Bożena Keff

Nie jest gotowy

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-5213-6

Nie jest gotowy

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Razem, osobno

1. Wieczór Ewy Patło

2. Miejsce do przesuwania

3. Zanim to złączysz

4. Snajper

1. 1.

2. 2.

3. 3.

4. 4.

5. 5.

5. Blues pod tytułem „Snajper”

6. Domek Dzyń

7. Dom spania

8. Dom zgodności

9. Dom pracy twórczej

10. Rita, Gombrowicz i citroën w Vance, 1966

11. Jasne, cholerny trupie

12. Solo Berkeley (solipsystyczne)

13. Solo Berkeley (drugie)

14. Nosferatu, wampir

15. O pocieszeniu, jakie daje poezja

5. Sen o znaczeniu snów

1. Cezar i Wercyngetoryks

2. Nocny pociąg

3. Pokojówka Kafki

4. Tajemnica bierności

5. Sen o znaczeniu snów

6. Tancerin

7. Inne możliwości

8. Odwieczne śniegi

9. Szara wieczność

10. Namiot oczekiwanej miłości

11. Benjamin i Zbyszek

12. Siostra Hitlera

13. Bibliotekarka

14. Studnia czasu

15. Hermafrodyty

16. Wiek Oświecenia

17. Show poezji koreańskiej

18. Mdlejący afrykański dyplomata

19. Hunowie

20. Pisarz sag

21. Kolejka do Jehowy

22. Anarchistka i policjant

23. Na skrzydłach wiatru

6. Nie jest gotowy

1. Opiekun

2. Nie jest gotowy

3. Samochód Helgi

4. Nadchodzę już

5. Nieskończoność

6. Sutra diamentowa (Jablonex)

7. Cienie

8. Między psem a wilkiem

9. Co mam w kieszeni

10. Czwarta panna Brönte

11. Pierwszy domowy wiersz

12. Drugi domowy wiersz

13. Trzeci domowy wiersz

14. O, kotek

15. Pomiędzy

16. Dziewczynka kra kra z zapałkami

7. Przypisy

8. Wesprzyj Wolne Lektury

9. Strona redakcyjna

Nie jest gotowy

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Razem, osobno

Wieczór Ewy Patło

Ewa Patło wychodzi z pracy o piętnastej trzydzieści,

w uliczce

mija starszego pana, który

w ceratowej torbie

niesie psa z siwą mordą.

Ewa wchodzi na rondo

staje jak na obrotowej scenie

między mijającymi tramwajami i autobusami,

przechodzącymi ludźmi

Zaraz po zachodzie słońca

szosą osiemset osiem mknie

John Best. Jego

czterdziestocylindrowy srebrzysty Sakwojaż

z elektronicznym wtryskiem paliwa

jest wymoszczony szczelnie jak unoszące się gniazdo

muzyką płynącą z ośmiu głośników. John

włącza telewizor i zerkając na ekran widzi:

Abelokain, leżąc w wysokiej trawie,

zagłusza dogłębne poczucie rozdwojenia

rozkoszując się odzyskanym Rajem

nad którym

nie powiewa żadna, żadna flaga.

Tymczasem

Ewa Patło wychodzi z konferencji prasowej

(za nią jej genialny agent

z psem w ceratowej torbie). Dała tam

do zrozumienia

że jest fundatorką i pierwszą wyznawczynią

nowej religioideofilozofii:

Wsiem! Wsiem! Wsiem! Przynajmniej

na dziesięć lat. Agent i jego pies

udaremniają kilkaset zamachów na jej życie.

Wywożą ją na Antarktydę, ale wrogowie

zdalnie podłączają do lodów grzejnik. Z potopu

ratuje ją John Best, jak zawsze nonszalancki

i bezdennie smutny.

Tego wieczoru

zamknęli się w ciasnej odrapanej łazience jakiegoś

mieszkania.

Słuchaj, prosi Ewa Patło, moglibyśmy żyć inaczej,

nie dać się! Ja

już się dałem, odpowiada jej przyjaciel

niedoszły kochanek

zwany dotąd Johnem Best.

Kiedy Ewa Patło weszła do jego mieszkania

(rzadko zamieszkiwanego) znalazła go

zwiniętego na materacu. Spodnie i sweter

na podłodze, poduszka

ciśnięta w kąt. On klęcząc opiera głowę o podłogę

o ścianę

— nie może.

Wycie karetki, nad którą krąży zimne pozaplanetarne

światło

drzwi z pleksiglasu, szybka windy, okno

sali szpitalnej

coraz wyżej zachodzą

samotnością.

Od kilku lat nie żyje

i coraz rzadziej Ewa Patło daje mu zajęcia, miesza go

w zdarzenia

które trwają

lub które projektuje. Cóż, nie są już rówieśnikami.

Ostatnio

śnił się jej jako spojrzenie w oczy:

były niebieskie, bez wymiaru,

rozjaśniały się od napływającego światła

aż zostało samo światło, sama dławiąca

unosząca

miłość.

Późnym popołudniem, w domu

słuchając muzyki

wyciąga flamastry i papier. Robi rysunki bez planu

wedle tego, co wypadnie.

Na pierwszym:

mała Ewa Patło siedzi na krześle przed lustrem. Matka

czesząc ją rzecze:

O dziecko, jakże jesteś

podobne do wszystkiego,

lecz najbardziej

do babki ojca twego.

Na drugim:

olbrzymia Ewa Patło

w kolorach jak pięścią w zęby. Demon

siedzący na nosku jej buta

patrząc w górę widzi

dwa wzgórza piersi, podbródek i rozwiane włosy. Ewa

pali cygaro

i strząsając popiół w morze, powiada:

Jest we mnie o wiele więcej Ewy Patło

niż czegokolwiek, co istnieje

i ciągle więcej możliwości

niż Ewy Patło.

Na trzecim:

na scenie połyskującej jak niebieski płomień spirytusu

Ewa, dzieweczka w białej sukni, którą targa wiatr

szepcze do swego dziecięcego buta:

Nigdzie; w całym wszechświecie

nie ma

drugiej Ewy Patło ani nic podobnego.

Co za osamotnienie! Nikt mnie nie poprzedza

i nikt nie jest w stanie przedłużyć. Co począć?

— Począć dziecię —

szepcze babka jej ojca, siedząca

na widowni.

Na czwartym:

Ewa Patło, sama i dorosła, usiłuje włożyć

swój dziecięcy bucik, który powiada:

O, bez przesady, jesteśmy

do wszystkiego podobni, do niczego

nie jesteśmy podobni. Ta równowaga/ trzyma się na skrajnościach.

O ósmej ja przychodzę do Ewy Patło. Tego wieczoru

wydaje mi się, że jest taka

substancjalna, zawierająca się w sobie, że

przylega do życia szczelnie, bo spaja ją z nim

ta właśnie warstwa fikcji, w której żyje.

— Mnie? Z życiem?! — mówi Ewa Patło, a ja

przymierzam jej sukienki, swetry i buty

ale zwłaszcza buty są

w szczególny sposób

nie moje.

Leżąc w łóżku

Ewa Patło widzi za oknem

zielony biegający neon i pasek nieba

jest w tym coś z ozdobnej kraty więzienia, czując ją

chciałoby się spakować walizki i ruszyć. I chciałaby

w obronie swojej słabości

użyć całej ludzkiej siły. I nie wie, co robić

żeby naprawdę dotknąć swego życia,

być i poznawać. Można by też,

myśli,

wyruszyć w tę praktyczniejszą

bo niedotykalną, podobno pełną i szczęśliwą przestrzeń

gdzie nic nie jest rzeczą;

ale jaka w końcu możliwość odwróci od niej

to, że jest jedna, osobna, jednokrotna —

tylko to jedno: jednokrotna

jest przedziwne i wymaga odwagi, skupienia, pomocy;

och, pomyślała

nagle siadając na łóżku, co ze mną będzie!

Ktoś mógłby wiedzieć

choćby tyle, że tego wieczoru

miała na sobie ciemnoróżowy sweter. Ja to wiedziałam.

1974

Miejsce do przesuwania

Tę planetę opuściła jej własna

lub włożona w nią

spoistość. Oko

patrzące z dołu dzieli. Oko

patrzące z góry

zamknięte teraz. W powiece

odbija się wszystko zmienne i reszta. Także ten człowiek

siedzący na ulicy, tyłem do świata, zanurzony w gazecie;

w powietrzu

tłuczone szkło, muszelki, drób pieczony, miał

przedmiotów i zwierząt, papiery —

dlaczego nie dlaczego tak. Łza

nie nadpływa,

jej drobnokościste pokrewieństwo z ziemskim czasem

zostało zawieszone.

Coraz częściej

przychodzi do ciebie ktoś

kto już nic — nienawidzić ani kochać. Kto

otwiera sobie

czerwoną, ostrą podróż bez ziemi

do ziemi. Wytłumacz sobie, że to ciągła

przejściowa historia. Bywa, że spoistość

wraca do planety, odmyka się

oko patrzące z góry i wierzysz

że płynie blask. Wisi łza

która nadpływa wypełnić miejsce łzy

ale

nie spływa

1974

Zanim to złączysz

Ręka prowadzi kancelarię,

usta — towary spożywcze i poligon,

brew, kiedy o niej myślę, otwarta

jak słowo to;

tego dnia o świcie brew, ręka i usta

idą po pasie startowym. Nad nimi

puste lekkie białko i ukryte planety. Dobiega

warczenie silników. Na tym bezludziu

brew zakłada uniwersalny dom towarowy. Przestronne

sale

poszerzane szumem wentylatorów, wąskie czerwone

korytarze, fioletowe

owalne przymierzalnie. Reka przyjmuje

damskie i męskie monety

do zapłacenia toalety

Na długo

przed końcem pierwszych zakupów

transportery

otaczają dom towarowy. Jak na tysiącach taśm filmowych

sylwetki zeskakujących z samochodów. Wojska

zajmują pozycje w ciszy

gorączka pruje powietrze. Usta

wydają komendę. Wybuchają pierwsze pociski

i pierwsza całość:

ranny

porzucony przy szosie.

Na chwile jakby wepchnięty do aparatu Roentgena,

składany

z ciężkich, przejrzystych klisz. Planety

poza zasięgiem, ale on

może ich dotknąć. Miłość.

Odwraca się na brzuch, czołem czuje

gorący, topiący się asfalt, pod którym musuje szumi

niebo tamtej strony.

Szklanka stojąca na stole

traci równowagę,

leci, roztrzaskuje się; wzbija się i opada woda.

Otwiera oczy, unosi głowę — zanim zobaczy to, co

dookoła

całość ulatując

wita go żegna go operowym wysokim sopranem:

O, nie

nie dostaniesz mnie

nie!

1975

Snajper

(Poemat bez dedykacji)

1.

Rano twoje mieszkanie jest gładkie i przewiane na wylot

jak trupia czaszka. Okna bez zasłon, białe ściany, czarne

kaloryfery

na skrzynce od mleka nóż —

jego czubek drażni suche powietrze. Miasto

jest agresywne i bezwładne. Tłok w autobusach,

na ulicach

pustawo. Kawiarnie, kina, teatry

o tej porze

wykluczone. Fabryki

nadal

chcą jednej setnej tego, czym jesteśmy

i prawie wszystkich sił.

Kiedy wychodzisz do pracy, jest szarawa. Stoisz chwilę

przed lustrem

jako oficer c. k. armii: trochę tej śmierciopodobnej ironii,

dystans, a jednak, co tu gadać: guziki, szabla, czako

za którym stoi cesarstwo! I te oczy — piękne

w których wszystko

odbija się zrozumiane. Kiedy o tobie myślę

wydaje mi się

że siedzimy oparci o siebie plecami: blisko, rozlegle;

patrzymy w przeciwne strony. Idziesz najdłuższą ulicą miasta;

nad tobą

wampirzy pazur skończoności. Piętrowo

zbudowany świat

który

trzeba trzymać w garści

więc trzymasz

i on też

nie puszcza.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

2.

Byliśmy na piwie, ty, ja

i jeszcze kilka osób; w lustrze nad barem

odbijała się zatłoczona ulica (godziny szczytu),

każdy (młody) przechodzień jest możliwością

jak otwarty, nieznany tunel. Pojawia się, jest, znika;

przeczuwam, widzę, tracę — to wszystko działa

jak środek pobudzający. — Do czego? — pyta ta dziewczyna.

— Do czego? — powtarzasz — nie wiem, chciałbym zagrać

Stawrogina. — Kochany — i nachyla się do ciebie trochę —

ty za bardzo musujesz, szczęka kwadratowa, owszem,

ale podgardle Erosa. Będziesz miał to, co ludzie mają;

i wypijesz, ale za swoje,

i czego jej oczy nie widzą, tego sercu nie żal,

i choć lepszy, ale masz gorzej! Sam sobie

wypłacisz

a synka nazwiesz Nicolas!

Z domu zadzwonił do niej.

— Teraz właśnie cię kocham — powiedziała

tak jakoś grzecznie, że miałoby się ochotę

przejść w twardych butach po szkle, niech pryska,

trzeszczy, pęka. Och, uwyraźnić się, odbić!

Od czego? Od kogo! Poustawiał szachy

żeby zagrać ze sobą

myśląc jednocześnie: nie warto,

nie ma demona, nie ma mocy

z którą można by zagrać o wszystko,

jestem sam.

Sam

samotnie idąc pod górę

osuwającego się lodowca.

Byle się ruszało. Wziął proszek od bólu głowy,

zaparzył sobie kawy, włączył radio,

chórek śpiewał:

Jego rachunki są jakby nie jego

chociaż się zgadzają

cele które ma na muszce

zostaną strącone

wypłaci sobie sprawiedliwie

ale niemożliwie

ale niemożliwie.

3.

Kiedyś, opowiadałeś, poszedłeś

odwiedzić dziecko sąsiadki, które

nie jest w porządku z głową. Matka

dziewczynki

czekała na ciebie, czytając w kuchni książkę. Mała

była w brzydkich granatowych spodniach

i szarym sweterku. Przyniosłeś jej

książkę z obrazkami, wzięła ją

i schowała do łóżka, pod kołdrę. Bawiliście się

budując wieżę z klocków. Wspaniale;

jest dzika i bezbronna

jak goły nerw wypuszczony w świat. Pije ciebie,

tonie — ale nie przepada. Żyje w nieukojonym

i bezkarnym strachu, zapada we wszystko

ale zostaje w sobie. Jest doskonała, skończona

na zewnątrz niej

jest dalej ona, a w niej

dalej świat.

— Może pan

zostanie jeszcze? — pyta jej matka, kiedy mała

leży już w łóżku. Stoi w drzwiach kuchni, za nią

odrzucająca, zmartwiała

przestrzeń mieszkania. I tak co wieczór

ciągle,

bez zmiany.

4.

Śniło ci się

że siedzisz na blacie długiego stołu

w jakiejś kuchni

w starej czynszowej kamienicy. Na zewnątrz

i wewnątrz

to samo

ciemne, przygnębiające światło. Jest zmierzch,

okno wychodzi na podwórze-studnię. Niżej,

w przeciwległej części domu,

ktoś stary (nie widać: kobieta czy mężczyzna)

siedząc przy parapecie

pije łyżeczką herbatę. Wyżej

niebieskie światło telewizora w pustym ciemnym

pokoju.

Naprzeciw

w drzwiach między kuchnią a nieoświetlonym korytarzem

rozmawiają, oparte o framugi drzwi, starsza kobieta

i młoda Cyganka w różowej połyskującej

spódnicy. Ale za nimi

nie ma korytarza. Widzisz to nagle:

tam nic nie ma. Wszystko jednowymiarowe:

ten dom, podwórze, ludzie.

I czujesz, jakby ktoś obcy, spoza snu

zaznaczył gwoździem to miejsce, w którym jesteś. To ukłucie

przebija tak mocno

że twoje życie

stanęło w tobie, dławiąc.

Z jakimiś zanikającymi strzępkami myśli, obrazów:

matka,

ojciec, ona i tamta, i znajomi, jakiś lęk

jakaś zapomniana satysfakcja —

to wszystko z gorzkim smakiem, w gorączce,

w zdrętwiałym ciele

trzeba się ruszyć spieszyć działać — ale

nie poruszyło cię. Jest źle i czujesz

płytką rozpacz

w której nie sposób się zanurzyć, przebić

stwardniałej powierzchni.

Ani płakać, ani zawyć. I pojmujesz nagle

że to już

wieczność

że to już

po śmierci.

5.

Zabłysnął niebieski ekran telewizora — co widzę?!

Na dachu

wieżowca

pod chłodnym rozpędzonym niebem

leży snajper. Zamknięty

w wewnętrznym kręgu

skupienia i ciszy. W wizjerze

układa się przestrzeń, obraz nachodzi na rzeczy, oddech

uspokaja ciało. Organiczny

karabin Superego Lux jest świetliście bliski,

od czarnej oksydowanej lufy

przez ciemne wnętrze do chłodnej, przylegającej kolby

— i tam

gdzie twój palec leży leciutko zagięty

we wklęśnięciu spustu; wszystko

gotowe. A on

kładzie głowę w zagięciu łokcia, zamyka oczy; lepiej by było teraz

być młodym, umierającym dowódcą:

spieczone wargi, skrwawione bandaże;

otoczony milczeniem żołnierzy, wśród ostatnich strzałów,

rozwiewającego się dymu

szuka spojrzeniem swojego zastępcy, silnego jak byk,

wrażliwego jak nawiedzone dziecko.

— Więc ostatecznie,

czy chcesz — pytam go —

żebym ten fragmentaryczny, być może, poemat

dedykowała tobie?

— Nie —

powiedziałeś — tylko

bez dedykacji.

1975–1980

Blues pod tytułem „Snajper”

Byłam na ostatnim piętrze, ty byłeś na dole, mój

przyjaciel ze mną był,

siedzieliśmy na podłodze, on mi opowiadał sny

Bardzo szczelnie było nam.

Ty do windy wchodzisz już.

Ja czytam o kimś, kto słucha, on był w kuchni, robił coś.

Rozmawialiśmy dokładnie, choć się nie rozlegał głos.

Wszystko było jakby szerzej i wysoko, ale tu.

Ty do góry jedziesz już.

On miał długie jasne włosy, a kiedy szedł spać,

to zdejmował okulary i mi do herbaty kładł. — Co widzicie?

— pytam je.

— Łódź podwodna jest na dnie, a teraz podnosi się.

Ty do góry jedziesz już.

Ja na brzegu łóżka siedzę, on na drugim brzegu śpi.

Nie chcę sama być jak pies, czasem strasznie cieszę się.

On mi odpowiada: wiem.

Ty do góry jedziesz już.

On na brzegu łóżka siedzi, ja na drugim brzegu śpię.

Nie chcę sam być tak jak pies, czasem strasznie źle mi jest.

Ja mu odpowiadam: wiem.

Ty do góry jedziesz już.

Ty do góry jedziesz, lecz

raczej nie zastaniesz mnie.

Ostatniego piętra brak,

drżyjmy, bo coś jest

nie tak.

1973

Domek Dzyń

Kropla

zapełnia przestrzeń.

To samo: podróż i korzeń.

Oddech unosi słowo

i sztuczne jest prawdziwe. I ja tutaj. Cokolwiek zechcę,

mogę:

żyj, umrzyj, zadzwoń!

Dzyń!

1978

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Dom spania

Śpię,

mieszkam w sobie. Trzoda

pilnuje się sama,

nie zapomina o mnie. Gdzieś, na zanikającej krawędzi

jakaś idea schodzi szlakiem

trawionej kromki chleba, przebija jeszcze

rytm niedawnej rozmowy, topnieje

resztka strachu w przykurczonym mięśniu. I cokolwiek jest,

jest oddzielone,

ale przenika mnie. Świat się usunął,

ja się usunęłam;

w tej rozrzedzonej, odradzającej przestrzeni

próbuje głosu kiełkujący chór.

Nie słyszę go. Śpię,

żyję

swobodnie.

1978

Dom zgodności

Wieczorem,

wracając metrem do pożyczonego mieszkania,

jadąc pod ziemią nieznanego miasta

detronizowałam się

i gdzieś zatracała się moja i tak nieoswojona

historia. Wiśniowa przetarta torebka

kobiety śpiącej na przeciwległej ławeczce, rząd lamp

pod sufitem wagonu, metalowe uchwyty drzwi,

skały za oknem

układały się w spełniony plan świata. Spełniony,

straszny. W mieszkaniu

przejrzałam książki —

niektóre w tutejszym języku, inne

w moim, który też

przestał mnie dotyczyć. Dałam jeść kocicy

i jej pięciu małym. Sześć kotów

jadło cztery ryby. Stojąc pośrodku tej kuchni,

potem w pokoju przy oknie,

patrząc z natężeniem w ciemne podwórze, poczułam

jakiś rozległy niepokój

od tej przestrzeni, którą rozrzedzałam sobą i

żeby ją zgarnąć

umyłam sobie swoje zęby

i ścieląc łóżko podłożyłam sobie pod głowę

swój sweter. Gasząc światło

włączyłam radio. Przy zacisznym blasku skali

zasypiałam czujnie pod samą powierzchnią

aż przebiły ją

czarne gigantyczne skały

Rosnące bez końca

w kosmicznej rozszerzającej się z siebie przestrzeni;

patrzyłam gdzieś z dołu

na pasma ciemnogranatowych przestworzy

ciągnące

między szczytami skał. Pancerne, podklejone jakby

migoczącą warstwą

rozmów śpiewu muzyczki

— i strącając kota na podłogę

usiadłam

patrząc, ślepiąc w ten ciemny bóg wie jaki pokój,

w tę dokładną co do milimetra makietę

szaleństwa;

osobności

która doprowadziła do tego

spojrzenia —

1980

Dom pracy twórczej

Tego popołudnia

wychodząc z domu do ogrodu

poczułam: widok tej przestrzeni

napina i szarpie mój nerw błędny

jak nylonową żyłkę. Obraz przylega do rzeczy. I nie jest

inaczej. Z kuchni polowej

stojącej przy domu

wzięłam

kawałek chleba. Kucharka, nie przerywając czytania gazety,

nalała w mój kubek herbaty

i jakby wyrównała tą strużką

mój płytki, zmięty oddech. Zza domu dochodził łomot

rzucanych na ziemię

skrzyń z jedzeniem, padały paczki

papierów, banknotów, odzieży. Wyżwirowaną drogą

schodziłam ze wzgórza w dolinę ogrodu

idąc równolegle

z czerwonym stygnącym słońcem. Na dole

w sadzawce

wypełnionej napiętym, ciemnym kwadratem wody,

bez szmeru brodziła para. Kobieta i mężczyzna koło

sześćdziesiątki.

Nad nimi

słonawy opar budowli

wzniesionej

przez jeden

z ataków czasu. Pogryzając chleb

zeszłam na skarpę ogrodu. Na asfaltowej ścieżce

mój znajomy rysował portret

swojej nogi w wysokim skórzanym bucie

i przytulone do niej

dziecko. Odłożył kredę i spojrzał na mnie

z uśmiechem, który poruszył mnie

i ogrodził. Stromymi schodami

zbiegłam

w najgęstsze zarośla, na sam dół

gdzie zsypują śmieci. Od domu, górą,

szedł głos śpiewaczki: bijące fale energii

cofając się leciutko, jak wdech, wybiegały,

prowadziły, wiodły. Za ostatnimi krzewami, pod murem

odsłoniłam

rozwaloną altankę: na podłodze

dwa złączone ciała

pracowały

spazmatycznie, głęboko,

tężejącym ruchem, którego rozlewiskiem

były włosy, ramiona, plecy. Sami, skupieni tam,

wewnątrz, gdzie te drobne już, jakby niecielesne skurcze

wyświetlają to właśnie miejsce

rozdęte

do zatchnięcia, do implozji. Rozsunęli się,

a ja puściłam gałęzie

i wracając

przez ciemny ogród

trzymałam palec na tętnicy szyi

licząc uderzenia

które dzieliły ten śpiew,

rozciągnięty teraz

jak nie kończąca się prosta. Trwający

po tym uderzeniu w bębenek

które go skończyło. Pies kucharki

stanął na wysypisku

i zadarł mordę. Przestałam liczyć

i też spojrzałam w górę:

nad nami

potężne, gwiaździste, czarne niebo. Patrzyliśmy

w Czas

wobec którego

mogło nas już albo jeszcze nie być. Jesteśmy

i wracaliśmy razem: łeb psa

przy moim kolanie, moje kolano

tuż przy jego łbie.

luty 1981

Rita, Gombrowicz i citroën w Vance, 1966

Tamtej nocy, kiedy kończyłam się kochać

wyświetlił się ten obraz, melancholijny

orgazm: Gombrowicz oparty o samochód. Za nim

nad nim, jakby upozowana na dachu samochodu,

młoda, uśmiechnięta Rita. Zasypiałam wtedy

rozciągnięta nad sobą jak drętwy uśmiech. Nie ma

wyjść i wściekle nie ma

i ciężko. Niedługo potem

znalazłam to zdjęcie: stoją jak wyłożeni przy drodze

a nikt

nie ma tam dostępu. Jak czasem sama do siebie

kiedy widzę

że życie biegnie tą swobodną,

ostateczną linią losu, kiedy wiem

że jestem — a nie pojmuję jak — i jak

to możliwe. Kiedy wtulona, wbita, wprasowana w coś w kogoś

i tak: tu się zaczynam

tam się kończę.

O, kurnik!

Otchłań! Gombrowicz

oparty tyłkiem o maskę samochodu, w marynarce, w szaliku

z niepokojem czy napięciem w twarzy, jakoś pochylony

do ziemi patrzy

poza granice zdjęcia. W otwartych drzwiach samochodu

Rita ulatuje

oparta łokciami o dach

w jasnej bluzce, uśmiechnięta prosto w obiektyw —

Jasne, cholerny trupie

Jasne, kocham cię,

cholerny trupie — tak mi się powiedziało kiedyś

kiedy wychodziłam z domu, świeża, dzień lekki

i słoneczny,

i skąd to „jasne”? Czy pytał mnie wtedy? Odpowiadam

co jakiś czas, ciągle od 15 lat,

choć nie wiem, jak właściwie miałabym mu wyznawać:

wypluć gumę do żucia, przykleić do obcasa, zsunąć

kowbojski kapelusz

i ciepło, rzeczowo powiedzieć: kocham cię, na początek

mam 20 dolarów; czy dopić truciznę i ciągnąc za sobą

tren ciężkiej

sutej sukni

paść na dywan u jego stóp, łowiąc

ostatni

boski błysk jego eleganckich trzewików;

czy szarpnąć za łokieć w tangu i z przechyłu zionąć

mu w twarz:

chcę pana pragnę pana;

czy skoczyć za nim z mostu i spadając śpiewać:

kocham cię! kocham kocham —

Może był tą połówką, której brak tak boli, może

to nie on i nie ja

a tylko możliwość, trop, pokrewieństwo,

bo i ja i on

niby byliśmy osobno albo razem z innymi, ale każde

samo

z tym pragnieniem despoty, prostaczka, dandysa

mieć niemożliwe, niech koi koniecznością, zmieniać świat

swym spojrzeniem! Dostać ten diament! Więc on

eksplodował z niepokoju i z poczucia pustki,

choć był szalejącą, rozrastającą się dżunglą,

a ja i dziś myślę: Co? Mam tak stać i wyznawać miłość

i okazywać żal i gubić się w domysłach i snuć refleksje?!

Tak

się poddać, tak się dać wpasować w jakieś opowiastki,

tak — powiedziałabym — zdradzić, choć oboje

woleliśmy pojęcie zdrady niż wierności. — O, nie! Niech będzie

że to jakby oddźwięk, nawiedzenie,

niech nie wiem, kto pierwszy uderzy w ten tam-tam

żywa czy trup. Nieważne. Jedna strona hipotezy nie żyje

lub tylko jedna żyje

już nie gadać nie gadać już

kochać

1985

Solo Berkeley (solipsystycznie)

Czekałam na niego

w dolinie kamieniołomu nad morzem. Za mną

białe promieniujące skały, niżej

kamienisty, krzewiasty brzeg — na cały horyzont

słońce i świecąca woda. Nie

nadchodził.

Spacerowałam jak po estradzie: równo, biało, blask

z góry i spod stóp. Sprawdziłam zegarek: chodził. To

cykanie

wydało mi się odcięte od własnej oczywistości. Nie lokowało się

na tym pełnym widoków bezludziu. Jakby

coraz ciaśniejszym. Jakby

zwykły bieg życia

był poza zasięgiem — oplątywała mnie

paniczna, drętwa samotność. Nie widziane

nie widzi. Nie słyszane

głuchnie. Spojrzałam na zbocze — oślepiło mnie.

Nie widzę go — nie istnieje. Zamknęłam oczy:

za moimi plecami jakiś punkt

rozrastał się w gigantyczną otchłań. Odwieczna

wszystkość

wchłaniająca sens, obecność, znaczenie.

Te skały, brzeg, morze — to jej wglądówka dla mnie.

Negatyw.

To, co mi chce pokazać. Serce

roznosiło mnie na kawałki. Otworzyłam oczy. Schodził

zboczem!

Ostrożnie, skupiony, zeskakiwał z ostatnich bloków

na estradkę. Zobaczył mnie, kiwnął ręką. Ja też

kiwnęłam. Jakie świetne stworzenie! Jakie

podobne do mnie: głowa, ręce, nogi. Okulary

przeciwsłoneczne. Ja też mam takie.

Dotknęłam ich. Wszystko

przycichło, jakby tyłem wpełzało

na swoje miejsce. Złapałam oddech

i poszliśmy razem, przed siebie. Ale właściwie

to poszliśmy

przodem —

1984

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Solo Berkeley (drugie)

Czekałam w jego mieszkaniu: kuchnia

z balkonowym oknem, uchylone drzwi do pokoju, cień.

Z blatu stołu wzrok zszedł na deski podłogi

i niżej, za okno, na chodnik. Gęste drzewa, ławki.

Na niebie czerwonawe słońce i mgławy, przejrzysty

księżyc.

Zaparzyłam herbaty,

nalałam do szklanki, której nie umył po sobie. Piłam.

Piłam, robiło się ciemno i chłodno. Zamknęłam okno.

Kuchnia

zwarła się: ściany objęły zlew, stół, duży

ciemny kredens. Granatowy prostokąt szyby

odbijał to wszystko

a ja, patrząc w ten zaciemniony, pomniejszony

obraz

nieruchomiałam — żeby go nie mącić. Zatracająca się gdzieś

kopia wnętrza kabiny.

Pojazd rozsypany w przestrzeni.

Pamiątka. Smutna

jak blaszany dźwięk zawieszony nad pustą drogą.

Ciągnące,

straszne pragnienie przywołania kogoś, kto znał

naszą cywilizację, czas, miejsca. Sens. Ach, bliskość,

bliźnię —

W pokoju zapaliłam lampę. Wszystkie rzeczy

pojawiły się nie stykając się ze mną:

— Czy wyrzekacie się jej? — Wyrzekamy. — Człowieku,

opuść te stworzenia —

Włączyłam telewizor i wlazłam

na niepościelony tapczan. I jakbym tkwiła w próżni.

Na ekranie

frunęły

wyniośle zarzucone włosy. Przegięte plecy, szarpnięcie tyłkiem klaśnięcie —

odkopnięte mocno falbany sukni

opadają powoli. Stopy drobno uderzające

w podłogę. Przerwa: napięta i wysoka wieża. Przerwa:

jęk — pchnięcie — jęk —

— Hiszpańska tancerka —

powiedziałam głośno. Nie zrozumiałam

co mówię. Z Andaluzji — pomyślałam. Z musującą od niepokoju drętwotą

napisałam w myślach: Co ja robię? Co —

zdejmujesz ze świata warstwy

sens, los, ciągłość, ruch; wszystko

do gołej kości

własnej czaszki. Której też nie uwierzysz. Osiągasz

zero wyobraźni. Zamknij

uroczne oczy. Zamknęłam. Naciągnęłam kołdrę,

było mi zimno. Wtedy trzasnęły drzwi. Przyszedł.

Zlazłam

z tapczanu, otarłam spocone dłonie o spódnicę,

zajrzałam do kuchni: pił swojo-moją herbatę

na stojąco, z torbą w ręku. W szybie odbijała się kabina

kuchni z nim i ze mną, z głębi pokoju

promieniował

obraz tancerki. Odwrócił się i powiedział

coś:

ratuj

albo

ratunek.

Nosferatu, wampir

Wracałam do domu w nocy. Ciągle pod górę

starym, rozmytym wąwozem

między dwoma lasami. Nagle ściemniało. Chmury

sięgnęły ziemi, szarpnął wiatr. Z pierwszą błyskawicą

uderzyła mnie

głęboka, dziecięca trwoga. I zaraz

zobaczyłam światło: żółto-mdławe. W najwyższym

oknie domu

który musi stać za najbliższymi drzewami. I jakby

z tym światłem szło spojrzenie. Więc jest —

więc jesteśmy!

Szarpnęłam drzwiami. Na dole

nikogo. Weszłam

ciemnymi schodami na górę: oparty plecami o okno

stał on — Nosferatu, wampir. Ta właśnie twarz

kredowa

jakby przerżnięta blizną — ale gładka.

W ogromnym pokoju

stół i dwa krzesła. Płonął ogień. I ta oczywistość:

aureola

koronująca

czas, miejsce, osoby.

— Przyszłam — powiedziałam — tą drogą

która miała prowadzić —

— Witaj w naszym domostwie — przerwał

i jakby się uśmiechnął.

— W domostwie? — powtórzyłam nie słysząc się

zatopiona w tych sinych oczodołach, gładkiej czaszce

ach, te ruchy kanciastopłynne

jakby nie miały prawa stykać się

z ruchem czy nieruchomością rzeczy

a jednak stykają się i działają. Przysunął

kieliszki, białe wino,

talerzyk malin.

Siadłam

naprzeciw niego.

— Od dziecięcego osamotnienia —

powiedziałam patrząc w niego — przechodzi się

do neurozy wieczności. To znaczy: żeby żyć

bezpiecznie

trzeba gwarantować sobie

sobą

wszystko.

Klatka z pustych białych ścian. Czarne

okno. Tylko on

przede mną.

— Tak — powiedział — to podobne. Podobne.

Pić krew ludzi, zdarzeń, rzeczy

i nie moc ożyć. Pić

żeby nie być upiorem. Pułapka — krzyknął cicho —

pomyłka!

I nagle

zobaczyliśmy się

jak wyłączeni, wycięci ze świata. I moje

i jego spojrzenie

przyniosły ze sobą wszystko, co miały

i porzuciły wszystko. Objęły się. Niemożliwe: zdawało mi się

że w moich oczach widzi swoje odbicie. Och, rozwalić

tę samonapędzającą się udrękę. Wyzwolić.

Przetarłam oczy. Westchnął. Siedzieliśmy

naprzeciwko siebie. Zjadłam malinę. Drugą

obracałam w palcach.

— Ja też — zaczęłam

jakimś grzęznącym szeptem — jakbym piła życie

przez innych. Od siebie

przez nich

do siebie, to mi daje moją obecność. Ale ja —

samodzielnie

czy może samotnie — zostaję samotnie i

zanikam... rozpadam... — i jakoś zupełnie

schrypłam. Było mi zimno. Odwrócił

głowę. Nad sztywnym, czarnym kołnierzykiem

czaszka z napiętą skórą. Niespodziewanie

wyciągnął rękę:

otwarte sine palce z pazurami. Była

twarda, lekka. Niech będzie jak jest —

i ścisnęłam ją. Położył głowę

na stole

obok naszych rąk. Och, pomyślałam, dość, każde z nas

wyje do tego, czym nie jest, czego

nie zaznało. Tkwię w życiu

jak w ciągu przypadków, pożądając

tylko konieczności. Zawsze obecnej

i zawsze nieosiągalnej. Tak się tłuc

jak on

w tej klekoczącej blaszance wieczności? I z całej siły

ścisnęłam jego rękę.

— Wyrzekam się — powiedział. Jego ręka w mojej

zrobiła się cięższa, cieplejsza,

pazury znikały. Wypełnione ciało

wolno

zsunęło się w moją stronę

na blat! Zerwałam się

przewracając talerz. Leżał do połowy na stole;

bezwładny, ciężki. Miał ciemne kręcone włosy,

widziałam zaróżowione ucho — żywy

martwy człowiek! Więc cofnął się

do swojej śmierci.

Spróbował. Stałam nad nim

z rękami przyciśniętymi do serca

i czułam

jak coś się we mnie rozszerza: pęknie,

trzaśnie — i jest tam jakiś głos — i

wyje, niewydobyty. Chyba

nad ranem

ocknęłam się. Wypiłam wino z jego kieliszka i oblizałam

krawędź. Przed wyjściem sięgnęłam: podnieść jego głowę,

zobaczyć twarz. Ale, pomyślałam, nie. To

sprawdzi się samo.

1981–1983

Jako inspirację powinnam wskazać, więc wskazuję, Draculę Brama Stokera, Nosferatu, symfonię grozy Murnaua, a głównie Nosferatu, wampira Wernera Herzoga, gdzie Nosferatu grał Klaus Kinsky.

O pocieszeniu, jakie daje poezja

Ludzie,

czasami tu można cichutko zemrzeć, wyschnąć

w tym głodnym bastionie obronno-nacierającym, w tej

kraince

poezji. W tym kunszcie tak ascetycznym

gdzie można do woli

używać słów: jak cegieł, jak karabinu maszynowego,

jak ogni — sztucznych i prawdziwych, jak siebie, jak życia

które

ani wygrane ani przegrane

płynie —

A tu robótki: sklejanie całości

na ślinę, na intelekt, na kulturę, wbrew

kulturze (w ramach kultury); och, to popiskiwanie

mocarne, erudycyjne, prywatne — ja sama

jestem jego zdradzieckim sumieniem bez wiary,

najchętniej

używam słowa wszystko

jakbym chciała to, co ono zawiera

wystrzelić, wypluć — już! teraz!

I marzę o gigantycznym widowisku

jakiejś filmowej operze z baletem, z muzyką przez

armatofony;

świat światła sława miliardy widzów

i doskonała wspólnota i rozumna, dokładna osobność

a nie tak jak tutaj:

relikwia

rzemiosło cienkiego nerwu

i cienkiego pędzelka

które już ledwo zipie pod ciężarem

własnej formy, świata, który przetrawia, głosu

który się wypowiada w tych

słupkach

schodkach

wersach.

I myślę: dobrze, na razie

jestem tutaj. I to na razie

prawdziwe czy nie

pociesza mnie najbardziej.

Sen o znaczeniu snów

Cezar i Wercyngetoryks

Cezar pokonał Wercyngetoryksa i przyprowadził go z Galii na łańcuchu. Podobno Wercyngetoryks jest dogłębnie piękny, a jego płeć nie jest jednolita.

Na tylnym dziedzińcu domu Cezara ktoś mówi, że Wercyngetoryks jest tam, w łazience.

Łazienka to raczej rodzaj akwarium z podgrzewaną sadzawką. Na marmurowych schodkach prowadzących na dno stoi Wercyngetoryks. Skórę ma gładką i opalizującą jak tafta, kobiece krągłe piersi, czarne, lekko kręcone włosy opadają na silne, szerokie plecy. Jego postać od talii w dół faluje pod wodą i nie wiadomo, czy Wercyngetoryks od dołu jest mężczyzną, kobietą czy syreną.

Do łazienki-akwarium wpływa Cezar w postaci tłustego, okrągłego karpia; lubieżnymi pętlami opływa talię Wercyngetoryksa — a ona odchyla się do tyłu, sztywniejąc z obrzydzenia. Cezar, urażony do żywego, żyletką nacina skórę Wercyngetoryksa nad biodrem i patrzy, jak czerwona strużka rozmazywana przez wodę spływa po białej, opalizującej skórze.

— Nie wydobędziesz ze mnie ani jednej mojej płci — mówi Wercyngetoryks —

1969[1]

Nocny pociąg

Siedzę w więzieniu dla kobiet. To duży szary budynek o dwóch skrzydłach. Noc. Na gzymsie, nad jednym z zakratowanych okien prawego skrzydła, siedzą dwa ludzkie ptaki: mężczyzna i jego synek, bardzo podobny do ojca. Szarzy i nastroszeni jak puchacze pilnują okna celi, w której siedzi kobieta. Kiedyś zostanie żoną tego mężczyzny i urodzi tego chłopca. Czuwają, żeby nie zdarzyło się nic nieprzewidzianego.

Od środka więzienie jest szare, ale to miękka szarość — szmatek, fartuchów, irchowych ścierek. Moja cela, która leży w lewym skrzydle, przypomina raczej przedział kolejowy z zasuwanymi przeszklonymi drzwiami. W środku są leżanki z zielonymi obiciami.

Staję przy mojej, a naprzeciwko, na swojej, siedzi Irena: ostre rysy i ciepły koloryt. Z tymi jasnymi włosami, od których idzie złoty, bardzo intymny poblask i które zawsze zasłaniają jej oczy, więc kiedy patrzy, zadziera głowę. Zadziera głowę — a ja się pochylam i po chwili całujemy się. Zdejmujemy ubrania i kochamy się: kiedy rozchylam powieki, wszędzie widzę złotoróżowy poblask, wszędzie go czuję. W pewnym momencie nasz przedział — czy nasz pociąg — rusza. Jak wypełniona światłem tuba, lekko kołysząc sunie przez noc, nabiera prędkości —

— swoboda — swoboda —

— i na południe na południe —

maj 1985

Pokojówka Kafki

Jestem w pokoju o nieskazitelnie białych ścianach. Stoję przy wielkim ciemnym biurku, odziana w biały fartuszek pokojówki; z fajansowej maselniczki nabieram nożem masło i smaruję kawałki pergaminowego papieru albo zwykłych gazet. Posmarowane układam na tacce.

To kanapki dla gości Franza Kafki: są w pokoju obok, zza wysokich białych drzwi cały czas dobiega pogłos rozmów, śmiechy, czasami dźwięki pianina.

W pewnej chwili zjawia się Kafka: ciemny i płonący, pański i blady. Jego obecność magnetyzuje mnie i wprawia w złość. Kiedy idzie w moją stronę, zwieram się, jakbym była murem obronnym.

Precz, precz — powtarzam w myślach — precz.

Kafka przystaje przy mnie, ogląda kanapki, patrzy jak smaruję następne. Och, nienawidzę tej fali braterskiego despotyzmu, którą na mnie wypromieniowuje. Nie cierpię tego spokojnego wtajemniczenia, z którego wyrasta jego tryumfujący smutek.

— Patrz — mówi spokojnie, wyjmując mi z ręki nóż i kawałek pergaminu. — To nie tak. To się robi w ten sposób.

I odwraca kartkę i smaruje ją z przeciwnej strony. Idiota, najprawdziwszy idiota! Pokazuje mi tu jakieś swoje ortodoksyjne sposoby, narzuca mi je! Poucza mnie jak kuchtę, a ja nie zgadzam się, nie i nie!

Chcę mu powiedzieć coś takiego, żeby go rozniosło, żeby go przekreśliło.

— Jesteś ohydny — mówię — masz źrenice jak łebki szpilek. Sam zdychaj w swojej szufladzie, mnie tam nie zamkniesz!

Wiem, że wypadło fatalnie, ale jak niby miało wypaść?

Połykam łzy nad kanapkami. Kafka siedzi na krześle: śniady, pański, smutny. Za nim biała ściana, a wysoko, w górze, niewielkie półokrągłe okienko, przez które wpada słońce.

1970

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Tajemnica bierności

Ruchliwym wczesnym popołudniem idę Nowym Światem. Spostrzegam nieduży pałacyk, trochę cofnięty w stosunku do innych budynków na ulicy. Wchodzę do środka, zamykam za sobą wysokie ciężkie drzwi. Jestem w poważnym, wyłożonym ciemną boazerią hallu, wszędzie palą się przyćmione gazowe światła. To Anglia. Jest wieczór. Koniec XIX stulecia.

Schodami przykrytymi dywanem wchodzę na pierwsze piętro, a potem idę korytarzem, długim jak aleja w parku, w którym przyćmione światło długiego szeregu mlecznych kinkietów zaznacza kolejne drzwi.

Jedne są uchylone. Zaglądam — i najpierw czuję jakby falę chłodu. Może to te zielonkawe, koloru wody morskiej, obicia ścian i światło spod niebieskiego klosza lampy? Na łóżku porusza się złączona para. Właściwie porusza się jedynie chudy mężczyzna, który pojękując wbija się w kobietę tak mocno, że aż ją przesuwa po śliskiej, atłasowej pościeli. Widzę jego tyłek i biodra pracujące energicznie — a ona leży jakoś dziwacznie nieruchomo, jakby ten bezwład był spoza tego, co się tutaj z nią dzieje. Mężczyzna skończył — zamarł, uniósł się trochę znad jej ciała i szarpnął nią w złości, a ona poddała się jakby była zszyta ze szmatek.

Miała anonimową, spotykaną w tysiącach wcieleń pospolitą twarz, popielate blond włosy, raczej wąskie usta i szerokie policzki. Było w tej twarzy coś męczącego, bez odpowiedzi.

Bierność, dogłębna bierność. Jakby sama przebywała gdzieś poniżej wszystkiego, uchylona, zabezpieczona, a to, co do niej dociera, co czuje ciało leżące na łóżku — to tajemnica.

Można tu dostać narkotyk, który wprowadza w stan bierności. Ale sam narkotyk nie wystarcza. Trzeba mieć też talent i specjalny tropizm — ona ma.

Tymczasem mężczyzna, już ubrany, wyciągnął jedwabną chustę i okręcił wokół szyi dziewczyny. Dusi ją.

Dusi — a ja patrzę na to z jakimś płytkim, półsennym oburzeniem. Wiem, że należałoby tam wpaść, narobić alarmu, wołać o pomoc, tak, zdaję sobie sprawę. Ale chcę tylko stać i patrzeć. Patrzeć i zobaczyć.

Im mocniej on zaciska na jej szyi chustkę, tym głębiej ona obsuwa się w głąb siebie. Gdzieś, gdzie jest poza wszelkim zasięgiem.

Chudy mężczyzna uznał, że rzecz jest skończona i nasunął na twarz i ciało dziewczyny prześcieradło. Po chwili minął się w drzwiach pokoju z wysokim gentelmanem w jasnym garniturze, do którego powiedział uprzejmie:

— Please, she is not jealous.

Na dole, w eleganckiej kawiarni siedzę przy stoliku obok mojej przyjaciółki K., ubranej w kremową sukienkę — przy jej zgrabnej obfitości i kasztanowatych włosach nadaje jej wygląd dostojny i rozpustny. To tutaj dobrano dla niej tę sukienkę.

Przed nami w filiżankach stoi kawa zaprawiona narkotykiem. Nie mówimy jednak o tym ani słowa. K. pije ostrożnie, małymi łyczkami, a ja toczę ze sobą rozpaczliwą walkę. Boję się narkotyku — i strasznie mnie pociąga.

K. kończy i patrzy na mnie spojrzeniem wtajemniczonej wyższości: nie cierpię tego.

Na wolne krzesło przy naszym stoliku osuwa się, falistym ruchem poruszanego przez wodę wodorostu, uduszona niedawno blondynka. Obie patrzymy na nią jak zahipnotyzowane, ale ona niczego nie widzi, na nic nie zwraca uwagi — wypija duszkiem swoją kawę, opada na oparcie krzesła i patrząc w sufit czeka na powrót stanu, z którego się wynurzyła. Chce zawrócić — i niczego więcej nie pragnie.

Podchodzi kelner i pochylając się, pyta mnie dyskretnie:

— A może podać pani mężczyznę, który to wypił?

Mignęła mi w głowie pewna twarz, pewna postać:

— Czy może być ten?

— Ależ oczywiście — odpowiada, uśmiechając się. — Oczywiście.

Głęboko zanurzony w fotelu pół siedzi, pół leży ten właśnie młody mężczyzna, o którym pomyślałam. Młody, dwudziestokilkuletni, dużo młodszy ode mnie — o gęstych blond włosach i rysach jednocześnie ostrych i delikatnych. Piękny. Zawinięty w prześcieradło jak w togę. Odwijam prześcieradło — o, tak, piękny.

Chcę go ściągnąć z fotela na dywan, żeby mieć do niego lepszy dostęp, ale na podłodze leżą jakieś papiery. To jego notatki, wiersze, opowiadania: dzikość tych miejsc mnie przenika nawet niebo w nocy jest tu żółte i gorące jak oczy tygrysa.

Są też recenzje o nim: To istny syn Matki Literatury.

Pochylam się nad nim i dociera do mnie jego stan, atmosfera wyobrażeń z tego ostatniego punktu, do jakiego udało mu się dojść w rojeniach sprzed godziny czy dwóch: twarda gorączka intymnych dotknięć złączeń bez osób bez twarzy bez imion tytko gorący bezruch.

Nie, nie do użycia. Nie jestem „twardą gorączką”, wilgocią i dotykiem. O, nie. Ja to ja.

Wracam do kawiarni i dopadam stolika, na którym nadal stoją nasze filiżanki. Teraz wypiję.

Filiżanka K. i uduszonej blondynki są puste. W mojej jest tylko resztka zwykłej herbaty z cytryną.

2 kwietnia 1986

Sen o znaczeniu snów

Obraz:

Pas fioletowego nieba podszyty resztką światła słonecznego, między końcem dnia a początkiem nocy. Fiolet granatowieje, światło zupełnie gaśnie.

Głos (bez płci, bez właściwości):

— Ten obraz we śnie oznacza zbliżającą się samotność.

Obraz:

Dolina jak przed tysiącami lat, zarośnięta wysokimi krzakami i trawami. Gdzie to? Widać dym, ktoś rozpalił ognisko.

Głos (bez płci, bez właściwości):

— Ten obraz we śnie oznacza zatraconą pamięć.

Obraz:

Moja przyjaciółka K. siedzi na krześle, milczy, w jakiś męczący sposób nie mogę uchwycić wyrazu jej twarzy.

Głos ( — czekam, ale się nie pojawia — )

Tancerin

Cała sala, wysoka jak hala dworca, jest zatopiona w niebieskim zadymionym półmroku. Stoją tu dziesiątki stolików nakrytych białymi obrusami; publiczność ogląda, pije, pali, rozmawia. Od sceny pada przenikające wszędzie niebieskie światło.

Na widowni przeważają mężczyźni; rozmawia się przyciszonymi głosami, znajomi przysiadają się do siebie, co jakiś czas ktoś wchodzi, ktoś wychodzi popychając obrotowe drzwi z kryształowymi szybami, które potem obracając się siłą bezwładu nawijają smugi niebieskiego światła.

Postać na scenie jest niewielka i nie od razu daje się zauważyć. Ale to ona jest tu ośrodkiem, tańczy co wieczór całą noc, prawie do świtu. To jej lokal i publiczność przychodzi tu dla niej.

Jakiś facet w kapeluszu stoi przed estradą i wyrzucając ekstatycznie w górę ręce, powtarza: Tancerin! Tancerin!

Prawie jej nie widać: drobna blondynka w sukni z surowego jedwabiu; wszelkie formy ruchu są dla niej naturalne i zmienia jedną na drugą bez przejścia, z zaskoczenia; przed chwilą była igłą przebijającą materiał, potem kroplami wody wyciekającymi z kranu, teraz tańczy to, co jest na zewnątrz, na ulicy: neon odbity w kałuży.

Publiczność zamiera w zachwycie; rusza szmer, po chwili biją wodospady braw. Tancerka pokazuje, że kąpie się w tych oklaskach, oddycha nimi i pije je — brawa rosną i wtedy ona tańczy pewnego gościa, który przez nieuwagę strząsnął popiół z cygara do kieliszka z koniakiem. Rzeczywiście, jest taki gość — wychwytuje go niebieski reflektor. Tancerin śle mu całusy.

Nad ranem tancerka wraca do swojego apartamentu. Wszędzie — w korytarzu, w pokojach, w łazience palą się światła. Dużo świateł i dużo kwiatów.

W sypialni pokojówka pościeliła łóżko na dwie osoby. Tancerka przysiada na miękkim taborecie, powoli się rozbiera, chwilami nieruchomieje, nasłuchuje. Już wie, że kochanek nie przyjdzie. Nie o niego zresztą chodzi, chodzi o ruch, o to, że jest żywy i mógłby się poruszać — w niej, z nią, na zewnątrz; choreografia byłaby wówczas ustalona, a teraz w samotności zaczyna się rwać, zanika.

Wszystko zamiera, ona czuje to zamieranie za plecami; gdziekolwiek by się nie obróciła, zawsze ma to z tyłu. Nie można zasnąć, nie można zamknąć oczu.

Jakiś głos (bez źródła, bez płci, bez właściwości) mówi, jakby podawał informację o godzinie odjazdu pociągu:

— Morbidus — Morbidus —

23 grudnia 1984

Inne możliwości

(Nocuje u mnie Iwona: wysoka bardzo jasna blondynka. Odstąpiłam jej swój pokój, a sama położyłam się spać w mniejszym. W nocy budzę się nagle i siadam na łóżku)

— najpierw przestraszona, po chwili spod tego lęku wypełza poczucie zupełnej samotności. Jakbym tkwiła w kosmicznej pustce sama poza światem i jakoś oddzielona od samej siebie. W panice skóra się na mnie ściąga.

To nie jest miejsce, w którym zazwyczaj śpię, nie moje miejsce. Wstaję, mam zamiar szukać siebie tam, gdzie powinnam być —

— przed oczami przepływa mi obraz mojego pokoju i mnie samej, śpiącej na materacu leżącym na podłodze, w zatoczce, którą tworzą półka z książkami i ściana —

Pochylam się; nad moim śpiącym ciałem ciemność wydaje się bardziej miękka, mniej napięta niż w innych miejscach pokoju. W jej zasięgu znajduje się to, czego potrzebuję: bezpieczeństwo i dostęp do świata. Chcę się położyć jak najbliżej siebie, wsunąć pod kołdrę i poczuć tę spokojną, zanurzoną w sobie obecność, z którą już się zaczynam przenikać.

A jeśli, posuwając się dalej, stopimy się?

Tego nie chcę, skąd, niech zostanie jakaś linia graniczna. Nagle jestem przestraszona — ona może mnie wchłonąć, a ja przecież chcę tylko poleżeć, pobyć obok niej —

Stoję pod drzwiami mojego pokoju. Widzę przez nie, że na moim materacu leży długa postać otulona kołdrą, na poduszce proste blond włosy. To nie ja. To Iwona. Ach — tak?

Spływam się w pojedynczą osobę. Spływam się w siebie. Ukonkretniona tak nagle, czuję się przez chwilę jakoś ubogo i ciasno, jakbym przeszła od ciekawszej, wyższej, do bardziej prostackiej formy istnienia. Jakby coś przepadło. Jakbym znalazła i zaraz utraciła sekretny dopływ —

Wracam i znowu się kładę. Jestem już spokojna. Kiedy zasypiam, widzę jak cicho domyka się szpara w drzwiach, zza których padało światło innych możliwości.

grudzień 1985

Odwieczne śniegi

Światło przygasa i rozbłyska w żółtawych nikłych wybuchach — jakby wyświetlano film ze starej taśmy filmowej. W tych rozbłyskach, na granicy widoczności można dostrzec klomb i biegnącą obok aleję, którą ciągnie grupa ludzi idących za młodą kobietą. Kobieta ma jakieś powiązanie z tajemnicą śmierci pewnego mężczyzny i jego dwóch córek. Zginęli lub zostali zamordowani — a może nawet między nimi samymi coś zaszło?

Klomb leży na tyłach małej stacyjki kolejowej — nie widać na niej nazwy ani tablic. Od strony peronu nadchodzi jeszcze kilka osób. Idę na samym końcu i jako jedna z ostatnich wchodzę w aleję —

— panuje tu stale zapadający wieczór, ani się nie rozjaśnia, ani nie ciemnieje, wszędzie jest coraz więcej śniegu, wszędzie leży śnieg —

Wśród tych śniegów było troje ludzi.

Śniegi i śniegi. Lata, wieki, tysiąclecia śniegów. Przybywające, przesuwające się. Trwające. Śniegi oddzielające od wszystkiego.

W tych śniegach zginął ojciec i jedna z córek. Nikt nikogo nie zabił, nic złego między nimi się nie wydarzyło. Po prostu zginęli w odwiecznych śniegach.

Ale druga córka nie zginęła. Szła przed siebie i szła — to jej cień widać na tej białej nie kończącej się równinie — aż doszła do strefy, gdzie żyją zwierzęta.

Te, które tam żyją, mają ogień: tam właśnie widać cienie zwierząt niosących pochodnie. Przesuwa się zarys niedźwiedzia, foki i psa husky, a z drugiej strony zbliża się ludzki cień. Spotykają się i już potem cały czas idą razem — z przodu cienie zwierząt, za nimi ludzki, wszystkie w pełgającym widmie ognia, które wygląda jak zetlała plamka, a jednak to cień grzejącego, żywego ognia w bezkresnych śniegach.

Prawdopodobnie ta kobieta, która prowadzi ludzi aleją, ma wiele wspólnego z drugą córką, która przeżyła wśród zwierząt.

Patrzę na śniegi, mam je na poziomie oczu, a w ciele czuję bezwładny ogrom ich przesuwającej się masy.

Pojawiają się z dwóch stron gasnącego i rozbłyskującego ekranu, jak dwa białe jęzory, łączą się i osuwają w dół, poza pole widzenia.

Znowu pojawiają się nowe, łączą i znikają — i tak ciągle i ciągle, osuwająca się wieczność —

— która przekracza możliwości mojego smutku —

— przekracza —

1 września 1992

Szara wieczność

Ktoś ogląda duże, cienkie, szaro-brązowe zeszyty — o, tak, koniecznie trzeba się w takie zaopatrzyć. Tylko taki typ literatury, jaki w nich drukują, można wykorzystać w szarej wieczności.

Szara wieczność jest rodzajem uwięzienia, są tam nie kończące się szare płaszczyzny w szarym świetle, które nie daje cienia; pustka. Nie ma tam życia, tam się jakoś trwa. Obłęd chwyta na myśl o tym, jak tam przetrwać, w jaki sposób i czym zapełnić każdą kolejną chwilę, trwając w izolacji, w samotności, w pustce, bez zajęć, bez rozmów, bez dotyku —

Ktoś, kogo dostrzegam na tej szarej równinie, kładzie się na plecach i otwiera szaro-brązowy zeszyt. Czyta pojedyncze zdania i z coraz większym trudem — ale wreszcie — odpływa w stronę, w którą go pociągnęły.

Statek, bucząc, wyłonił się z mgły.

Pokrój bakłażana, dodaj pomidorów, oliwy, majeranku, oregano i soli.

Tylko przez takie zdania można wyrwać uwagę z szarej pustki, przez nie można się przedrzeć z powrotem do wspomnień, uczuć, obrazów.

Nad brzegami rzek Babilonu, siedząc, płakaliśmy — czyta ten człowiek,

— i buczenie statku — i starte w rękach suche listki oregano —

Aż szara pustka znowu wszystko wchłonie —

Bo jednak nie można bez końca używać zeszytów. W jakimś momencie fikcja przestaje działać. Jeśli się chce stąd wydostać, można popełnić samobójstwo — jak on właśnie robi: leżąc na plecach, wbija sobie sztylet w splot słoneczny. Stoję tuż nad nim i patrzę: nie ma krwi. Ciało zalewa ciemny cień.

I dopiero wtedy nastaje nicość.

1994

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Namiot oczekiwanej miłości

Przez swoją nieopanowaną żarłoczność moja suka Melania dostała się na wyspę za miastem i nie może wrócić.

Błądzę po mieście, usiłując znaleźć jakieś połączenie z wyspą. Miasto leży na wzgórzach. Przy szerokich, wysadzanych drzewami ulicach, biegnących w górę i w dół, stoją stare, ale wewnątrz unowocześnione domy w ciepłych pastelowych kolorach. Światło ma tu wszędzie obcy, jasno-cierpki blask i pada ukośnie. Nigdzie nie widzę połączenia z wyspą, choć musi być. Przed jakąś bramą zaczepia mnie trzynastoletni chłopiec: on mi pokaże, może mnie nawet zaprowadzić. Ledwo to powiedział, kiedy skądś, z niewidocznego wnętrza mieszkania, wołają go rodzice.

W pewnym momencie, stojąc u szczytu stromej ulicy, dostrzegam wyspę.

I wreszcie na niej jestem.

Cała jest podmokła. Krzewy, trawa, trzciny — wszystko gnije. Spod łachy piasku wystaje łepek niedużego zwierzęcia — pochylam się i widzę, że łacha poruszając się chłonąco-kopulującym ruchem wchłania i trawi zwierzę, w którego oczach eksploduje przerażenie i ból. Po chwili ten obłęd zaciąga się pustką. Cofam się ze zgrozą i wdeptuję w rów z wodą, która ma w sobie coś oporno-szklistego, jakby miała za chwilę skrzepnąć. Wyłażę z rowu, odchodzę szybko po błotnistej, mlaskającej pod nogami ziemi.

Wszędzie tu panuje krwiożerczość i bezwład. Pożeranie sprzężone z agresywnym płodzeniem na oślep, do najpoczwamiejszych form. Brzydzi mnie to, ale nie boję się. To nie moja wyspa. Jestem tu obca.

Nad samym brzegiem natykam się na zielony baldachim; to znaczy: na podmokłej ziemi leżą deski przykryte grubym dywanem, na dywanie miękkie łoże z atłasowymi poduszkami, obok srebrna lampka w kształcie łodzi, w której pali się płomyk. Nad tym wszystkim rozpięty jedwabny, zielony baldachim, falujący drobno od powiewów wiatru.

O jeden z drążków, na których jest rozpięty baldachim, opiera się młody mężczyzna. Piękny. Ma ciemne oczy, w nich jakąś pierwotną ufność i przyczajoną ciekawość, w całej sylwetce lekką, sprężoną energię. To on to postawił. To jego namiot oczekiwanej miłości. Nie widzi mnie. Płynie obok obrazów z własnych marzeń: przed jego oczyma przesuwają się zarysy kobiecych ciał, zbliżenia twarzy, czasem spojrzenia. Żadnego obrazu nie wyróżnia, żadnego nie zatrzymuje, wszystkie przepływają.

Och, ty durniu, myślę, mijając go, ty kretynie —

Znajduję wreszcie Melanię, z daleka dojrzałam jej białą, czarno nakrapianą sylwetkę. Biedna, słania się już z głodu, a może odurzył ją rozkład wyspy. Muszę ją wziąć na ręce, chociaż jest naprawdę spora. Wracamy do miasta.

A z miasta nadal nie widać wyspy.

1987

Benjamin i Zbyszek

Wbiegam po schodach i wchodzę do mieszkania moich przyjaciół, Benjamina i Zbyszka. Trochę jestem zjeżona, bo oczekuję zwykłych u Zbyszka ataków złośliwości. Nie znoszę ich, ale lubię podszytą osłupieniem fascynację, jaką wywołują.

Jednak Zbyszek w ogóle na mnie nie zważa, tkwi w fotelu, jakby go tam wcisnęła jakaś bezwzględna moc. Trwa w stanie oszołomienia i zupełnej niemoty. Zbyszek jest w ciąży.

W ciąży. Nagle olśniewa mnie myśl, że w ten sposób zyskał od środka dostęp do poznania całej odmienności naraz. Teraz ma to już w sobie i wie, nawet jeśli nie chce. Jest odmienny, został wtajemniczony.

Przyklękam przy fotelu — och, strasznie chcę mieć dostęp do jego wyróżnienia. Przecież on musi mieć w ręku wszystkie nici —

Na razie czuję jednak tylko idący od niego opar smutku, zupełnego pogubienia i niemożności wyrażenia czegokolwiek. Trudno, poczekam, aż będzie mógł to wypowiedzieć.

Odrywam się od fotela i spostrzegam Benjamina. Od razu wiem, że Zbyszek musiał go zdradzać z jakąś kobietą.

— A jak inaczej? — pyta trzeźwo i smutno Benjamin, kiedy w kuchni wyciskamy pomarańcze dla Zbyszka. Już mu wybaczył, nie ma nic przeciwko dziecku i chciałby jak najszybciej całe wydarzenie wciągnąć w zwykły bieg codzienności. Patrzę na jego twarz, widzę wyraźną linię gęstych brwi, ciemną oprawę szarozielonych oczu — i spotykam spojrzenie przyjazne, ale nie do końca otwarte, i niewesołe.

— Wiesz — mówię tonem pocieszenia — Żyd, gej, emigrant... Jeszcze nie wiedział, co z tym wszystkim zrobić, a tu w dodatku ta ciąża.

— Przede wszystkim — odpowiada Benjamin, uważnie przelewając sok do szklanki — on jest bez miary kapryśny...

1979

Siostra Hitlera

(albo Matka Natura)

Siedzę przy stole naprzeciwko mojego brata, Adolfa Hitlera. Pokój jest mroczny, ciasny, zastawiony ciężką szafą, dużym stołem, krzesłami i fotelem.

Aż duszno między nami od wrogości. Śledzimy się czujnie i z napięciem, choć staramy się niczym nie zdradzać. Udajemy neutralność.

Za jego plecami wisi pluszowa portiera zasłaniająca drzwi. Okna nie ma. Na stół pada światło z wiszącej lampy. Widzę jego ręce na blacie — zawsze te za długie rękawy do marynarki. Staram się trzymać w półmroku, odchylam się na oparcie krzesła, którego miękkie siedzenie zapada mi się pod tyłkiem —

— grzęzawisko — milczenie — nienawiść —

Coraz bliżej podpływa poczucie, że wiem, że rozumiem to, co nazywają magnetyczną tajemnicą jego siły i władzy. To nie jest żadna tajemnica, choć tak piszą w gazetach — jeszcze mam te nagłówki przed oczami — nie, to jest proste, tylko zapomniane, bo są radia, samochody, klozety, ale to jest to samo co w ruchach szczęki małpoluda, który rozgryza kość drugiego małpoluda, to samo, tylko przebrane, umundurowane. Dzisiejsze — a dzisiejsze znaczy, że znowu jesteśmy czyjąś mroczną przeszłością —

Tylko trzeba to jakoś przeciwko niemu obrócić, podsunąć to jego własnym siłom i będzie po nim —

Tylko jak, jak się to nazywa i jak to brzmi, czy będzie to można wypowiedzieć krótko, jednym słowem, tak jak on wypowiada te swoje jedyne słowa, krótko!

Błąd, błąd z mojej strony, że myślę o tym w jego obecności. Jest wyczulony na zagrożenia, wyłapuje je z powietrza. Wstaje, podchodzi do żelaznej kuchenki, która stoi pod ścianą obok szafy i nalewa do mojego talerza gorącej, gęstej zupy. Stawia przede mną talerz, a ja słabnę ze zgrozy. Wiem, że wsypał do środka trucizny, tego czerwonego proszku.

Nie mogę nie zjeść — jestem w kręgu jego władzy. Więc jem — bardzo powoli, karmię sama siebie jak niańka karmi zagapione dziecko. Wiem, że mam w sobie coraz więcej trucizny, ale nie czuję jej działania, czuję tylko tę zupę. Kiedy reszta krzepnie na talerzu, oboje uznajemy, że mam już prawo zostawić. Tak było zawsze: nie je się skrzepniętej, zimnej zupy — to szkodzi.

Przesiadam się na głęboki skórzany fotel poza kręgiem światła. Czekam na działanie trucizny i chociaż nie mam poczucia nieuchronności, to liczę się z tym, że mogę umrzeć. Żal mi, że już nic nie zrobię, że go nie powstrzymam.

Portiera się rozchyla — to wróciła do domu nasza matka. Bez pośpiechu, ruchami, w których jest głęboki wewnętrzny spokój, kładzie na stole siatkę z zakupami, wyjmuje chleb, margarynę i powidła. Niewysoka, tłustawa, z dobroduszną twrarzą, siwymi włosami i głęboko osadzonymi niedużymi oczami. Ogarnia wzrokiem pokój. Niczego nie wyróżnia, wszystko jest dla niej jednakowo ważne. Jest w tym chroniąca oczywistość i powszedniość, od których robi się jeszcze smutniej. Ale to daleka melancholia, echo przygnębiającej nieodświętności, zwykłości życia, blade wobec nadziei, jaka we mnie wstąpiła w jej obecności. Zdaje mi się, że ona ma dla niego dużo sympatii — ale w ostatecznym rozrachunku nie będzie go faworyzować. Spostrzega na stole talerz z resztką zupy, widzi, że siedzę w półmroku i zwraca się do niego z rzeczowym zarzutem:

— Dlaczego jej dałeś tej zupy? Przecież wiesz, że ona tego nie lubi.

Nie lubi — to o mnie! To dotyczy mnie indywidualnie; te słowa działają jak odtrutka. Trucizna straciła moc. Nie umrę.

On robi jakiś ruch brwiami, ale nie pozwoli sobie — nie wobec niej.

Jestem jej wdzięczna. Do tej najgłębszej wdzięczności jest jednak przyrośnięty smutek i dystans —

Nigdy nie była mi bliska. Nigdy.

1972

Bibliotekarka

Jestem w wypożyczalni książek w małym miasteczku. Tłusta bibliotekarka podnosi oko i ogląda mnie spojrzeniem, które w ogóle nie wychodzi na zewnątrz. Chroni dorobek. Jej policzki, okulary: co znowu! — ta jakaś tam? Nawet nie jest stąd.

Podaje mi, choć jeszcze o nic nie prosiłam, księgę oprawioną w płótno. Z obojętnym błogosławieństwem patrzy na mnie, kiedy ją otwieram: w środku, równo przycięty do okładek, leży kawał słoniny.

1983

Studnia czasu

Powierzono mi małą dziewczynkę; podobnie jak ja ma kręcone włosy i w jakiś podobny do mnie sposób jest ruchliwa. Bardzo szybko biega po podwórku, co mnie trochę niepokoi, bo powinnam ją mieć na oku. Dziewczynka biegnie, mija piaskownicę — i nagle gdzieś ginie.

Jakby się zapadła pod ziemię.

Rozglądam się wkoło: nie, nie widzę jej nigdzie. Idę w stronę tego miejsca, gdzie znikła.

To betonowy walec wpuszczony w ziemię jak krótka studnia. W niej — schody. I nic więcej. W ścianach nic nie ma. Na dole nic nie ma. Schodzę powoli schodami, nasłuchując uważnie: pusto, beton schodów, beton ścian. Półmrok. Jakiś poruszający się cień. To mój.

Szare ściany, gładkie; nic tu nie ma. Nic nie ma, ale jestem napięta, boję się. Gdzieś pomiędzy wyobraźnią a żołądkiem przelatuje z nagła dziwny kształt: jakieś skrzydła, ogon, płomienie. Smok? Ale to jakieś banalne miejsce, pozostałość po robotach ziemnych.

Staję na ostatnim schodku — i nie mam odwagi postawić nogi na ziemi.

Zawracam na górę. Nie jestem z siebie zadowolona.

Wychodzę na podwórko: jak jasno! Po przeciwnej stronie ulicy widać miejski park, strefy słońca i lekko poruszające się od wiatru obszary zielonego cienia. Żółto kwitnące krzaki. Przyglądam się uważnie, czy nie widać gdzieś dziewczynki. Nie, nie widzę. I coś mi mówi, że jej tam nie ma. Coś mi mówi, że nigdzie jej nie ma.

Przed domem na ławce siedzi młody konserwatysta, blondyn w szarym garniturze z dobrze dobranym krawatem, o raczej miłej twarzy, na której ma dziwną łagodność bez cienia wyrozumiałości. Potępia mnie za to, że nie dopilnowałam dziewczynki. Słyszę jak mówi do kogoś o mnie, że nie jestem dociekliwa:

— Myśli, że wystarczy szukać byle jak, tak tylko, po wierzchu.

Dławię się z obrazy, jestem oburzona — ale pod tym tłucze się niepokój; nie o to chodzi, żebym czuła się winna. Rzecz w tym, że coś jest — otchłanne czy płytkie, niezwykłe czy banalne, ale jest. Niekoniecznie chodzi o smoka jako o smoka. Ale nie jest tak, żeby go w ogóle nie było.

1998

Hermafrodyty

Jestem na przyjęciu w białym pałacu położonym nad morzem, pełno tu gości, atmosfera swobodna, wiele atrakcyjnych osób, dużo wina, a na tacach śliczne małe kanapki. W pewnej chwili spotykam wzrok mężczyzny o ciemnych włosach — w jego spojrzeniu płonie ogień przyjemnie niejednoznaczny, ni to zaczepka, ni pytanie, wydaje się, że gdybym z nim poszła, gdybyśmy weszli tam, do jednego z tych pokoi na górze, skąd widać wyspy na promiennym morzu i pływające między nimi statki, to —

— to coś by się stało —

Stoję na podeście szerokich białych schodów z marmuru, a ten zaczepny płomyk wisi nade mną; kiedy ruszam w jego stronę, z góry zbiegają akurat dwie kobiety: młodsza i starsza.

Wydaje się, że jest ich nie dwie, ale dwadzieścia, ta młodsza zbiega jakoś brykająco, śmieją się do mnie, mają przejrzystość rozświetlonej, falującej wody i ciepło światła. Kiedy mnie mijają, starsza odwraca się i woła:

— Chodź z nami!

Ach, oczywiście, pójdę z wami! Już zawracam za nimi na dół, tak się spieszę, że się potykam — w połowie drogi robi mi się jednak żal tamtej zaczepki, tamtego przytłumionego płomienia. Nie dowiem się, jeśli pobiegnę za jasnym światłem. Staję w połowie schodów i po namyśle zawracam. Tak się spieszę, że gubię sandał, który zjeżdża na sam dół. Nie szkodzi, biegnę wyżej, ale razem ze mną biegnie obraz twarzy tej starszej kobiety, pełnej wezwań —

Zawracam i znowu biegnę schodami w dół, a kiedy już jestem na samym dole, robi mi się tak strasznie żal tego mężczyzny —

— że aż siadam na schodach —

Wychodzę na dolny taras. Otwarty widok na morze, lekki wiatr. Lazur, wszędzie lazur i blask. W rogu tarasu, przy stole pod parasolem siedzi i rozmawia jakieś towarzystwo. Docierają do mnie ich głosy, nie umiem rozpoznać: kobiece czy męskie, raczej ni takie, ni takie — bogate, dziwne. Zbliżam się i widzę, że jedną z tych osób jest Emil, mój ukochany. O, to zaskoczenie. Nie sądziłam, że i on tu jest.

Jedna z tych osób ma żywe ciemne oczy, loki koloru mosiądzu opadają na plecy, pije białe wino i uśmiecha się w odpowiedzi na czyjeś słowa; obok blondynka czy też blondyn o przejrzystym, słuchającym spojrzeniu, w cylindrze i aksamitnej kamizelce koloru wina —

— w tych ciałach jest jakaś podróż, nie wiem: odrzutowcem czy na wielbłądzie po pustyniach, wisi nad nimi muzyka, ale jeszcze nie słyszę melodii, wiem tylko, że ma szybki, chwilami zamierający rytm, a za nim pojawia się niespodziewanie zaczynający się znikąd, nie kończący się nigdzie, szalejący śpiew strun; boję się go, ale chciałabym go już usłyszeć —

Ciemne żywe oczy patrzą na mnie jakby chciały mi zadać zagadkę i jakbym ja stanowiła odpowiedź.

Te osoby mają w sobie coś takiego jak ta lazurowa powierzchnia podróży, wiem, że są poruszone, poruszające, niewyobrażalnie głębokie. Zaraz do tarasu zawinie statek i wszyscy oni popłyną na jedną z wysp na morzu.

— Czy mogłabym pojechać z wami? — pytam Emila, któremu strasznie zazdroszczę towarzystwa i tego, co się stanie —

wrzesień 1996

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Wiek Oświecenia

Bernard, trzydziestokilkuletni mężczyzna, prowadzi wyprawę, która jest na tropie najbardziej pierwotnych ludzi, jacy żyją na ziemi. Uczestnicy wyprawy są przeważnie Holendrami, niedawno przypłynęli do Ameryki, do Nowego Świata. Jest druga połowa XVIII wieku, wiek Oświecenia.

Kiedyś Bernard widział biegnącego półdzikiego psa tamtych ludzi; ciągnął się za nim smrodliwy, odwieczny zaduch krwi i popiołu. Widziano też ślady konia z rozszczepionym kopytem. Wspomnienie tamtego odoru przypomina Bernardowi o bitwie, w której brał kiedyś udział. Padł wtedy jego koń: duże, ciepłe zwierzę. Bernarda drąży dzikość tamtej bitwy: sam, szablą i z muszkietu, zabił wtedy tylu ludzi — i łączy mu się to jakoś z tymi ludźmi, do których chciałby dotrzeć. Żyją gdzieś w dole, w jaskiniach. Po ich śladach wyprawa schodzi w dół.

Na wzgórzu stoi dom. Z okna matka Bernarda widzi dolinę i drogę do jaskiń. Myśli, że jest stara, źle się czuje i chciałaby się nie bać. Czy mogłaby umrzeć bez lęku, jaki w niej to wszystko wywołuje? Nie wie. Ale czuje, że lęk jest obok, że mu nie podoła.

Ludzie Bernarda, którzy szli z przodu, między skałami pojmali psa tamtych ludzi. To ten sam, którego kiedyś widziano. Młody chłopak z jasnymi gęstymi włosami, w skórzanym kaftanie, trzyma go na powrozie. Pies jest nieduży, koślawy. Tak, wisi nad nim ten smrodliwy, odwieczny zaduch juchy i spalenizny. Pies patrzy na nich.

Ale nie jest zdrajcą. Milczy.

maj 1993

Show poezji koreańskiej

(Zasypiam na podłodze, na dywanie, przede mną stoi mały przenośny telewizor. Przez półsen dociera do mnie zapowiedź: zaraz będzie show poezji koreańskiej. Chcę to zobaczyć, otwieram oczy).

Partyzanci schodzą z gór. Prowadzi ich, skacząc po kamykach, młoda kobieta z długimi, zupełnie białymi włosami.

W mieście marszałek robi przegląd swoich wojsk: ma twardą szczękę i lisio-boczne spojrzenie. Widziany z góry, jest jedyną poruszającą się postacią pomiędzy nieruchomymi szeregami.

Przestronne, pustawe miasto — to stolica. Niedaleko rezydencji marszałka urządzono ogromny targ.

To z okazji zawieszenia broni pomiędzy siłami marszałka a partyzantami białowłosej księżniczki, która już jako dziecko została uznana za symbol oporu i sprawiedliwości. Jest święto, dzień wytchnienia. Od wszystkiego.

Na placu stoją setki budek i kramów. Przyjechali ludzie ze wszystkich stron kraju, można dostać owoce i jarzyny z południa i z zajętej przez partyzantów północy. Można kupić ryby, ubrania, tkaniny. Z kociołków na kółkach sprzedawcy nalewają do miseczek ostrej, gorącej zupy z wodorostami.

Szczupły student, który kupił tłustego karpia, mówi poprawiając na nosie okulary:

Jakiś lżejszy jest dziś uchwyt życia

— zupa rybna na kolację — owszem

ale potem

oko ugotowane

kiedy po niebie płynie księżyc...

Wymienia karpia na dynię i woreczek fasoli i znika między ludźmi.

Koło masarza staje starszy mężczyzna. Ma twardą szczękę, lisio-boczne spojrzenie i prosi:

Daj mi kawałek kiełbasy. Jestem emerytem

i nie stać mnie na taki wydatek. O, tłuszcz,

tkanka — to wspomaga podniesienie ducha.

Masarz daje mu pęto kiełbasy i emeryt odgryzając po kawałku odjeżdża, gwiżdżąc jak lokomotywa.

Między straganami z koszami, matami i wyplatanymi meblami przemyka młoda dziewczyna o zupełnie białych włosach i czarnych brwiach, ukośnych jak piorun. Dostrzegła wreszcie niebieską kurę, której wszędzie szukała. Wyciąga pieniądze z kieszeni szarych, luźnych spodni i bez pytania daje sprzedawczyni, która patrzy na nią ze zrozumieniem i mówi:

To przestwór nie-udomowiony.

Księżniczka przysiada na wolnym skrawku trawy obok i wkłada kurze do gardła czarną oliwkę. Przygląda się temu dziewczynka, która, podobnie jak księżniczka, nosi szare wypchane spodnie, a do nich bluzeczkę w niebieskie groszki.

Księżniczka wyjaśnia jej:

Opuszczam

swoją i waszą udrękę

i dwudopływową Biblię, królową rzek polskich.

Niech i dla mnie

otworzy swoje bramy Imigration OJJice!

Dorosłam już i chcę jeszcze

pożyć i umrzeć

osobiście.

Kura rośnie i rośnie. Jest już wyższa niż człowiek, wystaje ponad budki. Księżniczka jej dosiada, a kura podskakuje i rozkłada wielkie błękitne skrzydła. Nikt nie zwraca na to uwagi, nikt niczego nie dostrzega oprócz marszałka-lokomotywy-emeryta, który nadjeżdża krzycząc:

A ja, twój stary ojciec? Czy się odważysz

opuścić mnie w biedzie i w starości?

Księżniczka na to nic.

Marszałek usiłuje złapać kurę za skrzydło i krzyczy dalej:

Czy nie żal ci twoich partyzantów

czy ten kraj już cię nie chwyta za serce?

Księżniczka odpowiada, pochylając się z wysokiego grzbietu kury:

Mam serce zdarte od wrzasku.

Kura odbija się od ziemi i startuje. Z początku leci jak przeciążony balon, opadając gwałtownie i tracąc równowagę, ale potem unosi się coraz wyżej i swobodniej.

Zaczyna się ściemniać. Wczesne popołudnie przemienia się gwałtownie w burzowy wieczór. Zrywa się wiatr, ludzie zwijają kramy, pakują towar. Błyska, a nad placem zawisają granatowe chmury.

Na tarasie swojej rezydencji stoi marszałek-lokomotywa-emeryt i patrzy w niebo, czekając kiedy pioruny i gwałtowny deszcz zawrócą z drogi księżniczkę. Ale kury nie widać. Już nie wróci. To przestwór nie-udomowiony.

Marszałek-lokomotywa-emeryt oparty o balustradę tarasu rzuca za księżniczką przekleństwo w stronę głębokiego i błyskającego nieba:

Lawo płynna! Obyś

nigdzie

nie mogła ostygnąć ni skrzepnąć!

1975

Mdlejący afrykański dyplomata

Stoję na przystanku PKS-u, po drugiej stronie drogi ciągną się pola: płaska ziemia, gołe drzewa, nisko zawieszone ciemnoszare chmury. I tak samo aż po horyzont. Przyjeżdża autobus. Drzwi się otwierają i ze środka wysiada afrykański dyplomata. Bardzo czarny — z samego serca kontynentu. Ma na sobie jasny garnitur, w ręce trzyma skórzaną płaską dyplomatkę.

Rozgląda się. Podnosi głowę i patrzy w niebo. Szarzeje, opiera się o słup z rozkładem jazdy i osuwa się na ziemię.

Rzucam się, żeby mu pomóc, cucę go, rozluźniam krawat, pod głowę — ziemia jest wilgotna — podkładam dyplomatkę. Wreszcie otwiera oczy. Pomagam mu wstać. Stoi — między tą płaską ziemią a ciężkim niebem.

Znowu robi się szary, znowu mi zemdleje — będzie mdlał sto i więcej razy; on się nie przystosuje! Trzeba się stąd wydostać, oto jedyne wyjście.

styczeń 1985

Hunowie

Idziemy, ja i moja przyjaciółka E., brzegiem stromego wąwozu. Kątem oka dostrzegam — a może wydawało mi się, że dostrzegam — jak wzgórze przed nami się poruszyło. Przypatruję mu się uważnie — stoi nieruchomo.

Wąwóz, nad którym idziemy, ma ściany z białego wapienia, dno jest nierówne, kamieniste, porośnięte niskimi, mocnymi krzewami. Wydaje mi się, że dostrzegam jakiś szybki ruch między ścianami wąwozu, jakieś pulsowanie, jakby zawisł tam niewidoczny rój pszczół —

— jakby dostała się tam jakaś energia, która coraz gwałtowniej szuka dla siebie ujścia — dobiegają do nas nagłe uderzenia bębna, nie wiadomo skąd —

W następnej chwili w wąwóz wlewa się potok ludzi i koni.

Widzę ich ubrania ze skóry i futer, ich ciężką żelazną broń. Jadą na koniach o grubej, skręconej sierści, niektórzy prowadzą też luzem zapasowe konie —

— cała ta niespodziewana, ale niegwałtowna fala płynie pod górę w nierównym, rozchełstanym rytmie, bez pośpiechu, jednak dość szybko —

— i niby składa się z osobnych istot, osobnych koni, osobnych ludzi — ale nie dzieli się na nie. Są już prawie w połowie drogi pod górę, stłoczeni pomiędzy ścianami wąwozu, ale w dole, u wejścia do jaru, ciągle pojawiają się nowi.

To są Hunowie. Hunowie!

Chwytamy się z E. za ręce, patrzymy na siebie i widzę, że ze strachu włoski w jej brwiach stanęły na sztorc. Z wąwozu można się dostać tylko na zbocze, ze zbocza na szczyt wzgórza. Rzucamy się przed siebie, na oślep —

— najpierw w dolinkę, siła rozpędu wnosi nas kawałek na wzgórze. Rwiemy z dziką siłą, podpieramy się rękami, podciągamy za krzewy i trawy. Wydało mi się, że słońce na horyzoncie pękło i została po nim krwawa piana —

— krwawa piana. Jeśli nas dogonią, to przejdą po nas jak po ziemi. Nic więcej. Przejdą jak po ziemi i zetrą nawet fakt, że istniałyśmy.

W jakiejś chwili widzę wszystko z góry: dwie postacie rwące w stronę szczytu wzgórza, poniżej płowo-bura fala Hunów, za wszystkimi, w dole, pusty biały wąwóz, za wąwozem las. Pojmuję, że odległość między nami a Hunami jest stała, ciągle taka sama od naszego pierwszego ruchu. Nie ma znaczenia, jak szybko uciekamy. Trzeba się oderwać.

Zataczając się ze zmęczenia, przedzieramy się przez prawie goły lasek. W lecie obozowali tu Cyganie, ale przed zimą wyjechali. Od drzew i ziemi ciągnie jakaś nostalgia. Byli tu jeszcze tak niedawno, nie byłybyśmy same, pomogliby nam —

Na szczycie wzgórza stoi baszta. Przyspieszamy, drzwi są otwarte. Prawie na czworakach włazimy po stromych kręconych schodach na górę — i wypadamy na taras na dachu, wyłożony białymi kaflami kuchennymi, otoczony balustradą.

Siadamy na podłodze, potem kładziemy się. Ocalone. Ocalone — ale ta błogość jest jakaś mętna, niejednoznaczna, ulga — płytka. Coś jest nie tak. To nie jest prawdziwe ocalenie. Przed oczami staje mi obraz wejścia do baszty. Nie zamknęłyśmy drzwi.

Przepadło. Wszystko jedno — i tak żadna z nas nie zejdzie na dół. Nie w ich stronę.

Podchodzę do balustrady. Na dole jak okiem sięgnąć leżą szarozielone, przymglone równiny, nad nimi lekkie wysokie niebo z białymi chmurami, widzę pola, domy, siatka dróg biegnie w głąb tego świata, żyjącego własnym bezpiecznym życiem. Dostęp do niego jest otwarty, nic go nie broni —

Ja się tam dostanę. Muszę. Obie z E. siadamy na balustradzie, żeby zeskoczyć w dół. Chwytamy się za ręce, robimy wdech jak przed nurkowaniem, szarpiemy do przodu —

— przez chwilę spadamy — potem powietrze wybija nas z powrotem! Odbijamy się od niego jak gumowe piłki — i znów siedzimy na balustradzie.

— To jest cygańska próżnia — mówi E. głosem, który nie ma żadnej z cech jej głosu, który wydobywa się ze zwojów oczywistości, z samego ich środka. Potem otwiera oczy i mówi już swoim głosem: — Przeszli tędy i zamknęło się po nich. Nie zassie nas. Trzeba mieć rozessywacz.

Na wzgórze wjeżdżają pierwsi Hunowie. Ten, który jechał na czele, zatrzymuje konia koło otwartych drzwi baszty, zeskakuje na ziemię i wchodzi do środka. Inni, którzy podjeżdżają, wchodzą za nim. Widzę przez mury, jakby były przezroczyste, jak wchodzą po kręconych schodach na górę.

— Mam — mówię w olśniewającym blasku poczucia własnego geniuszu. — Mam to.

Tym razem skaczemy raczej przed siebie niż w dół, od razu zaczynając od słowa JESZCZE. JESZCZE znosi nas kawałek w dół, udało się. Od razu śpiewamy resztę:

POLSKA

NIE ZGINĘŁA

PÓKI MY ŻYJEMY

CO NAM OBCA

Działa jak wolno rozpinający się spadochron.

Opadamy kawałek w dół, każde słowo rozpruwa kolejny kawałek próżni, przestrzeń się otwiera, spadamy —

Lecimy nad światem jednocześnie zajętym sobą i otwartym, nad szarozielonymi polami, czasami w dole widzimy ludzi zajętych swoimi sprawami, nikt nie zwraca na nas uwagi, ale wiadomo, że w każdej chwili możemy lądować i że jest tam dla nas miejsce — ale ponieważ jest i ponieważ możemy, to lecimy dalej i dalej i dalej —

— a wszystko jest dostępne, ciągle —

1970

Pisarz sag

Mój bliski znajomy jest pisarzem sag, czytam właśnie jego prozę; w prosty i zwykły sposób opisuje odwieczne koleje życia. Nudzi mnie to.

— Czy nie byłoby ciekawiej — pytam go — gdybyś napisał coś o szybkiej, niezwykłej akcji? Coś wciągającego, może być zwykły kryminał.

— Może być — odpowiada cierpko.

W dyskotece, w jakiejś niewielkiej miejscowości pod Sztokholmem, jest sporo ludzi. Bar obsługuje para: biały chłopak i czarna dziewczyna. Na parkiecie mnóstwo dzieciaków.

Na galeryjce, nad czymś w rodzaju portyku, w półmroku dostrzegam pisarza sag. Siedział tam przez jakiś czas, potem zniknął. Zaraz po jego zniknięciu — eksplozja! Czarna dziewczyna z baru i jeszcze kilka osób jest rannych, chłopak leży, chyba zabity.

Ale nikt nie krzyczy, nikt nie wzywa pomocy, nie pyta o sprawcę. Patrzą na to wszystko jak na widowisko, które ich nie dotyczy.

Tylko ja jedna jestem wstrząśnięta, zdumiona: Jak on mógł? Jak?

Pisarza sag otacza cicha sława. Przyłączyło się do niego kilkoro młodych ludzi, także ten chłopak z baru, a on traktuje swoją świtę życzliwie, ale z dystansem.

Kiedyś w wiadomościach telewizyjnych mignął obraz: pokazano, jak wczesnym rankiem z jednego z tutejszych domów wyniesiono zwłoki młodej kobiety, Turczynki.

Morderstwa wsiąkają w ten krajobraz bez śladu.

Dla pisarza sag zabijanie jest jak objawienie, na które od dawna był przygotowany. Zachowuje trzeźwość — jest syty, bez oszołomienia.

Kiedyś spotykamy się na ulicy biegnącej między żywopłotami, które otaczają tutejsze domki. Za nim idzie kilku młodych ludzi z jego asysty. Jakaś postać teatralna tkwiąca we mnie ustawia mnie tak, jakbym miała oczy wzniesione ku niebu i załamane ręce:

— Ależ nie, Waldemarze — mówi postać przez moje usta. — Punkt oparcia musisz mieć w sobie!

— A nie mam?

Jest zaczepny i serio. Dawne więzy niezupełnie zostały zerwane, jednak nie powinnam wchodzić mu w drogę. Jeśli będę — zabije mnie.

Jadę do Turcji, jest tam narzeczona pisarza, a moja przyjaciółka, E. Może zechce mi pomóc.

Podróżuje się tam kolejką nowojorskiego metra, wagoniki mają spore okna. Kolej pędzi zawrotnie wysokim nasypem: w dole leży rdzawa turecka równina — zatkana jakąś nostalgiczną niemotą. Bezkresne miedziano-zielonkawe rżyska; zaprzeszły krajobraz.

— Wszędzie tu są drogi, którymi szły hordy dawnych ludzi — mówi siedzący naprzeciwko mnie Murzyn (chwilami wygląda jak biały, kolor jego skóry zależy od oświetlenia) — prawie ich nie widać, ale jeśli człowiek o pewnym tropizmie wejdzie na taką drogę, to nieświadomie pójdzie tak, jak ona prowadzi.

Patrzę na dół i wydaje mi się, że rzeczywiście w miedzianym kolorycie widać jaśniejsze linie, niepewne i zanikające — ale niektóre zupełnie wyraźne.

Ogarnia mnie jakiś chłodny lęk.

W zachowanej części prastarej bazyliki znajduje się elegancja restauracja. E. już na mnie czeka. Opowiadam jej całą historię, a ona słucha mnie tak, jakby sam fakt opowiadania był podejrzany.

Rezygnuję. Ona nie stanie po mojej stronie.

Ta część bazyliki nie ma dachu: widzę szybkie chmury, raz błyska słońce, raz ciemnieje; zmienna, rozpraszająca pogoda, nie znoszę takiej.

Wracam. W korytarzu wagonu spotykam wysokiego Murzyna. Nie jestem pewna, czy to ten, z którym jechałam poprzednio (momentami wygląda tak, jakby był w czarno-białą kratkę — to zależy od oświetlenia). Stoimy naprzeciwko siebie, zaglądam mu w twarz. Przymyka potwierdzająco oczy, a potem unosi klapę marynarki: ma pod nią znaczek Interpolu.

Policja! Co za ulga! Nareszcie jakiś punkt oparcia. Mam za sobą międzynarodową policję.

Nareszcie przywróci się porządek.

wrzesień 1976

Kolejka do Jehowy

Stoję w dość długim ogonku — to kolejka do Jehowy; stojący przede mną przesuwają się bez pośpiechu. Jestem na końcu i czuję się jakoś niezupełnie zobowiązana, raczej swobodna, jakbym się tutaj znalazła ni to z własnej chęci, ni to przez przypadek. Stojąc tak sobie zauważam, że trzymam w ręce bułkę z szynką. Oj, niedobrze. Jehowa może się poczuć urażony tą wieprzowiną. Ale szkoda mi tak od razu wyrzucić całą bułkę z szynką.

Spomiędzy połówek bułki wyciągam zębami plaster szynki, zjadam, zagryzam kęsem pieczywa, resztę wyrzucam.

Ten gest oznacza (kompromisowe) przymierze i mam nadzieję, że został odnotowany.

marzec 1992

Anarchistka i policjant

Wychodzę jakby spod ziemi, z ciemnego włazu, prostuję się — i staję na środku jezdni, na ruchliwej ulicy miasta Meksyk, w jasny dzień, w pełnym słońcu.

Wiem, że brałam udział w zamachu organizacji anarchistycznej na ministra Identification Publica[2]. Ale nie jest jasne, co właściwie zrobiłam.

Tak czy inaczej, muszę natychmiast zejść z widoku, pokazywanie się na ulicy nie jest bezpieczne.

Widzę, że wylądowałam w eleganckiej dzielnicy: jezdnia szeroka, naprzeciw rząd sklepów z bogatymi witrynami, na chodniku rosną palmy, a przed jedną z wystaw stoi kobieta w długiej beżowo-różowej sukni, osłaniając się parasolką przeciwsłoneczną.

Sama ze zdziwieniem dostrzegam, że także mam na sobie długą suknię z muślinu: żółty z różem — dziwne, żółty to nie mój kolor. Rozkładam ją w rękach — i natychmiast składam. Jest poplamiona lepkim, tłustym smarem, który bezsprzecznie kojarzy mi się z bronią. Na dole odpruta falbanka. Daję krok do tyłu, bo właśnie nadjeżdża omnibus, a potem chcę przejść na drugą stronę ulicy i wejść w cienistą bramę pomiędzy sklepami. Nie zdążę. W moją stronę już idzie policjant.

Robi mi się słabo ze strachu, ale nie mam szansy na ucieczkę. Policjant jest wysoki, szczupły, w granatowej kurtce z czerwonymi wyłogami. Podchodzi do mnie i pyta cicho:

— ¿Seniora, esta usted de Suecia?[3]

— ¿No, por que? — odpowiadam powoli, bo nie wiem, czy ta Szwecja nie jest jakąś pułapką. — Estoy de Mexico[4].

Pochyla się do mnie i wtedy widzę, że ma delikatne rysy, ciemne oczy, śniadą, zmęczoną twarz. Przy stójce kurtki brak guzika i pagon na ramieniu naderwany. Patrzy na mnie uważnie i mówi jak ktoś, kto mógłby być moim sojusznikiem:

— Wie pani, nieeleganccy ludzie w tej dzielnicy są podejrzani.

Odpowiadam badająco:

— Pan też nie jest zbyt elegancki.

Robi brwiami ruch „no cóż”. Zaczyna się wokół nas tworzyć izolujący, dyskretny krąg.

Podaje mi ramię i idziemy: zaofiarował mi się jako ochrona, kryje mnie, to znaczy, myślę, że wie, że ma powód, żeby mnie kryć, ale do jakiego stopnia wie, skoro ja sama nie bardzo wiem?

Patrzę na niego i wchłaniając jego obiecującą nowość zapominam o tej myśli. Jego spojrzenie, ten uprywatniony przez niego mundur, jego ciało pod mundurem — dosięgają mnie coraz mocniej: przez ramię czuje go od stóp do głów, a zwłaszcza tę strefę ciała...

Siedzimy na tarasie kawiarni i pijemy lemoniadę z lodem: widzę, że w środku niektórych kostek lodu są jakby ślady krwi.

On popija i patrzy na mnie z coraz bardziej stężonym oczekiwaniem — trochę się zaczynam obawiać tego, czego oczekuje. Ale i pragnę go coraz bardziej.

Jesteśmy w jego sypialni w wielkim, bogatym domu, który jest rezydencją rodzinną. Z okna widzę przeciwległe skrzydło domu: na słonecznym tarasie siedzi gruba Murzynka w białej płóciennej sukni. Wygląda jakby drzemała, ale podobno nie śpi, podobno zawsze czuwa i wie, co się dzieje w domu.

Leżymy na podłodze.

— Wydobądź mnie — mówi nie otwierając oczu; wciąga mnie i piecze jego pragnienie, żeby nareszcie wylała się czyjaś namiętność, żeby go zatopiło, potem wyniosło i żeby nie miał żadnej możliwości opierać się tej sile; żeby przywrzeć do niego płcią, przygodą, przemianą; żeby mógł to wszystko wchłaniać i przeistaczać się —

Zsuwam z ramion tę żółtą suknię, pochylam się nad nim, a on nie otwiera oczu, czeka. Na co, na kogo? —

Nasze wspólne gorące ciało stygnie i rozdziela się na dwa: nie, nie mam już na niego nadziei. Zaprojektował dla mnie żywioł, jakiego potrzebował — ale skąd mam wiedzieć, co on ma wspólnego ze mną?

Czuję się wypchnięta gdzieś, osamotniona, pominięta —

W nocy idę plażą w stronę portu. Słyszę szum morza, które jest teraz jak ciemna otchłań. Ale to droga, to połączenie. Czekam na statek, który popłynie na północ, do Szwecji —

7 grudnia 1985

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Na skrzydłach wiatru

Idę w stronę morza. Przede mną wydmy, za wydmami — plaża. Kiedy wieje wiatr — dmie ukosem — rozpędzam się i wskakuję na podmuch, który jest lekki, twardy i dość wąski. Kładę się na nim plecami, żeby nie spaść, a kiedy cichnie, zsuwam się na ziemię. Potem czekam na kolejny podmuch, a kiedy go czuję na poziomie ud i bioder — znowu na niego wskakuję.

I tak wiele, wiele razy, aż podmuchy donoszą mnie na samą plażę i zsuwam się prosto na piasek.

Naprzeciw mnie sunie, toczy się, biegnie morze; z przodu coraz to nowe szeregi fal z białą pianą, woda dopada brzegu w długich chlustach — i zawraca do Szwecji —

1987

Nie jest gotowy

Opiekun

Lejb Goldin, tłumacz i literat

piszący w jidysz;

trzydzieści pięć lat. Teoretycznie

świetny wiek. Jak pierwsze wzniesienie

z którego już można ogarniać

początki i zmierzchy.

Ale praktycznie

jest rok 1941, getto w Warszawie; kilkadziesiąt

ogrodzonych ulic i kilkaset

tysięcy ludzi

chorych od tych ścian, bruków, szyldów,

podwórek i schodów, od okien

za którymi znów to wszystko widać. Na ulicach

zapach potu

oraz trupi odór.

Niemniej jest piękny dzień późnego lata,

bezchmurny, parny. Wieczorem

spadnie niebieskawa mgła

powietrze nabierze jakby wypukłości

postacie ludzi zciągną się

zciemnieją.

Lubię jesień — napisał

chory na głód i śmiertelnie głodny

autor

tej niedługiej historii.

(Tak, ja też lubię. Nie dlatego jednak

idę za nim — powiedzmy 30 sierpnia 1941

od przedpołudnia prawie do wieczora — lecz dlatego

że przepuszczając jego historię przez siebie

muszę wreszcie uznać

ostateczność, nierozwiązywalność

tamtej rzeczywistości.

I nie tylko tamtej.)

Więc niedługie opowiadanie o wyjściu z domu

(jedyne, co — dość słabo —

trzyma go przy życiu)

i o dalszym snuciu się ulicami. Wszystko

tonem opiekuna żywych,

półżywych, nieżywych. Nostalgiczny

kpiący — możliwe, że jest jednym z Dzieci Życia które od zawsze wiedzą, że rodzice, przodkowie, pokolenia tylko transmitują istnienie. I że samo życie stanowi pierwotną wspólnotę żyjących

kiedykolwiek. Do której

należał, oczywiście, także

mężczyzna, o którego ciało

leżące w poprzek chodnika prawie się przewraca

gdy handlarz starzyzną robi mu uwagi

że chyba trudno nie zauważyć trupa

i że dość już brudna i wyłachmaniona

ta marynarka, czy musi ją bardziej zadeptać? Nie musi —

rzecz jednak w tym, że czasem

zapada

w boczne rojenia

w obrazy przeszłości

nie ma tam jednak dróg ani podziemi

prowadzących wstecz czasu lub do innej konstelacji faktów;

och, wyłonić się na tamtej górskiej ścieżce ze dwa lata temu

lub w jakiejś kafejce aż na końcu świata:

kawa, lody, gazeta

nad głową lekko trzepocze płócienna markiza

w zielono-białe pasy —

Cóż, trzeba się wynurzyć

w tej samej przestrzeni

kilkudziesięciu ogrodzonych ulic —

*

Tęskni do miasta za murem

mówi o nim namiętnie: moja miłość, moja druga matka

w miejscu odcięcia nosi ranę rozłączenia.

(Nie wiem, co mam myśleć. Miasto — czyli co?

Czy tam jest ktokolwiek?) — Ach, rzeka — woła —

zobaczyć jej brzeg, nasycić się!

(Mieszkam jakieś półtora kilometra od tego Jordanu,

jezdnia, park, kilka murów

z rysunkami i napisami

w tym „Żydzi do gazu”, znów jezdnia, tereny sportowe

i już jest, płynie.)

*

W garkuchni

wisi gorąca para, zapach życia; jedzenie

wchodzi pomiędzy rozmowy, okrzyki

zciszone i głośniejsze (kto? kto umarł)

brzęk łyżek, z pomiętej gazety

wyłania się chleb

(niegrubo ukrojona kromka, ale zjadłoby się

choćby kawałeczek)

ktoś wylizuje talerz, żeby nie przepadło

ani jedno ziarno kaszy. Ciut nieuwagi i nieco szalbierstwa

i dnia tego stanął przed nim drugi talerz zupy.

Szczodry dzień

bo jeszcze

na ulicy Leszno, w bramie

znalazł trochę tylko nadpsuty

malutki ogórek.

*

— ogórki, pomidory, chleb, herbata z cukrem

wakacje ledwie zaprzeszłego lata; prawdziwa przestrzeń

ściany zielonych drzew z gęstym szumem liści

zamaszyste niebo, rzeka po horyzont, trzepoczące w wietrze

rękawy — swobodne, bez Jude —

*

Opaskę zdejmie za rok

przed komorą gazową (o ile dojechał żywy)

potem już nikt nigdy nie będzie wiedział

które z tych nagich posplatanych ciał

niebieskich od rozpuszczonych kryształków gazu

było jego —

*

Droga powrotna z kuchni

jest o wiele dłuższa (do czego

ma się spieszyć? Do tej nory

z brudną pościelą, do książek

których nie sposób czytać, do drzwi

do okna?).

Snuje się po ulicach,

przystaje na chodnikach; powoli zapada zmierzch

(z początku jak ledwie widoczna przesłona

między dniem a nocą. Czasem, kiedy mnie zastaje

w obcej otwartej przestrzeni

przyspieszam do domu myśląc: włączyć światło,

zasłonić okno, puścić muzykę).

Jego nie niepokoi

lubi powagę tej pory i ciemniejące powietrze.

Powietrze ciemnieje

gdy stoi w grupie ludzi

patrzących

w oświetlone okno szpitala: lampa, spokojny pośpiech,

lekarka i pielęgniarki operują dziecko —

Po co, mówi, dlaczego?

Ale wie przecież

po co i dlaczego

— po to

żeby w jakiś wieczór móc stać na ulicy

patrząc na coś mniej czy podobnie poruszającego

przyspieszać przed zmierzchem

lub kontemplować ciemniejące niebo

płynąć w nurcie przemian

raz na jakiś czas popatrzeć z góry czy z boku

obejmując innych i siebie

okiem bystrym,

nostalgicznym, kpiącym:

— o, płynę

19 października 1994

Opowiadanie, które tu służy za pierwowzór, prawdopodobnie Lejba Goldina, zwane Kronika jednej doby. znajduje się w książce Rury Sakowskiej Dwa etapy. Hitlerowska polityka eksterminacji Żydów w oczach ofiar, z jidysz tłumaczył Jan Leński. Wrocław 1966 Tam też jedyne dostępne informacje o Lejbie Goldinie, którego do pewnego stopnia utożsamiam z bohaterem opowiadania, choć staram się wybierać to, co mogło być im wspólne. Zdania lub wyrażenia zaznaczone pismem pochyłym są cytatami.

Nie jest gotowy

Urodzona w 1914 roku,

w niebogatej, emancypującej się, żydowskiej rodzinie,

jaka bym była? Raz żarliwie w środku, raz z boku,

niecierpliwa, ale dość uważna.

Gdyby były pieniądze, uczyłabym się. Gdyby nie było,

też bym próbowała. Być może zarabiałabym szyciem

i chodziła do szkoły pielęgniarek — bo zawód trzeba mieć

koniecznie. Pewnego dnia

na pedałowej maszynie Singer

zszywałabym sukienkę z lejącej się, pełnej ruchu żorżety

i dojechawszy — niekoniecznie równo — do końca szwu

spojrzałabym w okno: błękitna zatoka

między dachami i wypływające białe obłoki —

i czułabym

coś chętnego do zmiany,

do przepływania. Cokolwiek bym zresztą robiła

i tak bym wiedziała, że świat nie jest

nie

świat nie jest

gotowy.

Na pewno chciałabym wiedzieć; czytałabym

socjalistów, Marksa i mnóstwo powieści. Z samouczka uczyłabym się francuskiego. Niezbyt bym

wiedziała

gdzie leży mój talent

ale czułabym jak pieni się, buzuje.

*

Tamtego wieczoru

wychodząc z narzeczonym z kina

jeszcze przenikałam z obrazu w obraz, przyciskając rękę

do własnego serca

w samym środku gęstych cudzych uczuć,

na innych ulicach, wśród mgły przesączonej światłem —

— Aż stanął przede mną

martwy tunel tego z nim wieczoru — i wszystkich

następnych. Za oknem kawiarni miejski skwer; latarnie

podświetlające sklepienie czerwonawych liści nad aleją: pięknie

byłoby nią odejść w Inne Możliwości.

Grzebiąc w szarlotce

Powiedziałam, że nie chcę już się z nim spotykać.

Miał, owszem, jakieś miejsce dla mnie —

czy dla kogokolwiek — stałe i na swój sposób nawet za poważne,

przy domu i dzieciach. A ja bym chciała miłości,

szczególnej Uwagi

oraz Skłonności do Przemian.

Przez kilka następnych wieczorów

sztywniałam ze strachu

że już zawsze

zawsze i na wieki zostanę sama.

*

Byłam sama, ale nie samotna,

przeszłam właśnie z młodzieżowej sekcji

Bundu (albo PPSu lub KZMP)

do organizacji. Uwielbiałam wtedy słowo

internacjonalizm

mocne i pełne powietrza; jak poryw Erosa

do najdalszych granic, czułość podobieństw

i magnetyzm różnic

Nie czułam się polska, na pewno,

i żydowska tylko warunkowo,

raczej z obrzeży, prędzej z negatywów jednego i drugiego,

wewnętrzny ruch

i tęsknota na zewnątrz

Dyskutowaliśmy czy wraz z wyzyskiem i niewiedzą

wygasną uprzedzenia, czy rasizm i antysemityzm

znikną same z siebie, czy ciemnota

to tylko ciemnota czy jeszcze

coś więcej? Chodziliśmy na wycieczki

z plecakami, biały kamyk kopnięty wysoko

spadał do szybkiego zimnego strumienia,

dwa razy w tygodniu grałam w siatkówkę, krzycząc piszcząc;

— to wszystko pozwalało lubić teraźniejszość

którą jednak raczej nazywałam jutro

wobec czego mogłam lekceważyć ciemne dzisiaj

mówiąc o nim wczoraj.

*

W 1936 w lipcu

każdego dnia rano

kupowałam gazetę — z powodu wojny w Hiszpanii.

„Oby tych żydków czerwonych — powiedział facet

w opiętym garniturze — zgnietli jak wszy”

i odszedł słoneczną ulicą

nad jego głową korony drzew

i szpalery otwartych okien

a ja w pierwszej pustej bramie

kucnęłam, twarz zasłoniłam gazetą i zapłakałam

jak niczyje dziecko,

a jednocześnie zaczęły wyrastać mi szpony

i w gardle czułam ogień, którym mogłam zionąć..

*

Gdybym się bardzo starała (a starałabym się)

dostałabym się do Hiszpanii. Granicę przejechałam

autobusem, półżywa ze strachu. Po przeszkoleniu

wylądowałam u socjalistów, w oddziale UGT.

Tak czy inaczej

tutaj moja Oczywistość Wewnętrzna spotkała

zewnętrzne tak świata; w szklistym powietrzu

pomiędzy pasmami gór, na rozległych

kamienistych równinach gdy pociąg skręca i z przednich

wagonów machają do nas, w tylnych. Nawet w okopie gdzie od wilgoci boli mnie żołądek ale

tak, si, ja, oui

kiedy we dwoje we dwie my w trójkę siedzimy

na wielkim nagrzanym głazie

Czy chciałabym strzelać? Całą noc myślałam czy

strzelać, i tak, mówię, tak, chcę broń, będę zabijać,

skoro i mnie mogą, to jest sprawiedliwie. Strzelać;

odsyłać upiora w niebyt —

skoro inaczej się nie da

Z końcem wiosny zaczęto

zabierać kobietom broń; formowano Armię,

wprowadzano bardziej wypróbowany porządek;

na upalny front w Aragonii

pojechałam już jako pielęgniarka, bez broni —

i tam mnie trafiono

na początku września. Kiedy mnie postrzelono

obejrzałam się gdzie stoję

ja

ta nie trafiona. Nie było jej.

Cóż,

nasz oddział przestał istnieć w sierpniu,

i już nie było tych, których ja najbardziej...

W miasteczku nad morzem, na północ od Walencji

najpierw mnie wyleczono potem ja

leczyłam innych — ni żywa ni martwa,

chodząc po plaży w zimowym białym słońcu

jak w bąblu nocnego powietrza. Już zbliżał się koniec;

i w różnych wariantach śnił mi się sen: Republika w czapeczce frygijskiej, ta z lwem,

jest głuchoniema jak pies magazyniera z naszego szpitala

ze smutku wyje w środku, i nikt tego

nie słyszy.

*

Buczenie statku, który mglistym rankiem

odbijał od brzegu głuchej Europy,

para mojego oddechu nad zimową wodą

— żegnaj hieno matko

*

Wyjeżdżałabym jako żona lekarza z Bostonu —

pracowaliśmy razem nad morzem; miał legalne istnienie

paszport i dom;

dzięki niemu uwoziłam życie,

które niedawno ocknęło się we mnie ze strachu

przed rozkładaniem się w kamienistej ziemi;

umierać — nie dokonawszy niczego, tak mało wiedząc

Ten czas, to teraz w moich oczach ciemnieje tężeje

pod lśniącą ruchliwą powierzchnią zdarzeń i dat

trwa nieruchawy mezozoik, era wielkich gadów

a może epoka wampirów; piją krew ale nie ożyją,

oświecone dzieci — nie wierzyliśmy w nie

lecz nie uciekniemy.

*

W Stanach kilka pierwszych lat spędziłam

jak nie w swojej skórze, powoli się ucząc kraju i języka,

byłam żoną doktora i byłam mu wdzięczna

ale polubiłam go kiedy się rozstaliśmy,

po wojnie.

*

Ten kraj, taki zauroczony sobą, a jednak

rzetelny, podobał mi się, powinowactwa z wyboru

były tu dostępniejsze, możliwości bliższe,

drażniła mnie tutejsza kobiecość i męskość, krępowały mnie

przywileje mojej skóry

choć nie poczuwałam się do tej

białości.

Pracowałam w sklepie

z aparatami fotograficznymi, potem

w kinie u moich przyjaciół: w kasie i na sali

i nauczyłam się obsługiwać projektor.

Ten film uwielbiałam, jak wszyscy: ta scena, kiedy on mówi do niej

nie dając po sobie poznać: I am not fighting for anything anymore

except myself.

Nie, nie, coś poza samą sobą także. Zawsze po lewej stronie

ale już nie z wyznania, a tylko z przekonań; nienawidziłam

McCarthy’ego, południa, republikanów, pań domu z życia

i z reklam,

teraz jednak bardziej intymnie ze sobą,

z podwiniętymi nogami, zaczytana

dopóki na kartki nie spadła kropla lodów pistacjowych,

ta ich zieleń taka nieprawdziwa, taka naturalna

Zdjęcia robiłam coraz lepsze,

W czerwonym świetle ciemni

patrzyłam

jak na papierze pojawia się powoli obraz

utrwalony wczoraj, rok temu i osiem lat temu

i patrzymy na siebie, to znaczy ja patrzę dziś na to dawniej

które już nie patrzy, ale je widać

od strony aktualnej, po której ja stoję

(do czasu — )

W jakiś jesienny wieczór, kiedy przełamuje się dzień

i noc, i fala rozlewa się w brunatno złotym świetle

na ciemniejącym piasku czasu

on wziął mój aparat

i 18 kwietnia 1958, wieczorem

pstryknął: stoję przed drzwiami domu i właśnie

przekręcam klucz w zamku, w czerwonej wełnianej

kurtce z postawionym kołnierzem,

i patrzę w obiektyw,

a potem otworzyłabym drzwi

i weszliśmy do środka.

*

A gdybym została w Polsce? Nie udało by się

dostać do Hiszpanii albo bałabym się za bardzo;

coraz bardziej bym czuła jak tu duszno, i że dotyczy mnie

tyle nienawiści i tyle pogardy, że to musi uszkodzić ci duszę,

ci korporanci, żyletkarze, księża wężowym jadem

plujący z ambon,

i ci Żydzi z małych miasteczek, ortodoksi,

poza czasem i poza przestrzenią, te moje babcie i dziadkowie wobec których jestem zniecierpliwiona i nie najgrzeczniejsza,

„proszę, jaka ona mądra”, mówiła by babcia

z politowaniem.

I co bym robiła? Kogo bym poznała, z kim się przyjaźniła, jakie

plany układała? Czy zakochałabym się w Dorce z domu na rogu,

czy raczej w jej bracie,

a może zbierałabym się do Palestyny

lub do Belgii,

nie wiem

W 1942 lub w 43 zagazowano by mnie albo zastrzelono

nad rowem gdzieś w lesie

lub może bym przeżyła jakimś cudem —

— jakkolwiek by było

i tak bym wiedziała

że świat nie jest

nie

świat nie jest

gotowy —

1996

Samochód Helgi

Mój charakter pisma jest jak samochód Helgi

— najpierw nie wiem dlaczego

lecz fraza w sercu to właśnie powtarza;

wnętrze jej samochodu jest jasne, słoneczne,

pełne powietrza płynie ponad drogą, gdziekolwiek ona

tam także jej opel,

przebijają się przez przestrzenie

gdyż dusza jest ruchliwa, bystra i ciekawa

skora do śmiechu; czasem jednak — tak sobie wyobrażam

w bezruchu kontempluje mętne krople, sierocy świat

głupi

i zmierzch pełen śmierci.

Empfindlichkeit[5] — tak się to nazywa, co ma

w wyrazistych oczach i ustach, w twarzy dziecka,

kobiety i chłopca; co cię dopuszcza blisko

lecz nie jest

tak bliskie światu

jakby kto głupi myślał.

Wilgotna jezdnia sunie w smugach świateł

i papier szeleści —

1995–1997

Nadchodzę już

Celna uroda

celnie dotykająca;

zielonkawe, jak światło po wodzie, refleksy

uważnych spojrzeń,

ćwiartka świeżego ogórka

nurzana w miseczce z sosem, a potem

chrupanie,

czarny pies w wyskoku po patyk, w śrubie w powietrzu

i nasze głosy wołające brawo! brawo!

i stopy w miękkich pantoflach

koloru kobaltowego zmierzchu

zaprzeszłość właśnie skończonych oddechów

w ich ciągle teraźniejszym łańcuchu, a jednak

zaprzeszłość;

głuchy dźwięk dzwonka

nad zapyloną drogą:

nadchodzę już

nadchodzę!

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Nieskończoność

Nieskończoność, którą wielbię od dziecka,

Nieskończoność dodawanych bez końca odcinków, ekstatyczna;

świat do świata i kolejne światy!

Nieskończoność jak ogień w pochodni Statuy Wolności,

to samo światło ponad morzami najróżniejszych czasów.

— Abstrakcja z niezliczonych konkretów

wieczność z niepoliczalnych śmierci

gęsto, jeden przy drugim, ciasno, obok siebie

trupy kotów gołębi psów ludzi jaszczurek —

Gdy będę staruszką, rozstaniemy się, moja kochana

ty swoją drogą

ale ja

na lewo —

Sutra diamentowa (Jablonex)

Forma jest pustką

a pustka jest formą

są jednak pustki mniej lub bardziej błyszczące

i formy wklęsłe, ale też wypukłe.

Forma jest pustką

a pustka jest formą

ale tu stoi pustka

w formie szaroniebieskiej kanapy, którą kupiłam w Ikei,

obok niej czeka moja filiżanka z herbatą i otwarta książka

w której rozlazła blondynka ratuje

zwięzłą szatynkę od śmiertelnej klęski —

Forma jest pustką

a pustka jest formą

gdy nie ma już oddechu ust wzroku słuchu

powietrza głosu światła ani dźwięku

wiedy się nie pocieszysz

Ale póki jest —

Cienie

Cienie, cienie chmur sunące po trawie,

długie cienie późnym popołudniem,

cień spod ziemi,

głuchy cień

nieistnienia przed życiem, niemy cień nieistnienia

po życiu, szepczący cień nieistnienia teraz;

wszystko się wycofuje, wszystko się samo sobą zasłania,

nie da się stanąć w świetle —

Między psem a wilkiem

Dopóki widzę przed sobą resztkę światła

jeszcze nie ma strachu. Zjeżdżam na dół drogą,

mijam panią krowę. Za rzeką gorące tunele

późnego zachodu wśród wystygłych chmur:

rewolucyjna czerwień, cesarska żółć, feministyczny

wrzos; więc dzień nadal należy do nas,

dwunożni. Ale za zakrętem

gasną resztki światła, znikają lekkie cienie szprych

mojego roweru. Szara szarość, gruba i skondensowana,

osacza mnie jak mech nagle wyrosły z powietrza. Bicyklu,

uciekajmy; stopa naciska pedał, solidny

ustępliwy opór, mój oddech,

twoje mruczenie dynama, podskakujące

nikłe światło lampki. Prędzej,

świat staje się zbyt jednolity, zewnętrzny i taki

przepastny. Pełen aluzji,

których treść tłucze się już w sercu i w żołądku.

W domu mój czarny pies nastawiwszy uszu

czeka w drzwiach między pokojem a gankiem,

patrzy ze światła w ciemność. Gdzieś w przepastnej czerni

staje wilk, wygląda

z ciemności w ciemność —

A ja pędzę, pędzę

środkiem —

Co mam w kieszeni

Szminkę ochronną, cztery wizytówki

różnych radio taxi (ostatnim razem, kiedy przejeżdżam przez plac

w lustrzanych ścianach wieżowca czerwone lawy zachodu

jak tygrysi skok

ale nikt chyba nie widzi, a ja

myślę o mroku tego mieszkania na Pradze

gdzie mnie już nie kochają), trzy wizytówki przychodni lekarskich,

karnet na basen (nieznane dziewczynki

stają na dnie na rękach, potem piszczą i czkają ze śmiechu,

a ja z nimi), długopis,

mały ołówek automatyczny, gumkę, stary bilet do kina

(— To niebo jakby nas osłaniało — on mówi

kiedy próbują się kochać na brzegu pustyni; czerwonawa

ziemia, błękitny klosz nieba. — A co jest za nim? —

ona pyta. — Nic — odpowiada — tylko

noc. I pustka), dalej Nerwendraże, przeciwbólowy Saridon (och, błoga

chwila, kiedy się rozwiera ta zardzewiała paszczęka i znowu

miękko wpadasz w swoje ciało), jakiś strzępek papieru,

tak, ten adres. Turek, 21 lat, dożywocie,

prosi, żeby do niego napisać. Lubi kino. (Tak, lubi,

ale jak mam wydobyć głos? Co mam niby pisać,

jak się pisze, o czym, takie listy? Czy mam mu napisać

„Perspektywa twojego życia przeraża mnie, bardzo ci współczuję”

czy też opisywać swoje, ale od jakiej strony

— no nie mam, nie mam pojęcia) —

Czwarta panna Brönte

Kiedy wracam z plaży do tego domu na wzgórzu

gdzie wynajmuję pokój, więc kiedy

idę lasem pod górę, tak mnie niepokoi szybkość

z jaką wszystko ciemnieje, że przyspieszam, żeby ją wyprzedzić

i wtedy też ona

czwarta panna Brönte (czwarta z tych piszących)

coraz szybciej wspina się na wrzosowisko; tak gwałtownie

się ściemnia, serce jej się tłucze z obawy

że ją wchłonie ta równomiernie kładąca się szarość, zatopi bez śladu

w garści trzyma brzeg mokrej od rosy sukni i płóciennej halki —

aż staje przed domem z jasnego kamienia, w oknach zbawcze światło

nie wie, że tam mieszka młody wydawca z Yorkshire;

O, tak, on mówi, wydam, wszystko wydam; ona się przy nim czuje

jakby się wydostała z gmatwaniny kosmicznych i ludzkich

przypadków, on — jak odnaleziony;

spędzają trzy oniemiałe dni, a potem latami

żyją w radosnym zdziwieniu;

Drzewa zamknęły za nimi gałęzie i zostali w lesie

mieszkają w szałasie z psem, który nie szczeka, żeby nie zakłócać ciszy

gdy dwa nasłuchiwania słyszą się nawzajem; przyjaciółko, mówi,

w dzień i w nocy płyń pod płonącym żaglem; przyjacielu, powiada,

w dzień i w nocy oczekuj mnie, płynę —

W wiele lat później od dawna samotna panna Brönte

autorka powieści oraz poematów

zza okna restauracji, w której je pizzę z pieczarkami

obserwuje ulicę Londynu; tyle powozów, spieszą gdzieś posłańcy

uwija się gazeciarz, blask gazowych latarni

miękko odbija od matowego półmroku wieczoru, na piętrach

okna przyćmione jak chińskie lampiony, jeszcze wyżej

niebo — zaskakująco jasne ponad mrokami ulicy; odwieczna

pora niepokoju oswojona w mieście —

a jednak od razu dostrzega go, widzi

jak się wyłania spomiędzy żywych, z powietrza, z ruchu:

całkowicie nieobecny, jakby z najgłębszego

bezwładu tego świata, z dna; nie było nic wspólnego między nim

a tym dniem z jego wczesnojesienną pogodą

z zacisznymi bladożółtymi sferami tworzonymi przez światło i liście

i sucho-gorzkim, odrobinę mglistym zapachem

nic wspólnego z nocą, kiedy się jej śni;

— Dla ciebie przebyłem oceany czasu — powiedziałby

z uwagą patrząc ponad kobaltowym szkłem okularów

które filtrują światło żywych; Tristan, duch wspólnika;

o, jakie ubóstwo, jaka nędza, nie jest nawet upiorem

niczego nie przebył, nie ma go, nie może

nie jest panem swojego nieistnienia

odwrotnie odwrotnie;

i kiedy drzewa zamknęły za nią gałęzie i została w lesie

bez latarń, które dają blask dojścia tej porze odejścia,

panna Brönte rzuciła się przed siebie, biegła i biegła drąc suknię

okrzaki; tak szybko się ściemnia i serce jej się tłucze

ta równo kładąca się ciemność wchłonie ją, zatopi —

aż dobiegła do murowanego domu, zbawcze światło w oknie

nie wie, że tam mieszka dobra kobieta, podobnie jak ona pisarka

pani Eliza Orzeszko.

Drzwi się za nimi zamknęły i spędziły trzy wspaniałe dni

panna Brönte opowiedziała starszej (to znaczy: młodszej) pisarce

że nie rozumie, dlaczego stan idealny także ulega

entropii, logika uczy inaczej, a potem rodzą się upiory (albo tylko duchy)

które się jednak kocha. — To wszystko z nadmiaru — powiada pani Eliza.

— Raczej z niedomiaru — mówi panna Brönte — z niedostatku wyobraźni

stwórcy, natury albo ewolucji niedostosowanych w ogóle

do umysłu człowieka.

W swoim towarzystwie odnajdują spokój

i pewne duchowo-zmysłowe doznania, o których napiszą za sto lat

mniej więcej. Obie tworzą, wieczorami wychodzą nad rzekę patrzeć

jak za jej trzecim zakrętem ginie słońce, dla obu ojczyste.

— Chcę zostać —

mówi panna Brönte. — Chcę być z tobą, Elizo. — Niestety, przyjaciółko

— powiada pani Orzeszko i gładzi jej ciemne loki (czy mówiłam,

że ma ciemne loki? ) — to słońce, na które patrzymy

zaszło jakieś sto lat temu i ja także jestem już miniona.

Cóż tu pomoże rozpacz, wobec faktów

można sobie rozpaczać; idzie jednak o to, że ona

nie rozumie w ogóle, jak jest możliwa przeszłość, w zasadzie nie wierzy

w istnienie ludzi żyjących dawniej niż przed narodzeniem

jej własnych rodziców, dalej pustka —

nie w sensie faktów, bo to

da się pojąć, ale aktualności, trwania; bo jak jest możliwy

16 sierpnia sprzed stu lat, nie sam dzień, ale jego

aktualność? Tamten wschód słońca, światło na kołdrze Elizy

jej woda w misce, ucisk jej gorsetu i świeżo wyprasowana bielizna

pachnąca gorącym metalem żelazka, popołudniowy ból

głowy, przyjemność pisania, ciągnięcia liter

po gładkim papierze, taki ruch ręki przy w, a taki przy e,

a nie fakt polegający na tym, co jest zapisane;

jak to jest możliwe gdzie to jest jak znika —

— Czy jestem upiorem — pyta panna Brönte — czy sama nawiedzam

przestrzenie własnej wieczności, jak duch;

ciągle przebywam oceany czasu

ale z nich się nie można przedostać

na jakiś ląd —

*

Z okna pokoju widzę teraz morze, oddycha spokojnie

nad nim całe miasto obłoków: granaty grafity wrzosy róże żółcie

i wielka pręga słońca po wodzie;

jest 17 sierpnia 2010, na imię mam Marta

i aktualnie jest jeszcze niedziela —

wrzesień 1998

Podziękowania dla Josepha Bediera, autora Tristana i Izoldy, oraz dla Francisa Forda Coppoli, reżysera filmu Dracula wg Brama Stokera.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Pierwszy domowy wiersz

Zmienna pogoda, mokra, liście przesycone wilgocią;

deszcz, opar w powietrzu, a zaraz potem

napada słońce — ale to światło blade

i ostre, niestabilne, wredne;

wtedy jestem zła i wpółprzytomna

nie zdążam się przystosować, ciśnienie niskie, szum we łbie;

wtedy mam nastrój depresyjny

albo destrukcyjny

i mówię mu:

albo śpisz, albo jęczysz!

Drugi domowy wiersz

Dobra, tylko już nie pisz, już przestań

stawiać te zakręcone introwertyczne litery

co tak skrybiesz i drapiesz, uchodząc na tych

ciasno pozapełnianych dziesiątkach stron, tam

gdzie nie mam żadnej kontroli

ani nawet marnej reprezentacji, zdaje się, odpływając

cholera wie gdzie, gdzie cholera wie

jakie jest moje miejsce; już nie pisz

już ja popiszę.

1997

Trzeci domowy wiersz

Rany, ile ty masz na sobie:

sweter i czapkę i skarpety z szorstkiej owczej wełny;

i tak siedzi przy komputerze, do tego

ma włączony piecyk,

a to dopiero jest 15 września!

15 września 1998

O, kotek

Jakoś tam jestem zazdrosna, zazdrosna a jednocześnie

skrajnie niezazdrosna

chciałabym zobaczyć to wszystko

co mogłoby mu się zdarzyć, gdybym to nie była ja

gdyby mnie nie spotkał, gdyby inaczej się potoczyło

co wtedy: jakie osoby jakie tematy jakie słowa gdzie

jakie kolory jakie ubrania jakie wnętrza

na boga jakie wersje tego życia

które od lat już budzi się przy mnie

i mówi raczej mile zaskoczone:

o, kotek

listopad 1998

Pomiędzy

Tak stoi i stoi gapiąc się w okno

na ten plac gasnący w listopadowym zmierzchu;

nic nie widzi, wiem to, sama pamiętam ten widok, kiedy go nie widać

to szumiące ruchome tło wydarzeń, których nie ma

ale dzięki temu ruchowi wydaje się, że bardziej mogłyby być;

tak stoi i stoi i czas się w nim zatapia

jak w rozlewisku afrykańskiej rzeki o zachodzie słońca

brodzą w niej ptaki, stają, patrzą, mija wieczność, a one stoją;

i tak patrzy-nie-patrzy, przekraczając jak zawsze

swoim niezbyt jednoznacznym sposobem istnienia

granicę pomiędzy jest a da się pomyśleć, pomiędzy

męskim a żeńskim, pomiędzy w środku i na zewnątrz,

pomiędzy tęsknię a mam; pomiędzy

pomiędzy

listopad 1998

Dziewczynka kra kra z zapałkami

Nie ma jeszcze czwartej, a niebo takie ciemne

tysiące ptaków odlatuje na noc; ponad szumem i światłami miasta

chamskie gołe kra kra! Gołe niegdysiejsze śniegi

w samym sercu teraźniejszości. I gdzie tu się ukryć

skoro pod wielkim sklepem znów siedzi dziewczynka i jedną

jedyną zapałką

oświetla mrok. Chce widzieć, gdzie jest

a gdzie wiecznie przewiecznie będzie nie istniała. Jak ten

najszybszy z grupki Homo erectus, który wtedy w dolinie

pierwszy dopadł padliny, jak monsigniore, jak ona sama, kiedy już

ani młoda genialna z rękami w kieszeniach

jak w środę, ani jak w sobotę: przestraszona niemłoda niemrawa.

Nic w ogóle. Znowu urodziny

kolejnego życzliwego boga. Z mądrości natury wynikał

zimny śnieg. Jakiś pan szanowny

rzucił jej do spódnicy nową paczkę zapałek. — Masz

śmiertelna dziewczynko — powiedział. — Baw się.

Szukaj, aż się doszukasz. He he.

Cóż, znów zapaliła zapałkę i było jej raźniej

w towarzystwie popiołu; popiołu, zawodzeń i błota.

Tyle pociechy z jednej

zapałki! Lecz w końcu była dzieckiem

z wyobraźnią. I miała swoje doświadczenia; 36 lat, powiedzmy, czy 56?

Ta postać istnienia nie imponowała jej, lecz cóż z tego wynika. Nicóż.

Więc wstała, trzymając nad głową zapaloną zapałkę

jak jakaś statua wolności

bo co mogła zrobić —

styczeń-luty 1999

Przypisy:

1. 1969 — Wtedy to śnił mi się sen, będący pierwowzorem tekstu. [przypis autorski]

2. Identification Publica — Tożsamości Publicznej. [przypis autorski]

3. ¿Seniora, esta usted de Suecia? (hiszp.) — Czy pani jest ze Szwecji? [przypis autorski]

4. ¿No, por que? Estoy de Mexico (hiszp.) — Nie, dlaczego? Jestem z Meksyku. [przypis autorski]

5. Empfindlichkeit, czyli, jak powiada mój słownik niemiecko-angielski, sensibility, czyli, jak mówi słownik angielsko-francuski, sensibilité. [przypis autorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest udostępniony na licencji Licencja Wolnej Sztuki 1.3

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/keff-nie-jest-gotowy

Tekst opracowany na podstawie: Bożena Keff, Nie jest gotowy, OPEN Wydawnictwo Naukowe i Literackie, Warszawa 2000.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów autora. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć, Paweł Kozioł, Jan Szejko.

Okładka na podstawie: dion gillard@Flickr, CC BY 2.0

ISBN-978-83-288-5213-6

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.