Piotr Sommer

Pamiątki po nas

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-5239-6

Pamiątki po nas

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Wiersz

potrafi spać jak ptaszek na gałązce

— Julian Stryjkowski

Ach spać, spać, 

a jednak wciąż widzieć 

spod zaciśniętych powiek!  

Przed snem

Bo i co to ma opisać: stan świadomości 

w danym momencie życia? 

Bez danego momentu? 

Postoje, rozwój, 

jak się nazywam?  

Czy pomocny będzie opis mego ciała? 

Opis ciała mojego dziecka, jego podobieństwo 

do mnie, opis jego podobieństwa do mnie? 

Jego słowa? 

Czy opisać, to znaczy cytować? 

Może także pewne fragmenty z listów dziadka 

do mojej babki? 

Kilka listów musiało się gdzieś uratować.  

Opis pogrzebu, opis ślubu, 

starzenia się i odgrzebywania wspomnień — 

i z tej bezradności wyrazić na koniec 

głęboką wiarę w sztukę, 

w słowo pisane?  

Jestem notatnikiem

pokłon D. D.

Praca wykonawcza 

na zamówienie zleceniodawcy, 

którego mimo wszystko usiłuje się pisać 

z dużej litery?  

Ty — oni, oni — my 

(można przez chwilę myśleć 

że wybór ma się przed sobą?)  

Podwójności 

(rozpylić nie ma ich kto, 

tak łatwo można by nas wtedy zdmuchnąć?)  

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Do licha

Byłem przekonany, że interesują mnie prognozy. 

Do pewnego stopnia, rzecz jasna. 

Na przykład wyprzedzić jakieś wydarzenie 

o jakiś czas, ale tak 

żeby nie zamykać sobie dostępu 

do przewidzenia innych wydarzeń, 

a więc mówić konkretnie 

a jednocześnie wystarczająco szeroko 

by była to prawdziwa przepowiednia. 

Miałoby to oczywiście coś wspólnego 

z wyczuciem tzw. ducha czasu, ale bez tanich mrugnięć 

do widza, i jak najmniej ze spektaklu.  

Nie ma właściwie powodu, by mówić o tym 

w czasie przeszłym. Do przeszłości 

należą natomiast sformułowania 

w rodzaju „gałązka światła”, 

co z tego, że paru ludziom przypadły do gustu? 

I cała rzecz 

powinna dojść do siebie jakoś od niechcenia, 

nieumyślnie, przynajmniej takie 

powinno być wrażenie. 

Trud budzi dzisiaj mieszane uczucia. 

Ale dlaczego przyczepiłem się 

do tej gałązki światła?  

Jak zostałem humorystą

I oto okazuje się 

że ten kawałek biurka 

przede mną 

to moja żona —  

zresztą byłoby lepiej 

gdybym używał słowa „ona”, 

„kobieta”, może nawet 

„dziewczyna”, mówią; 

„żona” ma taką dziwną 

etymologię i 

robi z człowieka przedmiot. 

Jesteśmy na to bardzo 

uczuleni, mówią. 

Wierzę im, dlaczego 

miałbym im nie wierzyć?  

Wracam do żony, wycieram ją 

z kurzu szmatką 

i chciałbym się o nią oprzeć 

łokciem, uprzedmiotowić ją 

do końca, niechby przyznała 

że jest biurkiem, a ja 

miałbym w dyskusji 

nowy dowód rzeczowy.  

Wiersz o dewaluacji słowa „rewolucja”

W takim wierszu to słowo powinno zostać użyte tylko raz, w tytule 

a cała reszta utworu 

mogłaby być o wszystkim innym 

tylko nie o nim. 

Wyrazy można łączyć z wyrazami 

tak, aby w drodze ewolucji powstały 

zupełnie nowe stosunki wyrazów. 

Zawsze pasjonowała mnie 

subtelna różnica między „a” a „i” 

oraz jak, wbrew pozorom, 

te dwa spójniki wcale nie są wymienne. 

Pytałem o to paru znajomych 

uczniów szkoły średniej, ale mówią 

że od urodzenia, to znaczy 

od pewnego czasu zaledwie, 

wszystkie wyjątki i odchylenia składni, 

o których mówi nawet obowiązujący podręcznik, 

upodobniają się z wolna 

do ich własnych rodziców. 

Nie chcą mi tego objaśnić szerzej, 

to sekret, mówią, i wychodzą na przerwę, 

a ja zostaję z moją niepewnością, wspominając wstyd, 

jaki wywołałem na kilku twarzach. 

Zaglądam do podręcznika, okazuje się 

że: wczoraj o wpół do siódmej 

pani Wilson gotowała obiad 

dr Wilson badał pewnego pacjenta, 

Susan pisała wypracowanie, 

a Joan rozmawiała przez telefon z Dorą. 

Czyli jednak podręcznik 

nie jest taki zły: wyraża jednoczesność 

świata, jest nowoczesny.  

Ta myśl znów odgradza mnie 

od uczniów, którzy by chcieli, 

żeby wszystko było inaczej, 

tak samo jak w życiu. 

Teraz będziemy powtarzać, mówię, 

podczas gdy od sufitu, który jest podłogą 

dla tych, co zakładają dekoracje 

na kolejną rocznicę Wielkiego Października, 

dobiega salwa gwoździ. 

Zaczęło się, myślę, i próbuję 

przypomnieć sobie wiadomości 

nabyte na poligonie pod Morągiem. 

Wraz z kilkoma uczniami, 

których udaje mi się zachęcić nadzieją sławy 

jednostronnie wypowiadamy szkole układ 

wieczystego milczenia. 

Ale oto dzwonek rozlega się na korytarzu 

jak gdyby nigdy nic. Moi uczniowie 

przypominają sobie, że chcą się dostać 

na studia. I to jest 

koniec wiersza. 

Oddech Majakowskiego

Żona mówi, że wszystko jest rezultatem epoki: 

słowa, ilość słów, ich porządek, dłuższe 

lub krótsze dni; zresztą nie pamiętam, 

może to ja tak jej powiedziałem; jak gdyby 

wiatr historii smagał, to znów szczypał 

twarz.  

Właściwie czemu „nie można” pisać o poezji? 

Poezja to przecież nie słowa. 

I trudno sobie wyobrazić, żeby epoka 

była rezultatem słów, a jednak! Ponadto 

jeśli mówi to żona, słucham jej 

uważniej niż paru panów wyrywających 

włosy z pewnej potężnej dziewiętnasto- 

wiecznej brody, która wkrótce 

wyłysieje doszczętnie. 

Właściwie, Bogiem a prawdą, 

co pieniądze i ekonomia mają wspólnego 

z myślą? Wiersze 

są dziś tak ciasne 

jakby za wszelką cenę 

chciały się zmieścić w dniach; 

może zresztą odwrotnie, to już trwa 

ponad trzydzieści lat i trochę 

nie pamiętam; nawet Majakowski 

mógłby dostać zadyszki.  

Z tego wszystkiego młodzież 

gotowa znów uwierzyć w proste 

ciepłe uczucia, zielone krajobrazy i 

zielone gąski. Tymczasem 

naukowa kosmetyka nie będzie stać 

w miejscu. Wyniki się ogłosi, kosmyki 

wykosi, że wcale nie będą chciały sterczeć 

w kosmos. No klops, klops, klops.  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Sprawozdanie z meczu piłki nożnej

Kto obok ma ojczyznę 

ten jest spokojny  

— Wiaczesław Kuprianow

Czy on też oglądał tamten mecz 

we Frankfurcie nad Menem, pierwszy 

poważny mecz sezonu? Bilet by mu 

pewnie ktoś załatwił. Czy siedział 

chociaż przed telewizorem i, jak ja 

tutaj, słyszał w przerwie meczu 

wiadomość, że go już tam nie ma?  

Jak się wtedy czuł, jeśli oglądał, 

kim już nie był, kim nie był jeszcze? 

Pytam dziś przyjaciela, co o tym 

myśli; nie mieli chyba, mówi, 

innego wyjścia. Mnie o to samo 

pytają uczniowie w szkole; rację 

najprawdopodobniej mają publicyści —  

w końcu odległości nie są już 

tak wielkie; ziemia jest wszędzie 

wystarczająco szara — tylko ta cisza 

wokół jego domu prześladuje mnie, 

ciasny krąg powietrza wokół jego ciała. 

Toteż wracam do meczu, do 

umownego placu gry, do boiska, 

spoza którego patrzę. Niewiele 

rozumiem z gry, przepisów nie znam. 

Sam sobie zadaję pytania. Które 

z nich wolno przemilczeć, na jakie 

odpowiedzieć do końca? Zima; moje okna 

zamknięte na wylot. Tu, w szkole, 

źle słychać sędziowskie gwizdki. 

(luty 1974)

Tułacze

Kiedy wyjeżdżają, zostają 

ich uczniowie. Bardziej zdolni 

i mniej. Potem się okazuje, 

że wiele od tego zależy. 

Ale nie chodzi o potem 

tylko o to przedtem, 

nim do potem dojdzie. 

To pewne

Młodzi prowincjusze mają literackie nadzieje. 

Będą zwolennikami pierwszej ciepłej liryki, 

potem trochę bardziej gorzkiej, ale przez to dojrzałej. 

Będą zdania, że liryka służy zrozumieniu 

siebie i świata, że udoskonala. 

Na awangardę będą patrzeć podejrzliwie 

i z pewną wyższością, co znajdzie wyraz 

w ich skromności, solidnym lirycznym rzemiośle 

i świadomym ograniczeniu zamierzeń 

(to jest pewne, lepiej skromnie, ale rzetelnie).  

Będą jednak pełni entuzjazmu. 

I optymizmu. 

Bo chodzi o sprawy poważne. 

Oddaleni od kłótni stolicy 

wiedzą, co o tym myśleć. 

Na podorędziu mają zawsze krajobrazy: 

las, rzekę, skłębione płaty chmur, 

czy nawet na wpół zżarty przez czas drewniany parkan.  

Są pewnie miejsca, gdzie po prostu 

drukuje się to, co jest dobre. 

Ale tę kwestię można pominąć i przejść na pole 

przez dziurę w plocie, najlepiej jesiennym wieczorem, 

popatrzeć na niebo albo drzewa, 

na cokolwiek, 

toż wszystko przypomina o nietrwałości!  

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pierwsze zdanie

Cztery lata temu w Ustce 

szliśmy w czwórkę po piasku i 

zacząłem pisać moje drugie 

opowiadanie (pierwsze było 

na temat pewnej wyimaginowanej 

i dotkliwej śmierci, bardzo krótkie 

i nieudane). Powiedziałem 

Maćkowi pierwsze zdanie: 

„Trzy lata czekaliśmy, zanim 

rozpatrzono nasze podania 

o pozwolenie opuszczenia plaży”. 

Powiedział, że to dobry początek. 

Nie pamiętam, co było dalej 

i czy było jakieś dalej, chyba nie. 

Myślę, że powiedziałem to po prostu 

dlatego, że sądziłem że to 

efektowne, niezależnie od naszego 

ulubionego rodzaju humoru 

w owym czasie (dowcip 

gotów był pożreć wszystko).  

Interesuje mnie, czy była to 

najprawdziwsza fikcja i czy 

Maciek rzeczywiście sądził, że ja 

to opowiadanie napiszę oraz 

czy było to naprawdę efektowne.  

Bo dlaczego nigdy mnie potem 

nie spytał: „Co z twoim opowiadaniem?” 

I: „Czy masz już drugie zdanie?” To 

mogłoby mnie zachęcić do pracy, 

bo nigdy nie lubiłem 

wystawiać ludzi do wiatru. 

I proszę zważyć, że miałem 

znakomite warunki — wszystko 

na miejscu: plaża, wiatr, 

papier na podanie i tysiące 

ludzi, jak ja, czekających gnuśnie 

na jakąś wiążącą decyzję. 

Czym mógłby być

Wiersz musi być tym, czym jest. 

Nie powinien udawać poematu 

ani zastępcy naczelnika powiatu, 

ani sklepowej, która ma okres. 

Nie powinien wyrażać ducha czasu 

ani go nie wyrażać, nie powinien 

być dokumentem, ani nim nie być. 

(Od czasu do czasu mógłby zapytać.) 

Powinien umieć sobie wyobrazić 

czym mógłby być, gdyby nie to 

czy tamto. 

Dwa wiersze dla Suchego

Biurko

Z domu wychodzę tylko w sprawach ważnych. 

— J. uśmiecha się i mówi: „Ależ ty jesteś śmieszny!” 

Nazajutrz spotyka mnie znajomy: 

„Podobno całą noc rozmawiał pan o demokracji, 

myślałem, że jest pan poważniejszy”. 

Czuję się jeszcze młody. 

Za granicą świat jest inny, 

tam mówi się o ludzkości, myśli 

o polskości i ważne są rezultaty działalności. 

„Wsiadasz bracie do samochodu, z tyłu 

żona i dziecko, bo tam inaczej nie można”. 

Mój przyjaciel siedzi przy osobnym biurku 

więc ma spory margines, 

i niczego nie firmuje; 

bo on sobą tworzy takie biurko w biurku. 

I „zawsze mogę zrezygnować” mówi, 

ale J. siedzi cicho i wcale się nie uśmiecha. — 

I na przykład dziś rano chciałem kupić 

homogenizowany serek dla dziecka. 

Zająłem kolejkę i poszedłem do kiosku po gazetę. 

Zaglądam do środka, a tam 

jego mały synek schodzi na ląd i mówi: 

„Podoba mi się w tej Polsce”. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przywitanie, powrót

Andrzej odlatuje rano. 

Nigdy nie przypuszczałem, że Chicago 

może mi być tak bliskie. 

To są jednak kolosalne odległości! 

Mówi, że jeśli go kocham, przyjadę nawet późno 

Samolot nie samolot, 

odległości są takie same.  

Więc biorę taksówkę i jadę. 

Swoją drogą jak to jest z tym kochaniem 

się przyjaciół, i ilu ich można 

mieć w końcu. 

Najbardziej drażni mnie chyba ten brak 

synchronizacji urządzeń świetlnych 

na skrzyżowaniach. Zapala się zielone, 

a trochę dalej czerwone, trzeba stawać co chwila. 

Jest tylko kilka miejsc 

gdzie chce się jeździć, 

a nawet iść.  

Po drodze wiatr popycha coraz mocniej. 

Przez te dwa lata dostanę pewnie 

dwa trzy listy, przestanę się wstydzić 

następnych kilku słów. 

Jeśli mnie kochasz, przyjedziesz o dziesiątej, 

jakoś tak to brzmiało. Czuję zapach benzyny, 

a przez podwójną szybę widać w autobusie 

plakat przedstawiający kota, tuż za kierowcą. 

Za parę lat mógłbym być kimś innym.  

Jeszcze kilka kilometrów, drzwi, przywitanie 

i znów wyjdę na ulicę. 

Zacznę list, który w drodze do domu zapomnę, 

zamknę drzwi, i — proszę cię 

nie bierz już żadnej podobnej pracy na drugi raz.  

Czasem tak

Po lekturze niektórych młodych autorów 

ja również chciałbym być autorem 

i pisać utwory. 

Teraz akurat myślę o J. G. — 

jego radosnych rymach, filmowych zdaniach 

bohaterach jego wierszy, prawdziwych 

i wymyślonych. Bo oczywiście 

wiersze też mają swoich bohaterów, 

czasem nawet niezbyt 

sympatycznych. Z prawdziwych 

pamiętam na przykład 

Ezrę Pounda, którego nazwisko 

pada w jednym z tytułów, 

albo ów Śnieg z połowy listopada 

który, jak sądzi autor, zanim stopniał, 

przykrył wszelkie zło. 

Z nieprawdziwych Kiriłłow, samobójca 

a jednak budowniczy, czy ów 

profesor, jak mu tam, 

siedemdziesięcioletni już dzisiaj uczony.  

A ja, o czym ja pisałbym wiersze? 

Musiałbym się zastanowić, 

bo właściwie na ogół mam ich dość. 

Pytam żonę, ale powtarza po mnie 

„o czym?”, jakby była nieobecna. 

I za chwilę dodaje: „Ale jeśli 

powiem ci o czym, podpiszesz 

że napisaliśmy oboje, dobrze?” 

Mam jej, mówi, przypominać 

o tym na przyszłość, bo czasem 

człowiek rzeczywiście może mieć jakiś pomysł, 

tylko że to jest przeważnie bardzo ulotne. 

Stare drewniaki Radości

„Co to się znowu dzieje?” — 

to było pytanie 

nie do mnie, 

nie do mojej żony, nie 

do dziecka, które spało już 

od około dwóch godzin, 

chociaż wypowiadając je, teściowa 

na mnie skierowała wzrok —  

to było pytanie do świata.  

Od dawna nie mówiłem nic, 

ale tym razem świat 

przemówił przeze mnie. 

Powiedział: „To ja, 

Jacek Olszanka, mąż waszej córki, 

zdjąłem fajerkę, 

włożyłem do pieca 

mój stary but”, po czym 

wyszedłem z kuchni, 

by po omacku dotrzeć 

do pokoju z żoną i dzieckiem, 

odłożyć książkę 

i jeszcze raz skarcić was stamtąd 

moją najgłębszą 

ciszą.  

Jeszcze trochę wysiłku

Krzysiowi F.

Mógłby teraz przejść do PAN-u 

ale mówi, że w Świerku 

ma więcej luzu: godzina 

pracy, potem godzina 

dla siebie; może się naprawdę 

uczyć; poza tym komputer lepszy.  

Ja przez miesiąc w Londynie 

przetłumaczyłem kilkadziesiąt wierszy 

za kantorkiem Gresham Hotel, 

na Bloomsbury Street, gdzie 

byłem recepcjonistą, 

więc wiem, o jaką pracę mu chodzi;  

będziemy się wszyscy dokształcać, 

wychodzić ze wspólnego pokoju 

do ubikacji z książką 

i ołówkiem, zakreślać, zapamiętywać 

i wracać tak, żeby jednak szef 

nie widział; aż zostaniemy 

jednym z najbardziej wykształconych 

narodów w środkowej Europie.  

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Pośmiertny

Japie i Cumce

Zmarł Moczarski. 

Krzysiek powinien napisać o tym jakiś strzęp 

wiersza, bo usiłował być blisko 

(zresztą każdy z nas), ale 

w głowie ma wodę, 

którą musi założyć w kuchni 

przed zimą, zanim urodzi się dziecko, 

etat, który sobie załatwia, 

masę innych spraw. 

Czeka go przeprowadzka 

w inny świat, więc wiersz 

o ofierze i oprawcach, chociaż tak długo trwa, 

chyba by po prostu 

nie pasował do sytuacji. 

Między przystankiem a domem

Pawłowi i Helenie

Idziesz odwiedzić przyjaciela po pokazie filmów, 

twoja żona została w domu sama, 

twoja matka, o której zaczynasz myśleć 

po wyjściu z autobusu, jest w innym mieście, 

chora, wczoraj dostałeś od niej telegram; 

między przystankiem autobusu linii 140-bis 

a domem przyjaciela (czyli: przechodząc obok 

zamkniętego sklepu, kupując papierosy 

w kiosku przed domem oraz jeszcze w windzie), 

zanim wejdziesz do mieszkania i zaczniesz 

tę wieczorną konwersację z nim i jego żoną, jesteś sam; 

twoje dziecko wyjechało wczoraj 

do rodziców twojej żony, jest samo, 

bez ciebie i bez swojej matki. 

Myślisz o tym wszystkim zanim otworzą się drzwi, 

gdy śnieg prószy ci w twarz, chociaż jest 

trzecia dekada marca, przemierzając szybko 

ten krótki dystans między przystankiem a domem. 

Nagle zauważasz tę codzienną samotność, jakby wbrew sobie 

i wbrew tym, o których myślisz.  

List do Jerzego Ficowskiego

Wiesz, wtedy (choć piszę to 

jeszcze teraz), drugiego maja 

1975 roku, kiedy zszedłem 

ze schodów, a potem jeszcze 

niżej, w podziemie dworca 

i znowu poczułem ten smród  

tysięcy papierosów wypalonych 

tutaj tego dnia (to znaczy 

dzisiaj) i zdałem sobie sprawę 

że nic stąd nie wywietrzeje 

nigdy, bo nie ma gdzie, 

choćby nie wiem ile szlauchów  

oblewało peron, bo za trudno, 

za daleko do powietrza 

twojego domu (skąd mi się 

to wzięło, przecież już 

nie palisz), do twoich drzwi, 

do twoich wszystkich  

listów (przecież nawet nie 

do mnie) w twoje strony 

świata, do twojej jednoznacznej 

ciszy, postanowiłem ci o tym 

napisać, jakbym miał 

w gardle tobół, który  

mi trudno otworzyć 

od tylu lat, jak dziecku 

kiedy otwiera pierwsze 

słowa, najostatniejszy krajobraz, 

którego ktoś je nauczył, 

tylko nie wie kto.  

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Białe pieczywo

Torsje po razowym chlebie 

dwa krwiaki białek, brązowe bratki źrenic 

Gorączkowe podziały testamenty dla kogo skąd 

(co tu dzielić) Jeśli istnieje niebo 

będzie gdzieś na samej górze 

i będą zawsze sucharki, białe pieczywo  

Coraz bardziej

Życie coraz bardziej składa się z drobiazgów. 

Wydawało się, że jest — albo naprawdę było — inaczej: 

same sprawy ważne, gorycz prawdziwych porażek.  

Z drobiazgów, których jednak nie ma 

bo albo zawodzą oczy, 

albo nie chcemy być aż tak drobiazgowi — 

niemniej trzeba by jakoś je zobaczyć, 

nie mówiąc o tym, że trzeba by też zapamiętać.  

Tymczasem tym, których nie lubimy 

zadajemy kłopotliwe pytania 

żeby przestali być 

tak bardzo pewni siebie  

a tym, których lubimy 

kiwamy potwierdzająco, 

że niby: z nimi, choćby nie wiem co.  

List z Kijowa

I wiesz? Gdy na nalepce 

od butelki ujrzałem nagle 

dziesięć zamazanych gwiazd 

(zamiast normalnie, pięciu 

gwiazdek), co nawet 

nie zabłysły żadnym 

sensownym światłem oraz  

słuchając słów Rubaszkina 

(na litość boską, czy choć 

dobrze zapamiętałem 

to nazwisko) przypominanych 

gorączkowo nocą, kiedy schodziłem 

ze schodów (trzy razy 

gorsza była zresztą  

wspinaczka na to trzynaste 

piętro; i znów zaczynam 

cię zanudzać topografią 

terenu i okoliczności; czy 

uda mi się znowu to przełamać — 

pewnie bym wtedy został 

najbardziej zwichrowanym  

poetą świata!), bo widzisz 

tracę już rachubę i mówię 

o wszystkim (naprawdę 

nie wiem, jak mam nie być 

taki detaliczny), bo i te 

piętra, głosy, pieśni, pół 

oficjalne nazwiska... Więc 

kiedy zobaczyłem te dziesięć 

gwiazd (zresztą być może 

dziewięć, co chociaż by nie było 

takie symetryczne) 

i przypomniałem sobie 

o Azerbejdżanach w mojej 

starej szkole (i o rozbitym w proch 

kirkucie tuż za miastem) 

i wszystkich małych 

narodach świata (i patrz, 

obiecywałem, że przez chwilę 

nie będę o tym myśleć) — 

to wtedy, co się wtedy stało? 

Czy coś zrobiłem, zapłakałem, 

krzyknąłem w miasto? 

Czy może tylko dalej 

piłem wódkę, jak gdybym pił 

od wielu lat, słuchając szeptem 

wymienianych nazwisk, głosów, 

pieśni, przypominając sobie  

twoją twarz i to, co miałem 

ci powiedzieć na początku 

(„cyplonok toże choczet żyt’¹” 

śpiewał Rubaszkin cały czas), 

nie zdając sobie więcej sprawy 

co dokładnie, ani jak żarliwie 

do ciebie mówię. 

Ościenność

Zaczynasz używać 

tych samych odległości 

między wyrazami. 

Jestem z tego dumny, 

okazuje się, że miałem 

na coś wpływ.  

W domu jak zawsze: 

ciepłe ale nieprzenikliwe ściany 

nie przyjmą od nas nic, 

sprzęty podstępnie 

dają się dotykać.  

Więc śpij 

spokojnie i trochę 

mów przez sen.  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Okruchy

Czy to rodzina, ten kruchy nieśmiertelnik 

skruszony ręką dziecka. Czy to mój głos. 

Ile lat stoi na stole okryty kurzem, 

ile mu nie potrzeba wody? Trzeba by 

jakoś umrzeć, ale się boi 

zostawić ranę nieobecności 

chociaż oswaja ją od lat.  

Domowy

Kobieta zwleka się z łóżka. 

Wiesz, powinnam chyba zrobić sobie obiad 

Ale nie zdąża 

i umiera między 

dwoma gestami: swojej matki 

i dziecka, nie dowiadując się 

na zawsze, kim, czyja 

była bardziej.  

Mówi syn

Myśli, że odchodzę, a to 

jakby uchodziła krew 

przez ściśnięte palce. Krew 

krwi. Tak myśli jednak 

choć cały czas stoję naprzeciwko 

i przeglądamy się w sobie. 

Ale prawdziwym lustrem 

jestem ja, tak zbity w szkło 

że prawdziwsza tylko kropla 

co po nim spływa. 

I kopiuję jej światło i tamtą 

krew. Mógłbym tak odbić 

wszystko, prócz kilku słów, 

czego mi nigdy nie wybaczy.  

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Tylko o 25, 30 lat

Ł. i M.

Dopóki można, zatrzymujemy ich 

przy sobie. Wiemy, że muszą 

odejść albo że musimy ich zostawić. 

A jednak będą zdzierać z siebie 

nasze ślady przez lata.  

Kiedy nadchodzi tamto, 

jesteśmy już właściwie gotowi. 

Nie wiemy tylko, czy do końca 

zachować pozory własnego wyboru — 

że niby tak, kiedy odejdą 

będzie lepiej,  

czy też upierać się do ostatniej 

krwi, jakbyśmy mieli 

coś na własność, a oni 

mogli w ten sposób 

zapamiętać nas bardziej. 

Pamiątki po nas

I te kobiety, pokazujące nam 

codziennie, jak mali byliśmy. 

Przypominające bez ustanku — 

aż wywołają w nas chociaż cień 

uśmiechu, lekki uśmiech 

w przestrzeń. Jakby nie było  

ani ich, ani tych szmatek, spranych 

od pokazywania aż do nikłej siateczki 

pierwszych dni, 

w które nas wtedy zawijały. 

Dwa wiersze dla Młodego

Rower

Popatrz, to drzewo a to słup 

to liście i gałęzie a to druty 

i powtórz po mnie, zapamiętaj 

bo już ciemnieje świat  

Tu biegnie pies a tu samochód 

tu szosa a tu jeszcze dróżka wydeptana 

z okien nas coraz bledziej widać 

bo już ciemnieje świat  

A oni jadą na rowerze 

ojciec i syn przed nim w koszyku 

wskazuje palcem każde słowo 

i palcem sprawdza świat  

Ktoś ich popędza 

nikt nie popędza 

wciąż jeszcze widać 

mało co widać 

bo już ciemnieje świat  

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

To życie, które śpi

To życie, które śpi przede mną 

trzymając w ręku (we śnie) 

jakiś przypadkowy przedmiot, 

przedmiot snu, który mu dałem 

na uspokojenie (w ciągu) dnia, 

czy do zabawy (wszystko jedno 

co), żeby mi dało spokój —  

to małe życie tak łomocze 

całą krwią i wypiera mnie 

na zewnątrz, wyjmując sobie 

ze mnie taki biały szept, 

bielutki, jak gdybym miał 

pokochać własną nieobecność;  

Przenosiciel

Czy jest takie słowo? 

Właśnie tak. 

Taki okropnie zabiegany 

facet, co to raz tu 

a raz tam, i nawet sam 

nie widzi, zapomina 

że naprawdę jest 

między, czyli nigdzie.  

Przenosi słowa (z ust — na usta) 

gesty (z matki i kilku przyjaciół 

na dziecko), i własne dziecko 

(z domu — pod miasto), 

właściwie przewozi 

na czyste powietrze;  

ale one wszystkie 

chcą się gdzieś zatrzymać, 

nie mogą być wiecznym 

obiektem przenoszenia; 

słowa zostają za drzwiami 

cudzych ust, gesty 

zapisują w powietrzu 

obce ręce, a dziecko 

pytane w szkole 

o zawód ojca 

niepewnie mówi „przenosiciel”. 

Spóźniony list

Och, dziadku César, 

dlaczego nie poczekałeś na mnie? 

Wystarczyłoby jedno spojrzenie dziecka 

i wiedziałbym dzisiaj, że mogę, że mam prawo 

przypominać sobie twoją twarz, bo ją widziałem naprawdę 

Zdjęcia są stare i martwe, 

a opowiadania matki coraz rzadsze. 

Wystarczyłoby jedno zdanie, 

powtórzono by mi je, na pewno. 

Wiesz, wuj Marcel, kiedy tam byłem 

pierwszy raz, narysował mi całe drzewo genealogiczne 

(ja też chciałem mu narysować, 

ale było mi wstyd: mama, babcia — 

babcię zresztą miał, bo była twoją żoną — 

ojciec, i Chaim, i Fajga, jego rodzice, 

o których, podobnie jak o nim, nic nie wiem do dziś 

— i to wszystko), a ja patrzyłem i patrzyłem 

zdziwiony, że znalazłem się na tej 

dużej kartce, tuż pod mamą 

i że w jednej rodzinie 

może być tyle ludzi. 

Ty byłeś oczywiście o wiele wyżej i głębiej. 

Wszyscy mówili o tobie 

z szacunkiem i miłością, i czułem 

że miałeś artystyczną duszę, 

i byłem dumny.  

Myślę, że w porządnej francuskiej rodzinie 

w tamtych czasach ożenić się 

z Żydówką też nie było łatwo, 

i to w dodatku w kraju 

z którego został tylko język 

(chociaż przyjaciel mówi 

że tylko forma „pan” i ganki). 

Mama opowiadała, że były dwie 

uroczystości ślubne — cywilny 

nie był chyba jeszcze zbytnio popularny? — 

ach te kompromisy dla wspólnego dobra 

i niezadrażniania stosunków, co? 

A jak wróciłeś z wojny to podobno 

kazałeś babci zrobić jajecznicę z dwudziestu jaj. 

Zawsze mi to okropnie imponowało. 

Myślę, dlaczego ty, 

a nie ten drugi, ojciec ojca, 

o którym nie wiem nic zupełnie — 

nie wiem, czy można o kimkolwiek 

tak bardzo nic nie wiedzieć — ponad to 

że żył, miał żonę, imię i nazwisko, 

i że musiał coś robić. 

A więc byłoby nawet łatwiej 

pisać o nim, do niego, niż do ciebie. 

Mógłbym się stworzyć, wybudować od początku. 

To by dopiero były emocje! 

Czy Łódź wtedy też była taka ponura? 

Wziąłbym cię oczywiście tutaj, do Otwocka, 

i pokazał dokładnie to miejsce 

gdzie nie ma nic do pokazania, opowiedział. 

Może i stąd się wszystko wzięło: nie było gdzie 

iść, co oglądać, trzeba było siedzieć po domach, 

co najwyżej patrzeć przez okno — 

pięćdziesięcio-, sześćdziesięcioletnie drewniaki, jedno dwa 

piętra trzeszczących schodów, na podwórkach otwarte 

doły i zdechłe koty, i piłka, która zawsze wpada dzieciom 

do śmieci, trochę obdartych sosen, kałuże, albo ciemne 

wyschnięte plamy po kałużach, bielizna na sznurku. To 

wszystko — przez okno, a w środku 

kaflowy piec, łóżko, kwadrat piwnicy na podłodze i zbrą- 

zowiałe pasmo słońca, co usiadło pod szafą; kurz. 

Moi tutaj przyjaciele nic o tobie nie wiedzą, 

a może i wspomniałem kiedyś 

o legii honorowej, wąsatym lieutenant, Verdun i Sommie, 

ale to najwyżej raz i pewnie tylko jednemu albo dwóm, 

nie pamiętam komu. 

A jeśli nawet coś z tego zapamiętali, 

pewnie myślą, że chciałem się pochwalić, kto wie? 

A może naprawdę to jest dorabianie sobie genealogii? 

Najbardziej to mi potem było wstyd 

że nie nauczyłem się twojego języka. 

Może mama zaczęła mnie uczyć za wcześnie, 

kiedy wolałem wziąć przylepkę 

i iść na podwórko (czy tak już musi zostać? 

Colette raz powiedziała, że mógłbym mówić 

całkiem dobrze). Na podwórku dzieci 

też mi o tym przypominały, wołały 

piot-huź, piot-huź, jakby wiedziały 

i koniecznie chciały się tym ze mną podzielić, 

że przyjechałeś z Francji. Ale wkrótce 

zrozumiałem, że szło o inny kraj, 

to znaczy o innego dziadka. 

(Nie wiem, jak to się stało, że one 

wiedziały wtedy o tym lepiej ode mnie. ) 

Ale nie chcę winić matki, sam 

zmarnowałem jeszcze niejedną okazję. 

Och, dziadku César, 

dlaczego nie poczekałeś na mnie? 

Twój prawnuk nie ma jeszcze trzech lat, 

a jednak gdybym teraz umarł, chyba by 

pamiętał już coś ze mnie. 

Więc wystarczyłoby chociaż kilka lat 

życia więcej, zupełnie nowy świat 

którego musiałbyś się znowu uczyć, 

te dziesięć lat, powiedzmy: koniec wojny, 

Stalin, a w domu 

zięć, który nie skończył bodaj czterech klas 

w chederze, kuśnierz, i wreszcie ja, 

w siedem lat po twojej śmierci. 

o wykształceniu ojca mama wolała mi 

nie mówić, było jej wstyd, 

przed tobą wstyd być może byłby jeszcze większy. 

Babcia nie lubiła go podobno, 

ja nie mam stosunku, nie wiem 

czy tylko sami ludzie ponoszą winę 

za nieszczęśliwe małżeństwa. 

(Pamiętam, raz mi zrobił kogel-mogel, 

ale obiecał dać, gdy powiem, że wolę go od matki, 

nie wiem, czy ona to pamięta, 

ja pamiętam ten wstyd.) 

Jest maj, parę dni temu spadły 

pierwsze większe deszcze. 

I nawet każda kropla ma swoją prehistorię, 

która pozwala jej przybrać własny kształt. 

Wiesz, czasem mi się zdaje, że jestem 

zbitką gestów, które mnie przekonały, 

słów, które jakimś cudem zapamiętałem 

i czym prędzej schowałem do ręki 

żeby nie uciekły, i paru milczeń 

których nie umiem. 

Po co ja to robię, no właśnie, po co? 

W gruncie rzeczy nie ma mnie 

dla ciebie jeszcze bardziej niż ciebie dla mnie, 

choć ja przynajmniej wiem, że byłeś 

i że umarłeś. 

Po co ja piszę ten list, ten wiersz, to czy ja wiem co, 

który chce mnie otworzyć z kilku stron 

jednocześnie. Być może on powinien 

znaleźć sobie jeszcze tylko jakiś naturalny koniec 

i nie marudzić dłużej. Zawiesić cię w ramce 

wspomnień na ścianie, 

jako twój domniemany portret 

(razem z tą jajecznicą z dwudziestu jaj, powiedzmy, 

czy inną wyłudzoną historyjką), 

ale on nie chce, on chce przez chwilę jeszcze 

kontynuować temat, jakbyś naprawdę był 

tylko literackim pretekstem, na tyle 

pojemnym, by mówić o wszystkim. 

Wiesz, przejeżdżałem dzisiaj 

obok babci, to znaczy obok was 

ja (wybacz, ale dopiero teraz 

uzmysłowiłem sobie, że jeśli groby 

nie zostały pomylone, jesteście tam razem), 

było już ciemno, wziąłem taksówkę, 

żeby zdążyć na sen dziecka, 

którego nie widziałem tydzień. 

Jechałem wzdłuż muru 

oddzielającego martwych od żywych 

i nie wiedziałem, czy wierzyć 

w życie pozagrobowe, czy nie. 

Czy to na pewno nasze dzieci 

przenoszą nas dalej? Jakiś ślad 

powinien zostać odciśnięty, 

choć pewnie można by zapytać — po co. 

I co to znaczy być wiernym sobie? 

Za chwilę mam lekcję konwersacji 

i powinienem wymyślić temat do rozmowy, 

bo to już czerwiec i uczniowie 

chcą się dostać na studia. 

Czy ty lubiłeś prywatne lekcje, te panienki 

przychodzące do ciebie do domu — teraz 

zdaje się ulica Więckowskiego, a wtedy jak? — 

Czy miałeś dla nich swój prawdziwy uśmiech, czy lekcje 

to byłeś naprawdę ty? 

Co za traf, że robię to samo! 

(czy ty też musiałeś to robić?) 

Owszem, uśmiecham się, 

żeby nie wyszło całkiem źle, i zbieram, zbieram 

wszystkie preteksty do wyduszania słów, 

powody do rozmowy, na ciężkie chwile ciszy. 

Pamiętam, że pisałem na ten temat wiersz, 

który nie wyszedł. Ostatnio — 

ale już spieszę się trochę — piszę 

tylko wtedy, kiedy powinno wyjść, 

albo gdy nie wiem, co wyjdzie, z ciekawości. 

Ale czy ja naprawdę jestem mną? 

I patrz, tyle myślałem o tym, 

a to się samo kończy. 

Przypisy:

1. cyplonok toże choczet żyt’ (ros.) — kurczak też chce żyć. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest udostępniony na licencji Licencja Wolnej Sztuki 1.3
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/sommer-pamiatki-po-nas/

Tekst opracowany na podstawie: Piotr Sommer, Po ciemku też (wiersze z książek), Wydawnictwo Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu, Poznań 2013.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów autora. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć, Paweł Kozioł, Jan Szejko.

Okładka na podstawie: Marco Verch@Flickr, CC BY 2.0

ISBN-978-83-288-5239-6

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.