Jan Kochanowski

Pieśń świętojańska o Sobótce

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Pieśń świętojańska o Sobótce¹²

Gdy słońce Raka zagrzewa³, 

A słowik więcej nie śpiewa, 

Sobótkę, jako czas niesie⁴, 

Zapalono w Czarnym Lesie. 

Tam goście, tam i domowi 

Sypali sie ku ogniowi; 

Bąki⁵ zaraz troje grały, 

A sady sie sprzeciwiały⁶. 

Siedli wszyscy na murawie, 

Potym wstało sześć par prawie⁷ 

Dziewek jednako ubranych 

I belicą⁸ przepasanych. 

Wszytki⁹ śpiewać nauczone, 

W tańcu także niezganione¹⁰; 

Więc koleją zaczynały, 

A pierwszej tak począć dały. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Panna I

Siostry, ogień napalono 

I placu nam postąpiono¹¹; 

Czemu sobie rąk nie damy, 

A społem nie zaśpiewamy? 

Piękna nocy, życz pogody, 

Broń wiatrów i nagłej wody. 

Dziś przyszedł czas, że na dworze 

Mamy czekać ranej zorze. 

Tak to matki nam podały, 

Samy także z drugich miały, 

Że na dzień świętego Jana 

Zawżdy Sobótka palana. 

Dzieci, rady mej słuchajcie, 

Ojcowski rząd¹² zachowajcie: 

Święto niechaj świętem będzie, 

Tak bywało przedtym wszędzie. 

Święta przedtym ludzie czcili, 

A przedsię wszytko zrobili; 

A ziemia hojnie rodziła, 

Bo pobożność Bogu miła. 

Dziś bez przestanku pracujem 

I dniom świętym nie folgujem¹³; 

Więc też tylko zarabiamy¹⁴, 

Ale przedsię nic nie mamy. 

Albo nas grady porażą, 

Albo zbytnie ciepła każą¹⁵; 

Co rok słabsze urodzaje, 

A zła drogość za tym wstaje¹⁶. 

Pracuj we dnie, pracuj w nocy, 

Prózno bez Pańskiej pomocy; 

Boga, dzieci, Boga trzeba, 

Kto chce syt być swego chleba. 

Na Tego my wszytko włóżmy, 

A z sobą sami nie trwóżmy; 

Wrócąć sie i dobre lata, 

Jeszczeć nie tu¹⁷ koniec świata. 

A teraz ten wieczór sławny¹⁸ 

Święćmy jako zwyczaj dawny: 

Niecąc ognie do świtania, 

Nie bez pieśni, nie bez grania. 

Panna II

To moja nawiętsza wada, 

Że tańcuję barzo rada; 

Powiedzcież mi, me sąsiady, 

Jest tu która bez tej wady? 

Wszytki mi sie uśmiechacie, 

Podobno ze mną trzymacie; 

Postępujmyż tedy krokiem, 

Aleć nie masz jako skokiem. 

Skokiem taniec nasnadniejszy¹⁹, 

A tym jeszcze pochopniejszy²⁰, 

Kiedy w bęben przybijają: 

Samy nogi prawie²¹ drgają. 

Teraz masz czas, umiesz li co, 

Mój nadobny bębennico: 

Wszytka tu wieś siedzi wkoło, 

A w pośrzodku samo czoło²². 

Żeby też tu ta nie była, 

Która twemu sercu miła; 

Każesz li, wierzyć będziemy, 

Aleć insze rozumiemy²³. 

Pomóż oto dobrej rzeczy, 

A nasz taniec miej na pieczy; 

Owa²⁴ najdziesz i w tym rzędzie, 

Coć za wszytki płatna będzie²⁵. 

Ja sie nie umiem frasować, 

Toż radzę drugim zachować; 

Bo w trosce człowiek zgrzybieje 

Pierwej, niż sie sam spodzieje. 

Ale gdzie dobra myśl płuży²⁶, 

Tam i zdrowie lepiej służy; 

A choć drugi zajdzie w lata, 

I tak on ujdzie za swata²⁷. 

Za mną, za mną, piękne koło, 

Opiewając²⁸ mi wesoło! 

A ty sie czuj²⁹, czyja kolej, 

Nie masz li mię wydać³⁰ wolej. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Panna III

Za mną, za mną, piękne koło, 

Opiewając mi wesoło! 

Czuję się, że moja kolej, 

A ja nie mam wydać wolej. 

Sam ze wszytkiego stworzenia 

Człowiek ma śmiech z przyrodzenia³¹; 

Inszy wszelaki źwierz niemy 

Nie śmieje sie, jako chcemy. 

Nie ma w swym szaleństwie miary, 

Kto gardzi Pańskiemi dary; 

A bodaj miał płakać siła, 

Komu dobra myśl niemiła. 

Śmiejmy sie! Czy nie masz czemu? 

Śmiejmy sie przynamniej temu, 

Że, nie mówiąc nic trefnego³², 

Chcę po was śmiechu śmiesznego. 

Wystąp ty, coś ciągnął kota³³, 

A puść sie na chwilę płota³⁴. 

Uchowa cię dziś Bóg szkody, 

Bo tu opodal³⁵ do wody. 

Ciągnie go drugi na suszy³⁶, 

Tobie trzeba aż po uszy. 

Nieboże mój, kto cię zbłaźnił³⁷, 

Żeś tak srogie źwierzę draźnił? 

Nie znasz ludzi, co przed kotem 

Pierzchają nawiętszym błotem? 

A na jego głos straszliwy 

Ledwe drugi będzie żywy. 

Głaszcz na nim, jako chcesz, skórę, 

On przedsię ogonem wzgórę. 

Zły z nim pokój, gorsza zwada; 

Jeszcze i dziś strach sąsiada³⁸. 

Czasem też i z dachu spadnie, 

A przedsię na nogi padnie; 

I chłop foremniejszy³⁹ bywa, 

Gdzie kot we łbie przemieszkiwa⁴⁰. 

A to jako w nim szacować, 

Że umie i praktykować⁴¹? 

A to tak wieszcza⁴² bestyja, 

Że sie zawżdy na deszcz myja⁴³. 

Więc⁴⁴ łowiec niepospolity 

A w swych sprawach dziwnie skryty; 

K temu rzadko usnie w nocy, 

Ale ufa zawżdy mocy. 

Kocie, wszytko to do czasu, 

Strzeż wilka wyszczekać z lasu⁴⁵; 

A może być i w tym stadzie⁴⁶, 

Co już myśli o zakładzie⁴⁷. 

Panna IV

Komum ja kwiateczki rwała, 

A ten wianek gotowała? 

Tobie, miły, nie inszemu, 

Któryś sam mił sercu memu. 

Włóż na piękną głowę twoję 

Tę rozkwitłą pracą moję; 

A mnie samę na sercu miej, 

Toż i o mnie sam rozumiej. 

Żadna chwila ta nie była, 

Żebych cię z myśli spuściła; 

I sen mię prace nie zbawi⁴⁸, 

Spię, a myślę, by na jawi. 

Tę nadzieję mam o tobie, 

Że mię też masz za co⁴⁹ sobie 

Ani wzgardzisz chucią⁵⁰ moją, 

Ale mi ją oddasz swoją. 

Tego zataić nie mogę, 

Co mi w sercu czyni trwogę: 

Wszytki tu wzrok ostry mają 

I co piękne, dobrze znają. 

Prze Bóg, siostry, o to proszę, 

Niech tej krzywdy nie odnoszę, 

By mię która w to tknąć miała, 

O com sie ja utroskała. 

O wszelaką inszą szkodę 

Łacno przyzwolę na zgodę, 

Ale kto mię w miłość ruszy, 

Wiecznie będzie krzyw mej duszy⁵¹! 

Panna V

Zwierzęć sie, gromado moja, 

Nie mam przed Szymkiem pokoja: 

Za trzewik mi zastępuje⁵², 

A powiada, że miłuje. 

Szymku, by to prawda była, 

Dobrze bych Bogu służyła; 

Ale ty rad z ludzi szydzisz, 

Zwłaszcza gdy prostaka⁵³ widzisz. 

Tobie to wolno samemu, 

Ale, wierę⁵⁴, nie inszemu; 

Bo ty z tym nadobnie umiesz, 

A gdzie kogo tknąć, rozumiesz. 

I któraż by nie szła rada 

Za tak gładkiego sąsiada? 

Podajże jej kęs nadzieje, 

Alić sie już moja⁵⁵ śmieje. 

I samam tak głupią była, 

Żem ci też kiedy wierzyła; 

Dziś już nic i pókim żywa, 

Znam cię, ziółko, żeś pokrzywa. 

Ze mną sobie rzecz najdujesz⁵⁶, 

Drugiej nogę przystępujesz⁵⁷; 

Odpuść mi, silnyś⁵⁸ przechyra⁵⁹, 

A ja z takim nie mam mira⁶⁰. 

Nie sprawujże sie przez miarę⁶¹, 

Boć zaś ludzie dadzą wiarę; 

A mało sobie poprawisz, 

Że mię w nieprawdzie zostawisz⁶². 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Panna VI

Gorące dni nastawają, 

Suche role sie padają⁶³; 

Polny świercz, co głosu zstaje, 

Gwałtownemu słońcu łaje. 

Już mdłe⁶⁴ bydło szuka cienia 

I ciekącego strumienia, 

I pasterze, chodząc za niem, 

Budzą lasy swoim graniem. 

Żyto sie w polu dostawa⁶⁵ 

I swoją barwą znać dawa, 

Iż już niedaleko żniwo, 

Miej sie do sierpa co żywo⁶⁶! 

Sierpa trzeba oziminie, 

Kosa sie zejdzie⁶⁷ jarzynie⁶⁸; 

A wy, młodszy, noście snopy, 

Drudzy układajcie w kopy. 

Gospodarzu nasz wybrany⁶⁹, 

Ty masz mieć więniec kłosiany, 

Gdy w ostatek zboża zatnie 

Krzywa kosa już ostatnie⁷⁰. 

A kiedy z pola zbierzemy, 

Tam⁷¹ dopiero odpoczniemy, 

Dołożywszy z wierzchem broga⁷²; 

Już więc, dzieci, jedno Boga⁷³! 

W ten czas, gościu, bywaj u mnie, 

Kiedy wszystko najdziesz w gumnie⁷⁴; 

A jesli ty rad odkładasz⁷⁵, 

Mnie do siebie drogę zadasz⁷⁶. 

Panna VII

Prózno cię patrzam w tym kole: 

Twoja, miły, rozkosz pole⁷⁷; 

A raczej źwierz leśny bijesz, 

Niż tańcujesz albo pijesz. 

Ja też, bym nabarziej chciała, 

Trudno bym sie zdobyć miała 

Na lepszą myśl⁷⁸, bo po tobie 

Serce zawżdy teskni sobie. 

Wolałabym też tym czasem⁷⁹ 

Gdziekolwiek pod gęstym lasem 

Użyć z tobą towarzystwa, 

Pomogę ja i myślistwa⁸⁰. 

Czego miłość nie przywyknie? 

Już ja trafię⁸¹, gdy pies krzyknie, 

Gdzie zajeżdżać zającowi 

Mając charty pogotowi⁸². 

A kiedy rzucisz sieć długą, 

Jeslić sie swoją posługą 

Ni nacz więcej nie przygodzę⁸³, 

Niech za tobą smycz psów⁸⁴ wodzę. 

Żadna gęstwa, żadne głogi 

Nie przekażą⁸⁵ mojej drogi; 

Tak lato jako śrzeżogę⁸⁶ 

Przy tobie ja wytrwać mogę. 

Albo, mój myśliwcze, tedy 

Pokwap sie do domu kiedy; 

Albo mnie ciężko nie będzie 

Ciebie naszladować⁸⁷ wszędzie! 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Panna VIII

Pracowite woły moje, 

Przy tym lesie chłodne zdroje 

I łąka nieprzepasiona⁸⁸, 

Kosą nigdy nie sieczona. 

Tu wasza dziś pasza będzie; 

A ja, mając oko wszędzie, 

Będę nad wami siedziała 

I tym czasem kwiatki rwała. 

Kwiatki barwy rozmaitej, 

Które na łubce⁸⁹ obszytej 

Usadzę w nadobne koło 

I włożę na swoje czoło. 

Tak dziewka, jako młodzieniec, 

Nie proś mię nikt o mój wieniec; 

Samam go swą ręką wiła, 

Sama go będę nosiła. 

Dałam wczora taki drugi, 

Będzie mi go żal czas długi; 

Bo mię zaraz pobrać⁹⁰ dano, 

Czego mi czynić nie miano. 

Pracowite woły moje, 

Wam płyną te chłodne zdroje; 

Wam kwitnie łąka zielona, 

Kosą nigdy nie sieczona. 

Panna IX⁹¹

Ja śpiewam, a żal zakryty 

Mnoży⁹² we mnie płacz obfity. 

Śpiewa więzień okowany, 

Tając na czas⁹³ wnętrznej rany. 

Śpiewa żeglarz, w cudze strony 

Nagłym wiatrem zaniesiony; 

I oracz ubogi śpiewa, 

Choć od pracej aż omdlewa. 

Śpiewa słowik na topoli, 

A w sercu go przedsię boli 

Dawna krzywda; mocny Boże, 

Iż z człowieka ptak być może. 

Nadobnać to dziewka była, 

Póki między ludźmi żyła; 

Toż niebodze zawadziło⁹⁴, 

Bo każdemu piękne miło. 

Zły a niewierny pohańcze⁹⁵, 

Zbójca własny, nie posłańcze; 

Miawszy odnieść siostrę żenie 

Zawiodłeś ją w leśne cienie. 

Próznoś jej język urzynał, 

Bo wszytko, coś z nią poczynał, 

Krwią na rąbku wypisała 

I smutnej siestrze posłała. 

Nie wymyślaj przyczyn sobie⁹⁶, 

Pewnać już sprawa o tobie; 

Nie składaj nic na źwierz chciwy, 

Umysł twój krzyw niecnotliwy. 

«Siadaj za stół, jesliś głodzien, 

Nakarmię cię, czegoś godzien»; 

Już ci żona warzy syna, 

Nieprzejednanać to wina⁹⁷. 

Nie wiesz, królu, nie wiesz, jaki 

Obiad i co za przysmaki 

Na twym stole; ach, łakomy, 

Swe ciało jesz, niewiadomy⁹⁸. 

A gdy go tak uraczono, 

Głowę na wet⁹⁹ przyniesiono; 

Temu czasza z rąk wypadła, 

Język zmilknął, a twarz zbladła. 

A żona powstawszy z ławy: 

«Coć sie zdadzą te potrawy? 

To za twą niecnotę tobie, 

Zdrajca mój, synowski grobie!» 

Porwie sie mąż ku niej zatym, 

Alić nasz dudkiem czubatym; 

Sama sie w jaskółkę wdała¹⁰⁰, 

Oknem, łając¹⁰¹, poleciała. 

A ona niewinna córa 

Obrosła w słowicze pióra 

I dziś wdzięcznym głosem cieszy, 

Kto sie kolwiek w drogę śpieszy. 

Chwała Bogu, że te kraje 

Niosą insze obyczaje, 

Ani w Polszcze jako żywy¹⁰² 

Zjawiły sie takie dziwy. 

Jednak ja mam, co mię boli¹⁰³; 

A by dziś nie ludziom k woli, 

Co śpiewam, płakać bych miała¹⁰⁴, 

Acz me pieśni płacz bez mała. 

Panna X

Owa¹⁰⁵ u ciebie, mój miły, 

Me prośby ważne nie były; 

Próznom ja łzy wylewała 

I żałosnie narzekała, 

Przedsięś ty w swą drogę jechał, 

A mnieś, nieszczęsnej, zaniechał¹⁰⁶ 

W ciężkim żalu, w którym muszę 

Wiecznie trapić moję duszę. 

Bodaj wszytkich mąk skosztował, 

Kto naprzód wojsko szykował 

I wynalazł swoją głową 

Strzelbę srogą piorunową. 

Jakie ludzkie głupie sprawy 

Szukać śmierci przez bój krwawy; 

A ona i tak człowieczy 

Upad ma na dobrej pieczy¹⁰⁷. 

Przynamniej by mi w potrzebie 

Wolno stanąć wedla ciebie, 

Przywykłabych i ja zbroi; 

Bodaj przepadł, kto sie boi. 

Jednak ty tak chciej być śmiałym, 

Jakoby¹⁰⁸ sie wrócił całym; 

A nie daj umrzeć mnie, smutnej, 

W płaczu i w trosce okrutnej. 

A wiarę, coś mi ślubował, 

Pomni, abyś przy tym chował. 

Tę mi przynieś a sam siebie; 

Dalej nie chcę nic¹⁰⁹ od ciebie. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Panna XI

Skrzypku, by w tej pięknej rocie¹¹⁰ 

Usłyszeć co o Dorocie, 

Weźmi gęśle¹¹¹, jakoć miła¹¹², 

A zagraj nie myśląc siła¹¹³. 

«Nieprzepłacona¹¹⁴ Doroto, 

Co między pieniędzmi złoto, 

Co miesiąc¹¹⁵ między gwiazdami, 

Toś ty jest miedzy dziewkami. 

Twoja kosa¹¹⁶ rozczosana 

Jako brzoza przyodziana; 

Twarz jako kwiatki mieszane, 

Lelijowe i różane. 

Nos jako sznur upleciony, 

Czoło jak marmór gładzony; 

Brwi wyniosłe i czarnawe, 

A oczy dwa węgla prawe¹¹⁷. 

Usta twoje koralowe, 

A zęby szczere¹¹⁸ perłowe; 

Szyja pełna, okazała, 

Piersi jawne¹¹⁹, ręka biała. 

Serce mi zakwitnie prawie 

Przy twej przyjemnej rozprawie¹²⁰; 

A kiedy cię pocałuję, 

Trzy dni w gębie¹²¹ cukier czuję. 

W tańcuś jak jedna bogini¹²², 

A co cię skutniejszą¹²³ czyni: 

Nie masz w tobie nic hardości, 

Co więc rzadko przy gładkości¹²⁴. 

Tymeś ludziom wszytkim miła 

I mnieś wiecznie zniewoliła; 

Przeto cię me głośne stróny¹²⁵ 

Będą sławić na wsze strony. 

Panna XII

Wsi spokojna, wsi wesoła, 

Który głos twej chwale zdoła¹²⁶? 

Kto twe wczasy¹²⁷, kto pożytki 

Może wspomnieć za raz¹²⁸ wszytki? 

Człowiek w twej pieczy uczciwie 

Bez wszelakiej lichwy¹²⁹ żywie; 

Pobożne jego staranie 

I bezpieczne¹³⁰ nabywanie. 

Inszy sie ciągną przy dworze 

Albo żeglują przez morze 

Gdzie człowieka wicher pędzi, 

A śmierć bliżej niż na piędzi¹³¹. 

Najdziesz, kto w płat języka dawa¹³², 

A radę na funt¹³³ przedawa¹³⁴; 

Krwią drudzy zysk oblewają, 

Gardła na to odważają. 

Oracz pługiem zarznie w zięmię; 

Stąd i siebie, i swe plemię¹³⁵, 

Stąd roczną czeladź¹³⁶ i wszytek 

Opatruje swój dobytek. 

Jemu sady obradzają, 

Jemu pszczoły miód dawają; 

Nań przychodzi z owiec wełna 

I zagroda jagniąt pełna. 

On łąki, on pola kosi, 

A do gumna¹³⁷ wszytko nosi. 

Skoro też siew odprawiemy, 

Komin wkoło obsiędziemy. 

Tam już pieśni rozmaite, 

Tam będą gadki pokryte¹³⁸, 

Tam trefne plęsy¹³⁹ z ukłony, 

Tam i cenar, tam i goniony¹⁴⁰. 

A gospodarz wziąwszy siatkę, 

Idzie mrokiem¹⁴¹ na usadkę¹⁴² 

Albo sidła stawia w lesie; 

Jednak zawżdy co przyniesie. 

W rzece ma gęste więcierze¹⁴³, 

Czasem wędą ryby bierze; 

A rozliczni ptacy wkoło 

Ozywają sie wesoło. 

Stada igrają przy wodzie, 

A sam pasterz, siedząc w chłodzie, 

Gra w piszczałkę proste pieśni; 

A faunowie skaczą leśni¹⁴⁴. 

Zatym¹⁴⁵ sprzętna¹⁴⁶ gospodyni 

O wieczerzej pilność czyni, 

Mając doma ten dostatek, 

Że sie obejdzie bez jatek¹⁴⁷. 

Ona sama bydło liczy, 

Kiedy, z pola idąc, ryczy, 

Ona i spuszczać¹⁴⁸ pomoże; 

Męża wzmaga¹⁴⁹, jako może. 

A niedorośli wnukowie, 

Chyląc sie ku starszej głowie, 

Wykną przestawać na male¹⁵⁰, 

Wstyd i cnotę chować w cale¹⁵¹. 

Dzień tu¹⁵², ale jasne zorze 

Zapadłyby znowu w morze, 

Niżby mój głos wyrzekł wszytki 

Wieśne¹⁵³ wczasy i pożytki. 

Przypisy:

1. Pieśń świętojańska o Sobótce — Sobótka to palone w wigilię św. Jana (w nocy z 23 na 24 czerwca) ognisko, któremu towarzyszyły tańce i śpiewy dziewcząt; obrzęd ma tradycję jeszcze pogańską. [przypis redakcyjny]

2. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

3. słońce Raka zagrzewa — jest w znaku Raka (od 22 czerwca). [przypis redakcyjny]

4. jako czas niesie — jak czas nakazuje. [przypis redakcyjny]

5. bąki — dudy, piszczałki. [przypis redakcyjny]

6. sprzeciwiać — tu: odpowiadać śpiewem, graniem (echem). [przypis redakcyjny]

7. prawie (daw.) — jak należy, w komplecie. [przypis redakcyjny]

8. belica — bylica, ziele, któremu przypisywano moce magiczne. [przypis redakcyjny]

9. wszytki — wszystkie. [przypis edytorski]

10. niezganiony — nienaganny. [przypis redakcyjny]

11. placu (...) postąpiono — użyczono miejsca. [przypis redakcyjny]

12. ojcowski rząd — tradycyjny porządek. [przypis redakcyjny]

13. dniom (...) nie folgujem — nie mamy względu na dni. [przypis redakcyjny]

14. zarabiać* — tu: pracować na roli. [przypis redakcyjny]

15. każą — niszczą (por. skażenie). [przypis redakcyjny]

16. wstaje — powstaje. [przypis redakcyjny]

17. nie tu — nie teraz. [przypis redakcyjny]

18. sławny — uroczysty. [przypis redakcyjny]

19. nasnadniejszy (starop.) — najłatwiejszy. [przypis redakcyjny]

20. pochopniejszy — tu: bardziej skoczny. [przypis redakcyjny]

21. prawie (daw.) — tu: całkiem. [przypis redakcyjny]

22. czoło — tu: starszyzna (por. naczelnik). [przypis redakcyjny]

23. insze rozumiemy — myślimy co innego. [przypis redakcyjny]

24. owa (starop.) — może. [przypis redakcyjny]

25. Coć za wszytki płatna będzie — która ci wynagrodzi za wszystkie. [przypis redakcyjny]

26. płużyć — panować; sprzyjać. [przypis redakcyjny]

27. swat — tu: zalotnik. [przypis redakcyjny]

28. opiewać — śpiewać. [przypis redakcyjny]

29. sie czuj — uważaj. [przypis redakcyjny]

30. mię wydać — dorównać mi. [przypis redakcyjny]

31. z przyrodzenia — z natury. [przypis redakcyjny]

32. trefny (starop.) — dowcipny (por. trefniś: błazen). [przypis redakcyjny]

33. ciągnąć kota — otrzymać nauczkę (zabawa polegała na tym, że delikwent był przywiązywany do liny, drugi koniec liny ciągnął kot, ale też inicjatorzy zabawy, którzy przeciągali nieszczęśnika przez błoto czy rzekę). [przypis redakcyjny]

34. puść sie (...) płota — nie chowaj się za płotem ze wstydu. [przypis redakcyjny]

35. opodal — daleko (por. dzisiejsze: nieopodal). [przypis redakcyjny]

36. na suszy — na lądzie (czyli nie po wodzie lub błocie). [przypis redakcyjny]

37. zbłaźnił — ośmieszył. [przypis redakcyjny]

38. strach sąsiada — strach przed sąsiadem (kotem). [przypis redakcyjny]

39. foremniejszy — dowcipniejszy. [przypis redakcyjny]

40. Gdzie kot we łbie przemieszkiwa — zwrot przysłowiowy: gdy ktoś jest niespełna rozumu. [przypis redakcyjny]

41. praktykować — tu: wróżyć. [przypis redakcyjny]

42. wieszczy — wieszczący, przepowiadający przyszłość. [przypis redakcyjny]

43. sie zawżdy na deszcz myja — zob. przysłowie: „Kot się myje, będzie deszcz”. [przypis redakcyjny]

44. więc (starop.) — a dalej, następnie. [przypis redakcyjny]

45. Strzeż (...) wyszczekać — uważaj, żebyś nie wywołał. [przypis redakcyjny]

46. w tym stadzie — w tym zgromadzeniu (odnosi się do ludzi). [przypis redakcyjny]

47. o zakładzie — o nagrodzie lub o wciągnięciu kogoś w zabawę w ciągnięcie kota. [przypis redakcyjny]

48. nie zbawi — nie pozbawi (w domyśle: bo śni mi się, że wiję wianek). [przypis redakcyjny]

49. masz za co (starop.) — nie lekceważysz. [przypis redakcyjny]

50. chuć — tu: miłość, uczucie. [przypis redakcyjny]

51. krzyw mej duszy — winien przede mną. [przypis redakcyjny]

52. Za trzewik mi zastępuje — umizga się do mnie (następuje na nogę w tańcu). [przypis redakcyjny]

53. prostak — człowiek naiwny. [przypis redakcyjny]

54. wierę (starop.) — naprawdę. [przypis redakcyjny]

55. moja — tu: ta panna,o której mówię. [przypis redakcyjny]

56. rzecz najdujesz — prowadzisz rozmowę. [przypis redakcyjny]

57. Drugiej nogę przystępujesz — umizgasz się do innej. [przypis redakcyjny]

58. silny (starop.) — wielki. [przypis redakcyjny]

59. przechyra (daw.) — przechera, człowiek przebiegły, krętacz. [przypis redakcyjny]

60. mir (starop.; tu forma D. lp: mira) — pokój, przymierze. [przypis redakcyjny]

61. Nie sprawujże sie przez miarę — nie usprawiedliwiaj się zbytnio. [przypis redakcyjny]

62. Że mię w nieprawdzie zostawisz — że mnie przedstawisz jako kłamczynię. [przypis redakcyjny]

63. sie padają — pękają. [przypis redakcyjny]

64. mdłe (daw.) — słabe, zmęczone. [przypis redakcyjny]

65. sie (...) dostawa — dojrzewa. [przypis redakcyjny]

66. co żywo (daw.) — wszyscy żywi (por. kto żyw). [przypis redakcyjny]

67. sie zejdzie — nada się. [przypis redakcyjny]

68. jarzyna — jare (siane na wiosnę) zboże. [przypis redakcyjny]

69. wybrany (daw.) — wyborny, najlepszy. [przypis redakcyjny]

70. ostatnie (daw.) — ostatni raz. [przypis redakcyjny]

71. tam — tu: wtedy. [przypis redakcyjny]

72. bróg (tu forma B. lp: broga) — pomieszczenie na zboże składające się z czterech słupów i ruchomego dachu. [przypis redakcyjny]

73. jedno Boga — pozostaje nam już tylko chwalić Boga. [przypis redakcyjny]

74. gumno (daw.) — budynek, w którym składa się zboże przed młóceniem. [przypis redakcyjny]

75. odkładasz — w domyśle: odkładasz wizytę. [przypis redakcyjny]

76. Mnie do siebie drogę zadasz — zmusisz mnie, bym to ja cię odwiedził. [przypis redakcyjny]

77. pole — tu: polowanie. [przypis redakcyjny]

78. lepsza myśl — lepszy humor. [przypis redakcyjny]

79. tym czasem — teraz. [przypis redakcyjny]

80. Pomogę ja i myślistwa — włączę się do polowania. [przypis redakcyjny]

81. trafić — tu: potrafić. [przypis redakcyjny]

82. pogotowi (starop.) — w pogotowiu. [przypis redakcyjny]

83. Ni nacz więcej nie przygodzę (starop.) — na nic więcej się nie przydam. [przypis redakcyjny]

84. smycz psów — para chartów. [przypis redakcyjny]

85. przekażą — przerwą. [przypis redakcyjny]

86. śrzeżoga — szron, mróz. [przypis redakcyjny]

87. naszladować — iść w ślady. [przypis redakcyjny]

88. łąka nieprzepasiona — łąka nie do wypasienia. [przypis redakcyjny]

89. łubka — kawałek kory. [przypis redakcyjny]

90. pobrać — złupić, obedrzeć. [przypis redakcyjny]

91. Panna IX — w tej części opowiedziana została w formie ludowej ballady historia mitologiczna zaczerpnięta z Metamorfoz Owidiusza, ks. VI: Tereus, mąż Prokne, zakochał się w jej siostrze Filomeli, uwiódł ją i uciął jej język, by nikomu tego nie zdradziła. Filomela wyhaftowała swą opowieść na płótnie i w ten sposób poinformowała o niej Prokne, która zemściła się na mężu zabijając ich syna, Itysa i podając jego ugotowane ciało do zjedzenia nieświadomemu niczego Tereusowi. Potem obie siostry uciekły, a gdy dopadł je Tereus, który odkrył, co się stało, one poprosiły bogów o ratunek i zostały zamienione w ptaki: Prokne w słowika, a Filomela w jaskółkę. [przypis redakcyjny]

92. mnożyć — tu: wzbudzać lub powiększać. [przypis redakcyjny]

93. na czas (starop.) — na pewien czas, na chwilę, tymczasowo. [przypis redakcyjny]

94. zawadzić — tu: przynieść szkodę (por. zawada: przeszkoda). [przypis redakcyjny]

95. pohaniec (tu forma W. lp: pohańcze) — poganin, barbarzyńca. [przypis redakcyjny]

96. Nie wymyślaj przyczyn sobie — mowa o przyczynach (pretekstach), dla których Tereus przybył bez Filomeli. [przypis redakcyjny]

97. nieprzejednana (...) wina — niemożliwa do odpokutowania. [przypis redakcyjny]

98. niewiadomy — nieświadomy (ten, który nie wie). [przypis redakcyjny]

99. na wet — na zakończenie posiłku. [przypis redakcyjny]

100. wdać się w coś — tu: zamienić się. [przypis redakcyjny]

101. łajać (daw.) — złorzeczyć. [przypis redakcyjny]

102. jako żywy (starop.) — nigdy; nigdy swoim w życiu. [przypis redakcyjny]

103. ja mam, co mię boli — jest coś, co mnie boli. [przypis redakcyjny]

104. A by dziś nie ludziom k woli,/ Co śpiewam, płakać bych miała — A gdyby nie to, że śpiewam dla ludzi, powinnam płakać, a nie śpiewać. [przypis redakcyjny]

105. owa (starop.) — tak więc; otóż. [przypis redakcyjny]

106. zaniechać — porzucić. [przypis redakcyjny]

107. ona (...) człowieczy / Upad ma na dobrej pieczy — śmierć ma upadek ludzki na względzie. [przypis redakcyjny]

108. jakoby — byś. [przypis redakcyjny]

109. Dalej (...) nic — nic więcej. [przypis redakcyjny]

110. rota (starop.; tu forma Ms. lp: rocie) — koło, gromada. [przypis redakcyjny]

111. gęśle — polski instrument ludowy, rodzaj prymitywnych skrzypiec. [przypis redakcyjny]

112. jakoć miła (starop.) — tak, jak to lubisz. [przypis redakcyjny]

113. siła (starop.) — dużo, wiele. [przypis redakcyjny]

114. nieprzepłacony (starop.) — nieoceniony, bezcenny. [przypis redakcyjny]

115. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis redakcyjny]

116. kosa (daw.) — długie, splecione włosy; warkocz. [przypis redakcyjny]

117. prawy (starop.) — prawdziwy. [przypis redakcyjny]

118. szczery — prawdziwy. [przypis redakcyjny]

119. jawny (jaw.) — wydatny. [przypis redakcyjny]

120. rozprawa (starop.) — rozmowa. [przypis redakcyjny]

121. w gębie (starop.) — w ustach („gęba” nie ma w języku szesnastowiecznym znaczenia pejoratywnego). [przypis redakcyjny]

122. jedna bogini — może: jak Terpsychora (muza poezji lekkiej i tańca). [przypis redakcyjny]

123. skutniejszy — silniej oddziałujący, doskonalszy. [przypis redakcyjny]

124. gładkość (daw.) — piękno, uroda. [przypis redakcyjny]

125. stróny (a. strony; starop.) — struny; przen. poezja. [przypis redakcyjny]

126. twej chwale zdoła — podoła wychwalaniu cię. [przypis redakcyjny]

127. wczasy (starop.) — wygody; wolne chwile. [przypis redakcyjny]

128. za raz (starop.) — równocześnie. [przypis redakcyjny]

129. lichwa — pożyczanie pieniędzy na procent; niekiedy synonim nieuczciwości. [przypis edytorski]

130. bezpieczny — tu: pozbawiony trosk. [przypis redakcyjny]

131. piędź — miara długości równa odległości od końca kciuka do końca środkowego palca rozpostartej dłoni. [przypis redakcyjny]

132. w płat (...) dawa (starop.) — sprzedaje. [przypis redakcyjny]

133. funt — jednostka wagi (ok. pół kg). [przypis redakcyjny]

134. przedawać na funt — sprzedawać na wagę. [przypis edytorski]

135. plemię — tu: rodzina. [przypis edytorski]

136. roczna czeladź — przyjęci na rok do pracy robotnicy. [przypis redakcyjny]

137. gumno (daw.) — magazyn: budynek, w którym składano zboże przed wymłóceniem. [przypis edytorski]

138. gadki pokryte (starop.) — zagadki. [przypis redakcyjny]

139. trefne plęsy (starop.) — wymyślne tańce. [przypis redakcyjny]

140. cenar, (...) goniony — nazwy tańców. [przypis redakcyjny]

141. mrokiem — o zmroku, wieczorem. [przypis edytorski]

142. usadka (daw.) — zasadzka. [przypis redakcyjny]

143. więcierz (daw.) — sieć. [przypis redakcyjny]

144. fauny — półludzie, półkozły, postacie z mit. gr.. Podobny motyw idylli pasterskiej, z jakim mamy do czynienia tu w w. 41–44, znajduje się też w Ks. 2, Pieśni II. [przypis redakcyjny]

145. za tym (starop.) — potem. [przypis redakcyjny]

146. sprzętna (starop.) — zapobiegliwa. [przypis redakcyjny]

147. jatka (tu forma D. lm: jatek) — tu: stragan. [przypis redakcyjny]

148. spuszczać — doić. [przypis redakcyjny]

149. wzmaga — wspomaga. [przypis redakcyjny]

150. na male (starop.) — na małym. [przypis redakcyjny]

151. chować w cale — zachowywać w całości, nienaruszone. [przypis edytorski]

152. tu — teraz. [przypis redakcyjny]

153. wieśne (starop.) — wiejskie. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesn-swietojanska-o-sobotce

Tekst opracowany na podstawie: Jan Kochanowski, Fragmenta albo pozostałe pisma, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1590

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska, Piotr Wilczek.

Okładka na podstawie: Żniwiarki (fragment), Kazimierz Teofil Pochwalski (1855-1940), domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.