Ignacy Krasicki

Satyry, część pierwsza

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Satyry, część pierwsza

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Do króla

Im wyżej, tym widoczniej; chwale lub naganie¹ 

Podpadają królowie, najjaśniejszy panie! 

Satyra prawdę mówi, względów się wyrzeka. 

Wielbi urząd, czci króla, lecz sądzi człowieka. 

Gdy więc ganię zdrożności i zdania mniej baczne², 

Pozwolisz, mości królu, że od ciebie zacznę.

Jesteś królem, a czemu nie królewskim synem³? 

To niedobrze; krew pańska jest zaszczyt przed gminem⁴. 

Kto się w zamku urodził, niech ten w zamku siedzi; 

Z tegoć powodu nasi szczęśliwi sąsiedzi. 

Bo natura na rządczych pokoleniach⁵ zna się: 

Inszym powietrzem żywi, inszą strawą pasie. 

Stąd rozum bez nauki, stąd biegłość bez pracy; 

Mądrzy, rządni, wspaniali, mocarze, junacy — 

Wszystko im łatwo idzie; a chociażby który 

Odstrychnął się na moment od swojej natury, 

Znowu się do niej wróci, a dobrym koniecznie 

Być musi i szacownym⁶ w potomności wiecznie. 

Bo od czegoż poeci? Skarb królestwa drogi⁷, 

Rodzaj możny w aplauzy⁸, w słowa nieubogi, 

Rodzaj, co umie znaleźć, czego i nie było, 

A co jest, a niedobrze, żeby się przyćmiło, 

I w to oni potrafią; stąd też jak na smyczy 

Szedł chwalca za chwalonym, zysk niosąc w zdobyczy, 

A choć który fałsz postrzegł, kompana nie zdradził; 

Ten gardził, ale płacił, ów śmiał się, lecz kadził. 

Tyś królem, czemu nie ja? Mówiąc między nami, 

Ja się nie będę chwalił, ale przymiotami 

Niezłymi się zaszczycam. Jestem Polak rodem, 

A do tego i szlachcic, a choćbym i miodem 

Szynkował, tak jak niegdyś ów bartnik w Kruszwicy⁹, 

Czemuż bym nie mógł osieść na twojej stolicy? 

Jesteś królem — a byłeś przedtem mości panem; 

To grzech nieodpuszczony. Każdy, który stanem 

Przedtem się z tobą równał, a teraz czcić musi, 

Nim powie: „najjaśniejszy”, pierwej się zakrztusi¹⁰; 

I choć się przyzwyczaił, przecież go to łechce: 

Usty cię czci, a sercem szanować cię nie chce. 

I ma słuszne przyczyny. Wszak w Lacedemonie¹¹ 

Zawżdy siedział Tesalczyk¹² na Likurga¹³ tronie, 

Greki archontów¹⁴ swoich od Rzymianów brali, 

Rzymianie dyktatorów¹⁵ od Greków przyzwali¹⁶; 

Zgoła, byle był nie swój, choćby i pobłądził, 

Zawżdy to lepiej było, kiedy cudzy rządził. 

Czyń, co możesz, i dziełmi sąsiadów zadziwiaj, 

Szczep nauki, wznoś handel i kraj uszczęśliwiaj — 

Choć wiedzą, chociaż czują, żeś jest tronu godny, 

Nie masz chrztu, co by zmazał twój grzech pierworodny. 

Skąd powstał na Michała ów spisek zdradziecki? 

Stąd tylko, że król Michał zwał się Wiszniowiecki. 

Do Jana, że Sobieski, naród nie przywyka, 

Król Stanisław dług płaci za pana stolnika¹⁷. 

Czujesz to — i ja czuję; więc się już nie troszczę, 

Pozwalam ci być królem, tronu nie zazdroszczę. 

Źle to więc, żeś jest Polak; źle, żeś nie przychodzień; 

To gorsza (luboć, prawda, poprawiasz się co dzień) — 

Przecież muszę wymówić, wybacz, że nie pieszczę — 

Powiem więc bez ogródki: oto młodyś jeszcze. 

Pięknież to, gdy na tronie sędziwość się mieści; 

Tyś nań wstąpił mający lat tylko trzydzieści¹⁸, 

Bez siwizny, bez zmarszczków: zakał¹⁹ to nie lada. 

Wszak siwizna zwyczajnie talenta posiada, 

Wszak w zmarszczkach rozum mieszka, a gdzie broda siwa, 

Tam wszelka doskonałość zwyczajnie przebywa. 

Nie byłeś, prawda, winien temu, żeś nie stary; 

Młodość, czerstwość i rześkość piękneż to przywary, 

Przecież są przywarami. Aleś się poprawił: 

Już cię tron z naszej łaski siwizny nabawił. 

Poczekaj tylko, jeśli zstarzeć ci się damy, 

Jak cię tylko w zgrzybiałym wieku oglądamy²⁰, 

Będziem krzyczeć na starych, dlatego żeś stary. 

To już trzy, com ci w oczy wyrzucił, przywary. 

A czwarta jaka będzie, miłościwy panie? 

O sposobie rządzenia niedobre masz zdanie. 

Król nie człowiek. To prawda, a ty nie wiesz o tym; 

Wszystko ci się coś marzy o tym wieku złotym²¹. 

Nie wierz bajkom! Bądź takim, jacy byli drudzy. 

Po co tobie przyjaciół? Niech cię wielbią słudzy. 

Chcesz, aby cię kochali? Niech się raczej boją. 

Cóżeś zyskał dobrocią, łagodnością twoją? 

Zdzieraj, a będziesz możnym, gnęb, a będziesz wielkim; 

Tak się wsławisz a przeciw nawałnościom wszelkim 

Trwale się ubezpieczysz. Nie chcesz? Tym ci gorzej: 

Przypadać będą na cię niefortuny²² sporzej. 

Zniesiesz mężnie — cierpże z tym myślenia sposobem; 

Wolę ja być Krezusem²³ aniżeli Jobem²⁴. 

Świadczysz, a na złe idą dobrodziejstwa twoje. 

Czemuż świadczysz, z dobroci gdy masz niepokoje? 

Bolejesz na niewdzięczność — alboż ci rzecz tajna, 

Że to w płacy za łaski moneta zwyczajna?

Po co nie brać szafunku starostw, gdy dawano? 

Po tym ci tylko w Polszcze króle poznawano. 

A zagrzane wspaniałą miłością ojczyzny, 

Kochały patryjoty dawcę królewszczyzny²⁵.

Księgi lubisz i w ludziach kochasz się uczonych; 

I to źle. Porzuć mędrków zabałamuconych. 

Żaden się naród księgą w moc nie przysposobił: 

Mądry przedysputował, ale głupi pobił. 

Ten, co niegdyś potrafił floty duńskie chwytać — 

Król Wizimierz²⁶ — nie umiał pisać ani czytać²⁷. 

Waszej królewskiej mości nie przeprę²⁸, jak widzę, 

W tym się popraw przynajmniej, o co ja się wstydzę. 

Dobroć serca monarchom wcale nie przystoi: 

To mi to król, co go się każdy człowiek boi, 

To mi król, co jak wspojźrzy, do serca przeniknie. 

Kiedy lud do dobroci rządzących przywyknie, 

Bryka, mościwy królu, wzgląd wspacznie obróci²⁹: 

Zły, gdy kontent, powolny³⁰, kiedy się zasmuci. 

Nie moje to jest zdanie, lecz przez rozum bystry 

Dawno tak osądziły przezorne ministry: 

Wiedzą oni (a czegoż ministry nie wiedzą?), 

Przy sterze ustawicznie, gdy pracują, siedzą, 

Dociekli, na czym sekret zawisł panujących. 

Z tych więc powodów, umysł wskroś przenikających, 

Nie trzeba, mości królu, mieć łagodne serce: 

Zwycięż się, zgaś ten ogień i zatłum w iskierce. 

Żeś dobry, gorszysz wszystkich, jak o tobie słyszę, 

I ja się z ciebie gorszę i satyry piszę; 

Bądź złym, a zaraz kładąc twe cnoty na szalę, 

Za to, żeś się poprawił, i ja cię pochwalę. 

Świat zepsuty

Wolno szaleć młodzieży, wolno starym zwodzić, 

Wolno się na czas³¹ żenić, wolno i rozwodzić, 

Godzi się kraść ojczyznę łatwą i powolną; 

A mnie sarkać na takie bezprawia nie wolno?³² 

Niech się miota złość na cię i chytrość bezczelna — 

Ty mów prawdę, mów śmiało, satyro rzetelna. 

Gdzieżeś, cnoto? gdzieś, prawdo? gdzieście się podziały? 

Tuście niegdyś najmilsze przytulenie miały. 

Czciły was dobre nasze ojcy i pradziady, 

A synowie, co w bite³³ wstąpać³⁴ mieli ślady, 

Szydząc z świętej poczciwych swych przodków prostoty, 

Za blask czczego poloru³⁵ zamienili cnoty. 

Słów aż nadto, a same matactwa i łgarstwa; 

Wstręt³⁶ ustał, a jawnego sprośność niedowiarstwa 

Śmie się targać na święte wiary tajemnice; 

Jad się szerzy, a źródło biorąc od stolice, 

Grozi dalszą zarazą. Pełno ksiąg bezbożnych, 

Pełno mistrzów zuchwałych, pełno uczniów zdrożnych; 

A jeśli gdzie się cnota i pobożność mieści, 

Wyśmiewa ją zuchwałość, nawet w płci niewieściej, 

Wszędzie nierząd, rozpusta, występki szkaradne. 

Gdzieżeście, o matrony święte i przykładne? 

Gdzieżeście, ludzie prawi, przystojna młodzieży? 

Oślep tłuszcza bezbożna w otchłań zbytków bieży. 

Co zysk podły skojarzył, to płochość rozprzęże; 

Wzgardziły jarzmem cnoty i żony, i męże, 

Zapamiętałe dzieci rodziców się wstydzą, 

Wadzą się przyjaciele, bracia nienawidzą, 

Rwą krewni łup sierocy, łzy wdów piją zdrajce, 

Oczyszcza wzgląd nieprawy³⁷ jawne winowajcę. 

Zdobycz wieków, zysk cnoty posiadają zdzierce, 

Zwierzchność bez poważenia, prawo w poniewierce. 

Zysk serca opanował, a co niegdyś tajna³⁸, 

Teraz złość na widoku³⁹, a cnota przedajna. 

Duchy przodków, nadgrody cnót co używacie, 

Na wasze gniazdo okiem jeżeli rzucacie, 

Jeśli odgłos dzieł naszych was kiedy doleci, 

Czyż możecie z nas poznać, żeśmy wasze dzieci? 

Jesteśmy, ale z gruntu skażeni, wyrodni, 

Jesteśmy, ależ tego nazwiska niegodni. 

To, co oni honorem, poczciwością zwali, 

My prostotą⁴⁰ ochrzcili; więc co szacowali, 

My tym gardziem, a grzeczność⁴¹ przenosząc nad cnotę, 

Dzieci złe, psujem ojców poczciwych robotę: 

Dobra była uprawa, lecz złe ziarno padło, 

Stądci teraz Feniksem⁴² prawie zgodne stadło: 

Zysk małżeństwa kojarzy, żartem jest przysięga, 

Lubieżność wspaja węzły, niestatek rozprzęga⁴³, 

Młodzież próżna nauki⁴⁴, a rozpusty chciwa, 

Skora do rozwiązłości, do cnoty leniwa. 

Zapamiętałe⁴⁵ starcy, zhańbione przymioty, 

Śmieje się zbrodnia syta z pognębionej cnoty. 

Wstyd ustał, wstyd, ostatnia niecnoty zapora; 

Złość zaraźna w swym źródle, a w skutkach zbyt spora⁴⁶, 

Przeistoczyła dawny grunt ustaw poczciwych; 

Chlubi się jawna kradzież z korzyści zelżywych. 

Nie masz jarzma, a jeśli jest taki, co dźwiga, 

Nie włożyła go cnota — fałsz, podłość, intryga. 

Płodzie szacownych ojców noszący nazwiska! 

Zewsząd cię zasłużona dolegliwość ściska; 

Sameś sprawcą twych losów. Zdrożne obyczaje, 

Krnąbrność, nierząd, rozpusta, zbytki gubią kraje. 

Próżno się stan⁴⁷ mniemaną potęgą nasrożył, 

Który na gruncie cnoty rządów nie założył. 

Próżno sobie podchlebia. Ten, co niegdyś słynął, 

Rzym cnotliwy zwyciężał, Rzym występny zginął. 

Nie Goty i Alany⁴⁸ do szczętu go zniosły: 

Zbrodnie, klęsk poprzedniki i upadków posły, 

Te go w jarzmo wprawiły; skoro w cnocie stygnął, 

Upadł — i już się więcej odtąd nie podźwignął. 

Był czas, kiedy błąd ślepy nierządem się chlubił⁴⁹. 

Ten nas nierząd, o bracia, pokonał i zgubił, 

Ten nas cudzym w łup oddał, z nas się złe zaczęło; 

Dzień jeden nieszczęśliwy⁵⁰ zniszczył wieków dzieło. 

Padnie słaby i leże⁵¹ — wzmoże się wspaniały: 

Rozpacz — podział nikczemnych⁵²! 

Wzmagają się wały⁵³, 

Grozi burza, grzmi niebo; okręt nie zatonie. 

Majtki zgodne z żeglarzem, gdy staną w obronie; 

A choć bezpieczniej okręt opuścić i płynąć, 

Poczciwej być w okręcie, ocalić lub zginąć. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Złość ukryta i jawna

Łatwiej nie łgać poetom, ministrom nie zwodzić, 

Łatwiej głupiego przeprzeć⁵⁴, wodę z ogniem zgodzić 

Niż zrachować filuty⁵⁵: ciżba, wojsko spore. 

Skąd zacząć? Spośród tłumu na hazard⁵⁶ wybiorę. 

Wojciech jadem zaprawny, co go wewnątrz mieści, 

Zdradnie wita, pozdrawia, całuje i pieści, 

W oczy ściska, w bok patrzy, a gdy łudzi wdzięcznie, 

Cieszy się wewnątrz zdrajca, że oszukał zręcznie. 

Czyni źle, bo gust w samej upatruje złości. 

Zdradza, byleby zdradził, a ten zysk chytrości 

Stawia mu z cudzych trosków wdzięczne widowiska. 

Najmilszy jego napój łza, którą wyciska. 

Co słowo — sztuka zdradna, co krok — podstęp nowy; 

Zdrajca czynmi, gestami, milczeniem i słowy. 

Na kogo tylko wspojźrzy, stawia zaraz sidła, 

A gdy się coraz wzmaga złość jego obrzydła, 

Jak pająk, co snuł z siebie, rozpostarłszy sieci, 

Czuwa wśród pasm zawiłych, rychło w nie kto wleci. 

Uśmiech jego nieprawy zmyka się⁵⁷ po twarzy, 

W oczach skra zajadłości błyszczy się i żarzy: 

Spuszcza je na blask cnoty, a zjadle⁵⁸ pokorny, 

Sili się swej niecnocie kształt nadać pozorny⁵⁹. 

Próżna praca. Sama się złość z czasem odkrywa. 

Spada maszka⁶⁰, a zdrajca, co pod nią przebywa, 

Tym jeszcze wszeteczniejszy, im dłużej był tajny. 

Ten, co ma umysł zwrotny⁶¹, a język przedajny, 

Idzie za nim Konstanty, szczęśliwy, że wygrał, 

A co w pierwszych początkach żartował i igrał, 

Czyniąc jak od niechcenia, gdy sztucznie⁶² się czaił, 

Tak kunszt zdradnych podstępów dowcipnie utaił, 

Iż ten, co oszukany, nie wie, jak wpadł w pęta; 

Wpadł jednak, a fortelnie sztuka przedsięwzięta 

Tego, co ją dokazał, uczyniła sławnym. 

A poczciwość? Ten przymiot służył czasom dawnym; 

A kto wie, czy i służył? Każdy wiek miał łotrów, 

A co my teraz mamy i Pawłów, i Piotrów. 

Miał Rzym swoje Werresy⁶³, swoje Katyliny⁶⁴, 

Był ten czas, kiedy Kato⁶⁵, z poczciwych jedyny, 

Silił się przeciw zdrajcom sam i padł w odporze. 

Nie w tak dzikim już teraz jest cnota humorze⁶⁶ 

, 

Umie ona, gdy trzeba, zyskowi dogadzać: 

Człowiek grzeczno–poczciwy, kiedy kraść i zdradzać 

Nakaże okoliczność, zdradzi i okradnie, 

Ale zdradzi przystojnie⁶⁷ i zedrze przykładnie, 

Ale wdzięcznie oszuka, kształtnie przysposobi, 

Ochrzci cnotą szkaradę i złość przyozdobi, 

A choć zraża sumnienie⁶⁸, niebo straszy gromem, 

Śmieje się, zdradza, kradnie — i jest galantomem⁶⁹. 

Więc poczciwych aż nadto. Paweł trzech mszów⁷⁰ słuchał, 

Zmówił cztery różańce, na gromnice dmuchał, 

Wpisał się w wszystkie bractwa, dwie godziny klęczał, 

Krzywił się, szeptał, mrugał i wzdychał, i jęczał, 

A pieniądze dał w lichwę. Święte są pacierze, 

Zdatne bractwa⁷¹, lecz temu, co daje, nie bierze. 

Syp fundusze, a kradnij, Bóg ofiarą wzgardzi. 

Tacy byli, mniemaną pobożnością hardzi, 

Owi faryzeusze⁷² i wyschli, i smutni, 

A w łakomstwie niesyci, w dumie absolutni, 

Mściwi, krnąbrni, łakomi, nieludzcy, oszczerce. 

Próżne, Pawle, ofiary, gdzie skażone serce: 

Krzyw się, mrugaj, bij czołem, klęcz, szeptaj i dmuchaj, 

Zmów różańców bez liku, bez liku mszów słuchaj, 

Jeśliś zdrajca, obłudnik, darmo kunsztu⁷³ szukasz, 

Możesz ludzi omamić, Boga nie oszukasz. 

Brzydzi się niecnotliwym Jędrzej hipokrytą, 

A natychmiast zbyt szczery, nie już złością skrytą, 

Ale jawnym wzgorszeniem zaraża i truje⁷⁴, 

Pyszny mnóstwem szkarady, hańbą tryumfuje. 

Zrzucił szacowną cnoty i wstydu zaporę, 

A widząc skutki jadu i łatwe, i spore, 

Stał się mistrzem bezbożnych. Ma uczniów bez liku. 

Leżą grzecznych⁷⁵ bluźnierców dzieła na stoliku; 

Gotowalniane mędrcy, tajemnic badacze, 

Przewodniki złudzonych, wieków poprawiacze⁷⁶, 

Co w zuchwałych zapędach chcąc rzeczy dociekać, 

Śmieją prawdzie uwłoczyć i na jawność szczekać; 

Czcze światła, dymy znikłe⁷⁷... Lecz z widoków sprośnych 

Zwróćmy oczy. Już nadto tych scen zbyt żałosnych. 

Dumny Jan pokrewieństwem i Litwy, i Polski, 

Że go uczcił Niesiecki⁷⁸, Paprocki, Okolski⁷⁹, 

Rozumie, iż za zmową ugodną i wspólną 

Wszystkim cierpieć należy, jemu szaleć wolno. 

Rozumie, iż gdy tytuł zaczyna od „jaśnie”⁸⁰, 

Przy tym blasku i rozum, i cnota przygaśnie; 

Nadstawia się⁸¹ i gardzi. Mikołaj bogaty, 

Choć go jaśnie wielmożne nie czczą antenaty, 

Śmieje się z oświeconych, co złotem nie świecą. 

To u niego zacności i szczęścia skarbnicą, 

To rozum, to nauka, w tym się wszystko mieści: 

Szóstak⁸² groszy dwanaście, a złoty trzydzieści. 

Jakże zebrał? Dość, że ma; czy ukradł, czy zdradził. 

Mikołaj pan, choć filut, bo skarby zgromadził, 

Bo posiada po panach folwarki i włości; 

Jak zechce, przyjdzie i do jaśnie wielmożności. 

Woli być mości panem, a z sum pożyczonych 

Brać lichwę od dłużników jaśnie oświeconych. 

Dumą wewnątrz nadęci, zbytkiem podupadli, 

Nie wstydzą się ci żebrać u tych, co je skradli⁸³; 

Oszukani, klną na dal, a łaszą się z bliska, 

Śmieje się pan Mikołaj, a majętność zyska. 

Za jedną, która poszła, w rok idzie i druga, 

Aż ów lichwiarz pokorny, uniżony sługa, 

Większy pan niż jegomość, którego wielmożni⁸⁴; 

Tak lecą w zdradne sidła młodzi, nieostrożni. 

Omamiony nieprawym polorem i gustem, 

Piotr, co zaczął być stratnym⁸⁵, jest teraz oszustem. 

Gdy nie ma wsi na zastaw, dopieroż pieniędzy, 

Chcąc uniknąć i głodu, i zimna, i nędzy, 

Istotną dolegliwość gdy, jak może, tai, 

Wiąże się z towarzyszmi, podchlebia i rai, 

Czatuje, jak by ze wsi domatora dostać, 

A uprzejmego biorąc przyjaciela postać, 

Zaczyna rządy w domu, częstuje i sprasza, 

Dobry gust gospodarza wielbi i ogłasza, 

W spółce jest do wszystkiego, choć pieniędzy nie ma, 

I poty w więzach tego, co usidlił, trzyma, 

Aż go sobie we wszystkim uczyni podobnym. 

Więc ten, co niegdyś oczy pasł gustem ozdobnym⁸⁶, 

Wraca do domu zdarty, smutny, po kryjomu, 

Albo i nie powraca nie miawszy już domu. 

Próżno więc, jak to mówią, po szkodzie korzysta⁸⁷. 

Franciszek, przedtem pieniacz⁸⁸, teraz alchimista, 

Dmucha coraz na węgle, przy piecyku siedzi, 

Zagęszcza i rozwilża, przerzadza i cedzi. 

Pełne proszków chimicznych szafy i stoliki, 

Wszędzie torty, retorty, banie, alembiki⁸⁹. 

Już postrzegł w ogniu gwiazdę, a kto gwiazdę zoczy⁹⁰ 

Albo głowę Meduzy⁹¹, albo ogon smoczy, 

Już ten wygrał. Winszuję, ale nie zazdroszczę. 

To mniejsza, że Franciszek o złoto się troszcze; 

Niech dmucha, a nie kradnie. Choćby złoto zrobił, 

Swoje stracił, na swoim niechby i zarobił. 

Nie złoto szczęście czyni, o bracia, nie złoto! 

Grunt wszystkiego poczciwość, pobożność i z cnotą. 

Padnie taka budowla, gdzie grunt nie jest stały. 

Chcemy nasz stan, stan kraju, ustanowić trwały, 

Odmieńmy obyczaje, a jąwszy się⁹² pracy, 

Niech będą dobrzy, będą szczęśliwi Polacy. 

Szczęśliwość filutów

„Rok się skończył, winszować tej pory należy”. 

„Komu?” „Wszystkim”. „Niech Jędrzej z winszowaniem bieży; 

Jędrzej, co to zmyśloną wziąwszy na się postać, 

Szuka, gdzie by się wkręcić lub zysk jaki dostać, 

A przedajnym językiem, drogi albo tani, 

Jak zgodzą, jak zapłacą, tak chwali lub gani. 

Albo Szymon, miłośnik ludzkiego rodzaju, 

Co złych i dobrych współem chwaląc dla zwyczaju, 

Gdy cnotę i występki równą szalą mierzy, 

Tyle zyskał w rzemiośle, że mu nikt nie wierzy. 

Niechaj tacy winszują; ja milczę”. „Źle czynisz. 

Alboż wszystkich zarówno potępiasz i winisz? 

Alboż wszystkim źle życzysz?” „Owszem, dobrze życzę. 

Są cnotliwi; a chociaż niewiele ich liczę, 

Chociaż ledwo ten rodzaj w złych się stoku⁹³ zmieści, 

Są dobrzy i w płci męskiej, są i w płci niewieściej”. 

„Więc im winszuj!” „A jakaż winszować przyczyna?” 

„Stary się rok zakończył, a nowy zaczyna”. 

„Cóż mam dobrym powiedzieć? W starym ucierpieli, 

I w przyszłym cierpieć będą zapewne musieli. 

Nie kończy się poczciwych niefortuna⁹⁴ z rokiem, 

Rzadko się cnota szczęsnym ucieszy wyrokiem. 

Do was więc mowę zwracam, sztuczni⁹⁵, a ostrożni, 

Filuty oświecone i jaśnie wielmożni, 

Wielmożni i szlachetni z zgrają waszą całą, 

Winszuję, że w tym roku dobrze się udało. 

Coście tylko pragnęli, wszystko wam los zdarzył, 

Wyście się tam ogrzali, gdzie się drugi sparzył. 

Fortuna⁹⁶, której koło ustawnie⁹⁷ się toczy, 

Była ślepą dla innych, dla was miała oczy. 

Więc winszuję wszem wobec, każdemu z osobna, 

Tobie najprzód, którego dziś postać ozdobna, 

Którego oko śmiałe, a czoło jak z miedzi⁹⁸, 

W twoich progach los spoczął i Fortuna siedzi, 

Płyną ci dni pomyślne, a przędziarka Kloto⁹⁹ 

Pasmo życia nawija na jedwab i złoto. 

Gdzie stąpisz, wszystko w kwiecie, gdzie wspojźrzysz, w owocach, 

A gdy bierzesz spoczynek w twych rozkosznych nocach, 

Ty śpisz, a szczęście czuje¹⁰⁰. Brzęczą złota trzosy, 

Wrzask cię chwały otacza, a podchlebne głosy, 

Im bardziej natężone, im ogromniej wrzeszczą, 

Tym wdzięczniej słuch twój mocnią¹⁰¹, uszy twoje pieszczą. 

Umiesz słyszeć, coć miło, na przymówkę głuchy, 

A gdy czasem mniej wdzięczne zalecą podsłuchy, 

Umiesz i niedosłyszeć. Talent dziwny, rzadki! 

Takie więc szczęścia twego gdy widzę zadatki, 

Winszuję ci. A najprzód, żeś ocalał zdrowo; 

Wieluż za mniej los srogi ukarał surowo, 

A bardziej sprawiedliwość, której wiek zepsuty 

Nie zna teraz, a przeto szczęśliwe filuty. 

Winszuję, jak ty inszym, że tobie nie mierzą; 

Winszuję, żeś choć zdradził, przecież jeszczeć wierzą; 

Winszuję, żeś choć okradł, nie każą ci wracać, 

Możesz łupu zdartego, na co chcesz, obracać; 

Jest więc czego winszować. A tobie, Konstanty, 

Coś się zgrał na wsie, weksle, pieniądze i fanty¹⁰², 

Przecież grasz, czego srogi los niegdy pozbawił, 

Przemysł sztuczny¹⁰³ to zleczył, fortunę poprawił, 

Odzyskałeś, coś przegrał, już brzękasz wygraną, 

Winszuję, że cię na złym dziele nie złapano. 

A tobie, panie Pawle, jest czego winszować¹⁰⁴: 

Przed rokiem musiałeś się o szeląg¹⁰⁵ turbować, 

Teraz kroćmi rachujesz. Jak to przyszło? — Sztuka! 

Zyskałeś, cóżeś zyskał? Nowa to nauka! 

Nie powiem. I satyra nie ma być zbyt jasną. 

Tak to nowe światełka wschodzą, stare gasną. 

Panie Pietrze, a waszeć coś wskórał w tym roku? 

Utyłeś, więc winszuję dobrego obroku. A jak? 

Mamże powiedzieć czyli mam zasłaniać? 

Zasłonię; proszę jednak jejmości się kłaniać¹⁰⁶. 

A waść, panie Wincenty, coś majętność kupił 

Nie dawszy i szeląga? Czyś okradł, czyś złupił, 

Dość, że wioska już twoja. Niechaj płacze głupi; 

Po co nie był ostrożnym, już jej nie odkupi. 

Zły też to był gospodarz, grunt leżał odłogiem, 

Pola były zarosły chwastem, łąki głogiem; 

Ty przemysłem naprawisz, coś zyskał fortelem, 

I tak się wysłużonym już obywatelem 

Staniesz twojej ojczyźnie. Tak pięknej przysługi 

Winszuję, a choćby się zgorszył może drugi, 

Że gardzisz skrupułami, winszuję i tego: 

Znak to jest mocnej duszy, umysłu wielkiego. 

Gmin podły wnętrzna trwoga i sumnienie straszy. 

Mędrcy! Wam dziękujemy, nauki to waszej 

Jest dzieło, że z nas każdy pozbył się wędzidła; 

Stawia dowcip przemyślny, śmiało teraz sidła, 

Kto w nie wpadnie, tym gorzej, że był nieostrożny: 

Śmieje się, co oszukał, a umysł nietrwożny, 

Wsparty kunsztem dowcipnym wygodnej nauki, 

Na dalsze się natęża i sidła, i sztuki. 

Winszuję więc wam, ucznie dzisiejsi i przeszli, 

Winszuję, żeście nawet mistrzów waszych przeszli. 

A wam co mam powiedzieć, cnotliwa hołoto¹⁰⁷? 

Dobrzy! Cierpieć wasz podział, ale cierpieć z cnotą. 

Modnej maksym nauki że się nie trzymacie, 

Trzódko mała wśród łotrów, niewiele zyskacie. 

Nie rozpaczajcie jednak. Patrzajcie, jak dalej 

Los tych, których rozpieścił, wesprze i ocali. 

Rzadko się niepoczciwość tak, jak zacznie, kończy, 

A cnota, co się nigdy z chytrością nie łączy, 

Choć jej często dokuczą troski, niepokoje, 

Później, prawda, lecz lepiej wychodzi na swoje”. 

Marnotrawstwo

„Znałeś dawniej Wojciecha?” „Któż nie znał! Co teraz 

Bez sług, ledwo w opończy¹⁰⁸ brnie po błocie nieraz, 

Niegdyś w karecie, z której dął się i umizgał, 

Takich, jakim jest dzisiaj, roztrącał i bryzgał. 

Ustępowali z drogi wielmożnemu panu 

Lepsi i urodzeniem, i powagą stanu; 

Nieraz ten, który przedtem od filuta stronił, 

Westchnął skrycie natenczas, gdy mu się ukłonił. 

Musiał czcić; czegóż złoto nie potrafi dzielne? 

Niedługo przecież trwały te czasy weselne, 

Na złe wyszła wspaniałość. Przyjaciele kuchni, 

Junacy heroiczni, wzdychacze miluchni, 

Filozof i na koniec, jak pustki postrzegli, 

Z maksymami, z wdziękami, z junactwem odbiegli. 

Został się niedostatek, z nim wstyd dawnej pychy; 

A co niegdyś wystrząsał kufle i kielichy, 

Co szampańskim, węgierskim¹⁰⁹ pyszne stoły krasił, 

Wiadrem potem u studni pragnienie ugasił”. 

„Jak to przyszło?” „Nieznacznie. Łakome są żądze, 

Pełen jest świat oszustów, toczą się pieniądze. 

Zyskał Wojciech szalbierstwem, stracił wszystko zbytkiem; 

A niedługo się ciesząc niecnoty pożytkiem, 

Nawet tego nie doznał, gdy nic nie dochował, 

Żeby zdrajcę, bankruta któżkolwiek żałował. 

To gorsza, kiedy młody dziedzic wielkiej włości 

Zysk zasług przodków swoich, cnoty, poczciwości 

Niszczy, podły odrodek. Znałeś Konstantyna?” 

„Alboż widzieć odrodków u nas jest nowina? 

Znałem go, ale w nędzy”. „Jam znał w dobrym stanie. 

Młodo zaczął wspaniałe swoje panowanie, 

Młodo skończył. Rodzice dzieckiem odumarli, 

Opiekunowie najprzód (jak zazwyczaj) zdarli, 

Dorwał się panicz rządów. Natychmiast do razu¹¹⁰, 

Jedni z sławy, ci z zysku, a tamci z rozkazu, 

Dworzanie, pokojowi, krewni, asystenci¹¹¹, 

Przyjaciele, sąsiedzi i plenipotenci, 

I ta wszystka niesyta stołowników zgraja, 

Co się zyskiem obłudy karmi i opaja, 

Natarli wstępnym bojem. Rad pan wszystkim w domu, 

Wrota jego nie były zamknięte nikomu: 

Niech zna świat, jak pan możny, dzielny i bogaty. 

Grzmią bębny na dziedzińcu¹¹², na wałach harmaty, 

Żaki prawią perory¹¹³, ksiądz prefekt¹¹⁴ za nimi 

Drukiem to wyprobował¹¹⁵, że dzieły wielkimi 

Przeszedł pan przodków swoich, godzien krzeseł¹¹⁶, tronów, 

Prawnuk Piastów po matce, z ojca Jagiellonów¹¹⁷. 

»Wiwat pan!« brzmią ogromnym hasłem okolice, 

Dymy z kuchni jak z Etny¹¹⁸, a sławne piwnice, 

Co dziad, pradziad szacownym napełniał likworem¹¹⁹, 

Pełne, zgrai ochoczej stanęły otworem. 

»Wiwat pan! niech wiekuje szczęśliwy i zdrowy!« 

Objął sienie, przysionki zapach dryjakwowy¹²⁰. 

Wala się, wadzi, wrzeszczy rozpojona tłuszcza, 

Pan rad, w domu każdego do siebie przypuszcza. 

Ten wziął konia z siedzeniem¹²¹, tamten za przysługę 

Nieboszczyka pradziada z lamusu¹²² czeczugę¹²³, 

Ów wlecze złoty dywan, co w skarbcu spoczywał, 

Dywan, co stół naddziada–ministra okrywał, 

Gdy w usłudze publicznej pracował lub sądził; 

Śmieją się z starych gratów, a jak by pobłądził, 

Wyszydzają wiek dawny, nowy rzesza chwali. 

Liczne przodków portrety wyrzucono z sali¹²⁴, 

Natychmiast, że zbyt wielka, ścieśniają gmach¹²⁵ stary: 

Cztery z niej gabinety¹²⁶ i dwa buduary¹²⁷, 

Że w nich były Starego dzieje Testamentu, 

Nie cierpiano szpalerów¹²⁸ jednego momentu, 

Wziął je sąsiad za wyżła, a za dwie papugi 

Zyskał zbroję złocistą¹²⁹ w zamian sąsiad drugi.

Od czasów nieboszczyka jeszcze jegomości 

Płaczą w kącie z szafarzem¹³⁰ stary podstarości¹³¹. 

Pan kontent. Skoro w rannej porze słońce błyśnie, 

Już się przez przedpokoje ledwo kto przeciśnie; 

Ten ustawia pagody¹³² chińskie na kominie¹³³, 

Ten perskie gerydony¹³⁴, ów japońskie skrzynie, 

Pełno muszlów zamorskich, afrykańskich ptaków, 

Wrzeszczą w klatkach papugi, krzyk szczygłów, świst szpaków, 

Bije zegar kuranty¹³⁵, a misterne flety 

Co kwadrans, co godzina dudlą menuety. 

Wchodzi pan, pasie oczy nowymi widoki, 

Zewsząd gładkie podchlebstwa i ukłon głęboki; 

Znają się na wielkości i pan na niej zna się, 

A chociaż do mówienia z gminem uniża się, 

Zna, czym jest. Wszyscy »wiwat« skoro tylko kichnie. 

Na kogo okiem rzuci, każdy się uśmiechnie, 

Kontent z pańskich faworów. Wtem nowe kredense¹³⁶, 

Dwa mniemane Wandyki¹³⁷ i cztery Rubense¹³⁸ 

Niosą w pakach hajduki¹³⁹; wyjmują, gmin cały 

Złoto ważne uwielbia, czci oryginały. 

A pan wszystkich naucza, jak Rubens w marmurze 

Jeszcze lepiej rznął twarze, a w architekturze, 

Co to wszystkich patrzących dziwi i przenika, 

Nie było celniejszego mistrza nad Wandyka¹⁴⁰. 

»To to pan! — krzyczy zgraja — to wiadomość rzeczy!« 

Wtem, gdy wszyscy w aplauzach, a żaden nie przeczy 

Wpośród ciżby wielbiącej, rejestrzyk¹⁴¹ podaje 

Snycerz, malarz, tapicer, których cudze kraje 

Na to do nas zesłały, aby według stanu 

Dogadzali wytwornie wspaniałemu panu. 

Nie czytał pan regestrów. Kto regestra czyta? 

Podpisał; niech zna Niemiec, jak Polska obfita. 

Tak ów, co po jałmużnę niegdyś do Włoch spieszył, 

Złoto rzucał, nic nie wziął, a dumą rozśmieszył¹⁴². 

Lecą dnie w towarzystwie dobranych współbraci, 

A że wojaż¹⁴³ nowymi talenty zbogaci, 

Jedzie do cudzych krajów. Z projektu kontenci, 

Wysłani na kontrakty¹⁴⁴ już plenipotenci, 

Ten przedaje wpół darmo, a wdzięczen ochocie, 

Dał ułomek kradzieży kupiec w dożywocie¹⁴⁵, 

Ten zastawia za bezcen, ów fałszuje akty: 

Tak to robią szczęśliwych zyskowne kontrakty! 

Wraca się przecież cząstka do tego, co zdarli, 

Wdzięczen, że go w potrzebie nieuchronnej wsparli; 

Wyjeżdża, niesie haracz niszczącej nas modzie, 

A weksel lichwopłatny mając na powodzie¹⁴⁶, 

Dziwi kraje sąsiedzkie nierozumnym zbytkiem 

I z tym swojej podróży powraca użytkiem, 

Że co panem wyjechał przystojnym i godnym, 

Wraca grzecznym filutem i żebrakiem modnym. 

Nie ganię ja podróże, ale niech nie niszczą. 

Co po guście, dłużnicy gdy płaczą i piszczą? 

Co po fantach, za które poszły wsie dziedziczne? 

Bogaciemy, ubodzy, kraje okoliczne; 

A zbytek, co się tylko czczym pozorem chlubił, 

Okrasił nas powierzchnie¹⁴⁷, a w istocie zgubił”. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Oszczędność

„Naucz, panie Aleksy, jak to zostać panem. 

Nie o takim ja mówię, co wysokim stanem 

I wspaniałym tytułem dumnie najeżony, 

Albo jaśnie wielmożny, albo oświecony¹⁴⁸, 

Co tydzień daje koncert, co dzień bal w zapusty, 

A woreczek w kieszeni maleńki i pusty; 

Ale o takim mówię, co w czarnym żupanie¹⁴⁹ 

I w bekieszce¹⁵⁰ wytartej, rano na śniadanie 

Skosztowawszy z garnuszka piwa z serem ciepło 

Lub wczorajszą pieczonkę przypaloną, skrzepłą, 

Na saneczkach łubianych¹⁵¹ do Lwowa się wlecze, 

Trwożny, czy z prowizyjką¹⁵² panicz nie uciecze, 

A tymczasem w szkatule dębowej okuty 

Nowy więzień¹⁵³ pospiesza na pańskie reduty¹⁵⁴. 

Jam mniemał, że to wielkich włości dziedzic będzie, 

Ma wieś jedną w zastawie, a dwie na arendzie. 

Skądże jemu te zbiory? Czy jadących złupił? 

Czy skarb znalazł, że tyle pożyczył i kupił?” 

„Nie”. „Może jakim szczęśliwym przypadkiem 

Po nieboszce małżonce wziął majętność spadkiem?” 

„I to nie”. „To zapewne, pieniając zuchwale, 

Wygrał w ziemstwie¹⁵⁵ fortunę albo w trybunale¹⁵⁶?” 

„I to nie”. „Może, żeby zbiorów przysposobił, 

Wynalazł alchimistę, co mu złoto robił?” 

„Nie”. „Skądże ta szkatuła, co niosą na drągach¹⁵⁷?” 

„Zgadnij”. „Nie wiem. Skąd przecie?” „Znał się na szelągach”. 

„Cóż stąd?” „Oto stąd wszystko”. „Pewnie bił w mennicy¹⁵⁸?” 

„Ale nie, wszak jej nie masz w całej okolicy”. „To...” 

„Nie to. Bądź cierpliwym albo nic nie powiem”. 

„Słucham, już będę milczał, niech się tylko dowiem”. 

„Wszak w groszu trzy szelągi?” „Cóż stąd?” „Ale proszę, 

Wszak w groszu trzy szelągi?” „W trojaku¹⁵⁹ trzy grosze”. 

„Ale nie, nie to mówię, zamilknę, albowiem 

Kto mi nie da dokończyć, ja mu nic nie powiem”. 

„Już milczę”. „Więc zaczynam. Nie każdy bogatym 

Urodził się, lecz szczęście nie zawisło na tym; 

Owszem, według mnie, zawżdy szczęśliwi są tacy, 

Których nie los zbogacił, ale skutek pracy. 

Ten, co jechał do Lwowa na saniach łubianych, 

Ażeby dostał zysku bogactw pożądanych, 

Zbyt je drogo zapłacił. Na co sobie szkodzić? 

Na co zbiory, jeżeli nie mają dogodzić? 

Dla nas są, nie my dla nich. Niech dogodzą miernie¹⁶⁰. 

Ten, co żądze w zapędach rozpuszcza niezmiernie, 

Światem się nie nasyci, jak ów, który stękał, 

Że nie stało narodów, które by ponękał¹⁶¹. 

Mówmy więc, o czym pierwsze mówienie się wszczęło. 

Zostać panem, największe, prawda, to jest dzieło. 

Cnota teraz za złotem”. „Tak i przedtem było”. 

„Ale nie, nie tak złoto jak teraz mamiło. 

Cokolwiek bądź, powtarzam, com mówił, a zatem 

Poznaj się na szelągach, a będziesz bogatym. 

Z małych się rzeczy wielkie sklecają i wznoszą; 

Z szelągów się, nie złota, ubodzy panoszą¹⁶². 

Nim się skleci z odrobin małych pieniądz złoty, 

Nad miedzią zastanowić trzeba się nam poty, 

Póki ten lichy kruszec srebru nie wyrówna. 

Od srebra aż do złota, praca niewymowna. 

Pierwsze kroki najcięższe. Skoro złoto błyśnie, 

Do kruszca wybornego podlejszy się ciśnie, 

Łatwo już reszta idzie. Tak początek mały 

Z pracą, czuciem, staraniem rośnie w kapitały. 

Trzeba więc czcić szelągi; nieznaczne wydatki, 

Potoczne¹⁶³ ujścia te są utraty zadatki. 

Zbierał Piotr, z arend Żydów przenosił i zsadzał; 

Ten ciemiężył poddanych, ten w percepcje¹⁶⁴ zdradzał. 

Niedbały na rozkazy ścisłe jegomości, 

Wziął pięćdziesiąt gumienny¹⁶⁵, sto plag podstarości. 

Nieustannie powtarzał, co rano przykazał, 

Co dzień nowe rozkazy i pisał, i mazał. 

Do gumien, obór, stodół porozsyłał sługi, 

Chodził rano i wieczór, gdzie orały pługi. 

Jedne zyski wyprosił, a drugie wyfukał; 

Zwiózł wcześnie, przedał dobrze i kupca oszukał. 

Rok się skończył, perceptę gdy z ekspensą¹⁶⁶ liczył, 

Poszedł handel z intratą¹⁶⁷ i jeszcze pożyczył”. 

„To pewnie były zbytki?” „Źle jadł, źle się nosił”. 

„Pewnie w święta?” „I to nie, w dom gości nie prosił”. 

„Może jejmość?” „Ta zawżdy siedziała nad przędzą, 

Przy niej kapłony tuczą i pieczenie wędzą”. 

„Cóż tę stratę przyniosło?” „Szelągi i grosze. 

Nie znał się na nich, dawał, upuszczał po trosze, 

Zrobiły się z nich złote, tynfy¹⁶⁸ i talary¹⁶⁹: 

I tak za małe fraszki, za drobne towary 

Wyszła suma; a ten, co poddanych uciskał, 

Pracując stracił jeszcze, zamiast co by zyskał. 

Nie tak czynił pan Michał”. „Jakże?” „Ale proszę, 

Proszę mi nie przeszkadzać. Znał pan Michał grosze, 

Znał szelągi”. „Któż nie zna?” „Ale nie, nie znacie; 

Nie jest to znać, kto małej nie zabiega stracie. 

Pan Michał, nim dał szeląg, pierwej się zatrzymał, 

Obejźrzał go dwa razy, a chociaż się zżymał, 

Choć już rękę wyciągnął, nazad w kieszeń schował: 

Został szeląg z drugimi, w grosz się porachował, Przyszło więcej, woreczek coraz się dął spory, Aż na koniec z woreczka zrobiły się wory.

Pierwszy szeląg schowany, co się w grosz pomnożył, 

Ten grunt milijonowej fortuny założył. 

Złoto się samo strzeże, miedź wstrzymać należy, 

Czerwony złoty¹⁷⁰ siedzi, ale szeląg bieży. 

Trzeba go mieć na oku, a gdy zbieg uciecze, 

Zwracać nazad, bo drugich za sobą wywlecze. 

Tak mówił nasz pan Michał, co krocie rachował”. 

„Nic też nie jadł”. „Jadł dobrze, sobie nie żałował, 

Żył uczciwie, wygodnie, chociaż nie wspaniale; 

Lepsze miał wino w kubku niż drugi w krysztale, 

Tuczniejszy jego kapłon niż pańskie bażanty. 

Wydawał on, gdzie trzeba, ale nie na fanty, 

Nie na fraszki, co z wierzchu szklnią się¹⁷¹, wewnątrz puste, 

Nie na zbytki kosztowne lub modną rozpustę. 

Brał rzeczy, jak brać trzeba, i cenił istotą: 

Znał on, co jest pozłota, znał, co szczere złoto. 

Tym sposobem zgromadził, wspomógł się i użył, 

Godzien szczęścia, bo na nie gruntownie zasłużył. 

Nad nasz polor prostotę ja dawną przenoszę. 

Niegdyś za naszych ojców rachowano grosze, 

Trzymały się też lepiej, szły w liczbie na kopy¹⁷², 

Bogatsze były pany, majętniejsze chłopy. 

Teraz modniejszą jakąś przywdzialiśmy cnotę, 

Rachujem na talary, na czerwone złote; 

Nie masz ich też, a jeśli niekiedy zabrzęczą, 

Napłaczą się poddani pierwej i najęczą. 

Wstydziemy się szelągów, złota trzosy nosim, 

Cóż po tym, kiedy z lichwą ledwo je uprosim 

Albo czyniąc bezwstydną zyskowi ofiarę, 

Przedajemy za złoto ojczyznę i wiarę. 

Złoty to handel, o bracia! Nikt na nim nie zyska; 

Choć ostatnia potrzeba gnębi i przyciska, 

Lepiej być i żebrakiem, ale żebrać z cnotą, 

Niż siebie i kraj wieczną okrywać sromotą. 

Zbytek nas w to wprowadził, z nim duma urosła: 

Ta z kraju krwawą pracę poddanych wyniosła, Ta panów ogołaca, ta poddanych gnębi, Ta naród w przepaścistej klęsk zanurza głębi.

Chcieć być, czym być nie możem, duma to jest podła, 

Chcemy bogactw, wróćmy się do dawnego źródła: 

Niechaj się każdy zbytków niepotrzebnych strzeże; 

Nie szpeci wstrzemięźliwość i proste odzieże. 

Lepszy szeląg z intraty, chociaż jest miedziany, 

Niż pieniądz złotostemplny, ale pożyczany. 

Takimi się ojcowie nie obciąży wali, 

Po szelągu, po groszu oni rachowali 

I mieli co rachować. My, z pozoru drodzy¹⁷³, 

Choć tysiące rachujem, przecieśmy ubodzy”. 

Pijaństwo

„Skąd idziesz?” „Ledwo chodzę”. „Słabyś?” „I jak jeszcze. 

Wszak wiesz, że się ja nigdy zbytecznie nie pieszczę, 

Ale mi zbyt dokucza ból głowy okrutny”. 

„Pewnieś wczoraj był wesół, dlategoś dziś smutny. 

Przejdzie ból, powiedzże mi, proszę, jak to było? 

Po smacznym, mówią, kąsku i wodę pić miło”. 

„Oj, nie miło, mój bracie! bogdaj z tym przysłowiem 

Przepadł, co go wymyślił; jak było, opowiem. 

Upiłem się onegdaj dla imienin żony; 

Nie żal mi tego było. Dzień ten obchodzony 

Musiał być uroczyście. Dobrego sąsiada 

Nieźle czasem podpoić; jejmość była rada, 

Wina mieliśmy dosyć, a że dobre było, 

Cieszyliśmy się pięknie i nieźle się piło. 

Trwała uczta do świtu. W południe się budzę, 

Cięży głowa jak ołów, krztuszę się i nudzę¹⁷⁴; 

Jejmość radzi herbatę, lecz to trunek mdlący. 

Jakoś koło apteczki¹⁷⁵ przeszedłem niechcący, 

Hanyżek¹⁷⁶ mnie zaleciał, trochę nie zawadzi. 

Napiłem się więc trochę, aczej¹⁷⁷ to poradzi: 

Nudno przecie. Ja znowu, już mi raźniej było, 

Wtem dwóch z uczty wczorajszej kompanów przybyło. 

Jakże nie poczęstować, gdy kto w dom przychodzi? 

Jak częstować, a nie pić? i to się nie godzi; 

Więc ja znowu do wódki, wypiłem niechcący: 

Omne trinum perfectum¹⁷⁸, choć trunek gorący, 

Dobry jest na żołądek. Jakoż w punkcie¹⁷⁹ zdrowy, 

Ustały i nudności, ustał i ból głowy. 

Zdrów i wesół wychodzę z moimi kompany, 

Wtem obiad zastaliśmy już przygotowany. 

Siadamy. Chwali trzeźwość pan Jędrzej, my za nim, 

Bogdaj to wstrzemięźliwość, pijatykę ganim, 

A tymczasem butelka nietykana stoi. 

Pan Wojciech, co się bardzo niestrawności boi, 

Po szynce, cośmy jedli, trochę wina radzi: 

Kieliszek jeden, drugi zdrowiu nie zawadzi, 

A zwłaszcza kiedy wino wytrawione, czyste. 

Przystajem na takowe prawdy oczywiste. 

Idą zatem dyskursa tonem statystycznym¹⁸⁰: 

O miłości ojczyzny, o dobru publicznym, 

O wspaniałych projektach, mężnym animuszu; 

Kopiem góry¹⁸¹ dla srebra i złota w Olkuszu, 

Odbieramy Inflanty¹⁸² i państwa multańskie¹⁸³, 

Liczemy owe sumy neapolitańskie¹⁸⁴, 

Reformujemy państwo, wojny nowe zwodzim, 

Tych bijem wstępnym bojem¹⁸⁵, z tamtymi się godzim, 

A butelka nieznacznie jakoś się wysusza. 

Przyszła druga; a gdy nas żarliwość porusza, 

Pełni pociech, że wszyscy przeciwnicy legli, 

Trzeciej, czwartej i piątej aniśmy postrzegli. 

Poszła szósta i siódma, za nimi dziesiąta, 

Naówczas, gdy nas miłość ojczyzny zaprząta, 

Pan Jędrzej, przypomniawszy żórawińskie klęski¹⁸⁶, 

Nuż w płacz nad królem Janem: »Król Jan był zwycięski!« 

Krzyczy Wojciech: »Nieprawda!« A pan Jędrzej płacze. 

Ja gdy ich chcę pogodzić i rzeczy tłumaczę, 

Pan Wojciech mi przymówił: »Słyszysz waść¹⁸⁷« — mi rzecze. 

Jak to waść! Nauczę cię rozumu, człowiecze. 

On do mnie, ja do niego, rwiemy się zajadli, 

Trzyma Jędrzej, na wrzaski służący przypadli, 

Nie wiem, jak tam skończyli zwadę naszą wielką, 

Ale to wiem i czuję, żem wziął w łeb butelką. 

Bogdaj w piekło przepadło obrzydłe pijaństwo! 

Cóż w nim? Tylko niezdrowie, zwady, grubijaństwo. 

Oto profit¹⁸⁸: nudności i guzy, i plastry”. 

„Dobrze mówisz, podłej to zabawa hałastry, 

Brzydzi się nim człek prawy, jako rzeczą sprosną: 

Z niego zwady, obmowy nieprzystojne rosną, 

Pamięć się przez nie traci, rozumu użycie, 

Zdrowie się nadweręża i ukraca życie. 

Patrz na człeka, którego ujęła moc trunku, 

Człowiekiem jest z pozoru, lecz w zwierząt gatunku 

Godzien się mieścić, kiedy rozsądek zaleje 

I w kontr¹⁸⁹ naturze postać bydlęcą przywdzieje. 

Jeśli niebios zdarzenie wino ludziom dało 

Na to, aby użyciem swoim orzeźwiało, 

Użycie darów bożych powinno być w mierze. 

Zawstydza pijanice nierozumne zwierzę, 

Potępiają bydlęta niewstrzymałość naszą, 

Trunkiem według potrzeby gdy pragnienie gaszą, 

Nie biorą nad potrzebę; człek, co nimi gardzi, 

Gorzej od nich gdy działa, podlejszy tym bardziéj. 

Mniejsza guzy i plastry, to zapłata zbrodni, 

Większej kary, obelgi takowi są godni, 

Co w dzikim zaślepieniu występni i zdrożni, 

Rozum, który człowieka od bydlęcia rożni, 

Śmią za lada przyczyną przytępiać lub tracić. 

Jakiż zysk taką szkodę potrafi zapłacić? 

Jaka korzyść tak wielką utratę nadgrodzi? 

Zła to radość, mój bracie, po której żal chodzi¹⁹⁰. 

Ci, co się na takowe nie udają zbytki, 

Patrz, jakie swej trzeźwości odnoszą pożytki: 

Zdrowie czerstwe, myśl u nich wesoła i wolna, 

Moc i raźność niezwykła i do pracy zdolna, 

Majętność w dobrym stanie, gospodarstwo rządne, 

Dostatek na wydatki potrzebnie rozsądne: 

Te są wstrzemięźliwości zaszczyty, pobudki, 

Te są”. „Bądź zdrów!” „Gdzież idziesz?” „Napiję się wódki”. 

Przestroga młodemu

Wychodzisz na świat, Janie. Przy zaczęciu drogi 

Żądasz zdania mojego i wiernej przestrogi; 

Dam, na jaką się może zdobyć moja możność¹⁹¹, 

W krótkich ją słowach zamknę: miej, Janie ostrożność! 

Wchodzisz na świat. Krok pierwszy stawić nie jest snadno¹⁹², 

Zewsząd cię zbójcy, zdrajcy, filuty opadną; 

Zewsząd łowcy przebiegli, kształtną¹⁹³ biorąc postać, 

Będą czuwać, jak by cię w sidła swoje dostać; 

Wpadniesz, jeśli się pierwej dobrze nie uzbroisz. 

Słusznie się więc twych kroków pierwiastkowych¹⁹⁴ boisz. 

Rzadki na świat przychodzień, który by obfito 

Nie zapłacił na wstępie oszukania myto¹⁹⁵. 

Strzeż się, nie żebyś grzeszył zbytnim nieufaniem, 

Roztropna jest ostrożność; Piotr szedł za jej zdaniem. 

Średniej się drogi trzymał i tak kroki zmierzał, 

Że ani zbytnie ufał, ani nie dowierzał; 

Piotr ocalał i chociaż podejścia nie szukał, 

Choć szedł drogą poczciwych, filutów oszukał. 

A to jak? Tak jak ślepy; ten, gdzie się obraca, 

Nim stąpi, kijem pierwej bezpieczeństwa maca. 

Miej się na ostrożności, nikt cię nie oszuka. 

Znajdziesz Pawła na wstępie, co przychodniów szuka; 

Stary to mistrz i profes¹⁹⁶ w filutów zakonie, 

Zna on nie tylko panów, ale psy i konie, 

Układa się i łasi, powierzchownie grzeczny, 

Z miny, z gestów poczciwy, uprzejmy, stateczny, 

Temu rady dodaje, z tym się towarzyszy, 

Tamtemu niby wierza¹⁹⁷, co od drugich słyszy: 

Trwożny, czy kto nie patrzy, czy kto nie podsłucha, 

Za wżdy ma coś w rezerwie i szepcze do ucha, 

Rai, strzeże, poznaje i godzi, i rożni¹⁹⁸; 

Przeszli przez jego ręce szlachetni, wielmożni, 

Przeszli, a z tych, co zdradnie całował i ściskał, 

Żadnego nie wypuścił, żeby co nie zyskał. 

Znajdziesz po nim Macieja, co już resztą goni. 

Przechodzi dotąd wszystkich wytwornością koni, 

Ekwipaż po angielsku¹⁹⁹, z francuska lokaje, 

A choć do dalszych zbytków sposobu nie staje, 

Choć nikt borgować²⁰⁰ nie chce, przykrzą się dłużnicy, 

Przecież Maciej paradnie jedzie po ulicy, 

Przecież laufry przed końmi, Murzyn za karetą²⁰¹.²⁰² 

Chcesz widzieć tajemnicę przed światem ukrytą? 

Nauczysz się, bylebyś tym szedł, co on torem, 

Bylebyś się pożegnał z cnotą i honorem, 

Bylebyś czoło stracił²⁰³, dojdziesz przedsięwzięcia. 

Zbądź się wstydu, a język trzymaj od najęcia²⁰⁴, 

Czołgaj się, a gdy podłość rozpostrzesz najdalej, 

Dokażesz, że przed tobą będą się czołgali. 

Zyskasz korzyść niecnotą; ale to zysk podły; 

Nie tymi prawe szczęście obwieszcza się źrodły; 

Strzeż się więc takich zdobycz²⁰⁵, co czynią zelżywym.

Jesteś w wiośnie młodości, w tym wieku szczęśliwym, 

Co do wszystkiego zdatny. Do użycia wzywa 

Rozkosz miła z pozoru, w istocie zdradliwa; 

Uwdzięcza²⁰⁶ bite ślady, lecz choć mile pieści, 

Kładzie żółć przy słodyczy, ciernie z kwiaty mieści²⁰⁷, 

Omamia nieostrożnych zdradnymi kompany. 

Będziesz na pierwszym wstępie uprzejmie wezwany 

Od rzeszy grzeczno–modnej, rozpustnie wytwornej. 

Tam się nauczysz w szkole przebiegłej, wybornej, 

Jak grzecznie rozposażyć²⁰⁸ zbiory przodków skrzętne, 

A ślady wspaniałości stawiając pamiętne, 

Niesłychanymi zbytki i treścią rozpusty 

Zawstydzać marnotrawców i dziwić oszusty. 

Nauczysz się, jak prawom można się nie poddać, 

Jak dostać, kiedy nie masz, dostawszy nie oddać, 

Jak zwodzić zaufanych a śmiać się z zwiedzionych, 

Jak w błędzie utrzymywać sztucznie²⁰⁹ omamionych, 

Jak się udać, gdy trzeba, za dobrych i skromnych, 

Jak podchlebiać przytomnym²¹⁰, śmiać się z nieprzytomnych, 

Jak cnocie, gdzie ją znajdziesz, dać zelżywą postać, 

Jak deptać wszystkie względy, byle swego dostać, 

Jak wziąwszy grzeczną tonu modnego postawę, 

Dla żartu dowcipnego szarpać cudzą sławę, 

Jak się chlubić z niecnoty, a w wyrazach sprośnych 

Mieszać fałsz z zuchwałością w tryumfach miłosnych. 

Taka to nasza młodzież! Po skażonej wiośnie 

Jaki plon, jaki owoc w jesieni urośnie? 

Rzuć okiem na Tomasza: słaby, wynędzniały, 

Dwudziestoletni starzec. Poszły kapitały, 

Poszły wioski, miasteczka, pałace, ogrody, 

Jęczy nędzarz, a pamięć niepowrotnej szkody 

Truje resztę dni smutnych, co je wlecze z pracą²¹¹: 

Taka korzyść rozpusty, tak się zbytki płacą. 

Uszedłeś marnotrawców, wpadniesz w otchłań nową. 

Ci to są, co z romansów zawróconą głową, 

Bohatyry miłosne, żaki teatralni²¹², 

Trawią wiek u nóg bogiń przy ich gotowalni. 

Westchnienia ich kunsztowne do Filidów²¹³ modnych, 

Kaloandry²¹⁴ w afektach wiernych a dowodnych 

Jęczą nad srogim losem, a boginie cudne, 

Raz uprzejme, drugi raz dzikie i obłudne, 

Czy się zechcą nasrożyć, czy wdzięcznie uśmiechać, 

Dają im tylko wolność rozpaczać i wzdychać.

Strzeż się matni zdradliwych, w które płochych mieści 

Zbyt czuły na podstępy zawżdy kunszt niewieści; 

Strzeż się sideł powabnych, w które młodzież wabią. 

Choć sztuką zdradę skryją, pęta ujedwabią, 

Przecież w nich wolność ginie, czas się drogi traci, 

Zysk wdzięcznych sentymentów w cnoty nie bogaci; 

A Filida²¹⁵ tymczasem, gdy ją statek²¹⁶ smuci, 

Dla nowego Tyrsysa²¹⁷ dawnego porzuci. 

Skacz ze skały, w miłosnych pętach niewolniku, 

Albo siadłszy w zamysłach²¹⁸ przy krętym strumyku, 

Gadaj z echem płaczącym na płonne nadzieje; 

Twoja Filis²¹⁹ tymczasem z głupiego się śmieje. 

Nie masz tego w romansach — ale jest na jawie; 

Ktokolwiek się tej płochej poświęcił zabawie, 

Nie inszą korzyść żądań zniewieściałych zyska; 

Czyli politowania wart, czy pośmiewiska, 

Niech boginie osądzą. — Ty zważ, co cię czeka. 

Boginie są, mój Janie; czcij je, lecz z daleka²²⁰. 

Nie, żebyś był odludkiem. Znajdziesz nawet w mieście, 

Co umysł mając męski, powaby niewieście, 

Szacowne bardziej cnotą niż blaskiem urody, 

Mimo zwyczaj powszechny, mimo przepis mody 

Śmią pełnić obowiązki, a proste Sarmatki²²¹, 

Są i żony poczciwe, i starowne matki; 

Romans je w obowiązkach nigdy nie rozgrzesza. 

Z takich gniazd, jeśli znajdziesz, szukaj towarzysza; 

I znajdziesz. Niech odszczeka, co je trzy rachował²²². 

Nie będę ja zbyt ostrą satyrą brakował²²³. 

Są, a często, choć pozór przeciwnie obwieszcza, 

W uściech płochość, a cnota w sercu się umieszcza.

Wojciech — mędrzec ponury, łapie młodzież żywą, 

A najeżony miną poważnie żarliwą, 

Nową rzeczy postawą gdy dziwi i cieszy, 

Same wyroki głosi zgromadzonej rzeszy. 

Za nic dawni pisarze, stare księgi — fraszki, 

Dzieła wieków to płonne u niego igraszki; 

Filozof, jednym słowem, i miną, i cerą²²⁴, 

Unosi się nad podłą gminu atmosferą, 

Depce miałkość²²⁵ uprzedzeń, a dając, co nie ma, 

Stwarza nowy rząd rzeczy²²⁶ i wiary systema. 

Z daleka od tej szkoły, z daleka, mój Janie! 

Powabne tam jest wejście, wdzięczne przywitanie, 

Ale powrót fatalny. Zły to rozum, bracie, 

Co się na cnoty, wiary zasadza utracie. 

Ochełznaj²²⁷ dumne zdania pokory munsztukiem²²⁸, 

Wierz, nie szperaj, bądź raczej cnotliwym nieukiem 

Niż mądrym, a bezbożnym. Tacy byli dawni, 

Równie, a może więcej naukami sławni, 

Przodki twoje poczciwe, co Boga się bali. 

Co mogli, co powinni, oni roztrząsali, 

Umieli dzielić w zdaniu, o czym sądzić można, 

Od tego, w czym nauka próżna i bezbożna. 

Na co rozum, dar boży, jeśli bluźni dawcę? 

Mijaj, Janie, bezbożnych maksym prawodawcę, 

Mijaj mądrość nieprawą. Ta niech tobą rządzi, 

Co do cnoty zaprawia, w nauce nie błądzi, 

Co prawe obowiązki bezwzględnie określa, 

Co zna ludzką ułomność, w zdaniach nie wymyśla, 

Co cię łącząc z poczciwym, staropolskim gminem, 

Nie każe ci się wstydzić, żeś chrześcijaninem. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Żona modna

«A ponieważ dostałeś, coś tak drogo cenił, 

Winszuję²²⁹, panie Pietrze, żeś się już ożenił». 

«Bóg zapłać». «Cóż to znaczy? Ozięble dziękujesz, 

Alboż to szczęścia swego jeszcze nie pojmujesz? 

Czyliż²³⁰ się już sprzykrzyły²³¹ małżeńskie ogniwa²³²?» 

«Nie ze wszystkim²³³, luboć²³⁴ to zazwyczaj tak bywa, 

Pierwsze czasy cukrowe». «Toś pewnie w goryczy?» 

«Jeszczeć!²³⁵» «Bracie, trzymaj więc, coś dostał w zdobyczy! 

Trzymaj skromnie, cierpliwie, a milcz tak jak drudzy, 

Co to swoich małżonek uniżeni słudzy, 

Z tytułu ichmościowie, dla oka dobrani²³⁶, 

A jejmość tylko w domu rządczyna²³⁷ i pani. 

Pewnie może i twoja?» «Ma talenta śliczne: 

Wziąłem po niej w posagu cztery wsie dziedziczne, 

Piękna, grzeczna, rozumna». «Tym lepiej». «Tym gorzej. 

Wszystko to na złe wyszło i zgubi mnie wsporzej²³⁸; 

Piękność, talent wielkie są zaszczyty²³⁹ niewieście, 

Cóż po tym, kiedy była wychowana w mieście». 

«Alboż to miasto psuje?» «A któż wątpić może? 

Bogdaj to²⁴⁰ żonka ze wsi!» «A z miasta?» «Broń Boże! 

Źlem tuszył²⁴¹, skorom moją pierwszy raz obaczył, 

Ale żem to, co postrzegł, na dobre tłumaczył, 

Wdawszy się²⁴² już, a nie chcąc dla damy ohydy²⁴³, 

Wiejski Tyrsys, wzdychałem do mojej Filidy²⁴⁴. 

Dziwne były jej gesta²⁴⁵ i misterne wdzięki, 

A nim przyszło do ślubu i dania mi ręki, 

Szliśmy drogą romansów²⁴⁶, a czym się uśmiéchał, 

Czym się skarżył, czy milczał, czy mówił, czy wzdychał, 

Widziałem, żem niedobrze udawał aktora, 

Modna Filis gardziła sercem domatora. 

I ja byłbym nią wzgardził; ale punkt honoru, 

A czego mi najbardziej żal, ponęta zbioru²⁴⁷, 

Owe wioski, co z mymi graniczą, dziedziczne, 

Te mnie zwiodły, wprawiły w te okowy²⁴⁸ śliczne. 

Przyszło do intercyzy²⁴⁹. Punkt pierwszy: że w mieście 

Jejmość przy doskonałej francuskiej niewieście, 

Co lepiej (bo Francuzka) potrafi ratować, 

Będzie mieszkać, ilekroć trafi się chorować. 

Punkt drugi: chociaż zdrowa czas na wsi przesiedzi, 

Co zima jednak miasto stołeczne odwiedzi. 

Punkt trzeci: będzie miała swój ekwipaż²⁵⁰ własny. 

Punkt czwarty: dom się najmie wygodny, nieciasny, 

To jest apartamenta paradne²⁵¹ dla gości, 

Jeden z tyłu dla męża, z przodu dla jejmości. 

Punkt piąty: a broń Boże! — Zląkłem się. A czego? 

»Trafia się — rzekli krewni — że z zdania wspólnego²⁵² 

Albo się węzeł przerwie, albo się rozłączy²⁵³!« 

»Jaki węzeł?« »Małżeński«. Rzekłem: »Ten śmierć kończy«. 

Rozśmieli się z wieśniackiej przytomni²⁵⁴ prostoty. 

I tak płacąc wolnością niewczesne²⁵⁵ zaloty, 

Po zwyczajnych obrządkach rzecz poprzedzających 

Jestem wpisany w bractwo braci żałujących. 

Wyjeżdżamy do domu. Jejmość w złych humorach: 

»Czym pojedziem?« »Karetą«. »A nie na resorach²⁵⁶?« 

Daliż²⁵⁷ ja po resory. Szczęściem kasztelanic, 

Co karetę angielską sprowadził z zagranic, 

Zgrał się co do szeląga. Kupiłem. Czas siadać. 

Jejmość słaba. Więc podróż musiemy odkładać. 

Zdrowsza jejmość. Zajeżdża angielska karéta. 

Siada jejmość, a przy niej suczka faworyta. 

Kładą skrzynki, skrzyneczki, woreczki i paczki, 

Te od wódek pachnących²⁵⁸, tamte od tabaczki, 

Niosą pudło kornetów²⁵⁹, jakiś kosz na fanty; 

W jednej klatce kanarek, co śpiewa kuranty, 

W drugiej sroka, dla ptaków jedzenie w garnuszku, 

Dalej kotka z kocięty i mysz na łańcuszku. 

Chcę siadać, nie masz miejsca; żeby nie zwlec drogi, 

Wziąłem klatkę pod pachę, a suczkę na nogi. 

Wyjeżdżamy szczęśliwie, jejmość siedzi smutna, 

Ja milczę, sroka tylko wrzeszczy rezolutna. 

Przerwała jejmość myśli: »Masz waćpan kucharza?« 

»Mam, moje serce«. »A pfe, koncept z kalendarza²⁶⁰, 

Moje serce! Proszę się tych prostactw oduczyć!« 

Zamilkłem. Trudno mówić, a dopieroż mruczyć. 

Więc milczę. Jejmość znowu o kucharza pyta. 

»Mam, mościa dobrodziejko«. »Masz waćpan stangréta?« 

»Wszak nas wiezie«. »To furman. Trzeba od parady 

Mieć inszego. Kucharza dla jakiej sąsiady 

Możesz waćpan ustąpić«. »Dobry«. »Skąd?« »Poddany«. 

»To musi być zapewne nieoszacowany, 

Musi dobrze przypiekać reczuszki, łazanki, 

Do gustu pani wojskiej²⁶¹, panny podstolanki. 

Ustąp go waćpan; przyjmą pana Matyjasza, 

Może go i ksiądz pleban użyć do kiermasza²⁶². 

A pasztetnik?« »Umiałci i pasztety robić«. 

»Wierz mi waćpan, jeżeli mamy się sposobić 

Do uczciwego życia, weźże ludzi zgodnych, 

Kucharzy cudzoziemców, pasztetników modnych, 

Trzeba i cukiernika. Serwis zwierściadlany 

Masz waćpan i figurki piękne z porcelany²⁶³?« 

»Nie mam«. »Jak to być może? Ale już rozumiem 

I lubo jeszcze trybu wiejskiego nie umiem, 

Domyślam się. Na wety²⁶⁴ zastawiają półki, 

Tam w pięknych piramidach krajanki, gomółki, 

Tatarskie ziele²⁶⁵ w cukrze, imbier chiński w miodzie, 

Zaś ku większej pociesze razem i wygodzie 

W ładunkach bibułowych kmin kandyzowany²⁶⁶, 

A na wierzchu toruński piernik pozłacany²⁶⁷. 

Szkoda mówić, to pięknie, wybornie i grzecznie, 

Ale wybacz mi waćpan, że się stawię sprzecznie²⁶⁸. 

Jam niegodna tych parad, takiej wspaniałości«. 

Zmilczałem, wolno było żartować jejmości. 

Wjeżdżamy już we wrota, spojźrzała z karety: 

»A pfe, mospanie! parkan, czemu nie sztakiety?« 

Wysiadła, a z nią suczka i kotka, i myszka; 

Odepchnęła starego szafarza Franciszka, 

Łzy mu w oczach stanęły, jam westchnął. W drzwi wchodzi. 

»To nasz ksiądz pleban!« »Kłaniam²⁶⁹«. Zmarszczył się dobrodziéj. 

»Gdzie sala?« »Tu jadamy«. »Kto widział tak jadać! 

Mała izba, czterdziestu nie może tu siadać«. 

Aż się wezdrgnął Franciszek, skoro to wyrzekła, 

A klucznica natychmiast ze strachu uciekła. 

Jam został. Idziem dalej. »Tu pokój sypialny«. 

»A pokój do bawienia?« »Tam gdzie i jadalny«. 

»To być nigdy nie może! A gabinet?« »Daléj. 

Ten będzie dla waćpani, a tu będziem spali«. 

»Spali? Proszę, mospanie, do swoich pokojów. 

Ja muszę mieć osobne od spania, od strojów, 

Od książek, od muzyki, od zabaw prywatnych, 

Dla panien pokojowych²⁷⁰, dla służebnic płatnych. 

A ogród?« »Są kwatery²⁷¹ z bukszpanu, ligustru«. 

»Wyrzucić! Nie potrzeba przydatniego lustru. 

To niemczyzna. Niech będą z cyprysów gaiki, 

Mruczące po kamyczkach gdzieniegdzie strumyki, 

Tu kiosk²⁷², a tu meczecik, holenderskie wanny, 

Tu domek pustelnika, tam kościół Dyjanny²⁷³. 

Wszystko jak od niechcenia, jakby od igraszki, 

Belwederek²⁷⁴ maleńki, klateczki na ptaszki, 

A tu słowik miłośnie szczebioce do ucha, 

Synogarlica jęczy, a gołąbek grucha²⁷⁵, 

A ja sobie rozmyślam pomiędzy cyprysy 

Nad nieszczęściem Pameli²⁷⁶ albo Heloisy²⁷⁷...« 

Uciekłem, jak się jejmość rozpoczęła zżymać, 

Już też więcej nie mogłem tych bajek wytrzymać. 

Uciekłem. Jejmość w rządy. Pełno w domu wrzawy, 

Trzy sztafety²⁷⁸ w tygodniu poszło do Warszawy; 

W dwa tygodnie już domu i poznać nie można. 

Jejmość w planty²⁷⁹ obfita, a w dziełach przemożna, 

Z stołowej izby balki wyrzuciwszy stare²⁸⁰, 

Dała sufit a na nim Wenery Ofiarę²⁸¹. 

Już alkowa²⁸² złocona w sypialnym pokoju, 

Gipsem wymarmurzony²⁸³ gabinet od stroju. 

Poszły słojki z apteczki, poszły konfitury, 

A nowym dziełem kunsztu i architektury 

Z półek szafy mahoni²⁸⁴, w nich książek bez liku²⁸⁵, 

A wszystko po francusku; globus na stoliku, 

Buduar szklni się złotem, pełno porcelany, 

Stoliki marmurowe, zwierściadlane ściany. 

Zgoła przeszedł mój domek warszawskie pałace, 

A ja w kącie nieborak, jak płaczę, tak płaczę. 

To mniejsza, lecz gdy hurmem zjechali się goście, 

Wykwintne kawalery i modne imoście, 

Bal, maszki, trąby, kotły, gromadna muzyka, 

Pan szambelan za zdrowie jejmości wykrzyka, 

Pan adiutant wypija moje stare wino, 

A jejmość, w kącie siedząc z panią starościną, 

Kiedy się ja uwijam jako jaki sługa, 

Coraz na mnie pogląda, śmieje się i mruga. 

Po wieczerzy fajerwerk²⁸⁶. Goście patrzą z sali; 

Wpadł szmermel²⁸⁷ między gumna²⁸⁸, stodoła się pali. 

Ja wybiegam, ja gaszę, ratuję i płaczę, 

A tu brzmią coraz głośniej na wiwat trębacze. 

Powracam zmordowany od pogorzeliska, 

Nowe żarty, przymówki, nowe pośmiewiska. 

Siedzą goście, a coraz więcej ich przybywa, 

Przekładam zbytni ekspens, jejmość zapalczywa 

Z swoimi czterma wsiami odzywa się dwornie. 

»I osiem nie wystarczy« — przekładam pokornie. 

»To się wróćmy do miasta«. Zezwoliłem, jedziem; 

Już tu od kilku niedziel zbytkujem i siedziem. 

Już... ale dobrze mi tak, choć frasunek bodzie, 

Cóż mam czynić? Próżny żal, jak mówią, po szkodzie». 

Życie dworskie

Joachimie! Już młodość porywcza uciekła 

I wieku dojźrzałego już pora dociekła²⁸⁹, 

Ta pora, w której żądze słabieć zaczynają. 

Strawiłeś lata twoje między dworską zgrają. 

Zrazu młodzian, dojźrzalszy potem, profes teraz, 

Zyskający, zdradzony, oszukany nieraz, 

Zgoła dworak. Więc naucz, świadom znamienicie, 

Na czym zawisło, jakie u dworu jest życie? 

Milczysz? Znać, żeś jest dworak. Ja, wieśniak, opowiem. 

Najprzód (trzeba te rzeczy brać z letka), albowiem 

Obraziłbym i wielu, gdybym prawdę szczerą 

Objawiał, a nie zwykłą dworom manijerą. 

Grzeczność — talent nie lada, ten rad w dworach gości, 

Ten kształci oświecone jasne wielmożności, 

Ten jest cechą każdego, co się dworu ima, 

Co pozoru ma nazbyt, a istoty nie ma, 

Zgoła co jest dworakiem. Panie Joachimie, 

Powiedz, co tam w ohydzie, a co tam w estymie²⁹⁰? 

Cnota. Waszmość żartujesz. Kunsztem wielorakiem 

Umiałeś żyć u dworu i jesteś dworakiem. 

A ja prostak, a przecież chciałbym z tego toru²⁹¹ 

Coś pojąć i określić, jak żyją u dworu. 

Źlem się udał, daremniem staranie postradał; 

A któż się u dworaków o prawdzie wybadał? 

Więc coś nie opowiedział, choć wiesz, a wiesz ściśle, 

Ja, co nie wiem, na domysł powiem i określę.

Dwór jest to wybór ludzi, tak mówi świat grzeczny²⁹², 

Ale świat pospolity zdaniu temu sprzeczny. 

Kto z nich lepiej osądził? Grzeczny mówi wdzięcznie: 

Cnotę, dowcip, talenta, umieszczone zręcznie, 

Dwór najlepiej obwieszcza. Świat prosty a szczery, 

Jak z łupin człeka łuszcząc z dobrej manijery, 

Gdy nie patrzy, kto czyni, lecz o co rzecz chodzi, 

Wszystko zwie po imieniu: Piotr kradł, więc Piotr złodziej. 

To prawda, lecz niegrzeczna, wyraz²⁹³ zbyt dosadnie. 

Jakże to pięknie nazwać, kiedy Piotr okradnie? 

Można prawdę powiedzieć, ale tonem grzecznym: 

Piotr się wsławił w rzemiośle trochę niebezpiecznym, 

Piotr zażył²⁹⁴, a nie swoje, kunsztownie pożyczył. — 

Zgoła tyle sposobów grzecznych będziesz liczył, 

Tak fałsz będziesz uwieńczał, do prawdy sposobił, 

Że na to wreszcie wyjdzie: Piotr kradł, dobrze zrobił.

Fałsz grzeczny to styl dworów i moneta w kursie, 

Wszędzie on się tam mieści, w dziełach i w dyskursie, 

I choć na kształt liczmanów²⁹⁵ z siebie nic nie waży²⁹⁶, 

Nadali mu panowie walor²⁹⁷ do przedaży. 

Więc ten fant wielce zdatny i każdy go chowa; 

Stąd grzeczne oświadczenia, stąd pieszczone słowa, 

Stąd ostrożna nienawiść i podejścia sztuczne, 

Stąd łaski, oświadczenia łaknącym nietuczne²⁹⁸, 

Stąd zgoła wszystko pozór, a mało istoty, 

Fałszywe słowa, dzieła, dobrodziejstwa, cnoty, 

Stąd... ale dość już tego. Chciwy o puściznę, 

Wlecze się Piotr z poranku na dzienną pańszczyznę. 

Uprzedził go Mikołaj. Ściskają się oba: 

„Jak się masz, przyjacielu? Jak ci się podoba 

Dzień dzisiejszy?” „Pogodny”. „Cieszę się”. „Ja wzajem”. 

Idzie dyskurs uprzejmy zwykłym obyczajem. 

Już się sobie zwierzyli, o czym i nie myślą. 

Więc obcych wizerunki malują i kreślą. 

„Jan?” — „To oszust”. „Bartłomiej?” — „To szuler wierutny”. 

„Jędrzej?” — „Mędrek”. „Wincenty?” — „Dziwak bałamutny”. 

„Franciszek?” — „On ma rozum tylko przy kieliszku”. 

Wchodzi. Aż ci do niego: „Witajże, braciszku!” 

A braciszek, co właśnie z nich czynił igrzyska: 

„Witajcież, kochankowie”. Całuje i ściska. 

Już ciżba²⁹⁹; ci w dyskursach, ci szepcą do ucha, 

Ten niby z drugim gada, a trzeciego słucha; 

Tamten łże, a co słucha³⁰⁰, łżącemu nie wierzy. 

Tomasz stoi, a z boku układa i mierzy: 

Jędrzej mu nie do kroju³⁰¹, więc Jędrzej ladaco. 

Stawia sidła, a dzienną nie zwątlony pracą, 

Patrzy w ciżbę, gdzie natrzeć; jakoż się już wtłoczył, 

Już świeżego wśród zgrai domatora zoczył, 

Już przyjaciel serdeczny, sekretów się zwierza, 

A na znak poufałych afektów przymierza 

Zmyślił piękną nowinę, szeptając do ucha. 

Ten już przedał, co kupił; wieść nie lada grucha. 

Dopieroż w politykę. Nim pan wszedł do sali, 

Już jedne państwa znieśli, drugie rozebrali: 

Jędrzej zyskał Neapol za królową Bonę, 

Marek ojcu świętemu darował Lizbonę, 

Nie masz Turków, rwą Persy, strach koło Japonów.

Drzwi się z nagła otwarły. Aż tysiąc ukłonów. 

Wchodzi pan; już umilkła świegotliwa zgraja, 

Każdy się inszym kształtem łasi i przyczaja. 

Każdy patrzy na pana, a z wzroku docieka, 

Czego albo się chroni, albo na co czeka. 

Wszystkie się usta śmieją, ciągną wszystkie szyje, 

Ten się pcha, ten potrąca, ten się jak wąż wije, 

Wszyscy na to, kogo by pan gestem oznaczył; 

Wspojźrzał pan na Szymona, dniem dobrym uraczył³⁰²: 

Ażci Szymon w promieniach śmieje się i mruga. 

Jan go kocha serdecznie, Piotr najniższy sługa, 

Bartłomiej go uwielbia, a Krzysztof go ściska, 

Wszyscy hurmem do niego z daleka i z bliska, 

A Szymon pełen wdzięków i niby pokorny, 

Mając zaraz na przedaż uśmiech i gest dworny, 

Tym go daje w dwójnasób, a tym przez połowę. 

Łapią w lot, a już szczęścia stąd biorąc osnowę, 

Ten, który trzema słowy Szymona się szczycił, 

Gardzi tym, który tylko półtora uchwycił. 

Piotr dostał pół uśmiechu, Jędrzej ćwierć wspojźrzenia. 

Szczęśliwy, kto z przyjaznej fortuny zdarzenia 

Tyle zyskał czekając przez niejeden tydzień, 

Że wypadł z ust Szymona dla niego dobrydzień. 

I nie próżno, bo mniejszych choć fawor³⁰³ nie szczyci, 

Są z łaski faworytów wicefaworyci; 

Urząd to niewysoki, lecz przecie wygodny, 

A przemysł³⁰⁴ dworu, zawżdy w kunszta nowe płodny, 

Dzieląc fawor jak wilgoć w drzewie przez zawiązki, 

Z pnia w konary, z konarów przesącza w gałązki. 

O barwie³⁰⁵ faworytów niech się nikt nie pyta. 

Poznać z miny zuchwałej sługę faworyta. 

Choć nierówne teatrum³⁰⁶, gdzie są umieszczeni, 

Co pan w izbie, to słudzy dokazują w sieni. 

Paweł, co w dworskiej służbie lat strawił trzydzieści, 

Śwista z szpakiem ministra, z psem się jego pieści, 

Podchlebuje lokajom, z lauframi się wita, 

Dobrze mu się też każda nadaje wizyta; 

Jemu szwajcar otwiera drzwi z wdzięcznym uśmiechem, 

Jemu lokaje służyć gotowi z pośpiechem, 

A co większa, ów pański strzelec poufały 

Raczy słuchać te, co mu opiewa, pochwały; 

Nawet jejmość (nie jejmość, jak to pierwej zwali 

Ci, co z prosta tak pańskie żony mianowali), 

Ale jejmość afektów, jejmość wdzięcznej chęci, 

Jejmość miłosnowładna na dowód pamięci 

Uszczypnęła go w ramię. Kontent, głodny czeka, 

Już ujźrzał perspektywę szczęścia, choć z daleka. 

Wkrótce bowiem skutecznej łaskę uprzejmości 

Zyskał: przez garderobę wchód do jegomości. 

W pierwiastkach nieświadomy Rzym praktyk faworu, 

Stawiał cnoty przysionek przed domem honoru³⁰⁷. 

Przyszły pany, upadły szacowne świątnice, 

A przybytków Fortuny dumne okolice 

Objął przysionek podchlebstw, matactwa i datków. 

Otóż dwór, Joachimie, z skutków i zadatków; 

Tymi ścieżki iść musi, kto dworu się trzyma. 

Wsi swobodna! Szczęśliwy, kto ciebie się ima. 

Niekształtne twoje zyski, prawda, ale trwałe. 

Niech dwór stawia złudzonym widoki wspaniałe, 

Niechaj cieszy nadzieją, niźli się ta ziści. 

Lepsze małe, lecz pewne, wieśniackie korzyści. 

Pan niewart sługi

„I wziął tylko pięćdziesiąt³⁰⁸”. „Wieleż miał wziąść?” „Trzysta. 

Tak to z dobrego pana zły sługa korzysta”. 

„A za cóż te pięćdziesiąt?” „Psa trącił”. „Cóż z tego?” 

„Ale psa–faworyta jegomościnego”. 

„Prawda, wielki kryminał³⁰⁹, ale i plag³¹⁰ wiele”. 

„To łaska, że pięćdziesiąt”. „I nieprzyjaciele 

Taką łaskę wyświadczą”. „On najlepszy z panów, 

On sto plag nigdy nie dał”. „Mów lepiej z tyranów, 

Co dom czynią katownią, a na płacz nieczuli, 

Z wnętrzności się człowieczych ku sługom wyzuli.

Ten, co gdy był sam sługą, dobre miewał pany, 

Porzuciwszy niedawno podłe pasamany³¹¹, 

Co się niegdyś pokornie nazywał Maciejem, 

Dziś jest jaśnie wielmożnym mości dobrodziejem. 

Zza karety, gdzie stawał³¹², przesiadł się w karetę, 

W mundur³¹³ barwę³¹⁴ zamienił, a nader obfite 

Mając zacności swojej próby³¹⁵ oczewiste, 

I herb znalazł, i przodków, i panegirystę. 

Niech ziółko w krzaczek idzie, choćby w dąb urosło; 

Wolno igrać Fortunie, jej to jest rzemiosło; 

Cudotworna, na krzesła przerabia warsztaty³¹⁶”. 

„Maciej chłop”. „I cóż z tego? ale że bogaty, 

Maciej szlachcic”. „Niech będzie, ja nie chcę kaduka³¹⁷”. 

„Ale Maciej łakomy i złych zysków szuka; 

Nie pracą, lecz podejściem majętność pomnożył, 

Ale nie kładł, gdzie trzeba, wziął, gdzie nie położył, 

Ale Maciej niewdzięczny tym, u których służył, 

Ale Maciej bogactwa na złe tylko użył, 

Ale Maciej nieludzki — to satyra karze. 

Nie dba ona, kto w jakiej zostaje maszkarze³¹⁸, 

Odrzuca czczą wielmożność, a gdy z chłostą czeka, 

Nie szlachcica, nie chłopa ściga, lecz człowieka.

Śpi jegomość w południe, choć pracy nie użył, 

Nie śpi Marcin, noc całą i oka nie zmrużył. 

Wolno panom i nadto, zbytek im nie wadzi, 

Choć mało, nie godzi się ubogiej czeladzi. 

Obudził się jegomość. Marcin, co czuł³¹⁹ pilnie, 

Krząta się, chce, jak może, dogodzić usilnie, 

Nadaremne starania! Któż panom dogodzi? 

Jak legł, tak wstał niekontent jegomość dobrodziej, 

Wszystko mu nie do gustu; noc na kartach strawił, 

Wszystko źle; zgrał się wczoraj, klejnoty zastawił. 

Przyszedł kupiec z regestrem, termin przypomina, 

Trzeba oddać, a nie masz: sto plag dla Marcina! 

Płacze w kącie, więc krnąbrny po plagach się schował, 

Dali drugie w dwójnasób, za co³²⁰ nie dziękował, 

Więc dziękuje, a płacze; opłonął³²¹ pan przecie 

I Marcin, że po drugich nie przyszły i trzecie. 

Katów waszych, nie panów, zjadłości igrzyska, 

Nędzni! bydlęta z pracy, a sługi z nazwiska. 

I płakać wam nie wolno, mówić jeszcze gorzej. 

Przyjdzie kara za słowem okrutna tym sporzej. 

Paweł skąpy na czeladź, na zbytki utratny³²², 

Za to, że od pół roka służący niepłatny 

Prosił go o posiłek, łaknący czas długi, 

Dał plag dwieście za strawne³²³, a sto za zasługi. 

Hojny pan! stema³²⁴ karze, a płaci dziesiątkiem. 

Nieźle zapomożony sługa takim wziątkiem³²⁵ 

Milczy, a widząc, że się nie doprosi snadnie³²⁶, 

Co widocznie³²⁷ nie zyskał, po cichu ukradnie. 

Zasmakuje rzemiosło, ażci złodziej w domu. 

Zaprawił się na małej kwocie po kryjomu, 

Pójdzie dalej; z początku trwożny i przelękły, 

Ośmieli się: już kłódki, już zawiasy pękły; 

Skradł skarbiec, zniknął z oczu, a odmienny stanem, 

Przez kradzież (jak to teraz) zostanie i panem”. 

„A któż to teraz okradł?” „Nie odpowiem snadnie, 

Raczej pytaj, mój bracie, kto teraz nie kradnie. 

Stracił ten kunszt odrazę, przemyślnych oświeca³²⁸, 

Dla głupich, dla ubogich tylko szubienica; 

Inaczej o tych rzeczach świat mądry rozumie, 

Nie karzą, że kto okradł, lecz że kraść nie umie. 

Ale to nie o sługach. Zwyczajne u dworu 

Są stopnie: jedne zysku, a drugie honoru. 

Jaśnie wielmożny tyran, bożek okoliczny, 

Dla większej wspaniałości raczy mieć dwór liczny. 

Stąd wyższe urzędniki, niższe posługacze: 

Pan koniuszy, co bije, masztalerz, co płacze, 

Pan podskarbi, co kradnie, piwniczny, co zmyka³²⁹, 

Sługa pieszy, dworzanin, co ma pacholika, 

Pokojowiec przez zaszczyt wspaniałemu sercu, 

A dlatego że szlachcic, bierze na kobiercu³³⁰; 

Pan architekt, co planty bez skutku wymyśla, 

Pan doktor, co zabija, sekretarz, co zmyśla, 

Pan rachmisrz, co łże w liczbie, gumienny³³¹, co w mierze, 

Plenipotent, co w sądzie, komisarz³³², co bierze 

Więcej jeszcze, jak daje, a złodziejów mniejszych 

Kradnąc³³³, sam jest użyty do usług ważniejszych; 

Łowczy, co je zwierzynę, a w polu nie bywa, 

Stary szafarz, co zawżdy panu potakiwa. 

Pan kapitan, co Żydów drze, kiedy się proszą, 

Żołnierze, co potrawy na stół w gale³³⁴ noszą, 

Kapral, co więcej jeszcze kradnie niż dragani, 

I dobosz, co pod okna capstrych tarabani, 

A kiedy do kościoła jedzie z gronem gości, 

Bije w dziurawy bęben werbel jegomości³³⁵ 

Mają króle marszałków; co być królem może, 

Jak ma być bez marszałka? Gale i podrożę 

Szlachci dumny urzędnik³³⁶, namiestnik powagi, 

Wicetyran. Bez niego i chłosty, i plagi 

Nie miałyby zaszczytu³³⁷. On kary rozdawca, 

On rozrządziciel męczeństw, on katowni sprawca. 

A jak niegdyś przed rzymskim konsulem topory 

Niosły kar wykonacze, bezwzględne liktory³³⁸, 

Tak przed srogim marszałkiem sążniste pajuki³³⁹ 

Niosą skórom pamiętne boćkowskie kańczuki³⁴⁰. 

Wchodzi. Zewsząd jęczenia i płacze się wznoszą, 

Oprawcy gdy rozkazy srogie nędznym głoszą. 

Dom się wrzaskiem napełnia; płacz sług pana cieszy; 

Wspaniały jękiem nędznych, płaczem służnej rzeszy, 

Rzuca groźnym wspojźrzeniem nieszczęśliwe losy, 

Karmią słuch neronowski płaczliwe odgłosy; 

A w powszechnym nieszczęsnej czeladzi ucisku, 

Gdy przeklęstw, narzekania dań odnosi w zysku, 

Czuje, że pan, bo gnębi. Jestże usłużony? 

Bynajmniej, szczęścia tego nie znały Nerony. 

Służy wiernie, kto kocha, nie ma sług, kto dręczy, 

Niewolnik, co pod jarzmem obelżywym jęczy, 

Dźwiga ciężar w przeklęstwie na tego, co włożył. 

Klnie los, co się tym zjadlej dla niego nasrożył, 

Tym dotkliwszym, odjąwszy wolność, skarał stanem, 

Gdy kazał temu służyć, co nie wart być panem”. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Gracz

Słusznie niżnik czerwienny³⁴¹, a kinal³⁴² z nazwiska, 

Uczczony matedorstwem³⁴³. Jemu kart igrzyska 

Winniśmy; a walecznym dumne bohatyrem, 

Wyszły na świat szulery pod wodzem Lahirem³⁴⁴. 

Tak się zwał ten, co pierwszy dla zabawnej współki 

Pod różnymi barwami zebrał cztery pułki 

I każąc się bić lalkom, głupiego gdy bawił, 

Wszystkim jego następcom kunszt zacny objawił. 

Weszły karty w potrzebę tak jak innych wiela, 

0 których dziwacki wymysł gdy ludziom udziela, 

Płaciemy haracz modzie. Stąd tyrany nowe, 

Króle winne, czerwienne, żołędne, dzwonkowe³⁴⁵, 

Bez względu na poddanych majątku ostatki 

Coraz cięższe wkładają jarzma i podatki. 

Łask pańskich (jak zazwyczaj) rywale, rywalki, 

Dworzany — niżnikowie, faworytki — kralki³⁴⁶, 

Zawżdy w wojnie, a z nimi i ich adherenci³⁴⁷, 

Biją wszystkich, skoro się ich kolor wyświęci³⁴⁸. 

Król najstarszy u innych; nasz jarzmu niezdolny, 

Pod tuzem³⁴⁹ jak pod prawem sadza go lud wolny. 

Bije więc wstępnym bojem i króle, i kralki, 

A my głupi, co gramy, płaciemy za lalki. 

I lalki nam też płacą. Co ziemi i piędzi 

Nie miał przedtem, dziś Marek hrabia na żołędzi³⁵⁰. 

Z łaski malowanego króla jegomości 

Posiada sumy, weksle, fanty, majętności. 

Jako strumyk, co z letka po kamyczkach ścieka, 

Nim się z niego tak znaczna ustanowi rzeka, 

Iż ją majtek w żegludze żartkim porze³⁵¹ wiosłem, 

Tak szedł Marek do zbiorów szulerskim rzemiosłem. 

Podłe są grów wspaniałych pierwsze towarzyszki, 

Chcesz przyjść do faraona³⁵², trzeba zacząć w pliszki³⁵³, 

Trzeba skrzętnym staraniem, gdy pora użycza, 

Próbować różnych losów i w rusa³⁵⁴, i w bicza³⁵⁵, 

A zacząwszy w ciskankę³⁵⁶ z chłopcy, po miesiącu 

Kończyć z pany wśród luster grając po tysiącu. 

Najśmielej wódz takowy do zwycięstwa zmierza, 

Który się od prostego dosłużył żołnierza. 

O wy, dusze wyborne i większe nad prawo! 

Wspaniały punkt honoru co trzymając żwawo, 

Zaufani, że na was cios kary nie natrze, 

Na bankowym fortunę stawiacie teatrze, 

A szacownej wolności stawając się wzorem, 

Domy wasze stawiacie szulerstwu otworem. 

Pozwólcie, dusze wielkie, dusze uwielbione, 

Niechaj igrzysk Fortuny uchylę zasłonę. 

Asamble³⁵⁷. Niosą karty i sztony³⁵⁸, i marki, 

A jako bankierowie na walne jarmarki³⁵⁹, 

Zasiadają szulery w wielkie dzieła wprawne, 

Koło nich jak na smyczy pacyjenty sławne. 

Ten nowy kabalista zaczyna kwerendy³⁶⁰, 

Stawił na piątkę z asem połowę arendy³⁶¹, 

Tamten, zazdrosnym okiem patrząc na kolegę, 

Sypie na kralkę pełną pszenicy komięgę³⁶². 

przegrał niżnik, ów niżnik, co się był tak wsławił, 

Zgniótł Antoni złoczyńcę i w komin wyprawił. 

Marcin damie łeb urwał za dwa łaszty³⁶³ żyta, 

Klnie Jędrzej nieszczęśliwy i zębami zgrzyta, 

A że sąsiad na takąż jak on kartę stawia, 

Dąsa się na sąsiada, mruczy i przymawia. 

I ów przegrał i westchnął, a Jędrzej się cieszy. 

Coraz więcej zgromadza zysk szulerskiej rzeszy: 

Złoto brzęczy, ten daje, a tamten odbiera, 

Ów, że przegrał, za siebie coraz się obziera, 

Ktoś mu przyniósł nieszczęście. Piotr przegrał na kralkę, 

Byłby i więcej przegrał, szczęściem postrzegł balkę³⁶⁴, 

Posunął się, a miejsca gdy lepszego siąga, 

Już nietrwożny, jak siedzi, zgrał się do szeląga. 

Zgrał się, a nowy Tytan³⁶⁵, zjadłością rozżarty, 

Jak Ossę i Pelijon rzucił w górę karty; 

Wyzywa, a w perorach³⁶⁶ żwawo rozpoczętych 

Bluźni żywych, umarłych i grzesznych, i świętych. 

Piotr więcej jeszcze przegrał, przecież się uśmiecha, 

Śmiech w uściech, a łzy w oczach, więc tajemnie wzdycha. 

Żal dokucza, wstyd broni; trójka nieszczęśliwa, 

Trójka niegdyś pomyślna, a teraz zdradliwa, 

Poczwórnym złym padnieniem zgubiła go marnie, 

Osierocone złoto chciwy bankier garnie. 

Nie masz czasu i żegnać miłe towarzysze, 

Poszedł smutny, siadł w kącie i satyry pisze. 

Pisz, bracie! dobre będą, piękne i zbawienne. 

W drugim kącie, na losy płaczący odmienne, 

Co największą pociechą strapionego gracza, 

Znalazł Łukasz nieszczęsnych awantur słuchacza. 

Za nic Rzymu i Aten sławne oratory, 

Naówczas kiedy szuler płaczliwe perory 

Rozpoczyna wybornym sposobem i kształtem: 

Jakim los rozjuszony niesłychanym gwałtem 

Srożył się, jak tylekroć szczęsne i wygrane, 

Owe karty z kabały, karty doznawane, 

Odmieniły się wszystkie, odmieniły nagle, 

A gdy dął wiatr pomyślny w rozpuszczone żagle, 

Gdy już okręt ku mecie dążył w bystrym biegu, 

Gdy już portu dotykał, rozbił się na brzegu. 

Rozbił się! — Umilkł mówca — westchnął, głową kiwnął, 

Rozbił! — powtórzył słuchacz i żałośnie ziewnął. 

Wrzask. — O co? — Jak nie wrzeszczyć. Zyski oczywiste 

Stracił Jan. Wielkim głosem wotum³⁶⁷ uroczyste, 

Co w zaklęciu wskroś serce słyszących przenika, 

Czyni, że grać nie będzie... i stawia niżnika. 

Stawia zdrajcę, co tyle złota na bank wegnał, 

Stawia na pożegnanie; przegrał... nie pożegnał, 

A losów nieszczęśliwych dopełniając miarki, 

Pozbywszy gotowizny gra teraz na marki. 

Źle rzecz sądzić z pozoru. O marki, o sztony! 

Któż by zgadł, żeście czasem warte milijony. 

Spytaj Jana, opowie, kościanymi znaki³⁶⁸ 

Jak z sług pany, a z panów stały się żebraki. 

Piotr kontent. Piotr, co wczoraj trzysta nie żałował. 

Dziś wziął rewanż; trzy wygrał, do kieszeni schował. 

Oszukał, bo grać przestał, tych, co wczoraj zgrali³⁶⁹, 

Jęczą nad srogą zemstą, więc się ich użali: 

Niech wygrane odbiorą. Stawił — przegrał, drugą — 

I ta poszła. Nie bawiąc z odgrywaniem długo, 

Co chciał pocieszyć niby zawstydzone franty, 

Dał pięćset w gotowiźnie, a tysiąc na fanty³⁷⁰. 

Przegrał, lecz pięknie przegrał, nie oszczędza zbioru³⁷¹, 

Ale przegrał na słowo, a to dług honoru. 

Niech głód mrą³⁷². niech klną pana służący niepłatni, 

Żebrak on na potrzeby, na zbytki dostatni. 

Pierwszy dług kart u niego niż zasług, niż cnoty, 

Woli płacić za kralkę niż wspomóc sieroty. 

Nie kazał tak król polski, lecz kazał czerwienny, 

A zbytek, coraz w głupich zapędach odmienny, 

W tym tylko jest stateczny, że niecnotę wdzięczy. 

To nie honor zapłacić, gdy sierota jęczy, 

Kiedy płacze rzemieślnik, sługa strawion pracą, 

A honor, gdy się zbytki i niecnoty płacą? 

Jan objął po rodzicach majętność dostatnią, 

Wjechał w miasto, a wpadłszy w filutowską matnią, 

W takie go facyjendy³⁷³ wprawił kunszt łotrowski, 

Że w rok poszły intraty i sumy, i wioski. 

Cóż teraz czyni? Oto widząc w worku pustki, 

Z szóstek robi siódemki, a z siódemek szóstki. 

Żyje więc jeszcze lepiej, niż kiedy był panem, 

A teraźniejszym dobrze dyrygując stanem, 

Kto wie, jeśli co przegrał, nazad nie odkupi. 

A jak zdradę postrzegą? Albo to Jan głupi; 

Wyćwiczył się on nieźle. Są mistrze uczeni, 

Co kiedy zechcą, żołądź uczynią z czerwieni, 

Co pamfila skinalą³⁷⁴, a gdy karta zmyka, 

Z króla kralkę uczynią, a z tuza niżnika. 

Świat się przepolerował. Bogdajby był dziki, 

Bogdaj wiecznie przepadły tuzy i niżniki! 

Dla głupich się zaczęły, mądrzy je przejęli 

I co by się kartami bawić tylko mieli, 

Tracą na nich czas drogi, majątek i cnotę, 

A zbrodni filutowskich przejmując ochotę, 

Oszukani, utratni, zdrajcę i oszusty 

Płacą głupstwu dań zdzierstwa, zbytków i rozpusty. 

Palinodia³⁷⁵

Na co pisać satyry? Choć się złe zbyt wzniosło, 

Przestańmy. Świat poprawiać — zuchwałe rzemiosło. 

Na złe szczerość wychodzi, prawda w oczy kole; 

Więc już łajać przestanę, a podchlebiać wolę. 

Których więc grzbiet niekiedy, mnie rozum nawrócił³⁷⁶, 

Przystępujcież, filuty, nie będę was smucił. 

Ciesz się, Piętrze, zamożny, ozdobny³⁷⁷ i sławny, 

Dobrym kunsztem urosłeś, nie złodziej, lecz sprawny, 

Nie szalbierzu, lecz dzielny umysłów badaczu, 

Nie zdrajco, ale z dobrej pory korzystaczu, 

Nie rozpustny, lecz w grzeczne krotofile płodny, 

Przystąp, Piętrze, bezpiecznie, boś pochwały godny³⁷⁸.

Ciesz się, Pawle. Oszukać to kunszt doskonały, 

Tyś mistrz w kunszcie, więc winne odbieraj pochwały. 

Fraszka Machijawelów wykręty i sztuki³⁷⁹, 

Przeniosłeś głębokością tak zacnej nauki 

Wytworność przeszłych wieków. Uczniów ci przybywa, 

Winszuję ci, ojczyzno moja, bądź szczęśliwa. 

Janie zacny, coś ojców majętność utracił, 

Fraszka złoto, masz sławę, masz tych, coś zbogacił. 

Brzmi wdzięczność, miło słuchać, choćby i o głodzie. 

O szczęśliwa ojczyzno! szczęśliwy narodzie! 

Masz umysły wyborne, dusze heroiczne, 

Zewsząd wielkie przykłady, wspaniałe i liczne, 

Zewsząd... Po cóż te śmiechy? Niech Zoil³⁸⁰ uwłacza, 

Niechaj zjadliwe pióro w żółci coraz macza, 

Nie przeprze. Ci, co satyr udali się drogą, 

Mszczą się na wielkich, że być wielkimi nie mogą. 

Ta pobudka, co bardziej niż żarliwość wzrusza, 

Wzbudziła Juwenala³⁸¹ i Horacjusza³⁸². 

Kiedy pod pretekstami obyczajów zdrożnych 

Targali się wśród Rzymu na jaśnie wielmożnych, 

Gdy szydzili z konsulów³⁸³ mimo ich topory, 

A co skarb (jak zazwyczaj) okradły kwestory³⁸⁴, 

Choć nie kradli otwarcie, byli połajani. 

Augury³⁸⁵, z charakteru chociaż poważani, 

Chociaż w mocy, w kredycie³⁸⁶ bywali ustawnie, 

Choć ostrożnie grzeszyli, łajano ich jawnie. 

Nie wiedzieli prostacy, że co lud obchodzi³⁸⁷, 

Że co małym nie wolno, to wielkim się godzi, 

Nie chcieli raczej wiedzieć; a zajadłość wściekła, 

Skoro się w pierwsze stopnie zuchwale zaciekła, 

Nie patrząc na osoby, lecz ścigając zdrajcę, 

Z wśród kościoła, senatu brała winowajcę. 

Ale też z mody wyszli, mało je kto czyta, 

A co komu do tego, kto był hipokryta, 

Kiedy żył Juwenalis, na przymówki skory, 

Co stąd Persjuszowi³⁸⁸, że kradły kwestory? 

Źle czynił, że się na nie z satyrą ośmielił; 

Kto wie, milcząc czyby się z nimi nie podzielił. 

Jak naówczas, tak teraz mało kogo wzrusza, 

Że augury gorszyły za Horacyjusza, 

To przywilej urzędu. Dumny a bogaty, 

Nie dla wróżki³⁸⁹ żył augur, ale dla intraty. 

Pretor³⁹⁰ że w trybunale niekiedy pobłądził, 

Tym gorzej przegranemu; kto wygrał, osądził, 

Że pretor sprawiedliwy. A poeta za co 

Głos podniósł? Nieźle milczeć, czasem za to płacą. 

Tak by nam czynić; ale łatwiej z paszczy wilczej 

Łup wyrwać niż dokazać, że poeta zmilczy. 

Więc gdy milczeć nie mogę, tak jak przedsięwziąłem, 

Każdego w szczególności, wszystkich chwalę wspołem. 

Jak Piotr, Paweł z osobna, mnogimi orszaki 

Przystępujcie, szulery, oszusty, pijaki, 

Hipokryty, pieniacze; niech każdy przychodzi, 

Stratni³⁹¹, skępcy, filuci, i starzy, i młodzi, 

Zgoła, kogom ukrzywdził; ile tylko zdołam, 

Przychodźcie, com niebacznie powiedział, odwołam.

Do czegoś w polerownym tym wieku przywykła, 

Płci piękna, czyń krok pierwszy. Cóż wstyd? — Marność znikła³⁹². 

Co honor? — Mistrz dziwaczny i tyran ponury. 

Oswoiłyście cnotę, już innej natury: 

Zgodziła się z wdziękami, a co niegdyś dzika, 

Już pieszczotom niesprzeczna i modzie przy wyka.

Bogdaj ów czas szczęśliwy nigdy był nie mijał³⁹³, 

Kiedy się król ze trzema stanami³⁹⁴ upijał! 

Nie byłoć, prawda, rządów, lecz było wesoło. 

Wróćcie się, dobre wieki, niech pogodne czoło 

Oznacza wnętrzną radość. Trunek troski goi, 

Trunek serca orzeźwia, trwogę uspokoi 

I będziemy szczęśliwi. Dobrej chwile dawce, 

Bierzcie, co wam należy, chwałę, marnotrawce; 

Dobroć serca w was mieszka, czynicie szczęśliwych, 

Na cóż ranę rozjątrzać w pismach uszczypliwych? 

Dusze słodkie, dość kary. Śmiech krótki, płacz trwały, 

Nie satyr, lecz pociechy godniście i chwały.

Stracił Tomasz majętność, lecz kraj przyozdobił; 

Pałac został, tapicer na meblach zarobił. 

Przeniósł pysznym ogrodem Francuzy i Włochy³⁹⁵, 

Nie miał, prawda, pszenicy, ale miał karczochy³⁹⁶. 

Zgoła pięknie z nim było. Źle z skąpymi wszędzie, 

Przecież i tych nie gańmy, a choć w zdrożnych rzędzie 

Górne miejsce trzymają, choć dzicy, nieczuli, 

Z wstydu, względów i cnoty chociaż się wyzuli, 

Przecież się czasem zdadzą. Płużne³⁹⁷ te bydlęta 

Orzą, kto inny zbiera. Stąd hojne panięta, 

Co spasłe głodem ojców, na dowód wdzięczności 

Śmieją się z fundatorów swojej wspaniałości. 

Niech się śmieją do woli; równie to los dzieli, 

Przyjdzie czas, gdy się i z nich drudzy będą śmieli, 

Ja chwalę. W czym złe karty? Kto przegrał, ten gani. 

Ci, co do tego stanu nie są powołani, 

Próżno bluźnią. Że dobre, wypróbuję snadnie; 

Wojciech, ów sławny Wojciech, kiedy gra, nie kradnie. 

Niechby grał, niechby grali oszusty, matacze, 

Hipokryty, złodzieje, rozpustni, pieniacze, 

Mniej by było szkarady. Dwór? To źródło cnoty, 

Dwór cecha³⁹⁸, gdzie się wielkie próbują przymioty, 

Dwór szkoła uczciwości, skarbnica poloru, 

Zgoła, cokolwiek dobrze, to wszystko u dworu: 

Więc grzeczne Sokratesy, Platony dorodne, 

Pełne wdzięków Seneki, Cycerony modne, 

Solony manijerne³⁹⁹, Epiktety sprawne⁴⁰⁰, 

Tacyty żartobliwe, Katony zabawne⁴⁰¹ 

U dworów się wylęgły; a nas, prostych, rzesza 

Na hołd tym wielkim duszom zdziwiona pospiesza 

I ja biegnę za gminem, ile mogę zdołać. 

Lecz nie dosyć przeprosić, nie dosyć odwołać. 

Niechaj pozna świat cały z daleka i z bliska; 

Kiedym ganił, taiłem ganionych nazwiska. 

Chwalę, niech będą jawni... Rumieniec?... Nie chcecie? 

Zacny wstydzie! Osiadłeś na tych czołach przecie. 

Cóż czynić? Nieznajomych czy w dwójnasób sławić? 

Mówić? — czyli umilknąć? Taić? — czy objawić? 

Milczą. Szacowna skromność zdobi wielkie dusze. 

Niechże sądzi potomność, a ja pióro kruszę. 

Przypisy:

1. Im wyżej, tym widoczniej — im kto wyżej wyniesiony w społecznej hierarchii, tym baczniejszej poddany jest obserwacji. [przypis redakcyjny]

2. mniej baczne — pochopne, nierozważne, nierozsądne. [przypis redakcyjny]

3. Stanisław August był synem kasztelana krakowskiego, Stanisława Poniatowskiego. [przypis redakcyjny]

4. Gminem nazywa Krasicki, zależnie od okoliczności, zarówno pospólstwo wiejskie i miejskie, jak i ogół szlachty; tu mowa o gminie szlacheckim. [przypis redakcyjny]

5. rządcze pokolenia — dynastie panujących. [przypis redakcyjny]

6. szacowny — wielce ceniony, poważany. [przypis redakcyjny]

7. drogi — tu: wielki, bogaty. [przypis redakcyjny]

8. aplauz — pochwała, poklask. [przypis redakcyjny]

9. bartnik w Kruszwicy — legendarny Piast. [przypis redakcyjny]

10. mości pan — przyjęty powszechnie skrót tytułu grzecznościowego „miłościwy pan”, który przysługiwał każdemu szlachcicowi. Znana powszechnie w XVIII w. anegdota mówi, że Karol Radziwiłł, zwany „Panie Kochanku”, w czasie spotkania ze Stanisławem Augustem nie chciał tytułować go „najjaśniejszym panem”. [przypis redakcyjny]

11. Lacedemon — Sparta. [przypis redakcyjny]

12. Tesalczyk — mieszkaniec Tesalii, jednego z państewek starożytnej Grecji. [przypis redakcyjny]

13. Likurg — półlegendarny twórca spartańskiego ustroju państwowego, który ukształtował się około VII w. p. n. e. [przypis redakcyjny]

14. archontowie — „urzędnicy najwyżsi Rzeczypospolitej Ateńskiej postanowieni po dobrowolnej za ojczyznę śmierci ostatniego ich króla Kodrusa. [...] Urząd archontów był roczny, nie tylko zaś w Atenach, ale i w innych wielu miastach Grecji i Azji podobni urzędnicy ustanowieni byli”. (I. Krasicki, Zbiór potrzebniejszych wiadomości, Warszawa 1781–1783). [przypis redakcyjny]

15. dyktator — w starożytnym Rzymie republikańskim nadzwyczajny urzędnik obdarzony pełnią władzy, mianowany na przeciąg 6 miesięcy w razie wielkiego niebezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]

16. Stanisław August w uwagach skierowanych do autora (w liście z 4 III 1779) nie zrozumiał ironii w przytoczonej przez Krasickiego bałamutnej, pseudohistorycznej argumentacji na poparcie tezy o konieczności pochodzenia króla z obcego domu panującego. Pisał on: „Ta asercja [twierdzenie] dwoista nie wiem, jak z historii może być dowiedzioną” (I. Krasicki, Pisma wybrane, Warszawa 1954, t. IV, s. 248). [przypis redakcyjny]

17. za pana stolnika — Stanisław August był przed elekcją, w latach 1755–1764, stolnikiem litewskim. Po w. 52 w redakcji satyry przesłanej królowi znajdowały się następujące dwa wiersze: „Los się u nas na królów rodowitych sroży, / Nikt prorokiem w ojczyźnie, wyrok to jest boży.” (I. Krasicki, Satyry i listy, s. 61). W pierwotnej redakcji satyry ww. 49–50 brzmiały: „Co sprawiło gołębski ów spisek zdradziecki, / Jeśli nie to, że Michał zwał się Wiszniowiecki.” (I. Krasicki, Satyry i listy, wydanie krytyczne Ludwika Bernackiego, Lwów 1908, s. 60–61). Dwuznaczność pierwszego z nich o konfederacji gołębskiej usunął Krasicki na życzenie króla, wobec czego pod „spiskiem zdradzieckim” można rozumieć jedynie konfederację szczebrzeszyńską. Została ona zawiązana w r. 1672, pod przewodnictwem Jana Sobieskiego, wówczas hetmana w. koronnego, przeciw Michałowi Korybutowi, wyniesionemu na tron przez popleczników dworu austriackiego. Podobnie jak późniejsza opozycja przeciw Janowi III, związanemu ze stronnictwem francuskim, była ona raczej, nie jak chce Krasicki — wystąpieniem szlachty przeciwko królowi–rodakowi, ale wyrazem walki o władzę między stronnictwami magnackimi, szukającymi poparcia u dworów zagranicznych. Krasicki robi tu oczywistą aluzję do tarć między stronnictwem Czartoryskich, które przeprowadziło wybór Stanisława Poniatowskiego na króla, a zwolennikami kandydatury saskiej. [przypis redakcyjny]

18. mający lat tylko trzydzieści — gdy Stanisław August obrany został w r. 1764 królem, liczył 32 lata. [przypis redakcyjny]

19. zakał — wada, przywara. [przypis redakcyjny]

20. oglądamy — ujrzymy, zobaczymy. [przypis redakcyjny]

21. ci się coś marzy o tym wieku złotym — aluzja do ambitnych planów Stanisława Augusta, którego dążeniem było zrealizowanie „złotego wieku” kultury polskiej na wzór Oktawiana Augusta, pierwszego cesarza starożytnego Rzymu. [przypis redakcyjny]

22. niefortuna — niepowodzenie, nieszczęście. [przypis redakcyjny]

23. Krezus (VI w. p.n.e.) — ostatni król Lidii (w Azji Mniejszej), ze względu na swe olbrzymie bogactwa uważał się za najszczęśliwszego z ludzi. [przypis redakcyjny]

24. Job — Hiob, postać biblijna, człowiek przyjmujący z całkowitą rezygnacją najcięższe doświadczenia zsyłane nań przez Boga. „Przykład cierpliwości” — pisze o nim Krasicki, (Zbiór potrzebn. wiad.). Po w. 86 następowały cztery wiersze: „Co po tym, że po śmierci pochwałę zamruczą, / Kiedy mnie w życiu zhańbią, zmartwią i dokuczą, / Z tych, co na tronie rzymskim rząd trzymali świata, / Żył Neron lat piętnaście, a Tytus dwa lata.” (I. Krasicki, Satyry i listy, s. 62) W przesłanym królowi odpisie ww. 1–2 zostały opuszczone, natomiast ww. 3–4 usunął Krasicki na skutek uwagi adresata satyry, który pisał: „Podobno lepiej opuścić wcale te dwa wiersze, bo lubo i tu kawałek żartu jest zawarty, ale jednak coś niemiło igrać z imieniem obrzydłym Nerona, którego los tu się skazuje niby za pożądańszy nad los Tytusa”. (I. Krasicki, Pisma wybrane, t. IV, s. 248). [przypis redakcyjny]

25. królewszczyzny — „Królewszczyzny, dobra niegdyś stołu królewskiego, obrócone na nadgrodę zasług i stąd pospolicie nazwane panis bene merentium (chleb dobrze zasłużonych). Dwojakiej były natury: jedne z jurysdykcją (tzw. starostwa), drugie żadnego nie mają obowiązku i te się tenutami albo dzierżawami nazywały. Przedtem według upodobania król jednej osobie kilka królewszczyzn bez jurysdykcji nadawał [...]. Starostowie pograniczni, choć bez jurysdykcji, zamków i granic strzec powinni. Lustracja królewszczyzn co lat 5 być powinna i kwarta z nich sprawiedliwa, to jest czwarta część dochodów do skarbu publicznego idzie”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Na sejmie rozbiorowym w r. 1775 rozdawnictwo starostw i królewszczyzn wyjęte zostało spod praw przysługujących królowi. [przypis redakcyjny]

26. król Wizimierz — w Kronice wszytkiego świata Marcina Bielskiego (Kraków 1551) znajduje się wzmianka o Wizimierzu, synu Lecha, legendarnym królu polskim, zwycięzcy floty duńskiej. Postać Wizimierza spotykamy u Krasickiego również w Historii. [przypis redakcyjny]

27. Niektórzy historycy literatury (np. J. Kleiner) interpretują te wiersze (97-100) jako rzeczywisty zarzut Krasickiego wobec króla. Zapewne i współcześnie panowała taka opinia, bo w artykule pt. O stanie rycerskim Krasicki broni się przeciw niej i wyjaśnia właściwą intencję aluzji: „mniemają źle rzecz biorący, iż żart, umyślnie na poparcie przeciwnego zdania wyrzeczony, ściśle za prawdę brać należy. Znać, iż bez uwagi czytali pismo, inaczej poznaliby, do czego zmierza. Zmierza zaś do wyśmiania dawnych przesądów, które były skutkiem grubej i dzikiej niewiadomości”. (I. Krasicki, Dzieła prozą, Warszawa 1803–1804, t. VI, s. 426; w cyklu Uwagi). [przypis redakcyjny]

28. przeprzeć — przekonać. [przypis redakcyjny]

29. wzgląd wspacznie obróci — przychylność zrozumie opacznie. [przypis redakcyjny]

30. powolny — zgodny, uległy. [przypis redakcyjny]

31. na czas — czasowo, na pewien czas. [przypis redakcyjny]

32. J. Kleiner wskazuje na wyraźne pokrewieństwo tych wierszy z odpowiednimi wierszami pierwszej satyry Juwenalisa, który pisze: „Jaż tego nie uznam za godne oświetlenia lampą wenuzyńską (Horacjuszową)? Jaż tego nie miałbym poruszyć?” (J. Kleiner, Pierwszy cykl „Satyr” Krasickiego, [w książce:] O Krasickim i o Fredrze. Dziesięć rozpraw, Wrocław 1956, s. 59). [przypis redakcyjny]

33. bite — ubite, utarte. [przypis redakcyjny]

34. wstąpać — wstępować. [przypis edytorski]

35. czczy polor — zewnętrzna, pozorna ogłada, elegancja. [przypis redakcyjny]

36. wstręt — tu: odraza, opór wobec zła. [przypis redakcyjny]

37. wzgląd nieprawy — niesprawiedliwa opinia. [przypis redakcyjny]

38. tajna — tajona, ukrywana. [przypis redakcyjny]

39. na widoku — jawna, publiczna. [przypis redakcyjny]

40. prostota — prostactwo. [przypis redakcyjny]

41. grzeczność — układność. [przypis redakcyjny]

42. Feniks — niezwykłe, rzadkie zjawisko. Feniks był to mityczny ptak Egipcjan, który w pewnych odstępach czasu miał przelatywać z Arabii do Heliopolis (Egipt), aby w świątyni bożka słońca spłonąć na stosie, a następnie odrodzić się z popiołów. „O nim powiadano, jakoby ze wszystkich ptaków był najpiękniejszy i jeden szczególnie w swoim rodzaju”. (P. Chompre, Słowik mytologiczny [...] w polskim języku [...] od ks. Dominika Szybińskiego, wyd. 2, Warszawa 1784). [przypis redakcyjny]

43. Krasicki wskazuje na niebezpieczeństwo dość powszechnego współcześnie rozkładu instytucji małżeństwa. W czasach stanisławowskich niepomiernie rozmnożyły się rozwody, jeszcze w XVII w. dość rzadkie. Karpiński w Pamiętnikach tak zobrazował ówczesną sytuację obyczajową: „Rozpusta miasta Warszawy do tego stopnia przyszła, że w mieście tym (śmiało powiedzieć można) dziesięć razy więcej rozwodów było niżeli w Polsce i Litwie całej. Nawet już w zwyczaj między możniejszymi przy pisaniu ślubnych intercyz weszło, ażeby się która by strona rozwodzić chciała, to drugiej pewną sumę płacić obowiązaną była”. (F. Karpiński, Pamiętniki, Poznań 1844, s. 87). [przypis redakcyjny]

44. próżna nauki — nie posiadająca nauk, niewykształcona. [przypis redakcyjny]

45. zapamiętałe — niebaczne. [przypis redakcyjny]

46. spora — prędka. [przypis redakcyjny]

47. stan — państwo. [przypis redakcyjny]

48. „Alani — naród Scytii. [...] Prokopiusz nazywa ich Gotami. [...] Naród ten dziki najwięcej pod namiotami przebywał, nauk i kunsztów nie znał, obyczajów był grubych, chciwości niepohamowanej. W wojnie byli biegłymi i nad zwyczaj podobnych sobie umieli karność i porządek zachowywać”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Koczownicze te plemiona barbarzyńskie przez najazdy i podboje prowincji cesarstwa rzymskiego (I–V w.) przyczyniły się do jego upadku. [przypis redakcyjny]

49. błąd ślepy nierządem się chlubił — aluzja do głoszonego przez szlachtę, szczególnie w epoce saskiej, hasła: „Polska nierządem stoi”. [przypis redakcyjny]

50. Dzień jeden nieszczęśliwy — mowa zapewne o zatwierdzeniu pierwszego rozbioru Polski przez sejm w dniu 30 IX 1773 r. [przypis redakcyjny]

51. leże — polegnie, zginie. [przypis redakcyjny]

52. podział nikczemnych — udziałem słabych, niedołężnych. [przypis redakcyjny]

53. wały — fale [przypis edytorski]

54. przeprzeć — przekonać. [przypis edytorski]

55. filuty — mianem filutów określa Krasicki charakterystycznych dla powstającego wówczas w Polsce życia wielkomiejskiego, wszelkiego rodzaju frantów, szulerów, lichwiarzy. Do tej samej grupy obyczajowej zalicza (mimo że nie posługuje się tym wyrazem) „fircyków”, modnych lekkoduchów, wytwór kosmopolitycznej kultury salonowej. Fircyka zwalczała satyra i komedia obyczajowa (np. Franciszek Zabłocki, Fircyk w zalotach, 1781). Zasadnicze cechy fircyka pokazuje Naruszewicz w szkicu satyrycznym Fircyk: Fircyk grzeczny kawaler — każdy mi powiada. / Znam go. Je smaczno, pije dobrze, wiele gada. / A na czymże ta grzeczność fircyka zależy? / Czy że mu dziwnym kształtem fryzura się jeży? / Czy że jaki wygwiżdże włoski kancik kusy? / Czy że wonnymi cały pachnie spirytusy? / Na piatach się wykręca, lata jak sparzony / Udając Arlekina z lisimi ogony? / Czy że się rozwaliwszy grądal na kanapie / W przytomności zacniejszych jako wielbłąd sapie? / Czy że swą przed zwierciadłem piękność rozpościera? / Cukrowe kartki pisze i sam je odbiera? / Czy że się coraz w modne suknie stroi ładnie? / Gładko tnie w maryjasza, gładzej karty kradnie? / Bluzga, co ślina niesie, nie ma w gębie tamy, / Gorsząc młodzież niewinną i uczciwe damy? / Czy że z wielkim rękawem, z buczną miną chodzi, / Przymawia i przeprasza, łże i ludzi zwodzi? / Bierze wszystko na kredyt, a gdy mu dopiecze / Pan dłużnik, incognito z miasta gdzieś uciecze? / Czy że się sam powozi lub gdy zima stanie, / Trzaska biczem misternie usiadłszy za sanie? / Och, kiedyż fircyk grzecznym kawalerem takiem, / Któż będzie sowiźrzałem, głupcem i pustakiem? / Zabawy Przyjemne i Pożyteczne, 1771, t. III, cz. I, s. 175–176). [przypis redakcyjny]

56. na hazard — na ślepo, na chybił trafił. [przypis redakcyjny]

57. zmykać się — pełzać, ślizgać się. [przypis redakcyjny]

58. zjadle — jadowicie, zabójczo. [przypis redakcyjny]

59. pozorny — wspaniały, świetny. [przypis redakcyjny]

60. maszka — maska; por. maszkaron. [przypis redakcyjny]

61. zwrotny — przewrotny. [przypis redakcyjny]

62. sztucznie — przebiegle, chytrze. [przypis redakcyjny]

63. Werres — Gaius Verres (ok. 119—ok. 43 p. n. e.) jako wysoki urzędnik w Rzymie i prowincjach rzymskich zasłynął z nadużyć i gwałtów; „[...] przeciw niemu o zdzierstwa stawał Cicero imieniem miast i obywatelów Sycylii, oracje, które miał, powszechnym nazwiskiem mianują się Verrinae”. (Zbiór potrzebn. wiad.) [przypis redakcyjny]

64. Katylina — Lucius Sergius Catilina (ok. 10–62 p. n. e.) — zrujnowany arystokrata rzymski, organizator spisku przeciw republice, odkrytego i udaremnionego przez Cicerona. Dla Krasickiego był Katylina typem politycznego warchoła. [przypis redakcyjny]

65. Kato — Marcus Portius Cato, zwany Młodszym (95–46 p. n. e.), nieprzejednany obrońca ginącego ustroju republikańskiego. Kato zwalczał dyktaturę Juliusza Cezara, a nie chcąc mu ulec odebrał sobie życie. [przypis redakcyjny]

66. Nie w tak dzikim... jest cnota humorze — cnota nie jest już tak bezkompromisowa. [przypis redakcyjny]

67. przystojnie — przyzwoicie, porządnie. [przypis redakcyjny]

68. zraża sumnienie — sumienie go odstręcza. [przypis redakcyjny]

69. galantom (z franc. galant homme) — człowiek przyzwoity, bez zarzutu, w salonowym, dworskim rozumieniu tych wyrazów. [przypis redakcyjny]

70. mszów — mszy. [przypis edytorski]

71. bractwa — stowarzyszenia religijno–dobroczynne, które rozmnożyły się niepomiernie u schyłku XVII w., stając się ośrodkami dziwacznej, obłudnej dewocji. [przypis redakcyjny]

72. faryzeusze — polityczno–religijne konserwatywne stronnictwo żydowskie w Palestynie, odznaczające się formalistycznym stosunkiem do starych praw i obyczajów religijnych, a w wyniku tego fałszywą, uprawianą na pokaz pobożnością. Wbrew utartemu zwyczajowo przekonaniu, znajdującemu odzwierciedlenie i u Krasickiego, że byli przeciwnikami Jezusa i jego uczniów, wielu faryzeuszy znalazło się wśród chrześcijan (m.in. św. Paweł). [przypis redakcyjny]

73. kunszt — podstęp, fortel. [przypis redakcyjny]

74. jawnym wzgorszeniem zaraża i truje — jako przeciwstawienie obłudnego świętoszka pokazuje tu Krasicki młodego franta, pozbawionego wszelkich norm etycznych, szermującego nadto hasłami antyreligijnymi. [przypis redakcyjny]

75. grzeczny — wytworny. [przypis redakcyjny]

76. grzeczni bluźniercy, gotowalniani mędrcy, wieków poprawiacze — rekrutują się z pilnych czytelników rozwiązłych romansów, o których Krasicki tak pisze: „Za ostatni rodzaj romansów kłaść należy te, które się obyczajności istotnie sprzeciwiają, a którymi na nieszczęście zarzuceni jesteśmy. Apulejusz i Petroniusz pierwsze trzymają miejsce w tych pismach co do czasu. W nieuczciwości i niewstydzie teraźniejszy wiek trzyma pierwszeństwo; zraża się pióro na określenie i obwieszczenie dzieł takowych, gdzie z jawnym bluźnierstwem mieści się bezczelna rozwiązłość. Z tego to czytelnictwa płeć nawet, którą niegdyś wstydliwą zwano, nauczyła się nie rumienić. Brakuje na polorze modnym mędrcom, gdy ksiąg takowych nie są wiadomi, a przynajmniej gdy ich w zbiorze bibliotek swoich nie mieszczą; już i po gotowalniach ukazywać się zaczynają, a z tego czytelnictwa jakowy pożytek, każdy z tego, co widzi i słyszy, domyśleć się może”. (I. Krasicki, Dzieła prozą, t. VI, s. 392. Artykuł: Romanse w cyklu Uwagi). [przypis redakcyjny]

77. znikłe — przemijające, znikome. [przypis redakcyjny]

78. Niesiecki Kasper — jezuita, autor herbarza polskiego (wyd. 1728–1743), o którym Krasicki pisze: „Dzieło to ze wszech miar szacowne, erudycją niezmierną i pracę nadzwyczajną w autorze obwieszcza. Pisać albowiem jednemu dzieło, zgromadzenia całego usilności potrzebujące, dowieść je do stopnia takowego, iż osobliwie co do krytyki, prym innym księgom tymi czasy wydanym bierze, rzecz jest podziwienia, a przeto słusznego uwielbienia godna”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Krasicki uzupełniał dzieło Niesieckiego. [przypis redakcyjny]

79. Bartosz Paprocki, Szymon Okolski — autorzy herbarzy polskich w XVI i XVII w. [przypis redakcyjny]

80. tytuł zaczyna od „jaśnie” — w dawnej Polsce każdy urząd, choćby nominalny, dawał prawo do tytułu „jaśnie wielmożny”. [przypis redakcyjny]

81. nadstawia się — pyszni się, wywyższa. [przypis redakcyjny]

82. Szóstak — srebrna moneta wartości 6 groszy miedzianych; złoty liczył 4 grosze srebrne, a 30 miedzianych. [przypis redakcyjny]

83. je skradli — okradli ich. [przypis redakcyjny]

84. wielmożnić — tytułować „jaśnie wielmożnym”. [przypis redakcyjny]

85. stratny — utracjusz, marnotrawca. [przypis redakcyjny]

86. gustem ozdobnym — przedmiotami wytwornymi i dekoracyjnymi. [przypis redakcyjny]

87. po szkodzie korzysta — domyślnie: z doświadczenia. [przypis redakcyjny]

88. pieniacz — zaciekły procesowicz. Powszechne zjawisko pieniactwa poddawał Krasicki wielokrotnie literackiemu opracowaniu (np. Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, komedia Pieniacz). W Uwagach powiedział krótko, że jest to jedna z groźniejszych przywar, wynikająca z nadmiaru ambicji, a przynosząca wielkie straty pieniaczowi; alchimista — uprawiający alchemię, o której czytamy w Zbiorze potrzebn. wiad.: „Zawisł ten kunszt 1–mo na jak najdoskonalszym oczyszczeniu i przyprawieniu kruszców; 2–do na sposobie przeistoczenia onych; 3–tio na wydystylowaniu esencji i spirytusów kruszcowych i zielnych. Że ten kunszt będąc zapalonej imaginacji płodem, omamieniu najbardziej podlega [...], że wielu zwiódł, doświadczenie nauczyło; że do tego czasu znajdują się tacy, którzy w kamień filozofski i inne podobne matactwa wierzą, rzecz równie podziwienia i politowania godna”. W drugiej połowie XVIII w. znanym alchemikiem w Polsce był August Fryderyk Moszyński; głośnym echem odbił się również pobyt w Warszawie słynnego alchemika i szarlatana, Włocha Cagliostro, który w ciągu niespełna dwóch miesięcy wyłudził od ciekawych za swoje praktyki magiczne wielkie sumy i uciekł. [przypis redakcyjny]

89. torty, retorty, banie, alembiki — naczynia ze szkła lub metalu służące do doświadczeń chemicznych. [przypis redakcyjny]

90. Już postrzegł w ogniu gwiazdę — alchemicy przypisywali gwiazdom wpływ na przekształcanie metali nieszlachetnych w złoto. Dalej Krasicki kpi z maniackich praktyk i przywidzeń alchemików. [przypis redakcyjny]

91. Meduza — mitologiczny potwór z wężami zamiast włosów, którego spojrzenie zamieniało ludzi i zwierzęta w kamienie. [przypis redakcyjny]

92. jąwszy się — od: jąć się czegoś, zabrać się za, wziąć do czegoś (tu: do pracy). [przypis edytorski]

93. stok — stek, zbiorowisko. [przypis redakcyjny]

94. niefortuna — niepowodzenie. [przypis redakcyjny]

95. sztuczny — chytry, przebiegły. [przypis redakcyjny]

96. Fortuna — „bogini szafująca złem i dobrem, szczęściem i nieszczęściem. Wyobrażają Fortunę ślepą i łysą, nigdy nie siedzącą, ale skwapliwą do biegu, mającą skrzydła u nóg, jedną nogą stojącą na kole szybko obracającym się, drugą na powietrzu”. (P. Chompre, Słownik mytologiczny). [przypis redakcyjny]

97. ustawnie — nieustannie. [przypis edytorski]

98. czoło jak z miedzi — wytarte, bezwstydne. [przypis redakcyjny]

99. Kloto — jedna z trzech Park (Moir). „Prządkami ich życia ludzkiego czyniła starożytność pod alegorią wyrażając, iż najstarsza z nich Klotho trzyma w ręku kądziel i pasmo wije życia ludzkiego”. (Zbiór potrzebn. wiad.). [przypis redakcyjny]

100. czuć — czuwać. [przypis redakcyjny]

101. mocnić — wzmacniać. [przypis redakcyjny]

102. fanty — cenne przedmioty, tu: dane w zastaw. [przypis redakcyjny]

103. przemysł sztuczny — przemyślność, spryt. [przypis redakcyjny]

104. A tobie, panie Pawle... — w „niejasnym” sformułowaniu zarzutu możemy się domyślać, że mowa tu o nowobogackich w rodzaju kamerdynera królewskiego Ryxa, który za intymne usługi oddane królowi został krociowym panem i starostą piaseczyńskim. [przypis redakcyjny]

105. szeląg — drobna moneta z miedzi wartości 1/3 grosza. [przypis redakcyjny]

106. proszę jednak jejmości się kłaniać — aluzja do żony nowobogackiego, która zapewne przysporzyła mężowi fortuny zdobywając dla niego względy możnych. [przypis redakcyjny]

107. cnotliwa hołoto — w ten sposób nazywa tu Krasicki, zapożyczając ironicznie terminu ze słownika filutów, ogół szlachty realizującej czynnie program obozu reform. [przypis redakcyjny]

108. opończa — obszerny płaszcz bez rękawów, służący szczególnie na czas słoty. [przypis redakcyjny]

109. szampańskim, węgierskim — wina szampańskie i węgierskie należały do najdroższych i pojawiały się na stołach tylko bardzo zamożnej szlachty i magnatów. [przypis redakcyjny]

110. do razu — od razu. [przypis redakcyjny]

111. asystent — tu: dworzanin, członek świty. [przypis redakcyjny]

112. Grzmią bębny na dziedzińcu — za wzorem dworów magnackich zwyczaj utrzymywania własnego wojska rozprzestrzenił się tak bardzo, że ambicją prawie każdego szlachcica posesjonata było posiadanie własnych żołnierzy, których funkcje ograniczały się do czysto reprezentacyjnych, jak np. dawanie ognia w czasie uczt, oddawanie honorów panu i jego gościom w czasie wizyt. [przypis redakcyjny]

113. Żaki prawią perory — powszechnie przyjętym zwyczajem na prowincji były popisy uczniów szkół, zwłaszcza jezuickich i pijarskich, przed panem, który był ich protektorem. Wygłaszane na cześć pana wiersze to przede wszystkim panegiryki. [przypis redakcyjny]

114. ksiądz prefekt — nauczyciel w szkole zakonnej, często będący równocześnie zarządzającym drukarnią. Drukarnie prowincjonalne za czasów saskich i jeszcze w początkach panowania Stanisława Augusta należały przeważnie do zakonów. [przypis redakcyjny]

115. wyprobować — dowieść. [przypis redakcyjny]

116. krzeseł — urzędu senatorskiego. [przypis redakcyjny]

117. Prawnuk Piastów... — aluzja do manii wywodzenia przez szlachtę fantazyjnych genealogii, zwłaszcza od władców obcych, głównie starożytnych, i polskich. [przypis redakcyjny]

118. Etna — czynny wulkan na Sycylii. [przypis redakcyjny]

119. likwor — płyn, trunek. W Panu Podstolim Krasicki pisze: „iż te trunki, które ojcowie nasi po prostu nazywali gorzałką, potem wódką, my teraz ochrzciliśmy likworami”. (I. Krasicki, Pisma wybrane, t. III, s. 246). [przypis redakcyjny]

120. zapach dryjakwowy — tu: zapach starego wina. W liście pisanym z Berlina 17 II 1796 prosi Krasicki brata Antoniego, by przysłano mu wina: „starego, wytrawionego, driakwią pachnącego, choćby i 100 dukatów kosztowało, beczkę lub dwa antały”. (I. Krasicki, Pisma wybrane, t. IV, s. 310). [przypis redakcyjny]

121. siedzenie — siodło, kulbaka. [przypis redakcyjny]

122. lamus — niewielki budynek, zazwyczaj zabezpieczony od ognia, służący jako skarbiec, ale częściej będący składem rupieci lub spiżarnią. [przypis redakcyjny]

123. czeczuga — krótka szabla tatarska, używana w Polsce w XVII w. [przypis redakcyjny]

124. Pan Podstoli opowiada swemu gościowi o podobnym wydarzeniu: „Aż mi łzy stanęły w oczach, gdym postrzegł z sali wyrzucone portrety owych zawołanych w ojczyźnie mężów, przodków jego [modnego kawalera]. Pytałem się więc troskliwie, gdzie ich myślał pomieścić. Odpowiedział, iż te obrazy bardzo były już stare, zakopciałe, [...] stroje dziwackie, z brodami, wąsami, czuprynami, w ferezjach jak stangreci; kazał więc ich wyrzucić. Tknięty do żywego, tylem wymógł, iż rozkazał ich szukać; znaleziono pod strychem”. (I. Krasicki, Pisma wybrane, t. III, s. 326). [przypis redakcyjny]

125. gmach — pokój, komnata. [przypis redakcyjny]

126. gabinet — pokój męski do przyjmowania gości. [przypis redakcyjny]

127. buduar — ozdobny pokoik kobiecy. [przypis redakcyjny]

128. szpaler — ozdobne obicie ścian, gobelin. [przypis redakcyjny]

129. złocista — pozłacana. [przypis redakcyjny]

130. szafarz — klucznik, sługa doglądający gospodarstwa domowego. [przypis redakcyjny]

131. podstarości — włodarz, rządca majątku. [przypis redakcyjny]

132. pagody — modne w osiemnastowiecznych salonach porcelanowe figurki chińskie, poruszające głowami. [przypis redakcyjny]

133. Ten ustawia pagody chińskie... — egzotyzm wschodni pojawia się w Polsce jako moda czasów stanisławowskich. Oddziałują tu wyraźnie wpływy francuskie, a również stosunki handlowe z Anglią. Modne są wówczas drobne ozdoby figuralne sprowadzane z Chin, w ogrodach wznoszone są domki chińskie; w literaturze pojawiają się coraz częściej tematy wschodnie. [przypis redakcyjny]

134. girydon — stolik okrągły o jednej nodze. [przypis redakcyjny]

135. Bije zegar kuranty — melodia wygrywana przez mechanizm ukryty w zegarze; tu: precyzyjnie skonstruowana aparatura fletowa wygrywająca melodię rokokowego tańca dworskiego — menueta. [przypis redakcyjny]

136. kredens — zastawa stołowa. [przypis redakcyjny]

137. Wandyk — Anthonis Van Dyck (1599–1641), sławny malarz flamandzki; uprawiał głównie dworskie malarstwo portretowe. „Portrety jego w rodzaju swoim są najcelniejsze” — czytamy w Zbiorze potrzebn. wiad. [przypis redakcyjny]

138. Peter Paul Rubens (1577–1640) — wielki malarz flamandzki, reprezentant dworskiego malarstwa wczesnobarokowego. „Obrazy jego zaleca najbardziej wytworność ułożenia albo kompozycja i żywość farb przedziwna. Najcelniejsze Europy galerie obrazami jego zagęszczone są”. (Zbiór potrzebn. wiad.). [przypis redakcyjny]

139. hajduk — służący ubrany na wzór piechoty węgierskiej. Ochocki, po opisaniu bardzo dokładnym ubioru hajduków, dodaje: „Na hajduka dobrze zrobić odzienie było wielkim kunsztem; dobierano zwykle na nich jak najlepiej zbudowanych ludzi. [W kościele] hajduk trzymał przy panu pałasz, kiedy nie było wielkiego festu, w uroczyste bowiem dni wszyscy szli do kościoła przy pałaszach”. (J. D. Ochocki, Pamiętnik, Wilno 1857, t. I, s. 96–97). [przypis redakcyjny]

140. A pan wszystkich naucza... — ironiczny przytyk do nieuctwa szlachty, bowiem Rubens nie zajmował się rzeźbą, a Van Dyck architekturą. [przypis redakcyjny]

141. rejestrzyk, lub: regestrzyk — zdrobniale: rachunek. [przypis redakcyjny]

142. Tak ów, co po jałmużną... — mowa o Jerzym Ossolińskim, który w czasie poselstwa do Rzymu w r. 1633 zadziwił cudzoziemców świetnością i bogactwem orszaku, ale oburzył szlachtę przyjęciem wysokich tytułów cudzoziemskich i częściową tylko realizacją instrukcji poselskiej, przede wszystkim zaś tym, że nie przywiózł z Rzymu zakazu nabywania dóbr ziemskich przez duchowieństwo. [przypis redakcyjny]

143. wojaż — podróż. [przypis redakcyjny]

144. kontrakty — zjazdy szlachty na doroczne jarmarki dla celów handlowych i towarzyskich. Szczególnym powodzeniem cieszyły się kontrakty lwowskie, dubieńskie i kijowskie. [przypis redakcyjny]

145. Dał ułomek kradzieży... — część zysku odstąpił plenipotentowi, który umożliwił mu przeprowadzenie zyskownego interesu. [przypis redakcyjny]

146. na powodzie — luźno uwiązany na postronku; tu: ciągnący się za nim. [przypis redakcyjny]

147. powierzchnie — powierzchownie, pozornie. [przypis redakcyjny]

148. oświecony — tytuł „jaśnie oświeconego” przysługiwał książętom oraz senatorem i ministrom. [przypis redakcyjny]

149. żupan — długi kaftan męski, noszony zazwyczaj pod kontuszem; bogatsza szlachta stroiła się we wzorzyste żupany z kosztownych materii. [przypis redakcyjny]

150. bekiesza — długie okrycie wierzchnie węgierskiego kroju ze stojącym kołnierzem. [przypis redakcyjny]

151. łubianych — zrobionych z łubu, czyli twardej kory; tu: sanki z budką lubianą. [przypis redakcyjny]

152. prowizja — procent, zazwyczaj lichwiarski, od pożyczonej sumy. [przypis redakcyjny]

153. Nowy więzień — pieniądze wiezione przez skąpca na pożyczki dla paniczów trwoniących je na balach i redutach. [przypis redakcyjny]

154. reduty — popularne w większych miastach od czasów saskich zabawy maskowe. „Zabawa redut była trojaka: taniec, gra w karty i przypatrywanie się jedni drugim” — czytamy u Kitowicza. (J. Kitowicz, Opis obyczajów, Wrocław 1951, Bibl. Nar. Seria I. Nr 88, s. 584). [przypis redakcyjny]

155. ziemstwo — „Ziemskie sądy składają się z urzędników mających jurysdykcją, obranych przez zgromadzoną szlachtę na sejmikach elekcyjnych”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Sądy ziemskie zajmowały się sprawami cywilnymi szlachty osiadłej. [przypis redakcyjny]

156. trybunał — „trybunał w Polszcze jest najwyższą zwierzchnością sądową, ultimae instantiae, w sprawach ziemskich”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Krasicki był w r. 1765 prezydentem trybunału małopolskiego. [przypis redakcyjny]

157. co niosą na drągach — ponieważ jest ciężka, wypakowana pieniędzmi. [przypis redakcyjny]

158. Pewnie bił w mennicy — chaos systemu monetarnego w Polsce ułatwiał fałszowanie pieniędzy, zwłaszcza, że przywilej bicia ich wydzierżawiano osobom prywatnym aż do r. 1764, kiedy to sejm przywrócił królowi wyłączny przywilej menniczy i uchwalił nową stopę menniczą. [przypis redakcyjny]

159. trojak — drobna moneta obiegowa wartości 3 groszy, początkowo srebrna, a od r. 1765 miedziana. [przypis redakcyjny]

160. miernie — w miarę, umiarkowanie, trochę. [przypis edytorski]

161. ów, który stękał — według legendy, Aleksander Macedoński, podbiwszy prawie cały znany ówcześnie świat, narzekał, że nie ma z kim wojować. O „niezmiernych żądzach” Aleksandra czytamy w wierszu Krasickiego Do księdza plebana: „Ów głupi, co świat posiadł, a posiadłszy płacze, / Bo już nie miał co posiąść! Niechby Jowisz zatem, / Chcąc go więcej szczęśliwym czynić i bogatym, / Stworzył jeszcze świat drugi, a właśnie dla niego, / Posiadłby go i płakał, iż nie masz trzeciego.” (I. Krasicki, Pisma wybrane, t. II, s. 139–140). [przypis redakcyjny]

162. panoszyć się — bogacić się, wychodzić na panów. [przypis redakcyjny]

163. potoczne — powszednie, codzienne. [przypis redakcyjny]

164. percepcja — dochód, wpływ pieniężny. [przypis redakcyjny]

165. gumienny — dozorca robót w obejściu gospodarskim. [przypis redakcyjny]

166. ekspensą — ekspens, wydatki, rozchody. [przypis redakcyjny]

167. intrata — zysk, dochód. [przypis redakcyjny]

168. tynf — dawny srebrny pieniądz polski wartości 18 groszy, wycofany z obiegu uchwałą sejmu z r. 1766; nazwa pochodzi od nazwiska Andrzeja Tumpe, zarządcy mennicy w r. 1663. [przypis redakcyjny]

169. talar — „Mamy największą sztukę monetalną srebrną, 8 złotych wartującą, taler bity albo twardy pospolicie zwaną, i ten jest pierwszą i najwyższą monetą srebrną”. (Zbiór potrzebn. wiad. s. v. „Moneta”). [przypis redakcyjny]

170. Czerwony złoty — nazywany również dukatem moneta złota o wartości 16 złp. [przypis redakcyjny]

171. szklnić się — lśnić. [przypis redakcyjny]

172. szły w liczbie na kopy — dawny zwyczaj liczenia groszy na kopy datował się od czasów Wacława, króla polskiego i czeskiego (pocz. XIV w.), kiedy to z grzywny srebra (103 g.) bito 60 sztuk groszy. [przypis redakcyjny]

173. drogi — majętny, bogaty. [przypis redakcyjny]

174. nudzić się — mieć nudności. [przypis redakcyjny]

175. apteczka — „w domach szlacheckich osobna izdebka na schowanie korzeni kuchennych, wódek, likworów i lekarstw domowych”. (Linde, Słownik języka polskiego, Lwów 1854). [przypis redakcyjny]

176. Hanyżek — wódka anyżówka. [przypis redakcyjny]

177. aczej — a może, a nuż. [przypis redakcyjny]

178. Omne trinum perfectum — przysłowie łacińskie: każda trójca tworzy doskonałość. [przypis redakcyjny]

179. w punkcie — natychmiast. [przypis redakcyjny]

180. ton statystyczny — wzorowany na statystach, mężach stanu. [przypis redakcyjny]

181. góry — kopalnie. Sprawa uruchomienia znanych od XIII w. olkuskich kopalni srebra i ołowiu, wchodzących w skład królewszczyzn, a zrujnowanych na skutek rabunkowej gospodarki dzierżawców–cudzoziemców i polskich magnatów oraz wojen szwedzkich, była w XVIII wieku przedmiotem wielu uchwał na sejmikach i sejmach. W r. 1779 powstała spółka akcyjna dla odbudowy kopalni, a Komisja Skarbowa wyznaczyła nagrodę za projekt ich odwodnienia. Do wznowienia eksploatacji jednak nie doszło, wymagało ono bowiem olbrzymich kapitałów inwestycyjnych. [przypis redakcyjny]

182. Inflanty — kraj nadbałtycki przyłączony do Polski w 1561 r. Na mocy pokoju oliwskiego (1660) część Inflant przypadła Szwecji, pozostała przy Polsce reszta ziem przeszła na rzecz Rosji przy pierwszym rozbiorze (1772). Wielu spośród szlachty posiadało tytuły urzędów ziemskich z Inflant, stąd stałe i liczne głosy domagające się odebrania tych ziem. [przypis redakcyjny]

183. państwa multańskie — Mołdawia i Wołoszczyzna, księstwa naddunajskie, zhołdowane za Władysława Jagiełły Polsce, która jednak utraciła tu wszelkie wpływy na rzecz Turcji od czasu klęski cecorskiej (1620). [przypis redakcyjny]

184. sumy neapolitańskie — 430 tysięcy dukatów neapolitańskich pożyczonych przez Bonę królowi hiszpańskiemu i neapolitańskiemu, Filipowi II, i nigdy, mimo stale ponawianych zabiegów, nie odzyskanych; do sprawy zwrotu sum neapolitańskich powracano niejednokrotnie na sejmikach. Ochocki wspomina najbardziej typowe instrukcje poselskie zalecane posłom: „Na sejmikach podpisywano laudum dla posłów — windykowanie sum neapolitańskich przez królową Bonę wywiezionych, nalegania o odkrycie gór olkuskich, prośby o parę beatyfikacji do Rzymu [...]. Na koniec popiła się szlachta, porąbała mocniej jeszcze i niejeden do jejmości swej z pohaftowanym policzkiem powrócił”. (J D. Ochocki. Pamiętniki, s. 60). [przypis redakcyjny]

185. wstępnym bojem — w pierwszym starciu. [przypis redakcyjny]

186. żórawińskie klęski — traktat zawarty z Turkami przez Jana Sobieskiego w Żórawnie (nad Dniestrem) w r. 1676, pozostawiający Turcji znaczną część Ukrainy. Oburzał on szczególnie szlachtę posiadającą tam duże majątki. [przypis redakcyjny]

187. waść — skrócone „wasza miłość”, zwrot o odcieniu lekceważącym, używany w stosunku do szlachty szaraczkowej i mieszczan. [przypis redakcyjny]

188. profit — korzyść, zysk. [przypis redakcyjny]

189. w kontr — przeciwko. [przypis redakcyjny]

190. radość, ... po której żal chodzi — po której następuje (nieuchronnie) żal. [przypis edytorski]

191. możność — tu: stan wiedzy, doświadczenie. [przypis redakcyjny]

192. snadno — łatwo. [przypis edytorski]

193. kształtny — przyjemny. [przypis redakcyjny]

194. pierwiastkowych — pierwszych. [przypis edytorski]

195. myto — opłata, podatek. [przypis redakcyjny]

196. profes — zakonnik, który złożył ostatnie, uroczyste śluby. [przypis redakcyjny]

197. wierzać — powierzać, zwierzać w zaufaniu. [przypis redakcyjny]

198. rożni — różni, doprowadza do poróżnienia się stron, do kłótni. [przypis edytorski]

199. Ekwipaż po angielsku — już w końcu panowania Augusta III coraz modniejsze stawały się angielskie karety, które sprowadzali przeważnie tylko magnaci. [przypis redakcyjny]

200. borgować — pożyczać na kredyt. [przypis edytorski]

201. za karetą — „u kozła tylniego wisiał stopień [...] na paskach rzemiennych, po którym lokaje na kozioł wstępowali, hajducy zaś i pajucy, gdzie nie było hajduków, na tym stopniu plac swój za karetą mieli”. (J. Kitowicz, Opis obyczajów, s. 531). Obowiązkiem hajduków w czasie podróży było otwieranie drzwi karety i ustawianie przed nią stopnia. Zgodnie z ówczesną modą na egzotykę do dobrego tonu należało mieć służącego Murzyna. [przypis redakcyjny]

202. Ochocki zanotował w Pamiętnikach: „W r. 1786 zastałem jeszcze w Warszawie wiele pańskich domów, jeżdżących z kawalkatą ekwipażami”. Ową „kawalkatę” stanowił orszak sług, do których należeli laufrowie, biegnący przed karetą, których zadaniem było trzaskać z harapów na znak, że wszyscy powinni ustąpić z drogi; „laufrów odziewano z hiszpańska, w lekkie materie, w trzewiki, z kaszkietem na głowie z herbem pańskim i piórami strusimi, którego nie zdejmowali nigdy ani w kościele, ani w sali posługując do stołu”. (J. D. Ochocki, Pamiętniki, s. 97, 93). [przypis redakcyjny]

203. czoło stracić — wyzbyć się wstydu. [przypis redakcyjny]

204. język trzymaj od najęcia — bądź płatnym chwalcą. [przypis redakcyjny]

205. zdobycz — dawny dopełniacz liczby mnogiej. [przypis redakcyjny]

206. Uwdzięcza — nadaje wdzięku, powabu. [przypis redakcyjny]

207. Wszystkie teksty podają zgodnie ten wiersz w brzmieniu: „Kładzie żółć przy goryczy, ciernie z kwiaty mieści”. W miejsce niewłaściwego „przy goryczy”, co jest oczywistym przepisaniem się Krasickiego, wprowadzono koniekturę wydawcy: „przy słodyczy”. [przypis redakcyjny]

208. rozposażyć — porozdzielać, porozdawać. [przypis redakcyjny]

209. sztucznie — umiejętnym podejściem, chytrze. [przypis redakcyjny]

210. przytomny — obecny. [przypis redakcyjny]

211. z pracą — z trudem, mozołem. [przypis redakcyjny]

212. żaki teatralni — zgrywające się młokosy. [przypis redakcyjny]

213. Filida, Filis, Tyrsys — konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. [przypis redakcyjny]

214. Kaloander — aluzja do bohatera popularnego wówczas romansu włoskiego poety Giovanni Ambrogio Mariniego pt. Calloandro sconosciuto (1640), przetłumaczonego na język polski, którego pełny tytuł brzmi: Kolloander wierny Leonildzie przyjaźni dotrzymujący, przy różnych nienawiści wojennych awanturach i przypadkach, z okazji niedotrzymania słowa między Poliartem, cesarzem konstantynopolitańskim, Enceladona synem, i między Tygryndą, królową trabizońską, Tygranora króla córką, albo historia polityczna, kawalerskie ich dzielności i skrytą miłość przez Hymeneusz dożywotniej przyjaźni między nimi zakończone opisująca. O romansach pisał Krasicki w Zbiorze potrzebn. wiad.: „rodzaj ten pisma, zbyt teraz rozpleniony zabawką momentalną, nie nadgradza nieskończonego uszczerbku w obyczajach młodzieży”. [przypis redakcyjny]

215. Filida, Filis, Tyrsys — konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. [przypis redakcyjny]

216. statek — stałość. [przypis redakcyjny]

217. Filida, Filis, Tyrsys — konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. [przypis redakcyjny]

218. w zamysłach — w zamyśleniu, w zadumie. [przypis redakcyjny]

219. Filida, Filis, Tyrsys — konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. [przypis redakcyjny]

220. Bogatszą charakterystykę „bogini” odnajdujemy w nieukończonej satyrze, ogłoszonej przez L. Bernackiego w krytycznym wydaniu satyr i listów (s. 232–233): „Dla wdzięków bojaźliwa, a dla mody chora, / Jęczy, wzdycha wsparta na sofach piękna Leonora [!]. / Jęczy, wzdycha, niesyta szczęściem, nowych zysków łaknie [!], / W tym, co tylko mieć może, a ma, czegoś braknie. / Im więcej zgromadziła, tym bardziej ubywa, / Piękna, młoda, dostatnia, przecież nieszczęśliwa. / Gdzie jest — nudno, gdzie nie jest — tam miłe momenta. / Więc tam leci, gdzie pragnie; doszła — niekontenta. / Skąd nudność? Zbyt myśl wzniosła, zbyt się umysł żarzy, / Co usłyszy, co zoczy — mniej, niż sobie marzy. / Świat szczupły na te głowy, dopieroż kraj cały! [przypis redakcyjny]

221. Sarmatki — tu: Polki przestrzegające dawnych obyczajów, wprowadzone do satyry jako przeciwstawienie kobiet modnych. [przypis redakcyjny]

222. Niech odszczeka, co je trzy rachował — aluzja do zjadliwego ustępu satyry Boileau (satyra X, ww. 43–44): „Ba, i dziś nawet podług tak sławnego wzoru / Można znaleźć małżonkę wierną nie z pozoru. / Prawda. Ja sam w Krakowie, jeśli się nie mylę, / Trzy takie bym wymienił.” (Boileau, Satyry wierszem polskim przełożone, z przystosowaniem do polskich rzeczy przez J. Gorczyczewskiego, Warszawa 1805, I. 90. Tu jest to satyra IX, ww. 43–46). [przypis redakcyjny]

223. brakować — tu: piętnować. [przypis redakcyjny]

224. cera — ułożenie twarzy, mina. [przypis redakcyjny]

225. miałkość — powierzchowność. [przypis redakcyjny]

226. Stwarza nowy rząd rzeczy — daje pogląd na siły, które rządzą światem. Po w. 134 znajdował się w brulionie, następnie zarzucony przez autora fragment: „Tli się ogień szkodliwy, zajęty w iskierce, / Powabne jego słowa wkradają się w serce, / W bluźnierskich żartach, grzeczną mądrość kiedy mieści, / Doktor płochych umysłów, apostoł niewieści, / Wszystko, co jest, on pojął, co było, on wiedział. / Rzekł słowo, a choć reszty ani dopowiedział, / Rozśmiał się lub zasępił — misternie a sztucznie, / Umieją to tłumaczyć omamione ucznie.” (I. Krasicki, Satyry i listy, s. 95–96). [przypis redakcyjny]

227. ochełznać — okiełznać, stłumić. [przypis redakcyjny]

228. munsztukiem — wędzidłem; za jego pomocą powściąga się zapędy konia; tu: umysłu. [przypis edytorski]

229. winszować — gratulować. [przypis edytorski]

230. czyliż — czyżby. [przypis edytorski]

231. sprzykrzyć się — stać się dla kogoś przykrym; przestać się podobać. [przypis edytorski]

232. małżeńskie ogniwa — więzy małżeńskie; czyli: małżeństwo, instytucja małżeństwa. [przypis edytorski]

233. nie ze wszystkim — nie całkiem; niezupełnie. [przypis edytorski]

234. luboć — choć, chociaż. [przypis edytorski]

235. Jeszczeć! — Jeszcze jak! [przypis edytorski]

236. dla oka dobrani — dobrani dla zachowania pozorów. [przypis edytorski]

237. rządczyna — dziś: rządczyni. [przypis edytorski]

238. wsporzej — szybciej. [przypis redakcyjny]

239. zaszczyt — tu: zaleta. [przypis redakcyjny]

240. Bogdaj to — oby to była; żeby to była. [przypis edytorski]

241. tuszyć — mniemać, sądzić; mieć nadzieję. [przypis redakcyjny]

242. wdawszy się — zaangażowawszy się. Zapewne chodzi o deklarację chęci zawarcia małżeństwa i związanie się narzeczeństwem; do zerwania takich więzów, zawieranych za porozumieniem rodzin obu narzeczonych, mogło dojść tylko z bardzo ważnych powodów, przy czym zerwanie narzeczeństwa przez jedną stronę rzucało cień podejrzeń na drugą. [przypis edytorski]

243. ohyda — wstyd, niesława. [przypis redakcyjny]

244. Tyrsys, Filida — konwencjonalne imiona bohaterów sielanek sentymentalnych opiewających miłość pasterską. [przypis edytorski]

245. gesta — sposób poruszania się. [przypis redakcyjny]

246. szliśmy drogą romansów — postępowaliśmy jak bohaterowie romansów. [przypis redakcyjny]

247. zbiór — majątek, bogactwo. [przypis redakcyjny]

248. okowy — kajdany. [przypis edytorski]

249. intercyza — umowa przedślubna ustalająca stosunki majątkowe pomiędzy przyszłymi małżonkami. [przypis redakcyjny]

250. ekwipaż — rodzaj lekkiego, luksusowego powozu (pojazdu konnego z zaprzęgiem). [przypis edytorski]

251. apartamenta paradne — odpowiednie miejsca. [przypis edytorski]

252. z zdania wspólnego — za obustronnym porozumieniem. [przypis edytorski]

253. Albo się węzeł przerwie, albo się rozłączy — dojdzie do separacji albo do rozwodu. [przypis edytorski]

254. przytomni — obecni (tj. wszystkie osoby obecne przy opisywanej sytuacji). [przypis edytorski]

255. niewczesny — pochopny, zbyt wczesny; o działaniu: podjęte w nieodpowiednim czasie. [przypis edytorski]

256. A nie na resorach — powszechnie pudła karet zawieszone były nisko na pasach. Już przy końcu panowania Augusta III moda ta zaczęła się zmieniać. „Majstrowie zagraniczni wymyślili karety na resurach, to jest na sztabach żelaznych gibkich, wysoko osadzone”. (J. Kitowicz, Opis obyczajów, s. 532–533). Karety sprowadzane z Anglii uchodziły za najwytworniejsze. [przypis redakcyjny]

257. Daliż — dalejże. [przypis edytorski]

258. wódki pachnące — pachnidła, perfumy. [przypis redakcyjny]

259. kornet — wysoki, ozdobny czepiec. [przypis redakcyjny]

260. koncept z kalendarza — osiemnastowieczne, szczególnie saskie jeszcze kalendarze, jedyna lektura ciemnej prowincjonalnej szlachty, podawały bałamutne wiadomości, prognostyki pogody, przepowiednie wypadków historycznych i klęsk żywiołowych. Pełne były również niewybrednych żartów i konceptów. [przypis redakcyjny]

261. wojskiej — żony wojskiego. „Wojski, urząd wojewódzki na doglądanie bezpieczeństwa publicznego, gdy stan szlachecki na koń siada w pospolitym ruszeniu”. (Zbiór potrzebn. wiad.). [przypis redakcyjny]

262. kiermasz — uroczysty obchód rocznicy poświęcenia kościoła połączony z odpustem i najczęściej z jarmarkiem. [przypis redakcyjny]

263. Wygląd takiej zastawy stołowej opisuje Ochocki: [...] ubierano stoły w tafle zwierciadlane z pięknymi, złoconymi galeryjkami i kryształowymi ozdobami. Te kładziono wzdłuż przez cały stół, a na nich stawiano figurki porcelanowe, koszyki i inne cacka misterne, żyrandoliki z kryształowymi wisidełkami do świec, itp. Na wielkie obchody wysypywali w pośrodku stołu cukiernicy kolorami herby osób, które fetowano, wkoło tafel z obu stron ustawiano konfitury, blanmanże [galaretki migdałowe] galarety, owoce i co do deseru należało. Nie mógł być stół piękniej i dla oka powabniej ubrany, osobliwie wieczorem przy świecach ślicznie się to wydawało”. (J. D. Ochocki, Pamiętniki, s. 102). [przypis redakcyjny]

264. Na wety... — na deser; w mniej zamożnych domach szlacheckich, gdzie nie używano serwisów i zastaw cukrowych, a stoły były bardzo wąskie (na półtora łokcia), ustawiano koło stołów półki, na których podawane były słodycze. [przypis redakcyjny]

265. tatarskie ziele — tatarak. [przypis redakcyjny]

266. W ładunkach bibułowych kmin kandyzowany — kmin obsmażany w cukrze podawany był w tutkach z kolorowego papieru. [przypis redakcyjny]

267. toruński piernik pozłacany — pierniki toruńskie, których wyrób osiągnął szczytowy poziom w XVIII w., słynęły z wybornego smaku i bogatej ornamentyki. Często powlekane były dla ozdoby złotą farbą. [przypis redakcyjny]

268. że się stawię sprzecznie — że się przeciwstawię. [przypis redakcyjny]

269. kłaniam — forma pozdrowienia mająca odcień lekceważenia. [przypis redakcyjny]

270. Dla panien pokojowych — w bogatszych dworach szlacheckich prócz płatnej służby przyjmowano dziewczęta z chudopacholskich rodzin szlacheckich, pełniące funkcje pośrednie między damą do towarzystwa a służebną. [przypis redakcyjny]

271. kwatera — działka w ogrodzie. [przypis redakcyjny]

272. kiosk — altanka w kształcie chińskiej świątyni; holenderskie wanny — prawdopodobnie baseny wokół fontann wykładane ozdobnymi kafelkami holenderskimi. [przypis redakcyjny]

273. kościół Dyjanny — pawilon ogrodowy w kształcie świątyni greckiej. [przypis redakcyjny]

274. Belwederek — budynek na wzniesieniu z rozległym widokiem na okolicę. [przypis redakcyjny]

275. A ogród — jeszcze na początku panowania Stanisława Augusta modne były ogrody „francuskie”, odznaczające się symetrią i sztucznością doprowadzoną czasem do dziwactwa. Krasicki tak o nich pisze w Listach o ogrodach: „Nie dość było kunsztownej sztuce holenderskich zwłaszcza i niemieckich ogrodników czynić z drzew słupy, obeliski i piramidy, ledwo pojętym wysileniem przeistaczali je w posągi: „Grał na cytrze Apollo z jodły złotowłosy, / Ceres z szyszek borowych piastowała kłosy, / Błyszczał Neptun trójzębny od bzowego lustru, / Jowisz w zapale rzucał pioruny z ligustru, / Mars z figi, rozjuszony zabójczym rzemiosłem, / Bachus na tyce chmielu z Sylenem i osłem, Wenus / wdzięczna jałowcem z uśmiechu i giestu, Gracyje / porzeczkowe, Kupido z agrestu”. / (I. Krasicki, Dzieła prozą, t. V, s. 393). Nowa moda, związana z sentymentalizmem, zastąpiła ogród „francuski” „angielskim”, który miał naśladować swobodną i dziką naturę. Gust francuskiego rokoka wprowadził do ogrodów „angielskich” architekturę sielanki dworskiej. Całe urządzenie ogrodu żony modnej, a więc belwederki, meczeciki, domki pustelnika, świątynie Diany spotykamy w opisach słynnych wówczas ogrodów, jak Solca Kazimierza Poniatowskiego, brata królewskiego, czy Arkadii Heleny Radziwiłłowej. [przypis redakcyjny]

276. Pamela — tytułowa bohaterka sentymentalnego romansu (1740) angielskiego pisarza Samuela Richardsona. [przypis redakcyjny]

277. Heloiza — bohaterka powieści czołowego przedstawiciela sentymentalizmu Jean—Jacques Rousseau, pt. Nowa Heloiza (1761). W szkicu O romansach Krasicki zaliczy przecież między „obyczajne” i Pamelę Richardsona: „Mieści się w rodzaju tych dzieł uczciwych i Pamela; ale choć z wielu miar te księgi godne szacunku, mogą ich miejsce inne w pierwiastkowej panien edukacji zastąpić”. (I. Krasicki, Dzieła prozą, t. VI, s. 390). [przypis redakcyjny]

278. sztafeta — posłaniec konny. [przypis redakcyjny]

279. planta — plan, pomysł. [przypis redakcyjny]

280. Z stołowej izby balki wyrzuciwszy stare — w większych domach szlacheckich ozdabiano pułap belkami, wypełniając barwnymi ornamentami kwadraty powstałe przy skrzyżowaniu. Nowa moda wprowadza sufit gładki, ozdobiony malowidłami często o tematyce mitologicznej. [przypis redakcyjny]

281. Wenery ofiara — obraz przedstawiający boginię miłości, Wenerę, składającą parę gołębi na ofiarę. [przypis redakcyjny]

282. alkowa — sypialnia bez okien łącząca się z drugim pokojem. [przypis redakcyjny]

283. Gipsem wymarmurzony — ozdobiony gipsowymi sztukateriami. [przypis redakcyjny]

284. szafy mahoni — szafy mahoniowe. [przypis redakcyjny]

285. W przekreślonych po w. 145 wierszach brulionu pozorne zainteresowanie się książkami wyraża autor z dosadniejszą ironią: Jejmość moja uczona; nawet na stoliku, / Nawet na gotowalni swoje księgi mieści. / (I. Krasicki, Satyry i listy, s. 102). [przypis redakcyjny]

286. Po wieczerzy fajerwerk — sztuczne ognie, rzecz często bardzo kosztowna, były ulubionym sposobem uświetniania większych uroczystości bogatej szlachty i magnaterii. [przypis redakcyjny]

287. szmermel — fajerwerk o wężykowatych skrętach, który przed zgaśnięciem daje wystrzał. [przypis redakcyjny]

288. gumno — podwórze między zabudowaniami gospodarskimi. [przypis redakcyjny]

289. dociec — dobiec. [przypis redakcyjny]

290. estyma — poważanie, szacunek. [przypis redakcyjny]

291. tor — tu: sposób postępowania. [przypis redakcyjny]

292. grzeczny — wytworny. [przypis redakcyjny]

293. wyraz — wyrażone, określone. [przypis redakcyjny]

294. zażył — tu: wziął, przywłaszczył. [przypis redakcyjny]

295. liczman — znaczek umownej wartości zastępujący pieniądze przy grze karcianej. [przypis redakcyjny]

296. z siebie nic nie waży — sam nie stanowi żadnej wartości. [przypis redakcyjny]

297. walor — cena, wartość. [przypis redakcyjny]

298. nietuczne — nietuczące, niesycące. [przypis redakcyjny]

299. ciżba — tłum. [przypis edytorski]

300. a co słucha — a ten, co słucha, słuchający. [przypis redakcyjny]

301. być do kroju — przypaść do upodobania. [przypis redakcyjny]

302. dniem dobrym uraczył — powiedział mu „dzień dobry”. [przypis redakcyjny]

303. fawor — łaska, życzliwość. [przypis redakcyjny]

304. przemysł — przemyślność, przebiegłość. [przypis redakcyjny]

305. barwa — liberia służby, odmienna kolorem w każdym domu magnackim. [przypis redakcyjny]

306. teatrum — ulubiona metafora w. XVIII: „teatr życia ludzkiego”. [przypis redakcyjny]

307. Rzym... stawiał cnoty przysionek przed domem honoru — w mitologii Cnota „miana jest za boginią i czczona w ubiorze poważnej matrony, a częstokroć szędziwej, na kamieniu czworogranistym siedzącej. Tej Markus Marcellus wspaniały poświęcił kościół, przy którym zaraz i Honorowi bazylikę wystawić postarał się, ale tak żeby przez kościół Cnoty do bazyliki Honoru było przejście, czym chciał pokazać, iż inaczej do honoru wstąpić nie można, tylko przez cnotę”. (F. Pomey, Pantheum mithicum, albo bajeczna bogów historia, Warszawa 1768, s. 352–353). [przypis redakcyjny]

308. pięćdziesiąt — domyślnie: plag. [przypis redakcyjny]

309. kryminał — zbrodnia. [przypis redakcyjny]

310. plagi — baty, razy; chodzi o wymierzanie chłosty. [przypis edytorski]

311. pasamany — galony, tu: liberia. [przypis redakcyjny]

312. Zza karety, gdzie stawał — jako hajduk. [przypis redakcyjny]

313. mundur — mundury wojewódzkie albo obywatelskie nosiła szlachta pełniąca funkcje poselskie i urzędowe mocą uchwały sejmu z r. 1776; mundury poszczególnych województw różniły się kolorem kontuszów i żupanów. [przypis redakcyjny]

314. barwa — liberia sługi dworskiego. [przypis redakcyjny]

315. próba — dowód. [przypis redakcyjny]

316. na krzesła przerabia warsztaty — na krzesła senatorskie zamienia warsztaty rzemieślnicze. „Cudotworność” Fortuny określa tu autor przy pomocy poetyckiej przenośni; w XVIII w. bowiem uzyskanie godności senatorskiej przez mieszczanina było niemożliwe. [przypis redakcyjny]

317. ja nie chcę kaduka — nie chcę otrzymać majątku Macieja, oskarżając go jako nieszlachcica o bezprawne nabycie dóbr ziemskich. Kadukiem nazywano majątek pozostawiony bez testamentu i prawnych spadkobierców lub dobra skonfiskowane wyrokiem sądu, które otrzymywał zwykle oskarżający. [przypis redakcyjny]

318. maszkara — maska, kostium. [przypis redakcyjny]

319. czuł — czuwał. [przypis redakcyjny]

320. za co — czemu, dlaczego. [przypis redakcyjny]

321. opłonąć — ochłonąć. [przypis redakcyjny]

322. utratny — rozrzutny. [przypis redakcyjny]

323. strawne — wypłata służbie na wyżywienie. [przypis redakcyjny]

324. stema — setką, stoma; domyślnie: plagami. [przypis redakcyjny]

325. wziątek — tu: zapłata. [przypis redakcyjny]

326. snadnie — łatwo. [przypis edytorski]

327. widocznie — jawnie. [przypis redakcyjny]

328. oświeca — nadaje blasku. [przypis redakcyjny]

329. zmykać — ściągać, kraść. [przypis redakcyjny]

330. „Pokojowi była to służba pałacowa, jednakowo ubrana, zawsze przy pałaszach, stojąca za panem, panią i gośćmi z talerzami u stołu; tym się często trafiało leżeć na kobiercach”. (J. D. Ochocki, Pamiętniki, s. 93). Chłostę na kobiercu odbierali pokojowi w odróżnieniu od chłopów, którym taki przywilej nie przysługiwał. [przypis redakcyjny]

331. gumienny, co w mierze — do obowiązków gumiennego należało kontrolowanie miary dostawianych lub wydzielanych z pańskiego spichrza plonów. [przypis redakcyjny]

332. komisarz — administrator, urzędnik do specjalnych zleceń. [przypis redakcyjny]

333. kraść — okraść. [przypis redakcyjny]

334. gala — uroczystość dworska, biesiada. [przypis redakcyjny]

335. Zwyczajne u dworu... — magnaci urządzali swoje dwory na wzór dworu królewskiego, ustanawiając szereg urzędów. Obok oficjalistów, którzy byli płatni, hierarchia dworska obejmowała również nie obarczonych żadnymi stałymi funkcjami dworzan, z których część związana była jednak z dworem służbowo, przeważnie na całe życie, i pobierała wynagrodzenie zależnie od ilości posiadanej służby i koni. Cały dwór, liczący niekiedy kilkaset osób, dzielił się zasadniczo na dwie części: właściwy dwór szlachecki i służbę pochodzenia plebejskiego. I tak np. oficjalnie zarządzał stajnią pańską koniuszy, w rzeczywistości wyręczający się masztalerzami, starszymi stajennymi. Pośrednie stanowisko na dworze zajmowali specjaliści, np. architekci, lekarze, muzycy, którzy jako przeważnie cudzoziemcy nie byli szlachtą, korzystali jednak z przywilejów dworzan. [przypis redakcyjny]

336. Szlachci dumny urzędnik — wzorem dworu królewskiego marszałek na dworze pańskim był mistrzem ceremonii biesiad i przyjęć. „Marszałek dworu musiał być koniecznie posesjonatem i jakim urzędnikiem powiatowym lub wojewódzkim; on zastępował gospodarza domu, pod jego dependencją byli dworzanie, w ścisłym bardzo dozorze pokojówce, paziowie, cała barwa (tak wówczas zwano liberią) i kuchnie”. (J. D. Ochocki, Pamiętniki, s. 94); szlachcic — upiększać, wywyższać. [przypis redakcyjny]

337. zaszczyt — powaga, szacunek. [przypis redakcyjny]

338. „Liktorowie, rodzaj woźnych i sług przedniejszych urzędników rzymskich, nosili je [tzw. fasces — pęk rózg około drzewca toporowego uwiniony] w ręku przed urzędnikami. Że zaś ci liktorowie byli egzekutorami sentencji kryminalnych, a według zwyczaju rzymskiego winowajcy przed egzekucją rózgami byli bici [...], naówczas odwiązywał liktor pęk rózg od topora na smaganie winowajcy, toporem zaś głowę ucinał”. (Zbiór potrzebn. wiad., s. v. Fasces). [przypis redakcyjny]

339. pajuk — bogato ubrany służący. „Służby tej używano tylko w domu, w pokojach; dobierano do niej ludzi wysokiego wzrostu, pleczystych, z dużymi wąsami”. (J. D. Ochocki, Pamiętniki, s. 96.) [przypis redakcyjny]

340. nahajki, dyscypliny, wyrabiane w podlaskim miasteczku Boćki, znane współcześnie pod nazwą „boćkowskiego monitora”. [przypis redakcyjny]

341. niżnik czerwienny — walet kierowy. [przypis redakcyjny]

342. kinal — walet atutowy. [przypis redakcyjny]

343. matedorstwo — starszeństwo w kartach; matador — najstarsza karta atutowa. [przypis redakcyjny]

344. Lahir — Etienne de Vignoles (1390–1433), znany bardziej pod nazwiskiem La Hire, jeden z przywódców wojsk króla francuskiego Karola VII; nazwiskiem jego ochrzczono we Francji waleta kierowego. Tradycyjne przypisywanie La Hire’owi wynalezienia kart do gry nie jest zgodne z prawdą historyczną. [przypis redakcyjny]

345. Króle winne, czerwienne... — staropolskie nazwy kolorów w kartach, obok których w XVIII w. wprowadzono nazwy francuskie: pik, kier, trefl, karo. [przypis redakcyjny]

346. kralka — dama kierowa. [przypis redakcyjny]

347. adherent — stronnik, poplecznik. [przypis redakcyjny]

348. kolor wyświęci się — zostanie kolorem atutowym. [przypis redakcyjny]

349. tuz — as w kartach. [przypis redakcyjny]

350. Marek hrabia na żołędzi — tj. na treflu, bo zdobył majątek szulerską grą w karty. Ironiczny tytuł hrabiego na żołędzi wystylizowany jest na wzór ówczesnych tytułów rodowych, np. Jacek hrabia Fredro na Pleszowicach i Hoczwi. [przypis redakcyjny]

351. porze — pruje. [przypis redakcyjny]

352. faraon — hazardowa gra w karty, niezwykle popularna w Polsce od czasów saskich. [przypis redakcyjny]

353. pliszki — gra polegająca na rzucaniu czterech rozłupanych drewienek z gałęzi. Wygrana zależała od tego, czy ktoś rzucił do pary, tj. dwa drewienka na stronę płaską, białą i drugie dwa na stronę półokrągłą lub wszystkie cztery na jedną stronę. [przypis redakcyjny]

354. rus — gra w karty, w której ten wygrywał, kto miał trzy kolejne karty starsze lub jednego koloru [przypis redakcyjny]

355. bicz — rodzaj popularnej gry karcianej. [przypis redakcyjny]

356. ciskanka — gra pieniędzmi lub liczmanami: „orzeł czy reszka”. [przypis redakcyjny]

357. Asamble — bale, reduty były miejscem szczególnie wysokiej gry w karty. [przypis redakcyjny]

358. sztony — liczmany, znaczki metalowe lub kościane zastępujące umownie pieniądze w grze. [przypis redakcyjny]

359. bankierowie na walne jarmarki — kontrakty, wielkie doroczne zjazdy szlachty dla dokonywania transakcji handlowych. Na kontraktach bywali również przedstawiciele bankierów warszawskich, zwanych także wekslarzami. [przypis redakcyjny]

360. kwerendy — poszukiwania, badania. [przypis redakcyjny]

361. Kitowicz pisze: „Zrobił się z tej gry wielom stopień do fortuny, wielom do upadku, gdy w profesją [zawód] szulerów, przedtem wzgardzoną i tylko między małym ludem zachowanie mającą [...] weszli ludzie dystyngwowani, a nawet najwięksi panowie stali się szulerami, ogrywając jedni drugich nie tylko z gotowych pieniędzy, ale nawet z nieruchomych substancji, z dóbr, z klejnotów i całej fortuny. Kiedy na jedną kartę wolno było stawić i tysiąc czerwonych złotych, i sto tysięcy, i przez jedne noc możno było miernie majętnemu lub synowi szlachcica, wyprawionemu do dworu albo do palestry, ograć się do koszuli”. (J. Kitowicz, Opis obyczajów, s. 577). [przypis redakcyjny]

362. komiega — statek rzeczny do spławiania zboża. [przypis redakcyjny]

363. łaszt — dawna miara towarów sypkich, równa około 3840 l. [przypis redakcyjny]

364. szczęściem postrzegł balkę — według rozpowszechnionego wśród karciarzy przesądu miejsce pod belką w suficie przynosi nieszczęście w grze. [przypis redakcyjny]

365. nowy Tytan — według mitologii starożytnej walczący z Zeusem Olbrzymi (już w starożytności myleni często z Tytanami) spiętrzyli szczyt Pelion na górze Ossie, aby dostać się na Olimp. [przypis redakcyjny]

366. perora — długie rozwlekle przemówienie. [przypis redakcyjny]

367. wotum — ślubowanie, przysięga. [przypis redakcyjny]

368. kościane znaki — sztony, liczmany z kości. [przypis redakcyjny]

369. zgrali — zgrali się. [przypis redakcyjny]

370. na fanty — w zastaw. [przypis redakcyjny]

371. zbiór — majątek. [przypis redakcyjny]

372. głód mrą — umierają z głodu. [przypis redakcyjny]

373. facjenda — spekulacja, afera. [przypis redakcyjny]

374. pamfila skinalą — waleta treflowego zamienią w atutowego (kinala). [przypis redakcyjny]

375. Palinodia — grecka nazwa utworu odwołującego wszystkie stawiane komuś zarzuty. Przykładem odwołania jest Pieśń 16 z ks. I Horacego, w której stara się on zjednać kochankę obrażoną uprzednio złośliwą satyrą: „Nad piękną matkę gładsza jeszcze córo! / Znam, żem przewinił wolnym rymem; którą / Chcesz włóż nań karę: czy komina warty, / Czy, by po morzu błędne gonił karty. / (.........) / Poprzestań żalów; i mnie w wieku młodym, / Niebacznym bystra krew była powodem; / Kiedym się gniewnym uniesiony błędem, / Rzucił za piórka ostrego zapędem. // Już ci przyrzekam na sumnienie moje, / Że jadowite żądło mu przykroję / I wziętą z zyskiem przywrócę ci sławę, / Rzuć tylko na mnie oczy twe łaskawe.” (Przekład A. Naruszewicza, tytuł: Do Panny [w książce:] A. Naruszewicz, Dzieła, Warszawa 1778, t. IV, s. 17–18). Tytuł Palinodia (w wyd. Dmochowskiego tytuł Odwołanie) jest użyty przez Krasickiego w sensie ironicznym i jak cały utwór nie jest odwołaniem. [przypis redakcyjny]

376. Których więc grzbiet... nawrócił — tj. chłosta. [przypis redakcyjny]

377. ozdobny — strojny, wykwintny. [przypis redakcyjny]

378. W brulionie satyry przekreślił Krasicki dalszy ciąg charakterystyki filuta: „Dogodziłeś twym żądzom, a gdyś sztucznie szeptał, / Choć (jak mówią niektórzy) wszystkieś względy zdeptał, / Ja nie wierzę. Statysto, zacny i ostrożny! / Wielkim jesteś człowiekiem, boś jaśnie wielmożny.” (I. Krasicki, Satyry i listy, s. 120). [przypis redakcyjny]

379. Machijawelów wykręty i sztuki — Niccolo Machiavelli (1469–1527), polityk i historyk florencki, „sławny przez swoje polityczne, ale wykrętne i rzetelności przeciwne pisma”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Jako teoretyk władzy absolutnej zalecał panującym zręczność, przebiegłość i bezwzględność, nie krępowaną żadnymi normami etycznymi. [przypis redakcyjny]

380. Zoil — „krytyk niepomiarkowany, oszczerca swego wieku ludzi uczonych. Jego imię stało się powszechną nomenklaturą nieprawych krytyków. Żył za czasów Ptolomeusza Philadelfa, króla Egiptu”. (Zbiór potrzebn. wiad.). [przypis redakcyjny]

381. Juwenal — Iunius Decimus Iuvenalis, satyryk rzymski z I w. n. e., słynny z krytyki warstwy rządzącej ówczesnego Rzymu. „Pisarz ten satyr, wszystkich innych w zwięzłości i wytworze przewyższył” — mówi o nim Krasicki w dziele O rymotwórstwie i rymotwórcach, nazywając go równocześnie „żarliwym obyczajów strażnikiem i obrońcą”. (I. Krasicki, Dzieła prozą, t. III, s. 176). [przypis redakcyjny]

382. Horacjusz — Quintus Horatius Flaccus (63 p. n. e.—8 n. e.), poeta rzymski, autor liryk, satyr i listów, o którym Krasicki powiedział, że jest „najsławniejszy w rodzaju swoim rymotwórca”. (Zbiór potrzebn. wiad.). [przypis redakcyjny]

383. konsul — „w czasie Rzeczypospolitej Rzymskiej najwyższa władza do roku tylko trwająca; dwóch zaś corocznie konsulów obierano”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Asystą konsulów było 12 liktorów, o których por. Pan niewart sługi, przyp. do ww. 103–104. [przypis redakcyjny]

384. kwestor — w starożytnym Rzymie urzędnik zarządzający skarbem państwa. [przypis redakcyjny]

385. Augury — „u Rzymian zwali się kapłani, którzy z lotu ptaków czynili wieszczbiarstwa. Rozciągały się te wieszczby [...] do sposobu jedzenia lub krzyków ptaszych. Zabobonność ta powszechna prawie była u wszystkich narodów. [...] Augures u Rzymian z najznamienitszych obywatelów wybierani bywali”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Wróżb nadużywali często augurzy do celów osobistych i politycznych. [przypis redakcyjny]

386. kredyt — zaufanie, wiara. [przypis redakcyjny]

387. co lud obchodzi — co lud oburza. [przypis redakcyjny]

388. Persjusz — Aulus Persius Flaccus (34–62 n. e.), satyryk rzymski z okresu cesarstwa. Piętnował zepsucie moralne i obyczajowe współczesnego Rzymu i przeciwstawiał mu starorzymską cnotę. „Satyry jego wiadomości wieków naszych doszły i między wyborniejszymi rzymskimi autorami dały mu miejsce” (Zbiór potrzebn. wiad.). Wiersze satyry dotyczące Persjusza nie są zgodne z rzeczywistością. (S. Skimina, Persjusz w Polsce, Toruń 1952, s. 55). [przypis redakcyjny]

389. wróżka — wróżba. [przypis redakcyjny]

390. Pretor — „urzędnik Rzeczypospolitej Rzymskiej, najpierwszy w dostojeństwie po konsulach, jego obowiązek był sądzić sprawy obywatelów”. (Zbiór potrzebn. wiad.). [przypis redakcyjny]

391. Stratni — utracjusze, marnotrawcy. [przypis redakcyjny]

392. znikły — znikomy, nietrwały. [przypis redakcyjny]

393. Bogdaj ów czas szczęśliwy... — aluzja do panowania Sasów, a szczególnie Augusta II, który urządzał orgie pijackie w czasie rozjazdów po kraju dla skaptowania sobie stronników w czasie walki o tron ze Stanisławem Leszczyńskim. [przypis redakcyjny]

394. trzy stany — król, stan senatorski i rycerski. [przypis redakcyjny]

395. Zakładanie wielkich modnych ogrodów było bardzo kosztowne i przyczyniało się niejednokrotnie do ruiny gospodarcze] nierozważnych amatorów ogrodnictwa. [przypis redakcyjny]

396. karczochy — delikatna jarzyna, podawana jako potrawa luksusowa. [przypis redakcyjny]

397. Płużne — pracujące bardzo ciężko, jak przy pługu. [przypis redakcyjny]

398. cecha — próba (wyznaczająca wartość metali szlachetnych). [przypis redakcyjny]

399. manijerny — elegancki, wytworny. [przypis redakcyjny]

400. sprawny — zręczny. [przypis redakcyjny]

401. grzeczne Sokratesy... — wymienionym tu postaciom starożytnych filozofów, mężów stanu, uczonych i pisarzy przypisuje Krasicki ironiczne cechy wprost przeciwne tym, którymi się odznaczali się zgodnie z przekazana tradycją. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-pierwsza

Tekst opracowany na podstawie: Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Marcin Hernas, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: See-ming Lee 李思明 SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.