Jerzy Liebert

Gusła, IV

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Gusła, IV

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Koguty

5. Moses Krumholc

6. Muza zaścianka

7. Romantyczność

1. I

2. II

8. Jurgowska karczma

9. Gorączka

10. Arka

11. Przekrój fantastyczny

12. O rzeczach

13. Przypisy

14. Wesprzyj Wolne Lektury

15. Strona redakcyjna

Gusła, IV

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Koguty

Romanowi Gineyce

Rzężąc, z brodą u kolan, bryła mięsa ciepła,

Niezgrabnie, niedołężnie wypływam na jawę —

Odcięta głowa wolno z tułowiem się zrasta

I w blaskach snem ocieka na pledy jaskrawe...

Wyratowany, śpiewem zawrotnym znaglony,

Żebrom moim i biodrom ufnie wracam siebie,

Powieki zapuchnięte z trudem się unoszą —

Widzę, topielec były, — KOGUTA NA NIEBIE!

Płynie, ścigany z dołu kogucimi wrzaski[1],

Wyższy nad kurze grzędy — pąsowe[2] reduty!

W obłoki odlatuje, w naręcza jarzębin,

On, kur na wysokościach! Śpiewajcie, koguty!...

Moses Krumholc

Na rumuńskiej granicy,

W samym sercu Wyżnicy[3],

Moses Krumholc po dziadkach

Ma dom własny i tartak.

Za dnia kłód tartych zgrzyty,

Bierwionowe[4] skowyty,

W szlochu tracza[5] zajadłym

Desek spazm i drzew skamły[6].

Za to w wieczór świąteczny

Słychać w rynku szum rzeczny

I do okien Krumholca

Wpada światło miesiąca[7].

Ruski smęt kalinowy...

Ruś wyrusza na łowy,

Goni szumki i dumki...

Mosesowe frasunki[8]...

Bo choć Moses rachuje,

Drzewem dobrze handluje,

Deski w lejach[9] pienięży[10]:

Nie ma rady na księżyc!

W duszy ciemno i śpiewno...

Jakże zmóc taką rzewność?

I dylemat odwieczny:

Mój to smęt, czy szum rzeczny?

A i także po dziadkach —

Mosesowa zagadka:

Na pół płacz, na pół cichość —

Cetno w sercu czy licho[11]?

Niby jasne — noc ruska,

Czeremoszski[12] nurt pluska,

Chłodek rześki w ulicy:

Mieszka Moses w Wyżnicy.

Niby tak... tak... jest pewny,

Że ma tutaj skład drzewny,

Lecz najtrudniej jest właśnie

Rzecz tę sobie wyjaśnić.

Rzecz tę w sobie rozwikłać —

Bo to w Kutach[13] na przykład,

Też jest tartak jak tutaj,

A to przecież jest w Kutach...

Też jak tutaj o zmierzchu

Rude rogi na wierzchu,

Szumy rzeczne pod traczem...

Coś to tak... coś inaczej...

Ta uparta wątpliwość,

Wrogi, przemożny żywioł,

Mosesowy niepokój —

Czyha złe na obłoku...

Gdyby Dawid już dorósł,

Zmógłby licho wieczoru,

Moses mógłby odetchnąć...

Dawid — pejsate cetno[14]!

Zmógłby czary czerwieńskie

I słabości niemęskie —

Smęt ruskiego miesiąca,

Smęt Mosesa Krumholca...

Spływa błogość spod powiek...

Co to będzie za człowiek,

Byleby się uchował.

O, nadziejo kwietniowa!

Śpiewno w duszy i rzewno —

Jakże zmóc taką pewność?

Krąży głowa zawrotnie...

Nie masz sił... Lament w oknie...

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Muza zaścianka

Dziewczę Dziesięciolecia — źrała[15] figo słodka,

Smakują ci powoli miejscy patrioci:

Pan starosta w cylindrze, adwokat i doktor,

Ulatują nad ciżbą — odświętni piloci!

O krok, tuż przy mównicy, orkiestra strażacka,

Duma miasta i źródło zachwytów gawiedzi,

W głębi — podkowa z krzeseł — sfora magistracka!

Samotnie na fotelu ksiądz kanonik siedzi...

Tu rynek przystrojony w szpalery[16] świerkowe,

Których woń nozdrza łechce i bije pod piętra,

W zrudziałe balkoniki, w okna dubeltowe[17],

Skąd zza szyb wyglądają głowy Prezydenta.

Tu w cieniach chorągwianych, z grubym drzewcem w palcach,

Odęte matadory, pytie[18] małopolskie,

Ojce miasta — śnią Wiedeń, wiedeńskiego walca,

W listopadowy ranek, w dziesiąty rok Polski!

Deszczyk mży... gada mówca... Mokną uśmiechnięci,

Regionaliści ważni, serwiliści[19] z nudy,

Mężowie zaufania, dźwigacze pieczęci!

Prowincja cała moknie! Listopad obłudy!

Czasem któryś luminarz[20] i padamdonóżek[21]

Łypnie kałużą oczu w bok, gdzie zza bariery

Wyrasta gawiedź miejska, stłoczona przy murze...

Wtedy lśni, jakby głaskał cesarskie ordery...

Leader[22] znak dał chustką... «Nie zginęła jeszcze!»

Śpiewają i z łoskotem dźwigają sztandary...

Rżnie kapela... Tłum ruszył... Mnożą się pod deszczem

Łysiny, weżetale[23] i fiksatuary[24]...

On trwa na posterunku... Ku górze wzniósł rękę

I spod daszka zalotnie w obcisłym mundurze

Honory czyni domu i kłania się pięknie —

Pan komisarz się kłania Najjaśniejszej Muzie,

Która — spłonione dziewczę — przy bębna warkotach

Umyka brzuchomówcom, lamom, rajcom[25] — łykom[26],

Rzędy krzeseł roztrąca i fontanną błota

Paskudzi całe spodnie dziobatym ławnikom;

Która — najpłochsze dziewczę — owego poranku

Wśród gawiedzi na rynku biegnie przy orkiestrze,

Gdzie kroczy strażak — pierwszy muzykant w zaścianku —

I z trąby wydmuchuje roześmianą przestrzeń!

Romantyczność

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

I

Od tygodnia już, od ośmiu dni,

Zgłupiał, ogłuchł, albo się rozmarzył,

Patrzy w punkt, zachwycony ma wzrok,

I uśmiechy przelatują mu po twarzy...

Zamarł, zastygł, nie rusza się na krok,

Na pytania ich nie odpowiada —

Jakby dziwo jakieś ujrzał, zoczył cud,

I ku szczęściu ogromnemu się podkradał.

— Ocknij się, — mówią mu, — najwyższy czas,

Od kościoła, powiadają, odpadniesz...

A on, spójrzcie, patrzy w jeden punkt,

Jakby tam było, biedny, najładniej.

Księdzu dali znać... Przyszedł ksiądz,

Słup w sutannie żywego ognia!

Woła: — Zbudź się!... Każe: — Coś rób!...

...A on śni, patrzy w punkt od tygodnia.

Ciemne oczy obrócone w słup,

A w uśmiechu niemy zachwyt duszy.

Zbiegł się świat z wszystkich stron w jeden punkt,

Co go trzyma, nie pozwala się poruszyć...

II

Czarną nocą wybiegłaś przed próg,

— Wielki Boże, — wołasz, — co będzie:

Dokąd nocą po ratunek biec,

Byle zaraz, byle prędzej, wszędzie...

Jakiż czar na tym domu legł,

Zaklął schody, pokoje opętał?

Sama nie wiem, co czynić, gdzie biec,

Sama pewnie już na pół zaklęta!

Nocą wpada do mnie błędny dom,

Od sufitów cały do podłogi —

Woła dom: — Tu gdzieś on, tu on,

Ukochany, skrył się, nasz drogi!...

Całą noc goni za mną, biega dom,

Piętro, sprzęty i próg obłąkany...

— Wróć go, — woła dom, — wróć go nam,

Woła próg, każdy kąt, wszystkie ściany.

I chcę biec, i obiegam wkoło dom,

Po pierścieniu latam czarnoksięskim,

Za mną dom, za mną próg, każdy kąt:

— Tęsknij, za nas wszystkich tęsknij!

Jurgowska[27] karczma

Raczej zawróć, raczej nadłóż parę staj[28],

Choćby ziąb cię spalił, wiatr oślepił —

Przed tą karczmą nie zatrzymuj sań:

Nie pij, moja miła, nie pij...

Tam z kieliszków wyskakuje siny bies,

Czuły tenor, bies rozanielony.

Stuknie w szkło — już w kieliszku pełno łez,

A on płacze, coraz wyższe bierze tony...

Stuknie w szkło, weźmie cis[29], wstrzyma czas

I z wieczności — sama wiesz najlepiej —

Będzie łkał: jeszcze jeden do mnie raz,

Przepij, moja luba, przepij.

Brzękną szkła... patrzysz w krąg — tenor sczezł[30],

Ton ostatni jeszcze słania się po stole,

A z kieliszka drugi bies, rudy bies,

Wyjrzał tępy — czarną bruzdę ma na czole.

Wlepił wzrok: w mózgu myśl, ostra kra —

Tęskny gzygzak tnie ci czoło między brwiami...

Stuknął w szkło — już w kieliszku jestem — JA!

Nie pij czasem, nie daj się omamić!

— Tyżeś to, miły mój? — Brzękną szkła —

Pękną ściany, dach dwupoły się rozłamie,

Miast posadzki — czarny lej bez dna.

I zakracze z wszystkich stron niepamięć...

Tylko walczyk czarci będzie łkał,

Słodki walczyk — ach, niezapomniany!

Pierwsze pas[31], drugie pas, trzecie pas

I wypłyniesz lekka poprzez ściany...

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Gorączka

Wyciągnąłem dłonie,

Kulę szklaną gonię...

Wstrzymaj się, przystań,

Szklany grobie, trumno kulista!

W twoim wnętrzu, w centrum szklanych kół,

Uwięziona moja miła głową w dół...

Odebrało mi rozum szklane wnętrze,

Nierozumny kulę gonię, tak się męczę,

Za tą kulą snuć się muszę krok w krok,

Już pół roku, jeszcze może długi rok.

Z trumny szklistej, kulistej — półżywa,

Ręce łamie, wyciąga — przyzywa,

Wzrokiem błędnym zaklina mnie: — Coś zrób,

By nie toczył się już ze mną szklany grób...

Patrzę w kulę — a ty w kuli głową wzwyż,

Gonię kulę — a ty głową w dół...

Już nie mogę, moja miła, brak mi tchu,

Bolą oczy od tortury szklanych kół...

Ona z dołu głową w górę leci znów,

Zamieniona, obrócona cała w RUCH...

Arka

Niewielka sobie arka, bez okien i wież,

Od deski do deski będzie z łokieć[32] wszerz,

Nie taka znów wysoka — dno przy wieku tuż,

Ale za to będzie miała mą wysokość wzdłuż!

Z dębowego drzewa, bogobojna łódź,

Wypłynie z pokoju, zacznie otchłań pruć...

Tuzin gwoździ, trochę kramu[33], desek z dębu sześć —

I pomyśleć, że to czeka na oliwną wieść[34]!...

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przekrój fantastyczny

Ludwikowi Bujalskiemu

Pokłady wielokropek[35], średników, przecinków,

W słojach mowy skostniałe okazy muzealne —

O, antyki skojarzeń, przenośnie dyluwialne[36],

Szkielety przymiotników, skorupy zaimków!

Ślady wszystkich nadirów[37] naszych i zenitów —

Warstwice[38] Don Juanów z odciskami kobiet,

Ofelie — złomy kredy — niosące na sobie

Florę rzek, ziela duńskie — wianki litofitów...

Tu Faust zamajaczy profilem Goethego...

Tam kochanków przekrojem zniekształcone wdzięki:

Egzemplarz Capuletich w objęciach Montechi —

Litodendrony, dziwy świata pierwotnego!

Tam symbole dwunożne, Hamlety-rebusy!

Formacje fantastyczne, bajeczne odmiany...

Skamieniałe. Bezbronne. Pięknie zachowane

Furie naszych młodości — pterodaktylusy!

O rzeczach

Zasławowi Malickiemu

Rzeczy skończone, istnienia gotowe —

Pokoju mego fauno i floro:

Rośliny z metalu, zwierzęta dębowe,

Stojące, wiszące domowe potwory —

Obracacie się ku mnie nocą,

Wyszlachetnione w miesięcznej poświacie,

Przez sen czuję, chcecie, bym się ocknął,

Końca snu mego, wiem, czekacie...

Wieści, wieści z wymiarów innych,

Wiedzy słodkiej śpiącego spragnione,

Po ratunek, po wyrok, samotnicy idealni

Obracacie się w moją stronę.

Obudzony, z łoża schodzę ku wam,

W snopie srebrnym zwiastun miesięczny —

Twory płaszczyzn, ludzkie rzeczy — o, żywioły,

Idę ku wam zamyślony, niedorzeczny!...

Przypisy:

1. wrzaski — dziś popr. forma N. lm: wrzaskami. [przypis edytorski]

2. pąsowy (z fr. ponceau: intensywnie czerwony, w kolorze kwiatów maku polnego) — jasnoczerwony. [przypis edytorski]

3. Wyżnica — miasteczko w płd.-zach. części Ukrainy, położone nad Czeremoszem, blisko granicy z Rumunią; do 1939 r. na granicy polsko-rumuńskiej. [przypis edytorski]

4. bierwionowy — przym. utworzony od rzecz. bierwiono (ociosany i okorowany pień drzewa). [przypis edytorski]

5. tracz — robotnik z ręczną piłą lub maszyna w tartaku do wstępnego cięcia kłód drzewa (tu raczej: maszyna). [przypis edytorski]

6. skamły — skamlenia, jęki. [przypis edytorski]

7. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

8. frasunek (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

9. lej (rum. leu) — waluta Rumunii. [przypis edytorski]

10. spieniężyć — sprzedać, zamienić na gotówkę; pienięży — dziś popr.: spienięża. [przypis edytorski]

11. Cetno w sercu czy licho — nawiązanie do daw. gry w której losuje się cyfry parzyste (cetno) i nieparzyste (licho); przy czym cetno oznacza wygraną, a licho przegraną. [przypis edytorski]

12. Czeremoszski — przym. utworzony od nazwy rzeki Czeremosz, która w latach 1919–1939 stanowiła granicę między Polską a Rumunią. [przypis edytorski]

13. Kuty — miasteczko w płd.-zach. części Ukrainy, położone nad Czeremoszem, blisko granicy z Rumunią; w latach 1919–1939 w granicach Polski. [przypis edytorski]

14. cetno — wygrana; tu: nagroda, pomyślny los. [przypis edytorski]

15. źrały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

16. szpaler — dwa rzędy drzew, rosnące równolegle wzdłuż alei. [przypis edytorski]

17. dubeltowy — podwójny. [przypis edytorski]

18. pytia — w mit. gr. Pytia była kapłanką delfickiej świątyni Apollina, gdzie przepowiadała przyszłość; tu przen.: osoba mówiąca niejasno, wieloznacznie. [przypis edytorski]

19. serwilista — osoba służalcza, płaszcząca się przed kimś, przesadnie uniżona. [przypis edytorski]

20. luminarz — osoba godna szacunku; zasłużony uczony, pedagog a. artysta (tu ironicznie). [przypis edytorski]

21. padamdonóżek (neol.) — rzecz. utworzony od daw. zwrotu grzecznościowego „padam do nóżek”; opisuje kogoś, kto jest zarazem prowincjonalnym elegantem i pochlebcą. [przypis edytorski]

22. leader (ang.) — przywódca; tu: dyrygent orkiestry strażackiej. [przypis edytorski]

23. weżetal — materiał, tiul perukarski. [przypis edytorski]

24. fiksatuar (daw.) — brylantyna. [przypis edytorski]

25. rajca — radny, członek rady miasta. [przypis edytorski]

26. łyk (daw. pogard.) — mieszczanin. [przypis edytorski]

27. Jurgowska karczma — inspiracją do napisania tego wiersza miała być karczma w miejscowości Jurgów koło Bukowiny Tatrzańskiej. [przypis edytorski]

28. staja, staje a. stajanie — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]

29. cis — w muz. dźwięk C podwyższony o pół tonu; wziąć cis — zagrać lub zaśpiewać dźwięk cis. [przypis edytorski]

30. sczeznąć — zmniejszyć się, osłabnąć; przestać istnieć, zniknąć. [przypis edytorski]

31. pas (fr.) — krok w tańcu. [przypis edytorski]

32. łokieć — tu: dawna miara długości; ok. 57–59 cm. [przypis edytorski]

33. kram (pot.) — tu: stos porozrzucanych drobiazgów; nieład drobnych przedmiotów; rupiecie. [przypis edytorski]

34. czeka na oliwną wieść — nawiązanie do znanego z Biblii motywu arki Noego, który uratował z mitycznego potopu swoją rodzinę i wszystkie zwierzęta, a nadzieję na ocalenie uzyskał, kiedy wypuszczona gołębica wróciła, niosąc w dziobie gałązkę oliwną. Tu w zestawieniu z nadzieją zmartwychwstania, żywioną przez chrześcijan; stąd metafora trumny jako arki, pomagającej przetrwać potop śmierci. [przypis edytorski]

35. wielokropek — dziś popr. forma D. lm: wielokropków. [przypis edytorski]

36. dyluwialny — pochodzący z okresu dyluwium, tj. plejstocenu, epoki wielkiego zlodowacenia. [przypis edytorski]

37. nadir — niewidoczny z Ziemi punkt na sklepieniu nieba, usytuowany naprzeciw zenitu, czyli pionowo w dół. [przypis edytorski]

38. warstwica — linia na mapie, łącząca punkty położone na tej samej wysokości nad poziomem morza; tu raczej: warstwa osadów kopalnych. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/gusla-iv

Tekst opracowany na podstawie: Jerzy Liebert, Gusła, Nakładem Księgarni F. Hoesicka, Warszawa, 1938

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Gąssowska Hanna, Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: See-ming Lee æŽæ€æ˜Ž SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.