś głowę ucinał”. (Zbiór potrzebn. wiad., s. v. Fasces). [przypis redakcyjny]

32. pajuk — bogato ubrany służący. „Służby tej używano tylko w domu, w pokojach; dobierano do niej ludzi wysokiego wzrostu, pleczystych, z dużymi wąsami”. (J. D. Ochocki, Pamiętniki, s. 96.) [przypis redakcyjny]

33. nahajki, dyscypliny, wyrabiane w podlaskim miasteczku Boćki, znane współcześnie pod nazwą „boćkowskiego monitora”. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-pierwsza-pan-niewart-slugi

Tekst opracowany na podstawie: Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Marcin Hernas, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: slightly everything@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.