Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Przypisy

5. Wesprzyj Wolne Lektury

6. Strona redakcyjna

Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy[1]

U Dunaju[2], u szerokiej rzeki,

stanął cesarz z wojskami licznemi.

O! jakiż świat daleki

do swojej ziemi...

Cesarz Zygmunt[3], z Luksemburga pan,

przy nim panów i rycerzy wian[4].

O! jakież smutne są przeczucia duszy...

Tak zaporą legli Turkom wbrew[5],

z Luksemburga cesarz Zygmunt, lew.

Przy nim panów i rycerzy mnogo,

z których każdy kopię w boju kruszy.

O! jakże srogą

jest melancholia duszy...

Oblegali miasto[6], przed sułtanem[7],

lecz on przyszedł z wojskiem chorągwianem.

A gdy wojsko sułtana ujrzeli,

wartownicy do pana bieżeli;

do Zygmunta, rzymskiego cesarza,

wszystkich Niemców pana i mocarza.

Zląkł się Zygmunt i jego rycerze,

choć się każdy zdał życiem ofiarny[8];

wszystkich blady lęk za włosy bierze,

ale nie zląkł się Zawisza Czarny[9].

O świtaniu uciekała rzesza,

cesarz Zygmunt dumny i dostojny — —

od Dunaju wstecz wojsko pośpiesza,

każdy rycerz ozdobny i zbrojny;

z schylonymi wstydem na pierś głowy[10]

uciekają przed strasznymi łowy[11]

rozpędzonej poza nimi wojny.

Jadą, jadą o świtaniu słońca,

lecz to słońce na plecy im świeci,

na ich plecach lśni blacha błyszcząca,

lecz Zawisza został samotrzeci[12].

Dwaj pachołcy przy nim pozostali,

prości ludzie, ubodzy i mali,

ze zagrody wyszli polskich kmieci[13].

Tak samotrzeć Zawisza pozostał,

nie by dufał[14], aby wrogom sprostał,

bowiem wiedział, że nie jest człek święty,

którym Pan Bóg posyła anioły,

ale znał się w rycerstwie poczęty

i czcił miecz swój, ogromny i goły.

Zląkł się Zygmunt i jego rycerze,

choć się każdy zwał życiem ofiarny,

wszystkich blady lęk za włosy bierze,

ale nie zląkł się Zawisza Czarny.

Ani mu to cnota, ni nadgroda[15],

ani mu się cześć za to należy;

nie znać lęku jest dusza rycerzy —

to tak kwitnie, jak kwiat wśród ogroda,

gdy posiany, oplęt[16], podlewany —

to rzecz zwykła, nikt się nie cuduje[17]...

Któż się dziwi, kogo Bóg werbuje,

że ten kroku nie dał[18] przed pogany?...

Ach! Jak smutną jest duszy zaduma,

gdy nad głową nieszczęście łopota[19]...

Ach! Jak gorzką jest duszy tęsknota,

gdy w świat cały[20] z nikim się nie kuma[21]...

Ach! Jak ciężką jest samotność duszy,

gdy się wszystko koło człeka łamie...

Ach! Jak zwisa zbezwładnione[22] ramię,

gdy się serce w piersiach z żalu kruszy...

Ach! Jak strasznie czuć jest opuszczenie...

W puste serce wąż bólu się wsuwa,

i żelazną obręczą je skuwa

krew mieniące[23], zabójcze milczenie...

Ach! Jak twardo głucha ziemia jęczy,

gdy samotna stopa ją uderza — —

którą oko samotne przemierza,

jak posępna jest ta gloria tęczy...

Ach! Jak smutnym jest żywot człowieka,

który nadrósł[24] ludzkiego żywota — —

pozostaje mu tylko tęsknota — —

ani wzywa kogo, ani czeka,

ni spodziewa się, ku komu dąży,

żal się przed nim sunie, jak chorąży[25],

i nad głową widzi próżnię świata,

w gwiazdy sianą[26] bezdenną kopułę;

jego serce więdnie, jak kwiat czułe,

i liść śmierci nad sobą zaplata...

Nieprzyjaciel to k’niemu[27] nie dąży,

nie ma nazwy dlań wrogów nawała —

on tu stoi: trwałości chorąży,

pan swej duszy, władca swego ciała,

ślubowany sam sobie i wpięty

w własne koło swego przeznaczenia,

ani wrogi, śmiały, ni zawzięty,

tylko rycerz...

Na miecz swój spogląda,

miecz ze stali kuty i z płomienia,

krwią nabrzmiały, chociaż krwi nie żąda.

W złym przeczuciu na miecz swój poziera[28],

bije trwogą serce bohatera.

I powiada sam w sobie: o mieczu,

zaliś[29] nie jest ty w Polsce ostatni?

Będą, będą rycerze szkarłatni,

lecz czy ciebie nie będą w odwieczu[30]

wspominali — żeś był miecz ostatni?

I czy będzie jeszcze w Polsce ręka,

która taki, jak mój, miecz podniesie —

czy się serce polskie nie zalęka,

że się zbłąka w mych wawrzynów[31] lesie?

Czy na taką potęgę i chwałę

będzie serce w sumieniu dość śmiałe?

O mój mieczu, o mieczu mój krwawy,

zaliś nie jest ty w Polsce ostatni?

Będą jeszcze rycerze szkarłatni,

lecz nie będąż Hektorowej[32] sławy?

O mój mieczu, w dalekim Dunaju

utopiony, stracony dla kraju...

Słyszę imię me w wieków rozłogu[33],

jak na turzym zatrąbione rogu,

płynie echem, lecz się nie uderza

O hełm niczyj, ni się od puklerza[34]

niczyjego odbite nie wraca,

lecz się w echu, jak chmura, roztraca...

Jako z woru owsa, tak się sieje

ziarno z mego krwawego nazwiska

I na głowy spada, i połyska,

ale w żaden się szyszak[35] nie dzieje[36]

i nikomu zeń kłosu na głowie

wzwyż tryumfu nie pną aniołowie[37]...

O mój mieczu, o mieczu mój krwawy,

zaliś nie jest ty w Polsce ostatni?

Będą jeszcze rycerze szkarłatni,

lecz nie będzie już serc bez obawy,

serc bez lęku...

W świat z daleka widno[38]

Turkom Niemców ucieczkę bezwstydną.

Pan Zawisza do ołtarza wstawa[39]

I z cichego wychodzi namiotu —

na miecz wsparta[40] jego ręka prawa,

a twarz smutku pełna, nie kłopotu.

Cóż kłopotać się[41], gdy jedno czeka,

czyj duch nadrósł w głębizny człowieka...

I poglądał na tych, którzy, mali,

sami jedni przy nim pozostali;

proste chłopy polskie, hen ze Spiża[42]

za starostą swym spiskim przybyłe —

patrzą śmiało, gdy się śmierć przybliża,

patrzą śmiało w otwartą mogiłę...

O, maluczcy olbrzymiego ducha!

Oto jeden na ligawce[43] dzwoni[44],

na ligawce górskiego pastucha,

drugi wsparł się na włóczni i słucha —

cóż w ich duszach? Kędy[45] myśl ich goni?

Cóż w ich duszach?

O ten czas znad borów,

z nad łąk mokrych na spiskiej równinie

wstaje opar czerwony i płynie,

zrąb[46] Łomnicy[47] słoni[48] do połowy,

a ponad nim, w zarzewiu kolorów,

trzon jej czarny pod niebo się wspiera,

trzon ogromny, czarny, granitowy,

na kształt orła, co ziemię przeziera[49]...

Ach! daleko!... Lecz tu, w świcie słońca,

czarny rycerz świeci jak Łomnica,

i tak oko tych chłopów zachwyca,

jak moc Tater[50] nad nimi stojąca.

On ich zaklął w swój widok... Nad głowy

pan im Czarny rozpiął ręce obie — —

oto w jednym chowan[51] będę grobie

z tobą, ludu... Mój miecz Achillowy[52],

który święte ciął na poły[53] sprawy,

a nie poniósł nigdy podłej szczerby,

z wami legnie strudzony i krwawy,

i to będą rdzawe jego herby.

Dla was, chłopi, ta krew, co na czoła

z mego miecza wam spłynie, anioła[54]...

Dosyć! Konia małego!

Czy duchy?

Czyli perskie rozszalałe diwy[55]?

Leci rycerz z postaci straszliwy,

na kształt ziemię rwącej zawieruchy;

pod nim konik brzuchem tyka ziemi,

on zaś stopy żelazem kutemi.

Za nim, włócznie wytężywszy, w białej

wełnie leci dwóch, poczet zbyt śmiały...

Świsnął arkan[56], nim dotarł pan Czarny,

z konia zerwan[57] rycerz na powrozie — —

o! jakiż marny

temu los, co sam został w obozie...

O! jakże sroga

jest moc przeczuć złych, gdy śmierć nadchodzi...

Ukradł głowę Zawiszy spah[58] złodziej

i do sułtańskiego niósł proga...

Bo za króla go wzięto — że był

królem życia najsmutniejszych sił...

Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt,

Divae memoriae miles, o Zawisza niger! [59]

(A to stało się u Szmiechyrowa

Hrada[60], w ziemi dalekiej Chorwackiej;

tam największy poległ rycerz lacki[61],

będzie temu niedługo połowa

lat tysiąca, rok tysiąc czterysta

i dwadzieścia ośm[62]. A tę rocznicę

czcić pomnijcie[63], bo to było święto

takie ducha, że niechaj korzysta

z tych dat naród, któremu w przyłbicę

pluto, z oczu otwartych podjętą[64]!)

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy — Tetmajer był zafascynowany postacią Zawiszy Czarnego, prócz tego wiersza napisał o nim również dramat. Fascynacji daje wyraz Wesele Stanisława Wyspiańskiego: postaci Poety, wzorowanej właśnie na Tetmajerze, ukazuje się widmo Zawiszy. [przypis edytorski]

2. Dunaj — druga co do długości rzeka Europy, przepływająca przez Bawarię (Niemcy), Kotlinę Panońską (Węgry) i Wołoszczyznę (Rumunia). [przypis edytorski]

3. Zygmunt Luksemburski (1368–1437) — król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, cesarz rzymski od 1433. [przypis edytorski]

4. wian — wieniec. [przypis edytorski]

5. wbrew — przeciw. [przypis edytorski]

6. miasto — twierdza Gołubiec, położona na prawym brzegu Dunaju, wykupiona przez Turków od serbskiej załogi (wcześniej Zygmunt Luksemburczyk odrzucił podobną ofertę). [przypis edytorski]

7. sułtan — tytuł władcy Turcji (do 1922) bądź innych krajów muzułmańskich. [przypis edytorski]

8. życiem ofiarny — sens: zdolny do ofiarowania życia. [przypis edytorski]

9. Zawisza Czarny z Garbowa (ok. 1370–1428) — polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego. [przypis edytorski]

10. głowy — dziś popr.: głowami. [przypis edytorski]

11. łowy — dziś popr.: łowami. [przypis edytorski]

12. samotrzeci (daw.) — sam z dwoma towarzyszami. [przypis edytorski]

13. kmieć — zamożny chłop posiadający własne gospodarstwo. [przypis edytorski]

14. dufać (daw.) — nazbyt wierzyć we własne siły. [przypis edytorski]

15. nadgroda — dziś popr.: nagroda. [przypis edytorski]

16. opleć — wypielić chwasty dookoła; „oplęt” to dawna forma imiesłowu przymiotnikowego biernego. [przypis edytorski]

17. cudować się — dziwić się. [przypis edytorski]

18. kroku nie dać — nie uciec, nie ustąpić, nie cofnąć się. [przypis edytorski]

19. łopota — dziś popr.: łopocze. [przypis edytorski]

20. w świat cały — w całym świecie. [przypis edytorski]

21. kumać się (daw.) — stowarzyszać się, przyjaźnić. [przypis edytorski]

22. zbezwładniony — taki, który stał się bezwładnym. [przypis edytorski]

23. mienić (daw.) — zmieniać. [przypis edytorski]

24. nadrosnąć coś — wyrosnąć ponad coś. [przypis edytorski]

25. chorąży — dawniej: żołnierz niosący sztandar swojego oddziału (obecnie: stopień podoficerski). [przypis edytorski]

26. w gwiazdy sianą — nakrapianą gwiazdami. [przypis edytorski]

27. k’niemu (daw.) — w jego stronę. [przypis edytorski]

28. pozierać — spoglądać. [przypis edytorski]

29. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

30. w odwieczu — w dalekiej przyszłości. [przypis edytorski]

31. wawrzyn — laur, roślina będąca symbolem sławy. [przypis edytorski]

32. Hektorowy — Hektor był bohaterem Iliady Homera, tragicznym obrońcą skazanej na zagładę Troi. [przypis edytorski]

33. rozłóg (daw.) — rozległa przestrzeń. [przypis edytorski]

34. puklerz — niewielka, okrągła tarcza. [przypis edytorski]

35. szyszak — rodzaj stożkowatego hełmu bez przyłbicy. [przypis edytorski]

36. dziać się (daw.) — odziewać się. [przypis edytorski]

37. i nikomu zeń kłosu na głowie wzwyż tryumfu nie pną aniołowie — inwersja: i nikomu z niego aniołowie nie pną rosnącego wzwyż kłosa triumfu. [przypis edytorski]

38. widno (daw.) — wiadomo. [przypis edytorski]

39. wstawa — dziś popr.: wstaje. [przypis edytorski]

40. na miecz wsparta — dziś popr.: o miecz wsparta. [przypis edytorski]

41. kłopotać się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

42. ze Spiża — dziś popr.: ze Spiszu, regionu w dorzeczu Popradu, obecnie na Słowacji. [przypis edytorski]

43. ligawka — ludowy instrument dęty z wydrążonego pnia drzewa. [przypis edytorski]

44. dzwonić — tu: grać. [przypis edytorski]

45. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

46. zrąb — grań. [przypis edytorski]

47. Łomnica — drugi co do wysokości szczyt Tatr, znajdujący się na Słowacji. [przypis edytorski]

48. słonić — dziś popr.: zasłaniać. [przypis edytorski]

49. przezierać — oglądać. [przypis edytorski]

50. Tater — dziś popr.: Tatr. [przypis edytorski]

51. chowan — pochowany. [przypis edytorski]

52. Achillowy — stanowiący własność Achillesa, bohatera Iliady Homera. [przypis edytorski]

53. na poły — na pół. [przypis edytorski]

54. z mego miecza wam spłynie, anioła — miecz jest tu porównany do anioła. [przypis edytorski]

55. diwa — duch bądź bóstwo. [przypis edytorski]

56. arkan — wschodni odpowiednik lassa. [przypis edytorski]

57. zerwan — dziś popr.: zerwany. [przypis edytorski]

58. spah, właśc. spahis — żołnierz ciężkiej jazdy tureckiej. [przypis edytorski]

59. Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt, Divae memoriae miles, o Zawisza niger! (łac.) — Herb lśni na twojej tarczy, lecz nie tu spoczywają kości, rycerzu świętej pamięci, Zawiszo Czarny! (epitafium napisane w XV w. przez Adama Świnkę, sekretarza króla Władysława Jagiełły). [przypis edytorski]

60. Hrad (czes. a. słow.) — gród, miasto. [przypis edytorski]

61. lacki — polski (od Lach — Polak). [przypis edytorski]

62. ośm (daw.) — osiem. [przypis edytorski]

63. pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

64. podjąć — tu: podnieść. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/elegia-na-smierc-czarnego-zawiszy

Tekst opracowany na podstawie: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Wybór poezji, nakł. Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1897

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paweł Kozioł, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: juantiagues@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.