Ignacy Krasicki

Świat zepsuty

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Świat zepsuty

Wolno szaleć młodzieży, wolno starym zwodzić, 

Wolno się na czas¹ żenić, wolno i rozwodzić, 

Godzi się kraść ojczyznę łatwą i powolną; 

A mnie sarkać na takie bezprawia nie wolno?² 

Niech się miota złość na cię i chytrość bezczelna — 

Ty mów prawdę, mów śmiało, satyro rzetelna. 

Gdzieżeś, cnoto? gdzieś, prawdo? gdzieście się podziały? 

Tuście niegdyś najmilsze przytulenie miały. 

Czciły was dobre nasze ojcy i pradziady, 

A synowie, co w bite³ wstąpać⁴ mieli ślady, 

Szydząc z świętej poczciwych swych przodków prostoty, 

Za blask czczego poloru⁵ zamienili cnoty. 

Słów aż nadto, a same matactwa i łgarstwa; 

Wstręt⁶ ustał, a jawnego sprośność niedowiarstwa 

Śmie się targać na święte wiary tajemnice; 

Jad się szerzy, a źródło biorąc od stolice, 

Grozi dalszą zarazą. Pełno ksiąg bezbożnych, 

Pełno mistrzów zuchwałych, pełno uczniów zdrożnych; 

A jeśli gdzie się cnota i pobożność mieści, 

Wyśmiewa ją zuchwałość, nawet w płci niewieściej, 

Wszędzie nierząd, rozpusta, występki szkaradne. 

Gdzieżeście, o matrony święte i przykładne? 

Gdzieżeście, ludzie prawi, przystojna młodzieży? 

Oślep tłuszcza bezbożna w otchłań zbytków bieży. 

Co zysk podły skojarzył, to płochość rozprzęże; 

Wzgardziły jarzmem cnoty i żony, i męże, 

Zapamiętałe dzieci rodziców się wstydzą, 

Wadzą się przyjaciele, bracia nienawidzą, 

Rwą krewni łup sierocy, łzy wdów piją zdrajce, 

Oczyszcza wzgląd nieprawy⁷ jawne winowajcę. 

Zdobycz wieków, zysk cnoty posiadają zdzierce, 

Zwierzchność bez poważenia, prawo w poniewierce. 

Zysk serca opanował, a co niegdyś tajna⁸, 

Teraz złość na widoku⁹, a cnota przedajna. 

Duchy przodków, nadgrody cnót co używacie, 

Na wasze gniazdo okiem jeżeli rzucacie, 

Jeśli odgłos dzieł naszych was kiedy doleci, 

Czyż możecie z nas poznać, żeśmy wasze dzieci? 

Jesteśmy, ale z gruntu skażeni, wyrodni, 

Jesteśmy, ależ tego nazwiska niegodni. 

To, co oni honorem, poczciwością zwali, 

My prostotą¹⁰ ochrzcili; więc co szacowali, 

My tym gardziem, a grzeczność¹¹ przenosząc nad cnotę, 

Dzieci złe, psujem ojców poczciwych robotę: 

Dobra była uprawa, lecz złe ziarno padło, 

Stądci teraz Feniksem¹² prawie zgodne stadło: 

Zysk małżeństwa kojarzy, żartem jest przysięga, 

Lubieżność wspaja węzły, niestatek rozprzęga¹³, 

Młodzież próżna nauki¹⁴, a rozpusty chciwa, 

Skora do rozwiązłości, do cnoty leniwa. 

Zapamiętałe¹⁵ starcy, zhańbione przymioty, 

Śmieje się zbrodnia syta z pognębionej cnoty. 

Wstyd ustał, wstyd, ostatnia niecnoty zapora; 

Złość zaraźna w swym źródle, a w skutkach zbyt spora¹⁶, 

Przeistoczyła dawny grunt ustaw poczciwych; 

Chlubi się jawna kradzież z korzyści zelżywych. 

Nie masz jarzma, a jeśli jest taki, co dźwiga, 

Nie włożyła go cnota — fałsz, podłość, intryga. 

Płodzie szacownych ojców noszący nazwiska! 

Zewsząd cię zasłużona dolegliwość ściska; 

Sameś sprawcą twych losów. Zdrożne obyczaje, 

Krnąbrność, nierząd, rozpusta, zbytki gubią kraje. 

Próżno się stan¹⁷ mniemaną potęgą nasrożył, 

Który na gruncie cnoty rządów nie założył. 

Próżno sobie podchlebia. Ten, co niegdyś słynął, 

Rzym cnotliwy zwyciężał, Rzym występny zginął. 

Nie Goty i Alany¹⁸ do szczętu go zniosły: 

Zbrodnie, klęsk poprzedniki i upadków posły, 

Te go w jarzmo wprawiły; skoro w cnocie stygnął, 

Upadł — i już się więcej odtąd nie podźwignął. 

Był czas, kiedy błąd ślepy nierządem się chlubił¹⁹. 

Ten nas nierząd, o bracia, pokonał i zgubił, 

Ten nas cudzym w łup oddał, z nas się złe zaczęło; 

Dzień jeden nieszczęśliwy²⁰ zniszczył wieków dzieło. 

Padnie słaby i leże²¹ — wzmoże się wspaniały: 

Rozpacz — podział nikczemnych²²! 

Wzmagają się wały²³, 

Grozi burza, grzmi niebo; okręt nie zatonie. 

Majtki zgodne z żeglarzem, gdy staną w obronie; 

A choć bezpieczniej okręt opuścić i płynąć, 

Poczciwej być w okręcie, ocalić lub zginąć. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. na czas — czasowo, na pewien czas. [przypis redakcyjny]

2. J. Kleiner wskazuje na wyraźne pokrewieństwo tych wierszy z odpowiednimi wierszami pierwszej satyry Juwenalisa, który pisze: „Jaż tego nie uznam za godne oświetlenia lampą wenuzyńską (Horacjuszową)? Jaż tego nie miałbym poruszyć?” (J. Kleiner, Pierwszy cykl „Satyr” Krasickiego, [w książce:] O Krasickim i o Fredrze. Dziesięć rozpraw, Wrocław 1956, s. 59). [przypis redakcyjny]

3. bite — ubite, utarte. [przypis redakcyjny]

4. wstąpać — wstępować. [przypis edytorski]

5. czczy polor — zewnętrzna, pozorna ogłada, elegancja. [przypis redakcyjny]

6. wstręt — tu: odraza, opór wobec zła. [przypis redakcyjny]

7. wzgląd nieprawy — niesprawiedliwa opinia. [przypis redakcyjny]

8. tajna — tajona, ukrywana. [przypis redakcyjny]

9. na widoku — jawna, publiczna. [przypis redakcyjny]

10. prostota — prostactwo. [przypis redakcyjny]

11. grzeczność — układność. [przypis redakcyjny]

12. Feniks — niezwykłe, rzadkie zjawisko. Feniks był to mityczny ptak Egipcjan, który w pewnych odstępach czasu miał przelatywać z Arabii do Heliopolis (Egipt), aby w świątyni bożka słońca spłonąć na stosie, a następnie odrodzić się z popiołów. „O nim powiadano, jakoby ze wszystkich ptaków był najpiękniejszy i jeden szczególnie w swoim rodzaju”. (P. Chompre, Słowik mytologiczny [...] w polskim języku [...] od ks. Dominika Szybińskiego, wyd. 2, Warszawa 1784). [przypis redakcyjny]

13. Krasicki wskazuje na niebezpieczeństwo dość powszechnego współcześnie rozkładu instytucji małżeństwa. W czasach stanisławowskich niepomiernie rozmnożyły się rozwody, jeszcze w XVII w. dość rzadkie. Karpiński w Pamiętnikach tak zobrazował ówczesną sytuację obyczajową: „Rozpusta miasta Warszawy do tego stopnia przyszła, że w mieście tym (śmiało powiedzieć można) dziesięć razy więcej rozwodów było niżeli w Polsce i Litwie całej. Nawet już w zwyczaj między możniejszymi przy pisaniu ślubnych intercyz weszło, ażeby się która by strona rozwodzić chciała, to drugiej pewną sumę płacić obowiązaną była”. (F. Karpiński, Pamiętniki, Poznań 1844, s. 87). [przypis redakcyjny]

14. próżna nauki — nie posiadająca nauk, niewykształcona. [przypis redakcyjny]

15. zapamiętałe — niebaczne. [przypis redakcyjny]

16. spora — prędka. [przypis redakcyjny]

17. stan — państwo. [przypis redakcyjny]

18. „Alani — naród Scytii. [...] Prokopiusz nazywa ich Gotami. [...] Naród ten dziki najwięcej pod namiotami przebywał, nauk i kunsztów nie znał, obyczajów był grubych, chciwości niepohamowanej. W wojnie byli biegłymi i nad zwyczaj podobnych sobie umieli karność i porządek zachowywać”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Koczownicze te plemiona barbarzyńskie przez najazdy i podboje prowincji cesarstwa rzymskiego (I–V w.) przyczyniły się do jego upadku. [przypis redakcyjny]

19. błąd ślepy nierządem się chlubił — aluzja do głoszonego przez szlachtę, szczególnie w epoce saskiej, hasła: „Polska nierządem stoi”. [przypis redakcyjny]

20. Dzień jeden nieszczęśliwy — mowa zapewne o zatwierdzeniu pierwszego rozbioru Polski przez sejm w dniu 30 IX 1773 r. [przypis redakcyjny]

21. leże — polegnie, zginie. [przypis redakcyjny]

22. podział nikczemnych — udziałem słabych, niedołężnych. [przypis redakcyjny]

23. wały — fale [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-pierwsza-swiat-zepsuty

Tekst opracowany na podstawie: Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Marcin Hernas, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: See-ming Lee 李思明 SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.