Jan Kochanowski

Księgi pierwsze

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Księgi pierwsze

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Pieśń I (Byś wszystko złoto posiadł, które - powiadają...)

5. Pieśń II (Serce roście patrząc na te czasy!)

6. Pieśń III (Dzbanie mój pisany...)

7. Pieśń IV (Złota to strzała i krom wszego jadu była...)

8. Pieśń V (Kto ma swego chleba...)

9. Pieśń VI (Acz mię twa droga, miła, barzo boli...)

10. Pieśń VII (Trudna rada w tej mierze, przyjdzie sie rozjechać...)

11. Pieśń VIII (Gdzieśkolwiek jest, Bożeć pośli dobrą godzinę...)

12. Pieśń IX (Chcemy sobie być radzi?)

13. Pieśń X (Kto mi dał skrzydła, kto mię odział pióry...)

14. Pieśń XI (Stronisz przede mną, Neto nie tykana...)

15. Pieśń XII (Muszę wyznać, bo sie już nie masz na co chować...)

16. Pieśń XIII (O piękna nocy nad zwyczaj tych czasów...)

17. Pieśń XIV (Patrzaj, jako śnieg po górach sie bieli...)

18. Pieśń XV (Nie za staraniem ani prze mą sprawę...)

19. Pieśń XVI (Królom moc na poddane i zwierzchność dana...)

20. Pieśń XVII (Słońce już padło, ciemna noc nadchodzi...)

21. Pieśń XVIII (Czołem za cześć, łaskawy mój panie sąsiedzie...)

22. Pieśń XIX (Żal mi cię, niebogo...)

23. Pieśń XX (Miło szaleć, kiedy czas po temu...)

24. Pieśń XXI (Ty spisz, a ja sam na dworze...)

25. Pieśń XXII (Rozumie mój, prózno sie masz frasować...)

26. Pieśń XXIII (Nieźle czasem zamilczeć, co człowieka boli...)

27. Pieśń XXIV (Zegar, słyszę, wybija...)

28. Pieśń XXV (Użałuj sie, kto dobry, a potłucz zawiasy...)

29. Przypisy

30. Wesprzyj Wolne Lektury

31. Strona redakcyjna

Księgi pierwsze

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Pieśń I[1]

Intactis opulentior[2]

Byś[3] wszystko złoto posiadł, które — powiadają —

Gdzieś daleko gryfowie i mrówki[4] kopają[5];

Byś pałace rozwodził[6] nie tylko na ziemi,

Lecz i morza kamieńmi zabudował[7] swemi;

Jesli[8] dyjamentowe goździe[9] Mus[10] ma w ręku,

Któremi natwardszego umie pożyć[11] sęku[12],

Ani ty wyswobodzisz serca z ciężkiej trwogi,

Ani z okrutnej śmierci sideł wyrwiesz nogi[13].

Lepiej polnych Tatarów[14] dawny zwyczaj niesie,

U których każdy swój dom wozi na kolesie[15];

Lepszego rządu Gete grubi używają[16],

Gdzie niwy[17] nie mierzone[18] wolne zboża dają[19].

Tam niewinna[20] macocha dziatek pierwszej żony,

Sirót nędznych[21], przestrzega wczasu[22] z każdej strony[23];

Ani z wielkim posagiem męża rządzi[24], ani

Nadzieje kładzie w gładkim[25] miłosniku[26] pani.

Wielki posag rodziców postępki uczciwe,

A k temu obyczaje skromne i wstydliwe;

Występnych tam nie cierpią, lecz kto będzie krzywy,

Niech sie wierci, jako chce, nie zostanie żywy.

O, ktokolwiek będzie chciał mordy niecnotliwe

I domowe okrócić[27] najazdy krwie[28] chciwe,

Jesli pragnie ojczyzny ojcem być nazwany

I tymże na wysokich kolumnach pisany,

Niech objeździć swą wolą śmie nieokróconą[29],

A jego sprawy przyszłe wieki więc wspomioną;

Ponieważ cnocie żywej[30] my źli, nie życzemy[31],

Aż gdy nam z oczu zniknie, toż[32] jej żałujemy.

Co po tych skargach próznych, jesli na występy

Przez spary — jako mówią — patrza urząd tępy[33]?

Po co statut i prawa chwalebne stawiamy,

Jesli sie obyczajów dobrych nie trzymamy?

Nie odstraszą zbytecznym[34] ogniem zarażone

Kupca kraje chciwego ani przesadzone[35]

Mrozem gwałtownym pola; żeglarze bywali[36]

Wszystek świat, jako wielki[37], kołem objechali.

Ubóstwo, hańba wielka, każe człowiekowi

Czynić i cierpieć wszystko; już on i wstydowi

Mir dawno wypowiedział[38], i cnocie, niedbały,

Poświęconej nie myśli dostępować skały[39].

Albo my do spólnego skarbu[40], gdzie życzliwa

Ludzka pochwała i głos pospolity[41] wzywa,

Albo w morze, przyczynę wszech nieszczęśliwości,

Perły, złoto i wielkiej kamienie drogości

Zarzućmy, jesli grzechów żałujem statecznie

I nieprawości swoich. Potrzeba kóniecznie

Złej napierwsze początki żądze[42] wykorzenić,

A dziełem pracowitszym pieszczotę[43] odmienić.

Nie umie syn szlachecki na koń wsieść i w łowy

Na dziki źwierz z oszczepem jachać[44] niegotowy,

Lepiej kufla świadomy[45] albo kart pisanych[46],

Każesz li dać, i kostek, prawem zakazanych.

Więc ojciec krzywo przysiągł, wydarł sąsiadowi,

Gotując niegodnemu spadek potomkowi:

I przybywa-ć mu[47] rzkomo[48], ale nie wiem czemu,

Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu[49].

Pieśń II[50]

Serce roście patrząc[51] na te czasy!

Mało przed tym[52] gołe były lasy,

Śnieg na ziemi wysszej[53] łokcia leżał[54],

A po rzekach wóz nacięższy zbieżał[55].

Teraz drzewa liście na sie wzięły,

Polne łąki pięknie zakwitnęły;

Lody zeszły, a po czystej wodzie

Idą statki i ciosane łodzie.

Teraz prawie[56] świat sie wszystek śmieje,

Zboża wstały, wiatr zachodny wieje;

Ptacy sobie gniazda omyślają[57],

A przede dniem śpiewać poczynają.

Ale to grunt wesela prawego[58],

Kiedy człowiek sumnienia całego[59]

Ani czuje w sercu żadnej wady,

Przecz[60] by sie miał wstydać swojej rady[61].

Temu wina nie trzeba przylewać

Ani grać na lutni, ani śpiewać;

Będzie wesół, byś chciał, i o wodzie,

Bo sie czuje prawie na swobodzie[62].

Ale kogo gryzie mól zakryty,

Nie idzie mu w smak obiad obfity;

Żadna go pieśń, żadny głos nie ruszy,

Wszystko idzie na wiatr mimo uszy.

Dobra myśli, której nie przywabi,

Choć kto ściany drogo ujedwabi,

Nie gardź moim chłodnikiem chróścianym[63],

A bądź ze mną, z trzeźwym i z pijanym!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń III[64]

Dzbanie mój pisany[65],

Dzbanie polewany,

Bądź płacz, bądź żarty, bądź gorące wojny,

Bądź miłość niesiesz albo sen spokojny,

Jakokolwiek[66] zwano

Wino, co w cię lano,

Przymkni sie[67] do nas a daj sie nachylić,

Chciałbym twym darem gości swych posilić.

I ten cię nie minie,

Choć kto mądrym słynie;

Pijali przedtym i filozofowie,

A przedsię[68] mieli spełna[69] rozum w głowie.

Ty zmiękczysz[70] każdego,

Nastateczniejszego[71];

Ty mądrych sprawy i tajemną radę[72]

Na świat wydawasz przez twą cichą zdradę.

Ty cieszysz nadzieją

Serca, które mdleją;

Ty ubogiemu przyprawujesz rogi,

Że mu ani król, ani hetman srogi.

Trzymaj sie na mocy,

Bo cię całej nocy

Z rąk nie wypuścim, aż dzień, jako trzeba,

Gwiazdy rozpędzi co do jednej z nieba.

Pieśń IV[73]

Złota to strzała[74] i krom wszego[75] jadu była,

Którą mię niepochybna[76] Miłość ugodziła.

Bo ja w swym miłowaniu troski nie najduję,

Owszem, radość na sercu niewymowną czuję.

Nie to niewola służyć, ale służyć temu,

Kto twych posług niewdzięczen, to sie nawiętszemu

Nieszczęściu równa; tobie dzięka bądź, Miłości,

Iżeś mię uchowała takowej żałości.

Ma to twarz twoja, panno wszech piękniejsza, w sobie,

Że człowiek rad i nierad musi służyć tobie.

Ale to zaś niosą twe święte obyczaje,

Że, by[77] kto mógł być wolen, raczej ci sie daje.

Chciałbym tak być szczęśliwy i życzyłbym sobie,

Abych już tę na wieki łaskę znał po tobie[78];

A bodaj ta wdzięczna[79] twarz odmiany nie znała,

Byś dobrze i Sybillę laty przerównała[80].

Pieśń V[81]

Kto ma swego chleba,

Ile człeku trzeba,

Może nic nie dbać o wielkie dochody,

O wsi, o miasta i wysokie grody.

To pan, zdaniem moim,

Kto przestał na swoim;

Kto więcej szuka, jawnie to znać daje

Sam na sie, że mu jeszcze nie dostaje[82].

Siła[83] posiadł włości,

Kto ujął chciwości[84];

Trudniej to przyjdzie niż Turki zhołdować

Albo waleczne Tatary wojować.

Mocą wiele świata

Wziął za krótkie lata

Król macedoński[85], lecz mu sie tak zdało,

Że nań samego świat był jeden mało.

Cóż pomoże zbroja

Albo władza twoja?

Serca nie zleczą żadne złotogłowy,

Żadny skarb troski nie wybije z głowy.

Więc śmierć nieużyta[86]

Ta za gardło chwyta

Bogate pany jako proste sługi,

Ani zborguje, byś wyciągnął długi[87].

Lecz przedsię[88] człowiecza

Wszystka o tym piecza[89],

Aby ku złotu złota przybywało;

Bo, by nawięcej, łakomemu mało.

Wszystko to zostanie

Po twej śmierci, panie;

A coś ty zebrał przez ten czas łakomie,

To sie zostoi[90], nie wiem w czyim domie.

Sklep[91] ten niedobyty[92]

Puści prędko nity[93];

A winem, co sie ty frasujesz o nie,

Będzie zamaczał potomek twój konie.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń VI[94][95]

Acz mię twa droga[96], miła, barzo boli,

Nie chcę cię trzymać przeciw twojej woli;

Z mej strony bodaj wszystko dobre miała,

Kędy sie kolwiek będziesz obracała.

Lecz sama widzisz, jakie wiatry wstają,

Jakie po niebie chmury sie mieszają.

Ja wiem, co umie morze i szalony

Wicher, na wody słone uniesiony.

Niech żony srogich pohańców[97] i dzieci

Doświadczą, jakim pędem wicher leci

Morze mieszając: huczą srogie wały,

A brzeżne w gruncie[98] wzdrygają sie skały.

Takci sie biednej Europie[99] dostało,

Jeno że wołu chciała przysieść mało[100],

Bo sie z nienagła przymknął[101] z nią ku wodzie,

Potym jak płynie, tak płynie bez łodzie.

A ta dopiero zlękła sie nieboga,

Gdzie pojźrzy, zewsząd morze, zewsząd trwoga;

Brzegu nie widać, przewoźnik niepewny,

Strach serce ujął, a w oczu płacz rzewny.

A gdy do sławnej Krety przypłynęła,

Z wielkiej tesknice włosy targać jęła,

Skarżąc sie z płaczem: «Ojcze mój łaskawy,

Któregom zbyła[102] prze me głupie sprawy[103].

Com ja tu miała czynić w tej krainie?

Mało jest jedna śmierć panieńskiej winie.

Ale na jawiż płaczę swej lekkości[104]?

Czy mię pokusa łudzi krom winności[105],

Która przez wrota kościane[106] wychodzi,

A na człowieka sny dziwne przywodzi?

Lepiej li było przez morze sie pławić

Czy nad polnemi kwiatkami sie bawić?

By[107] mi sie teraz dostał jako w ręce

On wół bezecny, byłby w takiej męce,

Żeby mu ze łba musiały spaść rogi,

Chociaż był u mnie niedawno tak drogi.

Nie miałam wstydu, dom swój opuszczając,

I teraz nie mam, śmierci odkładając;

Boże mój, jesli słyszysz prośbę moję,

Niechaj dziś nago w pośrzodku lwów stoję.

Pierwej niż pleśnią piękna twarz przypadnie[108]

I zupełnemu[109] ciału krasa[110] spadnie,

Niechaj mię wilcy pożrą w tej gładkości,

A po pustyniach rozniosą me kości»

Nikczemna dziewko — ojciec ci przyciska[111] —

Czemu nie umrzesz? Strzyma cię ta niska

Jedlina i pas[112] zaniesiony w cale[113];

A jeslić milsza śmierć na ostrej skale,

Daj sie w moc wiatrom a skocz z góry śmiele,

Niżbyś wolała siedzieć u kądziele,

Królewska dziewka, i być w ręce dana

Srogiej pogance, winna bywszy[114] pana.

Pieśń VII[115][116]

Trudna rada w tej mierze[117], przyjdzie sie rozjechać,

A przez ten czas wesela i lutnie zaniechać.

Wszystka moja dobra myśl[118] z tobą precz odchodzi,

A z tego mię więzienia nikt nie wyswobodzi,

Dokąd cię zaś nie ujźrzę, pani wszech piękniejsza,

Co ich kolwiek[119] przyniosła chwila terazniejsza.

Już mi z myśli wypadły te obecne twarzy;

Twoje nadobne lice jest podobne zarzy[120],

Która nad wielkim morzem rano sie czerwieni,

A z nienagła[121] ciemności nocne w światłość mieni;

Przed nią gwiazdy drobniejsze po jednej znikają

I tak już przyszłej nocy nieznacznie[122] czekają.

Takaś ty w oczu moich; szczęśliwa to droga,

Po której chodzić będzie tak udatna noga;

Zajźrzę[123] wam, gęste lasy i wysokie skały,

Że przede mną będziecie taką rozkosz miały:

Usłyszycie wdzięczny[124] głos i przyjemne słowa,

Po których sobie teskni biedna moja głowa.

Lubeż moje wesele, lubeż me biesiady!

Mnie podobno już prózno szukać inszej rady,

Jeno smutnego serca podpierać nadzieją;

W nadzieję ludzie orzą i w nadzieję sieją.

A ty tak srogą nie bądź ani mię tym karzy,

Bych długo nie miał widzieć twojej pięknej twarzy.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pieśń VIII[125][126]

Gdzieśkolwiek jest, Bożeć pośli[127] dobrą godzinę;

Jaciem twój był jako żywo[128], i twoim zginę.

Tak to Bóg przejźrzał od wieku[129]; a nie żałuję,

Bo w tobie więcej niż we stu inszych najduję.

Nie tylkoś nad insze gładszą sie urodziła,

Aleś i zwyczajmi twarzy nic nie zelżyła[130];

A jako wdzięcznie szmarakiem złoto sie dwoi[131],

Tak tej szlachetnej duszy w tym ciele przystoi.

Szczęśliwy ja człowiek, bych mógł[132] tak użyć tego,

Jakobych sie nie omylił, co jest lepszego;

Lecz jako na błędnym[133] morzu, nie tam, gdzie chcemy,

Ale gdzie nas wiatry niosą, płynąć musiemy.

Jednak albo miłość zmyśla sny sama sobie,

Albo i ty nie chcesz, bych miał zwętpić o tobie.

Ta nadzieja świat mi słodzi; a bych inaczej

Doznać miał (uchowaj, Panie), umarłbym raczej.

Pieśń IX

Chcemy sobie być radzi[134]?

Rozkaż, panie, czeladzi,

Niechaj na stół dobrego wina przynaszają,

A przy tym w złote gęśli[135] albo w lutnią[136] grają.

Kto tak mądry, że zgadnie,

Co nań jutro przypadnie?

Sam Bóg wie przyszłe rzeczy, a śmieje sie z nieba,

Kiedy sie człowiek troszcze więcej, niżli trzeba.

Szafuj gotowym[137] bacznie;

Ostatek, jako zacznie,

Tak Fortuna[138] niech kona[139]: raczy li łaskawie,

Raczy li też inaczej; my siedziem w jej prawie[140].

U Fortuny to snadnie[141],

Że kto stojąc[142] upadnie;

A który był dopiero u niej pod nogami,

Patrzajże go po chwili, a on gardzi nami.

Wszystko sie dziwnie plecie

Na tym tu biednym świecie;

A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić,

I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić.

Prózno ma mieć na pieczy

Śmiertelny wieczne rzeczy;

Dosyć na tym, kiedy wie, że go to nie minie,

Co z przejźrzenia[143] Pańskiego od wieku mu płynie.

A nigdy nie zabłądzi,

Kto tak umysł narządzi,

Jakoby umiał szczęście i nieszczęście znosić,

Temu mężnie wytrzymać, w owym sie nie wznosić.

Chwalę szczęście stateczne[144];

Nie chce li też być wieczne,

Spuszczę[145], com wziął, a w cnotę własną sie ogarnę

I uczciwej chudoby[146] bez posagu pragnę.

Nie umiem ja, gdy w żagle

Uderzą wiatry nagle,

Krzyżem padać i świętych przenajdować[147] dary,

Aby łakomej wodzie tureckie towary

Bogactwa nie przydały

Wpadwszy gdzie między skały;

Tam ja bezpiecznym sercem[148] i pełen otuchy

W równej fuście[149] popłynę przez morskie rozruchy.

Pieśń X[150][151]

Kto mi dał skrzydła, kto mię odział pióry[152]

I tak wysoko postawił, że z góry

Wszystek świat widzę, a sam, jako trzeba,

Tykam sie nieba?

To li jest ogień on nieugaszony

Złotego słońca, które, nieskończony

Bieg bieżąc, wrotne[153] od początku świata

Prowadzi lata?

To li jest on krąg odmiennej światłości[154],

Wódz gwiazd roźlicznych i sprawca żyzności[155]?

Słyszę głos wdzięczny; prze Bóg, a na jawi,

Czy mię sen bawi[156]?

Tu, widzę, ani ciemne mgły dochodzą,

Ani śnieg, ani zimne grady szkodzą;

Wieczna pogoda, dzień na wszystki strony

Trwa nieskończony.

Godne pałace Twojej wielmożności,

Panie, a jakiej cnota dostojności,

Widzę na oko, bowiem wedle Ciebie

Ma miejsce w niebie.

Kto by cię nie znał, Lechu Słowianinie[157],

Któryś napierwej zasiadł w tej krainie

I opanował męstwem swoim mocne

Brzegi północne?

Kroka[158] patrz, jako siedząc tak wysoko,

Przedsię ku miastu swemu skłania oko;

Wandę wydawa ubiór, bo z postawy

Zda sie mąż prawy.

Tu i fortelny Przemysł[159] jest wniesiony,

I ten, co dostał trefunkiem korony[160],

Doźrzawszy zdrady, gdzie koń prędkonogi

Biegł zawód drogi[161].

Bóg fałszu nie chce; a jako miłuje

Sprawiedliwego, Piast i dziś to czuje,

Bo mieszka w niebie, a jego cne plemię

Rządziło zięmię.

Zemowit[162] stoi wedla ojca prawie,

Z drugimi równo: ty wysszej, Miecławie[163],

Którego sprawą chrześcijański zakon[164]

Podan Polakom.

Tuż po nim widzę mężne Bolesławy[165],

Prze których dzielność i stateczne sprawy

Polska szeroko swych granic pomknęła

I serce wzięła[166].

W tejże jest liczbie on zakonnik święty[167],

Z cięniów klasztornych na królestwo wzięty.

Są dwa Leszczkowie[168]; jest król wzrostem mały,

Ale mąż śmiały[169].

Widzę Jagiełła i dwu Kazimierzu[170]

Dobrych tak w boju, jako i w przymierzu;

Widzę i ciebie, gwiaździe równym prawie,

Cny Władysławie[171].

Tu też jest Olbracht; król serca wielkiego;

Tuż z Aleksandrem Sygmunt[172], za którego

Polska zakwitła, a po długim boju

Wytchła w pokoju.

Szlachetne dusze, które swej dzielności

Macie zapłatę niebieskie radości,

Życzcie ojczyźnie, aby wam rodziła

Podobnych siła.

A ten, co po was[173] dziś państwo sprawuje,

Niechaj fortunnie i zdrów nam panuje;

A zwierzonego nie wzdawa opieku[174],

Aż pełen wieku!

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Pieśń XI[175][176]

Stronisz przede mną, Neto[177] nie tykana[178],

By więc sarneczka, kiedy obłąkana[179]

Macierze szuka po górach ustronnych[180],

Nie bez bojaźni i postrachów płonnych[181].

Bo by sie namniej na drzewie wzjeżyły

Powiewne listki, by namniej ruszyły

Jaszczórki krzakiem, ta sie dusza zlęknie,

Aż od bojaźni na ziemi przyklęknie.

Lecz ja nie jako niedźwiedź albo mściwa

Myślę cię drapać lwica popędliwa;

Przestań też kiedy[182] za macierzą chodzić,

Już się ty możesz mężowi przygodzić[183].

Pieśń XII[184]

Muszę wyznać, bo sie już nie masz na co chować:

Nigdy bych był nie wierzył, bych tak miał żałować,

Tego zwłaszcza, co nigdy mym własnym nie było;

Po prawdzie mi nieprawie[185] źle serce tuszyło[186].

Aleciem barzo nagle wypadł z tej nadzieje,

A mojej sie przygodzie nieprzyjaciel śmieje.

Kto drugi ma bez prace, o co snadź[187] dbał mało,

A mnie za me staranie złe szczęście[188] potkało.

Samem swą własną ręką tę winnicę[189] grodził,

Aby jej był ani źwierz, ani zły ptak szkodził;

Polewałem, żeby jej słońce nie suszyło,

Nakrywałem, żeby jej zimno nie mroziło.

A kiedy mię nalepsze miały potkać gody[190],

Nie wiem, co za zły człowiek oberwał jagody.

I używa z rozkoszą, czego dostał snadnie[191],

A mnie, patrząc, jeno sie serce nie[192] rozpadnie.

Bodajże nie przechował[193]; a bodaj poleżał!

Nie wiem, jako mię do gron tak pięknych ubieżał.

Ja sobie tak dobrych lat doczekać nie tuszę;

Podobno jako niedźwiedź łapę lizać muszę.

Pieśń XIII[194]

O piękna nocy nad zwyczaj tych czasów[195],

Patrz na nas jasno wpośrzód tych tu lasów,

Gdzie jako pszczoły wkoło swego pana

Straż dzierżem niecąc ognie aż do rana.

Bodaj szczęśliwie tę drogę odprawił

I wszystko wedle myśli swojej sprawił

Pan świętobliwy[196], któremu nie miała

Polska w dobroci równia[197], jako[198] wstała.

I już nam ma być ten pohaniec[199] srogi,

Który niedawno padał nam pod nogi

Kiedy Starodub[200], z gruntu wysadzony,

Pod miecz okrutny lud wydał zwierzony[201]?

Albo gdy pycha nie mogła pokorze

Wytrzymać stusu[202], a w głębokie morze

Krwawy Niepr[203] płynął miecąc na ostrowy[204]

Moskiewskie łupy i pobite głowy?

Prze Bóg, tychżesmy ojców dzieci? czyli

W tak krótkim wiekusmy sie wyrodzili?

Święty pokoju, tę masz wadę w sobie,

Że ludzie radzi zgnuśnieją przy tobie!

Więcej ci śrebra i złota dziś mamy,

Więcej półmisków na stoły dawamy;

Co po tym? Kiedy siedziem jak na ledzie[205],

A granic na nas lada kto ujedzie[206].

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Pieśń XIV[207][208]

Patrzaj, jako śnieg po górach sie bieli,

Wiatry z pułnocy[209] wstają,

Jeziora sie ścinają,

Żorawie, czując zimę, precz lecieli.

Nam nie lza, jedno[210] patrzać też swej rzeczy:

Niechaj drew do komina,

Na stół przynoszą wina,

Ostatek niechaj Bóg ma na swej pieczy.

Przypadków dalszych żaden z nas nie zgadnie;

I prózno myślić o tym,

Co z nami będzie potym;

W godzinie[211] wszystko Bóg wywróci snadnie[212].

Krótki wiek długiej nadzieje nie lubi.

Niechaj nie schodzi cało,

Coć sie do rąk dostało[213];

Za to, co ma być, żaden ci nie ślubi[214].

Jeleniom nowe rogi wyrastają;

Nam, gdy raz młodość minie,

Już na wiek wiekóm ginie,

A zawżdy[215] gorsze lata przypadają.

Pieśń XV[216]

Nie za staraniem ani prze mą sprawę[217],

Miła, po tobie znam taką postawę[218];

Szukaj, jako chcesz, nie najdziesz przyczyny,

Chyba żeć milszy podobno kto iny.

A ja co mam rzec? Nie chcę sie przeciwić;

Temu sie jedno nie mogę wydziwić,

Skąd tę niestałość białegłowy mają,

Że sie jako wiatr letni odmieniają.

Niedawne czasy, gdy mię poczytano[219]

W liczbę fortunnych i za tego miano,

Który mógł wszystko otrzymać u ciebie,

A mnie sie zdało, żem był wszystek w niebie.

Dziś inne wiatry przeciwko mnie wieją,

Straciłem wszystko zaraz i z nadzieją;

Nie wiem, co mię za wiedźma osypała

I lichem[220] zdradnych słów uczarowała.

Niech ci sie, miła, wszystko dobre wodzi[221],

Z kimkolwiek przestać twoje serce godzi;

Ale rozeznać umiej przyjaciela,

A trudno naleźć masz[222] jednego z wiela.

Nie dufaj temu, kto gładkość[223] miłuje,

Bo ten na słabym gruncie sie buduje:

Słońce jednako i padnie[224], i wschodzi,

Nam zawżdy[225] z laty cokolwiek odchodzi.

A gdy czas przyjdzie ostatniej potrzebie[226],

Ledwe sie najdzie, kto ciało pogrzebie.

Takiem ja chcę być przyjacielem tobie;

Lecz wolę, że ty płaczesz na mym grobie.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń XVI[227][228]

Królom moc na poddane i zwierzchność dana,

A królowie zaś mają nad sobą Pana,

Który wszystkiemu światu sam rozkazuje,

Na ziemi i na niebie wiecznie króluje.

Nie wszyscy z jednym szczęściem na świat sie rodzą:

Szerzej jedni niż drudzy swe płoty grodzą;

Ten ma wiele nad insze w zacności domu,

Ten dobrą sławą nie da naprzód nikomu[229],

Za tym przyjaciół więcej. Śmierć sprawiedliwa

Jednakiego na wszystki prawa używa.

Kto bądź, ten bądź[230], na kogo los naprzód padnie,

Tak pana, jako sługę poima[231] snadnie.

Komu zawżdy nad szyją wisi miecz goły[232],

Nie uczynią mu smaku przyprawne stoły,

Nie pomoże mu do snu słodkie śpiewanie;

Sen u prostaków przyjmie[233] i złe posłanie.

Kto swą chciwość na tym, co dosyć, miarkuje[234],

Tego ani burzliwe morze frasuje,

Ani ciężki grad, ani złe urodzaje,

Kiedy drzewo to ciepłu, to zimnu łaje.

Delfinowie swe morza ścieśnione czują,

Bowiem już i na wodzie zamki budują[235]:

Wszystka sie do roboty czeladź rzuciła

I sam pan, bo mu sie już ziemia sprzykrzyła.

Ale bojaźń i groza pana prowadzą

I z wysokich pałaców pchać sie[236] nie dadzą;

Na okręt li budowny[237], na koń li wsiędzie,

Troska w okręcie, troska za siodłem będzie.

A jesli ani marmór serdecznej rany[238],

Ani ulżą jedwabiem obite ściany,

Przecz mam zajźrzeć[239] kosztownych pałaców komu,

A nie raczej w swym mieszkać ojczystym domu?

Pieśń XVII[240][241]

Słońce już padło[242], ciemna noc nadchodzi,

Nie wiem, co za głos uszu mych dochodzi;

Postoję mało[243], a dowiem sie pewnie,

Dlaczego płacze ta pani tak rzewnie.

«Już to dziesiąte lato[244] niebo toczy,

Jako me smutne zawsze płaczą oczy;

A dokąd mi sie miły mój nie wróci,

Żaden na świecie troski mej nie skróci.

Już wszyscy inszy nazad przyjechali,

Którzy nieszczęsnej Troje dobywali;

Jam tylko sama bez męża została:

Sroga Fortuna, ta mi go zajźrzała[245].

Bodaj był w ten czas, gdy do Sparty płynął,

Ten cudzołożnik[246] na morzu zaginął!

Uszłabych była[247] tej ciężkiej żałości,

Przed którą prawie[248] schną dziś moje kości[249].

Jako ptak, kiedy towarzysza zbędzie[250],

Nigdy na rózdze[251] zielonej nie siędzie,

A między bory i pustymi lasy

Sam jeden lata po swe wszystkie czasy[252],

Tak ja, nieszczęsna, w jego niebytności

Muszę być zawżdy[253] w trosce i w żałości;

Chronię sie ludzi[254], sama nie wiem czemu,

Radam, gdy świadka nie mam płaczu swemu.

Bałam sie zawżdy, póki wojna trwała,

Alem wżdy[255] o nim, nieboga, słyszała;

Teraz nie wiedzieć, gdzie po świecie błądzi,

A wierne serce zawsze gorzej sądzi[256].

Troszczą mię[257], smutną, srogie morskie wody,

Troszczą mię wiatry i złe niepogody,

Troszcze mię wszystko, cokolwiek być może;

Tobie go ja tam poruczam[258], mój Boże!

I to mi czasem na myśl więc przychodzi

(Bo łacno[259], gdy chce, nieszczęście ugodzi),

Że moje serce prózno sie frasuje,

A on podobno[260] gdzie indziej miłuje.

Źleć by mi płacił moje życzliwości,

Bych miała doznać takiej niewdzięczności;

Bodajbych pierwej ostatnie[261] skonała,

Niżli nowiny takiej doczekała!

Aleć ja dufam jego szczerej cnocie,

Że mię nie będzie chciał mieć w tym kłopocie;

Będzie pamiętał i statecznie chował

Miłość i wiarę, którą mi ślubował.

Usilne[262] wiatry, co morzem władacie,

Jesli też kiedy, co to miłość, znacie,

Dodajcie mu tak szczęśliwego biegu,

Że wrychle stanie[263] na ojczystym brzegu».

Pieśń XVIII[264]

Czołem za cześć[265], łaskawy mój panie sąsiedzie.

Boże nie daj u ciebie bywać na biesiedzie,

Każesz mi pić przezdzięki[266] twe przemierzłe[267] piwo,

Że do dna nie wypijam, patrzysz na mię krzywo.

Wszytkoć wadzi: być[268] na nos biedna mucha padła,

Miecesz[269] głową i mniemasz, że cię do krwie zjadła;

Od stołu żenie każesz, fukasz na pachołki,

Wyciskałeś talerze, wyciskasz i stołki[270].

Patrzaj, diable, że sie tu i gościom dostanie:

Gniewaj sie, jako raczysz, jeno nie bij, panie,

Bo ja w tym piwie twoim rozkoszy nie czuję;

Zdrowie rad mam od ciebie[271], kufla nie przyjmuję.

Jeslić o sławę idzie, kto więcej pić może,

Dajęć przodek[272] w tym męstwie; sam pójdę na łoże.

Już ty bądź tym rycerzem, co piwo usieczesz[273];

Tego nie wiem, jesli[274] przed chłopem nie ucieczesz.

Jesli też tak rozumiesz, żebyś mię czestował[275],

Męczysz mię, nie czestujesz; tociem podziękował.

Chcesz mię uczcić? Dajże mi dobrą wolą[276] w domu,

A niechaj po niewoli[277] nie pełnię nikomu.

Prózno mi skwarnę[278] dawasz. Ja nie będę gonił[279],

Bych też nabarziej piwa wczorajszego zronił[280].

Wiem, żeby mię psi przedsię[281] twoi pilnowali,

Bych sie układł, wnet by mi gębę ulizali.

Alem prosto niemyśliw[282]. Ci sie na to godzą,

Co szperki niedopiekłe[283] i twardy ser głodzą[284],

Co sobie gardła ostrzą na niewinne piwo

Rydzem, śledziem, ogórkiem; nie wiem, co im krzywo[285].

I tak we łbie rozumu po trzeźwiu niewiele,

A ostatek chcą zalać w to miłe wesele.

Niech raczej nic nie będzie, ma li go być mało;

Rado by niebożątko z mozgu oszalało[286].

Więc też wojna bez wici[287]: gospodarz sie wierci.

Porwoniście zabitej na ostatek śmierci[288]!

Do tylam was rozwadzał[289], aż mi sie dostało;

Bijcie sie, póki chcecie, mnie tam na tym mało[290].

Kufle lecą jako grad, a drugi już jęczy:

Wziął konwią, aż mu na łbie zostały obręczy.

Potym do arkabuzów[291]. A więc to biesiada?

Jesliście tak weseli, jakaż u was zwada?

Nazajutrz sie jednają; przedsię go nalewaj[292],

A kto z nieżadnym[293] głosem, przed pany zaśpiewaj:

«Chciejże pomnieć, a dobrze baczyć, namilejsza!»

«W czerwonej czapce chodził»[294] zda mi sie cudniejsza.

Usłyszysz tam pięć bassów, dwanaście dyszkantów[295],

Sześć altów, ośm tenorów, dwanaście wagantów[296],

Potym od melodyjej aż posną na stole,

Ali[297] drudzy wołają: «Na dwór, na dwór wole!»

Bodajże wam smród w gębę, mili pijanice,

A trąd na twarz; bo żona lubi takie lice.

Krzywej nogi na starość, nieobrotnej szyje,

Krom klątwy[298], kto będzie żyw, snadnie sie dopije[299].

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń XIX[300]

Żal mi cię, niebogo,

Że nie masz nikogo,

Co by cię przestrzegł; słuchaj ale mało[301],

A potym uczyń, coć sie będzie zdało.

Bodaj sie przepadło

To twoje źwierciadło:

Bo tobą szali, a ty sie nie czujesz[302],

Dawno sie nie swej twarzy przypatrujesz.

Popatrz miedzy szoty

prawdziwszej roboty[303]:

Ujźrzysz tam i płeć[304] chropawą, i zęby

Nieprawie[305] białe, jeno uchyl gęby[306].

Więc i lat tak snadnie[307]

Mamka-ć nie ukradnie[308];

Bo łacno zliczysz pod oczyma karby[309],

Tego nie zetrą i weneckie farby[310].

Aż sie za cię wstydzę,

Gdy cię w tańcu widzę.

Ano wiem, czemuś mi sie nie udała[311]:

Prosto jakobyś młodym przyganiała[312].

Takżeć i te stroje

Jakoby nie twoje;

Tyś sie ubrała prawie wedle świata,

A to za krzywdę biorą twoje lata[313].

Nie przeciw sie[314] Zosi,

Bo tę miłość nosi,

Że musi skakać jako sarna w lesie;

A nie sromota, co komu czas niesie.

Tobie na twe lata

Czas poprzestać świata[315];

Cudniej[316] ci będzie prząść kądziel niż w wieńcu

Siedzieć za stołem, babie przy młodzieńcu.

Pieśń XX[317]

Miło szaleć, kiedy czas po temu,

A tak, bracia, przypij każdy swemu[318],

Bo o głodzie nie chce sie tańcować,

A podpiwszy, łacniej już błaznować.

Niech sie tu nikt z państwem nie ozywa[319]

Ani z nami powagi używa[320],

Przywileje powieśmy na kołku,

A ty wedla pana siądź, pachołku!

Tam dobra myśl nigdy nie postoi,

Gdzie z rejestru[321] patrzą, co przystoi;

Á powiem wam, że sie tym świat słodzi,

Gdy koleją statek[322] i żart chodzi.

Ale to mój zysk, że mię słuchacie,

A żadnej mi pełnej nie podacie;

Znał kto kiedy poetę trzeźwiego?

Nie uczyni taki nic dobrego.

Przedsię do mnie[323], a ja nie zawiodę;

Wy też drudzy, co macie pogodę[324],

Każdy swojej[325] włóż w ucho leda co,

Nie macie tu oględać sie na co.

I z namędrszym nie trzymam w tej mierze,

Kto sie długo na dobrą myśl bierze[326];

Czas ucieka, a żaden nie zgadnie,

Jakie szczęście o jutrze[327] przypadnie.

Dziś bądź wesół, dziś użyj biesiady,

O przyszłym dniu niechaj próznej rady[328];

Już to dawno Bóg odmyślił[329] w niebie,

A k tej radzie nie przypuszczą ciebie.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pieśń XXI[330][331]

Ty spisz, a ja sam[332] na dworze

Jeszcze od wieczornej zorze

Cierpię nocne niepogody;

Użałuj sie mojej szkody!

Słuchaj, jako bije w ściany

Z gwałtownym dżdżem grad zmieszany.

Ockni sie, a przemów słowo,

Nieużyta[333] białagłowo!

Nie na żadną kradzież godzę,

Chocia tak po nocy chodzę;

Wziąłbych przedsię, by co dano:

Łupiestwo czartu porwano[334].

Nigdziej miejsca mniej hardości[335]

Nie najdziesz jako w miłości;

Gładkość wprawdzie sługi daje,

Ale dzierżą obyczaje[336].

Słuchasz? czy mój głos nie może

Dolecieć na twoje łoże?

Słuchajcie wy, nocne cięnie,

I nieumowne[337] kamięnie!

Do Amfijonowej lutnie[338]

Śpieszyły sie lasy chutnie[339],

A niezwyczajne[340] opoki

Ścisnęły sie w mur szeroki.

Orfeowych strón[341] słuchały

Srogie jędze i płakały,

Gdy miłością utrapiony,

I pod ziemią szukał żony.

Jego pieśni żałościwe

Zjęły[342] bogi nieżyczliwe;

I miał w ręku, co miłował,

By był, nędznik, lepiej chował.

Ale nie strzymał umowy,

Więc przyszedł o smutek nowy;

Bo źle sie obejźrzał, ali

Czarci panią zaś porwali[343].

Czekać już, nieboże, było[344].

Ale gdy co komu miło,

Trudno wytrwać i czas mały:

Godzina tam jak rok cały.

A ja długo mam bić w stróny[345]?

Już u mnichów słyszę dzwóny.

Dziwnosmy sie pomieszali,

Jam nie spał, a ci już wstali.

Dobrą noc, jesli kto słyszy,

A mój więniec w tej złej ciszy

Niechaj wisi do świtania[346],

Świadek mego niewyspania.

Pieśń XXII[347]

Rozumie mój, prózno sie masz[348] frasować:

Co zginęło, trudno tego wetować[349];

Póki czas był, póki szczęście służyło,

Czegoś żądał, o wszystko łacno[350] było.

Teraz widzisz, że nam niebo nie sprzyja:

W czym sie kochasz, to cię daleko mija.

Cóż temu rzec? I szkoda głowy psować[351];

Lepiej sie nam na lepsze czasy chować.

A nie mniemaj, byś sam był w tej niewoli:

Nalazłby sie, kogo to nie mniej boli;

Jeno ludzie snadniej[352] zakryć umieją,

Acz nie z serca, z wierzchu sie przedsię śmieją.

Mnie, smutnego, ten dowcip[353] nie ratuje,

Wyda mię twarz, gdy sie serce źle czuje.

Wszakoż widzę, że sie prózno frasować:

Co zginęło, trudno tego wetować.

Pieśń XXIII[354][355]

Nieźle czasem zamilczeć, co człowieka boli,

By nie znał nieprzyjaciel, że cię ma po woli[356];

Ale to nade wszystko za raz[357] odżałować,

A niewdzięcznemu panu tudzież podziękować.

Cierpiałem ja tak wiele, że mię wstyd powiadać,

A mógłby mi bezpiecznie każdy głupstwo zadać[358],

Żem sie dał za nos wodzić czas tak barzo długi,

Bacząc[359], że w małej wadze były me posługi.

Chciałem złość jakokolwiek wytrwać uprzejmością,

A zwyciężyć niewdzięczność swoją statecznością[360];

Ale moja uprzejmość i statek był prózny,

A jej niebaczny[361] umysł zawżdy memu rózny.

Bóg was żegnaj, niewdzięczne i nieludzkie wrota,

Świadome[362] mych częstych dróg i mego kłopota;

Bodaj tu pajęczyna i pleśń na was padła,

A te niewierne zamki rdza plugawa zjadła!

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Pieśń XXIV[363]

Zegar, słyszę, wybija,

Ustąp, melankolija!

Dosyć na dniu ma statek,

Dobrej myśli ostatek[364].

U Boga każdy błazen,

Choć tu przymówki prazen[365],

A im sie barziej sili,

Tym jeszcze więcej myli.

A kto by chciał na świecie

Uważyć, co sie plecie,

Dziwnie to prawdy blisko,

Że człek - Boże igrzysko.

Dygnitarstwa, urzędy,

Wszystko to jawne błędy[366];

Bo nas równo śmierć sadza

Ani pomoże władza.

A nad chłopa[367] chciwego

Nie masz nic nędzniejszego;

Bo na drugiego zbiera,

A sam głodem umiera.

Więc by tacy synowie

Byli jako ojcowie,

Dawno by z tej przyczyny

Świat sie jął żebraniny.

Lecz temu Bóg poradził,

Bo co jeden zgromadził,

To drugi wnet rozciska[368];

Niech świata głód nie ściska.

Po śmierci trudno rządzić;

Tyś mógł, ojcze, nie błądzić,

Syn tylko worki zliczy,

W rozumie nie dziedziczy.

Przeto te troski płone[369]

Szatanowi zlecone[370];

Niech, uprzątnąwszy głowę[371],

Mkną w skrzynię Fokarowę[372].

A nam wina przynoście,

Z wina dobra myśl roście;

A frasunek podlany

Taje by śnieg zagrzany.

Pieśń XXV[373][374]

Użałuj sie[375], kto dobry, a potłucz zawiasy

I mnie samę wrzuć w ogień; bo prze te niewczasy[376]

Dobrze[377] już nie szaleję, ja, furta strapiona;

Jednak[378] mię ten bezmierny niepokój dokona[379].

Że to żadna Boża noc nigdy nie minęła,

Abych kiedy okrutnych razów nie podjęła[380]

Od tych sprosnych pijanic; nie mówię o słowa,

Łatwiejsza to, kiedyby[381] cała była głowa.

Co tu za mej pamięci powrozów stargano,

Wrzeciądzów[382] ukręcono, młotków[383] skołatano;

Teraz już głowicami[384] łotrostwo mię tłucze,

A ubogi gospodarz kryje pod sie klucze.

To nietajna, że cierpię nie za swoją winą,

Ale wszeteczna pani wszystkiego przyczyną,

Która nie wiem na jaki żywot sie udała[385],

Że i wstydu, i dobrej sławy zapomniała.

Ja, to Bóg wie, przestrzegam swojej powinności,

A taję, ile mogę, jej zbytków i złości.

Cóż po tym, kiedy ludzie na zęby ją wzięli[386]?

Ona wie, jesli fałszu czy prawdy sie jęli.

Ale jesli mię, smutną, ciężkie razy bolą,

Nie mniejszą mam przed owym nędznikiem niewolą,

Co tu noc pole nocy[387] płacze mi nad głową

Ani mi spać dopuści swą żałosną mową.

«Furto — powiada — sroższa niżli pani twoja,

Mnie to na złość trzymasz sie tak mocno podwoja[388];

Czemu mię w dom, smutnego, nie puścisz? Gdyż[389] mojej

Skrytej prośby nie umiesz odnieść paniej swojej!

Tak-że ja, biedny człowiek, w swym ciężkim frasunku

Nie mam uznać[390] na wieki żadnego ratunku?

I już mię nocleg potkać uczciwszy nie może,

A ten zimny próg muszę przyjmować za łoże?

Mych niewczasów litują nocy nieprzespane,

Litują pełne gwiazdy, wiatry niewytrwane[391];

Ty sama nie chcesz baczyć ludzkich doległości[392],

A swym tylko milczeniem wiecznie zbywasz gości.

Gdzieś to namniejsze słówko przez skałę przepadło[393],

A na zapamiętałym[394] uchu paniej siadło;

By kamień, by żelazo w sercu swym chowała,

Nie wierzę temu, żeby westchnąć raz nie miała.

Teraz na szczęsnej ręce u drugiego leży,

A moja prózna mowa przecz za wiatry bieży;

Ale ty, coś przyczyną tych wszystkich trudności,

Furto, mówię, niewdzięczna moich uczynności[395],

Tobiem ja złego słowa nie rzekł jako żywo,

Co drugi rad uczyni, gdy mu miejsce krzywo,

Żebyś mi tę niewdzięczność okazować miała

A mnie całą noc płakać pod niebem niechała[396].

Alem cię rychlej nowym rymem udarował

I twoje niskie progi wdzięcznie ucałował,

Com sie razów[397] obrócił u twego podwoja,

Obiatami[398] szukając u świętych pokoja».

To tego[399] i co lepiej oni[400] tam umieją,

Całą Bożą noc będzie, aż kury odpieją[401].

Takżeć mię, smutną, to złe paniej obyczaje,

To tego płacz frasuje, aż mię ledwie staje[402].

Przypisy:

1. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

2. intactis opulentior — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 24) noszącej tytuł Ad divites avaros (Do zachłannych bogaczy). Początek tej pieśni (incipit) stanowią słowa podane tu jako motto: „intactis opulentior”. [przypis redakcyjny]

3. byś — tu: choćbyś. [przypis redakcyjny]

4. gryfowie i mrówki — gryfy, mitologiczne ptaki posiadające duże skrzydła, orle dzioby i tułowia lwa; były strażnikami złota na pustyniach północnych Indii czy też w Arabii; tutaj wraz z mrówkami są przedstawione jako istoty strzegące skarbów i wydobywające złoto. [przypis redakcyjny]

5. kopają (starop.) — kopią, wydobywają. [przypis redakcyjny]

6. rozwodzić coś — budować na ogromnej przestrzeni. [przypis redakcyjny]

7. morza kamieńmi zabudował — jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze. [przypis redakcyjny]

8. jesli (starop.) — skoro. [przypis redakcyjny]

9. dyjamentowe goździe — stalowe gwoździe. [przypis redakcyjny]

10. Mus — bogini konieczności (łac. Necessitas). [przypis redakcyjny]

11. pożyć (strop.) — zniszczyć, pokonać. [przypis redakcyjny]

12. natwardszego (...) sęku (starop.) — ogromnej trudności (określenie przysłowiowe). [przypis redakcyjny]

13. Ani (...) wyswobodzisz (...), Ani (...) wyrwiesz — ani nie wyswobodzisz, ani nie wyrwiesz; w staropolszczyźnie przeczenie było zawarte w spójniku „ani”. [przypis redakcyjny]

14. polnych Tatarów — koczowniczych Tatarów, którzy są tu odpowiednikami Scytów z pieśni Horacego. [przypis redakcyjny]

15. kolasa (tu forma N. lp: kolesie) — wóz chłopski, ciężarowy. [przypis redakcyjny]

16. Lepszego rządu Gete grubi używają — lepszy porządek jest u prymitywnych Getów, czyli u starożytnego ludu, koczującego nad Dunajem, uważanego za poprzednika Tatarów. [przypis redakcyjny]

17. niwa — tu: wydzielona część pola. [przypis redakcyjny]

18. nie mierzone — nie wymierzone na poszczególne działki, nie posiadające ustalonych granic. [przypis redakcyjny]

19. wolne zboża — dostępne dla wszystkich, stanowiące wspólną własność. [przypis redakcyjny]

20. niewinny (starop.; łac. innocens) — odznaczający się nieskazitelnymi obyczajami. [przypis redakcyjny]

21. nędzny* (starop.) — nieszczęśliwy. [przypis redakcyjny]

22. przestrzegać wczasu (starop.) — doglądać wygody. [przypis redakcyjny]

23. z każdej strony — tu: pod każdym względem. [przypis redakcyjny]

24. męża rządzi (starop.) — rządzi mężem. [przypis redakcyjny]

25. gładki (starop.) — piękny, urodziwy. [przypis redakcyjny]

26. miłosnik (starop.) — zalotnik, kochanek. [przypis redakcyjny]

27. okrócić (starop.) — ukrócić, poskromić. [przypis redakcyjny]

28. krwie (starop. D. lp rodz. ż.) — krwi. [przypis edytorski]

29. objeździć swą wolą (...) nieokróconą (starop.) — powściągnąć, opanować nieposkromioną samowolę. [przypis redakcyjny]

30. cnota żywa — prawdziwa cnota (inne możliwe rozumienie: cnota ludzi żywych). [przypis redakcyjny]

31. nie życzemy (starop.) — nie sprzyjamy. [przypis redakcyjny]

32. toż (starop.) — dopiero wtedy. [przypis redakcyjny]

33. Przez spary (...) patrza urząd tępy (starop.) — opieszały urząd patrzy pobłażliwie, „przez palce”. [przypis redakcyjny]

34. zbyteczny* (starop.) — nadmierny. [przypis redakcyjny]

35. przesadzony (starop.) — nadmiernie wypełniony. [przypis redakcyjny]

36. bywały (tu forma lm: bywali) — doświadczony; por. wyraz pokr.: bywalec. [przypis redakcyjny]

37. jako wielki — cały wielki. [przypis redakcyjny]

38. Mir (...) wypowiedział (starop.) — zerwał pokój. Obecnie „wypowiada się” wojnę; wówczas mówiono: wypowiadam pokój, opowiadam wojnę. [przypis redakcyjny]

39. dostępować skały (starop.) — zbliżać się do skały. [przypis redakcyjny]

40. spólny skarb (starop.) — wspólny skarb; chodzi tu o skarb państwowy utworzony z podatków. [przypis redakcyjny]

41. pospolity (starop.) — powszechny; por. wyraz pokrewny: rzeczpospolita. [przypis redakcyjny]

42. żądze (starop. D. lp) — żądzy. [przypis redakcyjny]

43. pieszczota* (starop.) — wygodnictwo, zniewieściałość. [przypis redakcyjny]

44. jachać (starop.) — jechać. [przypis redakcyjny]

45. kufla świadomy — znający się na kuflu, czyli na piciu alkoholu. [przypis redakcyjny]

46. karty pisane — malowane, służące do gry. [przypis redakcyjny]

47. przybywa-ć mu — przybywa ci mu, czyli: bogaci się. [przypis redakcyjny]

48. rzkomo (starop.) — rzekomo, pozornie. [przypis redakcyjny]

49. Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu (starop.) — zawsze czegoś brakuje majątkowi, którego nie przybywa (inne rozumienie: zawsze czegoś brak, by zostać prawdziwym panem). [przypis redakcyjny]

50. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

51. serce roście patrząc — serce rośnie, gdy się patrzy (inne znaczenie daw. imiesłowu). [przypis redakcyjny]

52. mało przed tym (starop.) — niedawno. [przypis redakcyjny]

53. wysszej — wyżej. [przypis edytorski]

54. Śnieg (...) wysszej łokcia leżał — warstwa śniegu była grubsza niż na łokieć, tj. ok. 60 cm. [przypis edytorski]

55. zbieżał (starop.) — przejechał. [przypis redakcyjny]

56. prawie (starop.) — naprawdę, prawdziwie. [przypis redakcyjny]

57. omyślać (starop.; tu forma 3 os. lm: omyślają) — obmyślać, projektować. [przypis redakcyjny]

58. grunt wesela prawego — podstawa prawdziwej radości. [przypis redakcyjny]

59. Kiedy człowiek sumnienia całego — kiedy człowiek ma czyste sumienie. [przypis redakcyjny]

60. przecz (starop.) — dlaczego. [przypis redakcyjny]

61. rada — myśl, postanowienie, zamiar. [przypis redakcyjny]

62. na swobodzie — tu: wolny od trosk. [przypis redakcyjny]

63. chłodnik chróściany — altana z gałęzi. [przypis redakcyjny]

64. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

65. pisany (starop.) — malowany, wzorzysty. [przypis redakcyjny]

66. jakokolwiek — wszystko jedno jak. [przypis redakcyjny]

67. przymkni sie (starop.) — przybliż się. [przypis redakcyjny]

68. przedsię (starop.) — mimo to. [przypis redakcyjny]

69. spełna (starop.) — w całości. [przypis redakcyjny]

70. zmiękczyć — sprawić, że ktoś stanie się skłonny do ustępstw. [przypis redakcyjny]

71. nastateczniejszy — najbardziej stały, poważny. [przypis redakcyjny]

72. tajemna rada — tajne zamysły. [przypis redakcyjny]

73. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

74. Złota to strzała (...) była — w mit. gr. złota i ostra strzała Amora wzbudzała miłość, a tępa strzała gasiła miłość. [przypis redakcyjny]

75. krom wszego (starop.) — bez żadnego. [przypis redakcyjny]

76. niepochybny (starop.) — nie chybiający celu. [przypis redakcyjny]

77. by (starop.) — choćby. [przypis redakcyjny]

78. znał po tobie — doznał od ciebie. [przypis redakcyjny]

79. wdzięczny* (starop.) — miły. [przypis redakcyjny]

80. Byś dobrze i Sybillę laty przerównała — choćbyś nawet przewyższyła wiekiem Sybillę (starożytną wieszczkę słynną z długowieczności). [przypis redakcyjny]

81. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

82. nie dostawać (starop.) — brakować. [przypis redakcyjny]

83. siła (starop.) — dużo. [przypis redakcyjny]

84. ujął chciwości — poskromił chciwość. [przypis redakcyjny]

85. Król macedoński — Aleksander Wielki (356–323 r. p.n.e.), król macedoński, w kolejnych wyprawach zajął Persję, Egipt, Babilon i wiele innych ziem. Symbol wodza nieustraszonego i chciwego wciąż nowych zdobyczy. [przypis redakcyjny]

86. nieużyty (starop.) — nieubłagany. [przypis redakcyjny]

87. Ani zborguje, byś wyciągnął długi — nie poczeka, aż ściągniesz należności od dłużników. [przypis redakcyjny]

88. przedsię (starop.) — przecież. [przypis redakcyjny]

89. piecza (daw.) — staranie (o coś). [przypis redakcyjny]

90. zostoi — ostanie się, zostanie. [przypis redakcyjny]

91. sklep (starop.) — piwnica. [przypis redakcyjny]

92. niedobyty (starop.) — nie do zdobycia. [przypis redakcyjny]

93. Puści (...) nity — rozpadnie się, nie przetrwa; nity: gwoździe. [przypis redakcyjny]

94. Ks. 1, Pieśń VI — Pieśń jest parafrazą ody Horacego (zob. Carmina III 27, w. 13–64) noszącej tytuł Ad Galateam (Do Galatei). [przypis redakcyjny]

95. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

96. droga — tu: podróż, wyjazd. [przypis redakcyjny]

97. pohaniec — poganin, niechrześcijanin; tu: chodzi o Turków i Tatarów. [przypis redakcyjny]

98. w gruncie — od podstaw. [przypis redakcyjny]

99. biednej Europie — w mit. gr. królewna Europa została porwana przez Jowisza, który przybrał postać byka (u Kochanowskiego woła). [przypis redakcyjny]

100. wołu chciała przysieść mało (starop.) — chciała na krótko usiąść na wołu. [przypis redakcyjny]

101. sie z nienagła przymknął (starop.) — powoli się zbliżył. [przypis redakcyjny]

102. zbyć (starop.) — stracić. [przypis redakcyjny]

103. sprawy (starop.) — uczynki. [przypis redakcyjny]

104. na jawiż płaczę swej lekkości — na jawie opłakuję swą lekkomyślność (w niektórych komentarzach: hańbę). [przypis redakcyjny]

105. krom winności (starop.) — bez winy. [przypis redakcyjny]

106. wrota kościane — w mit. gr. i rzym. istnieją dwie bramy poprzez które sny wychodzą z podziemia; złudne sny przechodzą przez bramę z kości słoniowej, a sny prawdziwe przez bramę z rogu. [przypis redakcyjny]

107. by (starop.) — gdyby. [przypis redakcyjny]

108. przypadnie — pokryje się. [przypis redakcyjny]

109. zupełnemu — pełnemu, jędrnemu (w niektórych komentarzach: doskonałemu). [przypis redakcyjny]

110. krasa (daw.) — piękność. [przypis redakcyjny]

111. ci przyciska — nalega, naciska na ciebie. [przypis redakcyjny]

112. Strzyma cię (...) Jedlina i pas — utrzyma cię jedlina i przepaska (odwołanie do znanych z antyku sposobów popełniania samobójstwa przez kobiety). [przypis redakcyjny]

113. w cale (starop.) — w całości. [przypis redakcyjny]

114. winna bywszy — tu: będąc godna. [przypis redakcyjny]

115. Ks. 1, Pieśń VII — pieśń oparta na motywach z poezji Petrarki, a także elegików rzym. (Propercjusza, Tibullusa, Owidiusza). [przypis redakcyjny]

116. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

117. w tej mierze — w tej sytuacji. [przypis redakcyjny]

118. dobra myśl — pogoda ducha, wesołość. [przypis redakcyjny]

119. wszech piękniejsza / Co ich kolwiek... — piękniejsza od wszystkich, co ich... [przypis redakcyjny]

120. zarza (starop.) — zorza. [przypis edytorski]

121. z nienagła (starop.) — stopniowo. [przypis redakcyjny]

122. nieznacznie* (starop.) — będąc niewidoczne. [przypis redakcyjny]

123. zajźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis redakcyjny]

124. wdzięczny* (starop.) — miły. [przypis redakcyjny]

125. Ks. 1, Pieśń VIII — Pieśń oparta na motywach z rzym. elegii miłosnej (Propercjusz), a także poezji Petrarki. [przypis redakcyjny]

126. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

127. Bożeć pośli (starop.) — niech ci Bóg ześle. [przypis redakcyjny]

128. jako żywo (starop.) — zawsze, póki żyję. [przypis redakcyjny]

129. przejźrzał od wieku — przewidział, postanowił, przeznaczył przed wiekami. [przypis redakcyjny]

130. zwyczajmi twarzy nic nie zelżyła — nie przyniosła ujmy. [przypis redakcyjny]

131. szmarakiem złoto sie dwoi — dzięki szmaragdowi oprawionemu w złoto podwaja ono swą piękność lub wartość (podobnie ciało zyskuje dzięki pięknej duszy; zob. w. 8). [przypis redakcyjny]

132. Szczęśliwy ja człowiek, bych mógł... — Jestem szczęśliwym człowiekiem! Obym mógł... [przypis redakcyjny]

133. błędny — taki, po którym się błądzi. [przypis redakcyjny]

134. sobie być radzi — zabawić się, weselić się wspólnie. [przypis redakcyjny]

135. gęśli (a. gęśle) — instrument smyczkowy, zazwyczaj dwu- lub trzystrunowy, rodzaj prymitywnych skrzypiec w kształcie owalnego pudła z krótką szyjką. [przypis redakcyjny]

136. lutnia — instrument szarpany, posiadający od 6 do 16 strun, znany od starożytności, w renesansie również symbol sztuki poetyckiej; tu daw. forma B.lp: lutnią, dziś: lutnię. [przypis redakcyjny]

137. szafuj gotowym — rozporządzaj tym, co posiadasz; może w znaczeniu: pieniędzmi (por. wyraz pokrewny: gotówka). [przypis redakcyjny]

138. Fortuna (mit. rzym.) — bogini ślepego przypadku. Przedstawiano ją z rogiem obfitości, trzymającą ster (była sternikiem życia ludzkiego), zazwyczaj ślepą. Motyw Fortuny odgrywał niezwykle ważną rolę w filozofii Pieśni Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

139. niech kona — tu: niech dokona; niech doprowadzi do skutku. [przypis redakcyjny]

140. siedziem w jej prawie (starop.) — podlegamy jej prawom, znajdujemy się pod jej władzą. [przypis redakcyjny]

141. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

142. stojąc (starop. forma imiesł.) — stojący. [przypis redakcyjny]

143. z przejźrzenia (starop.) — z postanowienia, z przeznaczenia. [przypis redakcyjny]

144. szczęście stateczne (starop.) — niezmienny los. [przypis redakcyjny]

145. spuścić — tu: oddać; tu forma 1 os. lp cz. przysz.: spuszczę. [przypis redakcyjny]

146. chudoba (starop.) — skromny dobytek, ubóstwo. [przypis redakcyjny]

147. przenajdować — zjednywać. [przypis redakcyjny]

148. bezpiecznym sercem (starop.) — z sercem wolnym od obaw, z poczuciem bezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]

149. w równej fuście — w niewielkim okręcie. [przypis redakcyjny]

150. Ks. 1, Pieśń X — początek pieśni jest parafrazą ody Horacego (Carmina II 20) noszącej tytuł Ad Maecenatem (Do Mecenasa); parafraza całości — Ks. 2, Pieśń XXIII; por. też Carmina I 12. [przypis redakcyjny]

151. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

152. odziać pióry — pokryć piórami. [przypis redakcyjny]

153. wrotny — wracający. [przypis redakcyjny]

154. krąg odmiennej światłości — przen. księżyc. [przypis redakcyjny]

155. sprawca żyzności — Diana, bogini księżyca, była też boginią płodności i urodzaju. [przypis redakcyjny]

156. prze Bóg, a na jawi, / Czy mię sen bawi? (starop.) — na Boga, czy to jawa, czy też zwodzi mnie sen? [przypis redakcyjny]

157. Lech Słowianin — nawiązanie do legendarnego władcy Polski umieszczonego tu w niebie. [przypis redakcyjny]

158. Krok — Krak, Krakus, legendarny założyciel Krakowa. [przypis redakcyjny]

159. fortelny Przemysł — przebiegły Przemysław (Lestko I), przedhistoryczny polski książę, według legendy pokonał wojska Aleksandra Wielkiego umieszczając na drzewach malowane tarcze, ku którym zwabił żołnierzy wroga. [przypis redakcyjny]

160. ten, co dostał trefunkiem korony — Lestko II wygrał wyścig jeździecki po koronę, mimo że jego przeciwnik wyłożył trasę biegu żelaznymi kolcami. [przypis redakcyjny]

161. Biegł zawód drogi — biegł w zawody o cenną (drogą) rzecz. [przypis redakcyjny]

162. Zemowit — Siemowit, syn Piasta, legendarnego założyciela dynastii. [przypis redakcyjny]

163. Miecław — chodzi o Mieszka I. [przypis redakcyjny]

164. zakon (daw.) — prawo. [przypis redakcyjny]

165. mężne Bolesławy — chodzi o Bolesława Chrobrego i Krzywoustego, może również Śmiałego. [przypis redakcyjny]

166. serce wzięła — nabrała serca, odwagi. [przypis redakcyjny]

167. zakonnik święty — Kazimierz I Odnowiciel, zwany też Mnichem. [przypis redakcyjny]

168. dwa Leszczkowie — dwóch Leszków: Leszek Biały i Leszek Czarny. [przypis redakcyjny]

169. król wzrostem mały — Władysław Łokietek. [przypis redakcyjny]

170. dwu Kazimierzu (daw. forma B.)— dwóch Kazimierzy: Kazimierza Wielkiego i Kazimierza Jagiellończyka. [przypis redakcyjny]

171. Władysław — chodzi o Władysława Warneńczyka. [przypis redakcyjny]

172. Sygmunt — Zygmunt (Zygmunt I Stary). [przypis redakcyjny]

173. ten, co po was — następca tronu, Zygmunt II August. [przypis redakcyjny]

174. Niechaj (...) zwierzonego nie wzdawa opieku — niech nie oddaje powierzonej mu odpowiedzialności. [przypis redakcyjny]

175. Ks. 1, Pieśń XI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina I 23) noszącej tytuł Ad Chloen meretricem fugientem se (Do hetery Chloe stroniącej od poety). [przypis redakcyjny]

176. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

177. Neto — Neta to dawne zdrobnienie od Agnieszka; u Horacego: Chloe. [przypis redakcyjny]

178. nie tykana — pozostająca dziewicą. [przypis redakcyjny]

179. obłąkany* (starop.) — zabłąkany. [przypis redakcyjny]

180. ustronny — odludny, niedostępny. [przypis redakcyjny]

181. postrachy płonne — nieuzasadniony strach. [przypis redakcyjny]

182. kiedy — tu: w końcu. [przypis redakcyjny]

183. sie (...) przygodzić (starop.) — przydać się. [przypis redakcyjny]

184. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

185. nieprawie (starop.) — nie bardzo, niezupełnie. [przypis redakcyjny]

186. tuszyć (starop.) — spodziewać się, przeczuwać. [przypis redakcyjny]

187. snadź (starop.) — może, chyba. [przypis redakcyjny]

188. złe szczęście — zły los. [przypis redakcyjny]

189. winnica — tu: alegoria kobiety, ciała kobiecego. [przypis redakcyjny]

190. gody — tu: szczęście. [przypis redakcyjny]

191. snadnie (starop.) — łatwo, bez trudu. [przypis redakcyjny]

192. jeno (...) nie (starop.) — niemal. [przypis redakcyjny]

193. przechować — tu: strawić (tj. przechować w żołądku). [przypis redakcyjny]

194. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

195. nad zwyczaj tych czasów — inaczej niż zwykle (bywa) w tych czasach. [przypis redakcyjny]

196. Pan świętobliwy — król Zygmunt August. [przypis redakcyjny]

197. równia (starop.) — równego. [przypis redakcyjny]

198. jako — od czas gdy. [przypis redakcyjny]

199. pohaniec — poganin (zob. Ks. 1, Pieśń VII, w. 9). [przypis redakcyjny]

200. Starodub — warownia zdobyta w roku 1535 przez Jana Tarnowskiego podczas walk z Moskwą. [przypis redakcyjny]

201. lud (...) zwierzony — powierzoną sobie załogę. [przypis redakcyjny]

202. stus — cios, uderzenie. W strofie tej jest mowa prawdopodobnie o bitwie pod Orszą z roku 1514. [przypis redakcyjny]

203. Niepr — Dniepr. [przypis redakcyjny]

204. miecąc na ostrowy — miotając na wyspy. [przypis redakcyjny]

205. na ledzie (starop. N. lp) — na lodzie. [przypis redakcyjny]

206. granic (...) ujedzie (starop.) — wtargnie w nasze granice. [przypis redakcyjny]

207. Ks. 1, Pieśń XIV — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina I 9) noszącej tytuł Ad Thaliarchum (Do Taliarcha). [przypis redakcyjny]

208. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

209. z pułnocy — daw. ortografia; dziś: z północy. [przypis edytorski]

210. Nam nie lza, jedno (starop.) — jedyne, co możemy zrobić to. [przypis redakcyjny]

211. w godzinie — w jednej chwili. [przypis redakcyjny]

212. snadnie (starop.) — łatwo, bez trudu. [przypis redakcyjny]

213. Niechaj nie schodzi cało, / Coć sie do rąk dostało — bierz, co ci wpadło w ręce. [przypis redakcyjny]

214. ślubić — zaręczyć. [przypis redakcyjny]

215. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]

216. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

217. Nie za staraniem ani prze mą sprawę — bez mojego udziału; nie wskutek moich starań. [przypis redakcyjny]

218. po tobie znam taką postawę — doznaję od ciebie takiego zachowania się. [przypis redakcyjny]

219. poczytać — zaliczyć. [przypis redakcyjny]

220. licho — nieszczęście (licho to liczba nieparzysta; miała ona przynosić nieszczęście). [przypis redakcyjny]

221. dobre wodzi (starop.) — dobrze powodzi. [przypis redakcyjny]

222. trudno naleźć masz (starop.) — nie znajdziesz. [przypis redakcyjny]

223. gładkość (starop.) — piękno, uroda. [przypis redakcyjny]

224. padnie — zachodzi. [przypis redakcyjny]

225. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]

226. czas (...) ostatniej potrzebie — godzina śmierci. [przypis redakcyjny]

227. Ks. 1, Pieśń XVI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (zob. Carmina III 1, w. 5–48) noszącej tytuł Ad chorum virginum et puerorum (Do chóru dziewcząt i chłopców). [przypis redakcyjny]

228. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

229. dobrą sławą nie da naprzód nikomu — nie da się wyprzedzić nikomu, gdy chodzi o dobre imię. [przypis redakcyjny]

230. kto bądź, ten bądź — wszystko jedno, kto. [przypis redakcyjny]

231. poima (starop. forma 3 os. lp, cz. przysz.) — pojmie, zabierze (por. imać się czego). [przypis redakcyjny]

232. Komu zawżdy nad szyją wisi miecz goły — aluzja do miecza Damoklesa: Damokles, ulubieniec Dionizjosa, tyrana Syrakuz (405–367 r. p.n.e.), gdy zazdrościł władcy szczęśliwego losu został posadzony pod mieczem zawieszonym na końskim włosie, by mógł wczuć się w sytuację władcy w każdej chwili narażonego na nieszczęście. [przypis redakcyjny]

233. sen przyjmie — sprowadzi sen. [przypis redakcyjny]

234. miarkować (daw.) — ograniczać, powściągać. [przypis redakcyjny]

235. na wodzie zamki budują — jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze (zob. też Ks. 1, Pieśń I). [przypis redakcyjny]

236. pchać sie — wypędzić się, wypchnąć się. [przypis redakcyjny]

237. budowny — okazały, pięknie zbudowany. [przypis redakcyjny]

238. serdeczna rana — tu: niepokój, lęk. [przypis redakcyjny]

239. przecz mam zajźrzeć — dlaczego mam zazdrościć. [przypis redakcyjny]

240. Ks.1, Pieśń XVII — pieśń jest oparta na motywach listu Penelopy do Ulissesa z Heroid Owidiusza. Wprowadzająca strofa pierwsza jest oryginalna. [przypis redakcyjny]

241. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

242. Słońce (...) padło — słońce zaszło; zapadło za horyzont. [przypis redakcyjny]

243. mało (starop.) — trochę. [przypis redakcyjny]

244. lato (daw.) — rok. [przypis redakcyjny]

245. Fortuna (...) zajźrzała — los pozazdrościł. [przypis redakcyjny]

246. cudzołożnik — chodzi tu o Parysa, który porwał Helenę, co stało się przyczyną wojny trojańskiej; z tej wojny wracał przez 10 lat Ulisses, na którego czeka skarżąca się tutaj Penelopa. [przypis redakcyjny]

247. uszłabych była (starop.) — uniknęłabym. [przypis redakcyjny]

248. przed którą prawie — z powodu której całkiem. [przypis redakcyjny]

249. schną dziś moje kości — zwrot przysłowiowy posiadający genezę biblijną, oznacza tęsknotę („usychanie” z tęsknoty), utratę sił z nią związaną. [przypis redakcyjny]

250. zbyć (tu: 3 os. lp: zbędzie) — stracić. [przypis redakcyjny]

251. na rózdze — na gałęzi. [przypis redakcyjny]

252. po swe wszytkie czasy — przez całe swoje życie. [przypis redakcyjny]

253. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]

254. chronię sie ludzi — chronię się przed ludźmi; unikam ludzi. [przypis redakcyjny]

255. wżdy (starop.) — przynajmniej. [przypis redakcyjny]

256. gorzej sądzić — spodziewa się czegoś złego. [przypis redakcyjny]

257. troszczyć (starop.) — martwić, niepokoić, trapić; troszczą mię: trapią mnie. [przypis redakcyjny]

258. poruczać (starop.) — oddawać pod opiekę, polecać. [przypis redakcyjny]

259. łacno (starop.) — bez trudu, łatwo. [przypis redakcyjny]

260. podobno — być może. [przypis redakcyjny]

261. ostatnie (starop.) — ostatecznie. [przypis redakcyjny]

262. usilny — tu: silny, natarczywy. [przypis redakcyjny]

263. że wrychle stanie — żeby rychło (szybko) stanął. [przypis redakcyjny]

264. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

265. Czołem za cześć — zwrot oznaczający pożegnanie i podziękowanie (tutaj: za ucztę). [przypis redakcyjny]

266. przezdzięki (starop.) — wbrew mojej woli, gwałtem. [przypis redakcyjny]

267. przemierzły — wstrętny, budzący odrazę, obrzydliwy. [przypis redakcyjny]

268. być — by ci. [przypis redakcyjny]

269. miecesz — miotasz, potrząsasz. [przypis edytorski]

270. Wyciskałeś talerze, wyciskasz (...) stołki — rzucałeś talerzami, rzucasz stołkami. [przypis redakcyjny]

271. Zdrowie rad mam od ciebie — z przyjemnością przyjmuję twój toast za zdrowie. [przypis redakcyjny]

272. Dajęć przodek — przyznaję ci pierwszeństwo. [przypis redakcyjny]

273. usiec (tu: 2 os. lp cz. przysz.: usieczesz) — pokonać. [przypis redakcyjny]

274. jesli — tu: czy. [przypis redakcyjny]

275. czestować — okazywać cześć. [przypis redakcyjny]

276. dobra wola (tu: daw. B. lp. dobrą wolą) — swoboda. [przypis redakcyjny]

277. po niewoli — wbrew swojej woli. [przypis redakcyjny]

278. skwarna — środek wymiotny podawany ptakom myśliwskim. [przypis redakcyjny]

279. Ja nie będę gonił — w domyśle: jak ptak myśliwski, któremu podano skwarnę. [przypis redakcyjny]

280. piwa (...) zronił — zwymiotował piwo. [przypis redakcyjny]

281. przedsię — przecież. [przypis redakcyjny]

282. niemyśliw — nie lubiący polowania. [przypis redakcyjny]

283. szperki niedopiekłe — niedopieczone kawałki wysmażonej słoniny (skwarki). [przypis redakcyjny]

284. głodzić (tu: 3 os. lm: głodzą) — tu: gryźć. [przypis redakcyjny]

285. co im krzywo — co im zawiniło. [przypis redakcyjny]

286. Rado by (...) z mozgu oszalało — na pewno zwariuje. [przypis redakcyjny]

287. bez wici — bez uprzedzenia. [przypis redakcyjny]

288. Porwoniście (...) śmierci — niech was śmierć porwie. [przypis redakcyjny]

289. Do tylam was rozwadzał — Tak długo rodzielałem was, bijących (wadzących) się. [przypis redakcyjny]

290. mnie tam na tym mało — mnie to nie obchodzi, mało mi na tym zależy. [przypis redakcyjny]

291. arkabuz — strzelba. [przypis redakcyjny]

292. go nalewaj — nalewaj piwa (czy też innego trunku). [przypis redakcyjny]

293. nieżaden (starop.; tu N. lp: nieżadnym) — niebrzydki. [przypis redakcyjny]

294. Chciejże pomnieć, a dobrze baczyć, namilejsza!; W czerwonej czapce chodził — tytuły pieśni popularnych w czasach Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

295. dyszkant — głos chłopięcy. [przypis redakcyjny]

296. wagant (od łac. vago, vagare: błądzić) — głos pośredni między altem i tenorem, „błądzący” po pijacku; opis całego tego chóru jest wyraźnie groteskowy. [przypis redakcyjny]

297. ali (starop.) — tymczasem. [przypis redakcyjny]

298. krom klątwy — bez przekleństwa. [przypis redakcyjny]

299. snadnie sie dopije — łatwo (skutecznie) się upije (a. zapije). [przypis redakcyjny]

300. Ks. 1, Pieśń XIX — pieśń zawiera motywy z licznych utworów Horacego (Carmina I 25, III 15, IV 13; epody 8 i 12). [przypis redakcyjny]

301. ale mało — choć przez chwilę. [przypis redakcyjny]

302. tobą szali, a ty sie nie czujesz — oszukuje cię, a ty nie dostrzegasz, jak jest z tobą naprawdę. [przypis redakcyjny]

303. Popatrz miedzy szoty prawdziwszej roboty — poszukaj między kupcami bardziej prawdomównego wyrobu, tj. lustra („szot” od „Szkot”; Szkoci byli znani w Polsce jako kupcy). [przypis redakcyjny]

304. płeć — daw. cera. [przypis redakcyjny]

305. nieprawie (starop.) — nie całkiem. [przypis redakcyjny]

306. uchyl gęby — otwórz usta („gęba” nie ma w języku szesnastowiecznym znaczenia pejoratywnego). [przypis redakcyjny]

307. snadnie — łatwo. [przypis redakcyjny]

308. lat (...) / Mamkać nie ukradnie — zwrot różnie tłumaczony: „nie ujmie ci lat to, że młodą osobę przedstawisz jako swoją mamkę” (L. Ślękowa); „niełatwo mamce mówić, że masz mniej lat” (T. Sinko). [przypis redakcyjny]

309. karby — zmarszczki. [przypis redakcyjny]

310. weneckie farby — luksusowe kosmetyki sprowadzane z Wenecji. [przypis redakcyjny]

311. mi się nie udała — nie spodobała mi się. [przypis redakcyjny]

312. młodym przyganiać — współzawodniczyć z młodymi. [przypis redakcyjny]

313. A to za krzywdę biorą twoje lata — będąc już w takim wieku, wyrządzasz sobie (ściślej: swojemu wiekowi) krzywdę. [przypis redakcyjny]

314. Nie przeciw sie — nie naśladuj, nie chciej dorównać. [przypis redakcyjny]

315. poprzestać świata — wyrzec się świata. [przypis redakcyjny]

316. cudniej* — bardziej stosownie (inny odcień znaczeniowy niż dzisiaj). [przypis redakcyjny]

317. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

318. przypij każdy swemu — w domyśle: sąsiadowi. [przypis redakcyjny]

319. Niech sie tu nikt z państwem nie ozywa — niech nikt nie mówi o sobie, jakby był wielkim panem. [przypis redakcyjny]

320. powagi używa — pokazuje, jaki jest ważny. [przypis redakcyjny]

321. z rejestru — według ścisłych reguł zachowania się. [przypis redakcyjny]

322. statek (starop.) — powaga, stateczność. [przypis redakcyjny]

323. Przedsię do mnie — no, chodźcie do mnie (lub: pijcie do mnie). [przypis redakcyjny]

324. drudzy, co macie pogodę — inni, którzy macie okazję, sposobność. [przypis redakcyjny]

325. Każdy swojej — w domyśle: towarzyszce, kobiecie. [przypis redakcyjny]

326. Kto sie długo na dobrą myśl bierze — jeśli ktoś długo zbiera się do zabawy. [przypis redakcyjny]

327. o jutrze — jutro. [przypis redakcyjny]

328. niechaj próznej rady — zaniechaj niepotrzebnych myśli. [przypis redakcyjny]

329. odmyślił — przemyślał. [przypis redakcyjny]

330. Ks. 1, Pieśń XXI — skarga zakochanego pod drzwiami dziewczyny nawiązująca do popularnego w starożytności i renesansie gatunku paraklausithyron (utwory Horacego, Tibullusa, Owidiusza, Propercjusza, Katullusa). [przypis redakcyjny]

331. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

332. sam (starop.) — tutaj. [przypis redakcyjny]

333. nieużyty (starop.) — nieubłagany. [przypis redakcyjny]

334. czartu porwano (starop.) — popularne przekleństwo: niech czart porwie. [przypis redakcyjny]

335. hardość — wyniosłość, zuchwałość. [przypis redakcyjny]

336. Gładkość wprawdzie (...) ale dzierżą obyczaje — sens fragmentu: uroda sprawia, że człowiek się zakochuje (staje się sługą miłości), ale miłość utrzymuje się dzięki zasadom. [przypis redakcyjny]

337. nieumowny — taki, z którym trudno się dogadać; nieubłagany. [przypis redakcyjny]

338. Amfijonowa lutnia — Amfion: w mit. gr. muzyk, który potrafił za pomocą dźwięku liry przenosić kamienie używane do budowania murów Teb, w których panował. [przypis redakcyjny]

339. chutnie (starop.) — chętnie, ochoczo; może też znaczyć: szybko. [przypis redakcyjny]

340. niezwyczajny — niezwykły lub nienawykły do czegoś; tu: o skałach nienawykłych do samodzielnego poruszania się. [przypis redakcyjny]

341. Orfeowych strón słuchały — Orfeusz: w mit. gr. poeta tracki, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki Furie („jędze”), a nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka, udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy. [przypis redakcyjny]

342. pieśni (...) / Zjęły bogi — pieśni przejęły, wpłynęły na bogów. [przypis redakcyjny]

343. Czarci panią zaś porwali — przykład chrystianizacji opowieści mitologicznych. [przypis redakcyjny]

344. Czekać (...) było — trzeba było czekać. [przypis redakcyjny]

345. bić w stróny — uderzać w struny (lutni). [przypis redakcyjny]

346. więniec (...) / Niechaj wisi — zwyczaj wieszania wieńca na drzwiach ukochanej po bezskutecznym nocnym czuwaniu nie był raczej znany polskiej obyczajowości i został tu przejęty ze staroż. paraklausithyronów. [przypis redakcyjny]

347. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

348. prózno (...) masz — nie powinieneś. [przypis redakcyjny]

349. wetować (starop. czas. łączy się z D.: czego?) — odzyskać (z B.: co?). [przypis redakcyjny]

350. łacno (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

351. szkoda głowy psować (starop.) — szkoda zawracać sobie tym głowę. [przypis redakcyjny]

352. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

353. dowcip (starop.) — tu: być może chodzi o sprytne ukrywanie uczuć (dowcip jako fortel, zdolność kombinowania, pomysłowość). [przypis redakcyjny]

354. Ks. 1, Pieśń XXIII — kolejna pieśń o oczekiwaniu u drzwi ukochanej (zob. Ks.1, Pieśń XXI) oparta na motywach z poezji Katulla i elegików rzymskich. [przypis redakcyjny]

355. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

356. mieć po woli (starop.) — mieć w swojej mocy. [przypis redakcyjny]

357. za raz (starop.) — za jednym razem. [przypis redakcyjny]

358. bezpiecznie (...) głupstwo zadać — bez obawy, że się pomyli, zarzucić głupotę. [przypis redakcyjny]

359. bacząc (forma starop.) — chociaż zauważyłem. [przypis redakcyjny]

360. stateczność (a. statek*) — wierność, stałość. [przypis redakcyjny]

361. niebaczny (starop.) — niewdzięczny. [przypis redakcyjny]

362. świadomy (starop.) — będący świadkiem. [przypis redakcyjny]

363. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

364. Dosyć na dniu ma statek (...) ostatek — sens fragmentu: wystarczy już powagi w tym dniu, ostatek czasu poświęćmy zabawie. [przypis redakcyjny]

365. tu przymówki prazen (starop.) — tu (czyli na ziemi) wolny od napiętnowania. [przypis redakcyjny]

366. błędy (starop.) — głupstwa, sprawy niewarte zachodu. [przypis redakcyjny]

367. chłop — tu: mężczyzna, człowiek. [przypis redakcyjny]

368. rozciskać — rozrzucić (por. ciskać: rzucać). [przypis redakcyjny]

369. płony (starop.) — płonny, zbyteczny, daremny. [przypis redakcyjny]

370. szatanowi zlecone (przen.) — przeklęte. [przypis redakcyjny]

371. uprzątnąwszy głowę — wyprowadziwszy się z głowy. [przypis redakcyjny]

372. skrzynię Fokarowę — skrzynię Fokarów; chodzi o bankierską rodzinę Fuggerów. [przypis redakcyjny]

373. Ks. 1, Pieśń XXV — skarga furty skierowana do pięknej dziewczyny; klasyczny przykład gatunku zwanego paraklausithyron, którego realizacje pojawiały się już wyżej w Ks. 1, Pieśni XXI i Pieśni XXIII. Pieśń nawiązuje do elegii (I, 16) Propercjusza (do w. 25 stanowi naśladowanie, a dalej przekład). [przypis redakcyjny]

374. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

375. użałować się (starop.) — ulitować się. [przypis redakcyjny]

376. niewczasy (starop.) — niewyspanie, przemęczenie, niewygody. [przypis redakcyjny]

377. dobrze (daw.) — omal. [przypis redakcyjny]

378. jednak — tu: w końcu. [przypis redakcyjny]

379. dokonać (starop.) — dobić, zabić (por. pokrewne: konać; dokonać żywota). [przypis redakcyjny]

380. Abych (...) okrutnych razów nie podjęła — żebym nie doznała (nie otrzymała) okrutnych ciosów. [przypis redakcyjny]

381. nie mówię o słowa, / Łatwiejsza to, kiedyby — nie chodzi już o to, co mówią, łatwiej by to było znieść, gdyby. [przypis redakcyjny]

382. wrzeciądz (daw.) — zamek; urządzenie do zamykania bramy w postaci żelaznej sztaby lub drąga obracającego się na sworzniu. [przypis redakcyjny]

383. młotek — chodzi tu o młotek wiszący na bramie i używany jako kołatka. [przypis redakcyjny]

384. głowica — rękojeść broni. [przypis redakcyjny]

385. na jaki żywot sie udała — jaki rodzaj życia wybrała. [przypis redakcyjny]

386. na zęby ją wzięli — zaczęli ją obmawiać (por. dzisiejsze „wziąć kogoś na języki”). [przypis redakcyjny]

387. noc pole nocy — noc podle nocy, czyli noc po nocy. [przypis redakcyjny]

388. podwoja (starop. forma D. lp) — bocznej futryny drzwi. [przypis redakcyjny]

389. gdyż — tu: skoro. [przypis redakcyjny]

390. uznać — doznać, doświadczyć. [przypis redakcyjny]

391. niewytrwany (starop.) — nie do wytrzymania. [przypis redakcyjny]

392. doległość (daw.) — cierpienie, dolegliwość. [przypis redakcyjny]

393. Gdzieś to (...) przepadło — oby przeniknęło. [przypis redakcyjny]

394. zapamiętały — uparty w złym. [przypis redakcyjny]

395. uczynność — tu: przysługi, podarki. [przypis redakcyjny]

396. niechać (starop.; tu forma 3 os. lp r.ż.: niechała) — zostawić. [przypis redakcyjny]

397. Com sie razów — ilem się razy. [przypis redakcyjny]

398. obiata (daw.) — ofiara. [przypis redakcyjny]

399. tego — w domyśle: tego śpiewania. [przypis redakcyjny]

400. oni — w domyśle: kochankowie śpiewający w nocy. [przypis redakcyjny]

401. odpieją — skończą piać. [przypis redakcyjny]

402. mię ledwie staje (starop.) — ledwie żyję. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesni-wilczek-ksiegi-pierwsze

Tekst opracowany na podstawie: Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1586

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska, Piotr Wilczek.

Okładka na podstawie: See-ming Lee 李思明 SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.