Jan Kochanowski

Pieśń świętojańska o Sobótce

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Pieśń świętojańska o Sobótce

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Panna I

5. Panna II

6. Panna III

7. Panna IV

8. Panna V

9. Panna VI

10. Panna VII

11. Panna VIII

12. Panna IX

13. Panna X

14. Panna XI

15. Panna XII

16. Przypisy

17. Wesprzyj Wolne Lektury

18. Strona redakcyjna

Pieśń świętojańska o Sobótce[1][2]

Gdy słońce Raka zagrzewa[3],

A słowik więcej nie śpiewa,

Sobótkę, jako czas niesie[4],

Zapalono w Czarnym Lesie.

Tam goście, tam i domowi

Sypali sie ku ogniowi;

Bąki[5] zaraz troje grały,

A sady sie sprzeciwiały[6].

Siedli wszyscy na murawie,

Potym wstało sześć par prawie[7]

Dziewek jednako ubranych

I belicą[8] przepasanych.

Wszytki[9] śpiewać nauczone,

W tańcu także niezganione[10];

Więc koleją zaczynały,

A pierwszej tak począć dały.

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Panna I

Siostry, ogień napalono

I placu nam postąpiono[11];

Czemu sobie rąk nie damy,

A społem nie zaśpiewamy?

Piękna nocy, życz pogody,

Broń wiatrów i nagłej wody.

Dziś przyszedł czas, że na dworze

Mamy czekać ranej zorze.

Tak to matki nam podały,

Samy także z drugich miały,

Że na dzień świętego Jana

Zawżdy Sobótka palana.

Dzieci, rady mej słuchajcie,

Ojcowski rząd[12] zachowajcie:

Święto niechaj świętem będzie,

Tak bywało przedtym wszędzie.

Święta przedtym ludzie czcili,

A przedsię wszytko zrobili;

A ziemia hojnie rodziła,

Bo pobożność Bogu miła.

Dziś bez przestanku pracujem

I dniom świętym nie folgujem[13];

Więc też tylko zarabiamy[14],

Ale przedsię nic nie mamy.

Albo nas grady porażą,

Albo zbytnie ciepła każą[15];

Co rok słabsze urodzaje,

A zła drogość za tym wstaje[16].

Pracuj we dnie, pracuj w nocy,

Prózno bez Pańskiej pomocy;

Boga, dzieci, Boga trzeba,

Kto chce syt być swego chleba.

Na Tego my wszytko włóżmy,

A z sobą sami nie trwóżmy;

Wrócąć sie i dobre lata,

Jeszczeć nie tu[17] koniec świata.

A teraz ten wieczór sławny[18]

Święćmy jako zwyczaj dawny:

Niecąc ognie do świtania,

Nie bez pieśni, nie bez grania.

Panna II

To moja nawiętsza wada,

Że tańcuję barzo rada;

Powiedzcież mi, me sąsiady,

Jest tu która bez tej wady?

Wszytki mi sie uśmiechacie,

Podobno ze mną trzymacie;

Postępujmyż tedy krokiem,

Aleć nie masz jako skokiem.

Skokiem taniec nasnadniejszy[19],

A tym jeszcze pochopniejszy[20],

Kiedy w bęben przybijają:

Samy nogi prawie[21] drgają.

Teraz masz czas, umiesz li co,

Mój nadobny bębennico:

Wszytka tu wieś siedzi wkoło,

A w pośrzodku samo czoło[22].

Żeby też tu ta nie była,

Która twemu sercu miła;

Każesz li, wierzyć będziemy,

Aleć insze rozumiemy[23].

Pomóż oto dobrej rzeczy,

A nasz taniec miej na pieczy;

Owa[24] najdziesz i w tym rzędzie,

Coć za wszytki płatna będzie[25].

Ja sie nie umiem frasować,

Toż radzę drugim zachować;

Bo w trosce człowiek zgrzybieje

Pierwej, niż sie sam spodzieje.

Ale gdzie dobra myśl płuży[26],

Tam i zdrowie lepiej służy;

A choć drugi zajdzie w lata,

I tak on ujdzie za swata[27].

Za mną, za mną, piękne koło,

Opiewając[28] mi wesoło!

A ty sie czuj[29], czyja kolej,

Nie masz li mię wydać[30] wolej.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Panna III

Za mną, za mną, piękne koło,

Opiewając mi wesoło!

Czuję się, że moja kolej,

A ja nie mam wydać wolej.

Sam ze wszytkiego stworzenia

Człowiek ma śmiech z przyrodzenia[31];

Inszy wszelaki źwierz niemy

Nie śmieje sie, jako chcemy.

Nie ma w swym szaleństwie miary,

Kto gardzi Pańskiemi dary;

A bodaj miał płakać siła,

Komu dobra myśl niemiła.

Śmiejmy sie! Czy nie masz czemu?

Śmiejmy sie przynamniej temu,

Że, nie mówiąc nic trefnego[32],

Chcę po was śmiechu śmiesznego.

Wystąp ty, coś ciągnął kota[33],

A puść sie na chwilę płota[34].

Uchowa cię dziś Bóg szkody,

Bo tu opodal[35] do wody.

Ciągnie go drugi na suszy[36],

Tobie trzeba aż po uszy.

Nieboże mój, kto cię zbłaźnił[37],

Żeś tak srogie źwierzę draźnił?

Nie znasz ludzi, co przed kotem

Pierzchają nawiętszym błotem?

A na jego głos straszliwy

Ledwe drugi będzie żywy.

Głaszcz na nim, jako chcesz, skórę,

On przedsię ogonem wzgórę.

Zły z nim pokój, gorsza zwada;

Jeszcze i dziś strach sąsiada[38].

Czasem też i z dachu spadnie,

A przedsię na nogi padnie;

I chłop foremniejszy[39] bywa,

Gdzie kot we łbie przemieszkiwa[40].

A to jako w nim szacować,

Że umie i praktykować[41]?

A to tak wieszcza[42] bestyja,

Że sie zawżdy na deszcz myja[43].

Więc[44] łowiec niepospolity

A w swych sprawach dziwnie skryty;

K temu rzadko usnie w nocy,

Ale ufa zawżdy mocy.

Kocie, wszytko to do czasu,

Strzeż wilka wyszczekać z lasu[45];

A może być i w tym stadzie[46],

Co już myśli o zakładzie[47].

Panna IV

Komum ja kwiateczki rwała,

A ten wianek gotowała?

Tobie, miły, nie inszemu,

Któryś sam mił sercu memu.

Włóż na piękną głowę twoję

Tę rozkwitłą pracą moję;

A mnie samę na sercu miej,

Toż i o mnie sam rozumiej.

Żadna chwila ta nie była,

Żebych cię z myśli spuściła;

I sen mię prace nie zbawi[48],

Spię, a myślę, by na jawi.

Tę nadzieję mam o tobie,

Że mię też masz za co[49] sobie

Ani wzgardzisz chucią[50] moją,

Ale mi ją oddasz swoją.

Tego zataić nie mogę,

Co mi w sercu czyni trwogę:

Wszytki tu wzrok ostry mają

I co piękne, dobrze znają.

Prze Bóg, siostry, o to proszę,

Niech tej krzywdy nie odnoszę,

By mię która w to tknąć miała,

O com sie ja utroskała.

O wszelaką inszą szkodę

Łacno przyzwolę na zgodę,

Ale kto mię w miłość ruszy,

Wiecznie będzie krzyw mej duszy[51]!

Panna V

Zwierzęć sie, gromado moja,

Nie mam przed Szymkiem pokoja:

Za trzewik mi zastępuje[52],

A powiada, że miłuje.

Szymku, by to prawda była,

Dobrze bych Bogu służyła;

Ale ty rad z ludzi szydzisz,

Zwłaszcza gdy prostaka[53] widzisz.

Tobie to wolno samemu,

Ale, wierę[54], nie inszemu;

Bo ty z tym nadobnie umiesz,

A gdzie kogo tknąć, rozumiesz.

I któraż by nie szła rada

Za tak gładkiego sąsiada?

Podajże jej kęs nadzieje,

Alić sie już moja[55] śmieje.

I samam tak głupią była,

Żem ci też kiedy wierzyła;

Dziś już nic i pókim żywa,

Znam cię, ziółko, żeś pokrzywa.

Ze mną sobie rzecz najdujesz[56],

Drugiej nogę przystępujesz[57];

Odpuść mi, silnyś[58] przechyra[59],

A ja z takim nie mam mira[60].

Nie sprawujże sie przez miarę[61],

Boć zaś ludzie dadzą wiarę;

A mało sobie poprawisz,

Że mię w nieprawdzie zostawisz[62].

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Panna VI

Gorące dni nastawają,

Suche role sie padają[63];

Polny świercz, co głosu zstaje,

Gwałtownemu słońcu łaje.

Już mdłe[64] bydło szuka cienia

I ciekącego strumienia,

I pasterze, chodząc za niem,

Budzą lasy swoim graniem.

Żyto sie w polu dostawa[65]

I swoją barwą znać dawa,

Iż już niedaleko żniwo,

Miej sie do sierpa co żywo[66]!

Sierpa trzeba oziminie,

Kosa sie zejdzie[67] jarzynie[68];

A wy, młodszy, noście snopy,

Drudzy układajcie w kopy.

Gospodarzu nasz wybrany[69],

Ty masz mieć więniec kłosiany,

Gdy w ostatek zboża zatnie

Krzywa kosa już ostatnie[70].

A kiedy z pola zbierzemy,

Tam[71] dopiero odpoczniemy,

Dołożywszy z wierzchem broga[72];

Już więc, dzieci, jedno Boga[73]!

W ten czas, gościu, bywaj u mnie,

Kiedy wszystko najdziesz w gumnie[74];

A jesli ty rad odkładasz[75],

Mnie do siebie drogę zadasz[76].

Panna VII

Prózno cię patrzam w tym kole:

Twoja, miły, rozkosz pole[77];

A raczej źwierz leśny bijesz,

Niż tańcujesz albo pijesz.

Ja też, bym nabarziej chciała,

Trudno bym sie zdobyć miała

Na lepszą myśl[78], bo po tobie

Serce zawżdy teskni sobie.

Wolałabym też tym czasem[79]

Gdziekolwiek pod gęstym lasem

Użyć z tobą towarzystwa,

Pomogę ja i myślistwa[80].

Czego miłość nie przywyknie?

Już ja trafię[81], gdy pies krzyknie,

Gdzie zajeżdżać zającowi

Mając charty pogotowi[82].

A kiedy rzucisz sieć długą,

Jeslić sie swoją posługą

Ni nacz więcej nie przygodzę[83],

Niech za tobą smycz psów[84] wodzę.

Żadna gęstwa, żadne głogi

Nie przekażą[85] mojej drogi;

Tak lato jako śrzeżogę[86]

Przy tobie ja wytrwać mogę.

Albo, mój myśliwcze, tedy

Pokwap sie do domu kiedy;

Albo mnie ciężko nie będzie

Ciebie naszladować[87] wszędzie!

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Panna VIII

Pracowite woły moje,

Przy tym lesie chłodne zdroje

I łąka nieprzepasiona[88],

Kosą nigdy nie sieczona.

Tu wasza dziś pasza będzie;

A ja, mając oko wszędzie,

Będę nad wami siedziała

I tym czasem kwiatki rwała.

Kwiatki barwy rozmaitej,

Które na łubce[89] obszytej

Usadzę w nadobne koło

I włożę na swoje czoło.

Tak dziewka, jako młodzieniec,

Nie proś mię nikt o mój wieniec;

Samam go swą ręką wiła,

Sama go będę nosiła.

Dałam wczora taki drugi,

Będzie mi go żal czas długi;

Bo mię zaraz pobrać[90] dano,

Czego mi czynić nie miano.

Pracowite woły moje,

Wam płyną te chłodne zdroje;

Wam kwitnie łąka zielona,

Kosą nigdy nie sieczona.

Panna IX[91]

Ja śpiewam, a żal zakryty

Mnoży[92] we mnie płacz obfity.

Śpiewa więzień okowany,

Tając na czas[93] wnętrznej rany.

Śpiewa żeglarz, w cudze strony

Nagłym wiatrem zaniesiony;

I oracz ubogi śpiewa,

Choć od pracej aż omdlewa.

Śpiewa słowik na topoli,

A w sercu go przedsię boli

Dawna krzywda; mocny Boże,

Iż z człowieka ptak być może.

Nadobnać to dziewka była,

Póki między ludźmi żyła;

Toż niebodze zawadziło[94],

Bo każdemu piękne miło.

Zły a niewierny pohańcze[95],

Zbójca własny, nie posłańcze;

Miawszy odnieść siostrę żenie

Zawiodłeś ją w leśne cienie.

Próznoś jej język urzynał,

Bo wszytko, coś z nią poczynał,

Krwią na rąbku wypisała

I smutnej siestrze posłała.

Nie wymyślaj przyczyn sobie[96],

Pewnać już sprawa o tobie;

Nie składaj nic na źwierz chciwy,

Umysł twój krzyw niecnotliwy.

«Siadaj za stół, jesliś głodzien,

Nakarmię cię, czegoś godzien»;

Już ci żona warzy syna,

Nieprzejednanać to wina[97].

Nie wiesz, królu, nie wiesz, jaki

Obiad i co za przysmaki

Na twym stole; ach, łakomy,

Swe ciało jesz, niewiadomy[98].

A gdy go tak uraczono,

Głowę na wet[99] przyniesiono;

Temu czasza z rąk wypadła,

Język zmilknął, a twarz zbladła.

A żona powstawszy z ławy:

«Coć sie zdadzą te potrawy?

To za twą niecnotę tobie,

Zdrajca mój, synowski grobie!»

Porwie sie mąż ku niej zatym,

Alić nasz dudkiem czubatym;

Sama sie w jaskółkę wdała[100],

Oknem, łając[101], poleciała.

A ona niewinna córa

Obrosła w słowicze pióra

I dziś wdzięcznym głosem cieszy,

Kto sie kolwiek w drogę śpieszy.

Chwała Bogu, że te kraje

Niosą insze obyczaje,

Ani w Polszcze jako żywy[102]

Zjawiły sie takie dziwy.

Jednak ja mam, co mię boli[103];

A by dziś nie ludziom k woli,

Co śpiewam, płakać bych miała[104],

Acz me pieśni płacz bez mała.

Panna X

Owa[105] u ciebie, mój miły,

Me prośby ważne nie były;

Próznom ja łzy wylewała

I żałosnie narzekała,

Przedsięś ty w swą drogę jechał,

A mnieś, nieszczęsnej, zaniechał[106]

W ciężkim żalu, w którym muszę

Wiecznie trapić moję duszę.

Bodaj wszytkich mąk skosztował,

Kto naprzód wojsko szykował

I wynalazł swoją głową

Strzelbę srogą piorunową.

Jakie ludzkie głupie sprawy

Szukać śmierci przez bój krwawy;

A ona i tak człowieczy

Upad ma na dobrej pieczy[107].

Przynamniej by mi w potrzebie

Wolno stanąć wedla ciebie,

Przywykłabych i ja zbroi;

Bodaj przepadł, kto sie boi.

Jednak ty tak chciej być śmiałym,

Jakoby[108] sie wrócił całym;

A nie daj umrzeć mnie, smutnej,

W płaczu i w trosce okrutnej.

A wiarę, coś mi ślubował,

Pomni, abyś przy tym chował.

Tę mi przynieś a sam siebie;

Dalej nie chcę nic[109] od ciebie.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Panna XI

Skrzypku, by w tej pięknej rocie[110]

Usłyszeć co o Dorocie,

Weźmi gęśle[111], jakoć miła[112],

A zagraj nie myśląc siła[113].

«Nieprzepłacona[114] Doroto,

Co między pieniędzmi złoto,

Co miesiąc[115] między gwiazdami,

Toś ty jest miedzy dziewkami.

Twoja kosa[116] rozczosana

Jako brzoza przyodziana;

Twarz jako kwiatki mieszane,

Lelijowe i różane.

Nos jako sznur upleciony,

Czoło jak marmór gładzony;

Brwi wyniosłe i czarnawe,

A oczy dwa węgla prawe[117].

Usta twoje koralowe,

A zęby szczere[118] perłowe;

Szyja pełna, okazała,

Piersi jawne[119], ręka biała.

Serce mi zakwitnie prawie

Przy twej przyjemnej rozprawie[120];

A kiedy cię pocałuję,

Trzy dni w gębie[121] cukier czuję.

W tańcuś jak jedna bogini[122],

A co cię skutniejszą[123] czyni:

Nie masz w tobie nic hardości,

Co więc rzadko przy gładkości[124].

Tymeś ludziom wszytkim miła

I mnieś wiecznie zniewoliła;

Przeto cię me głośne stróny[125]

Będą sławić na wsze strony.

Panna XII

Wsi spokojna, wsi wesoła,

Który głos twej chwale zdoła[126]?

Kto twe wczasy[127], kto pożytki

Może wspomnieć za raz[128] wszytki?

Człowiek w twej pieczy uczciwie

Bez wszelakiej lichwy[129] żywie;

Pobożne jego staranie

I bezpieczne[130] nabywanie.

Inszy sie ciągną przy dworze

Albo żeglują przez morze

Gdzie człowieka wicher pędzi,

A śmierć bliżej niż na piędzi[131].

Najdziesz, kto w płat języka dawa[132],

A radę na funt[133] przedawa[134];

Krwią drudzy zysk oblewają,

Gardła na to odważają.

Oracz pługiem zarznie w zięmię;

Stąd i siebie, i swe plemię[135],

Stąd roczną czeladź[136] i wszytek

Opatruje swój dobytek.

Jemu sady obradzają,

Jemu pszczoły miód dawają;

Nań przychodzi z owiec wełna

I zagroda jagniąt pełna.

On łąki, on pola kosi,

A do gumna[137] wszytko nosi.

Skoro też siew odprawiemy,

Komin wkoło obsiędziemy.

Tam już pieśni rozmaite,

Tam będą gadki pokryte[138],

Tam trefne plęsy[139] z ukłony,

Tam i cenar, tam i goniony[140].

A gospodarz wziąwszy siatkę,

Idzie mrokiem[141] na usadkę[142]

Albo sidła stawia w lesie;

Jednak zawżdy co przyniesie.

W rzece ma gęste więcierze[143],

Czasem wędą ryby bierze;

A rozliczni ptacy wkoło

Ozywają sie wesoło.

Stada igrają przy wodzie,

A sam pasterz, siedząc w chłodzie,

Gra w piszczałkę proste pieśni;

A faunowie skaczą leśni[144].

Zatym[145] sprzętna[146] gospodyni

O wieczerzej pilność czyni,

Mając doma ten dostatek,

Że sie obejdzie bez jatek[147].

Ona sama bydło liczy,

Kiedy, z pola idąc, ryczy,

Ona i spuszczać[148] pomoże;

Męża wzmaga[149], jako może.

A niedorośli wnukowie,

Chyląc sie ku starszej głowie,

Wykną przestawać na male[150],

Wstyd i cnotę chować w cale[151].

Dzień tu[152], ale jasne zorze

Zapadłyby znowu w morze,

Niżby mój głos wyrzekł wszytki

Wieśne[153] wczasy i pożytki.

Przypisy:

1. Pieśń świętojańska o Sobótce — Sobótka to palone w wigilię św. Jana (w nocy z 23 na 24 czerwca) ognisko, któremu towarzyszyły tańce i śpiewy dziewcząt; obrzęd ma tradycję jeszcze pogańską. [przypis redakcyjny]

2. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

3. słońce Raka zagrzewa — jest w znaku Raka (od 22 czerwca). [przypis redakcyjny]

4. jako czas niesie — jak czas nakazuje. [przypis redakcyjny]

5. bąki — dudy, piszczałki. [przypis redakcyjny]

6. sprzeciwiać — tu: odpowiadać śpiewem, graniem (echem). [przypis redakcyjny]

7. prawie (daw.) — jak należy, w komplecie. [przypis redakcyjny]

8. belica — bylica, ziele, któremu przypisywano moce magiczne. [przypis redakcyjny]

9. wszytki — wszystkie. [przypis edytorski]

10. niezganiony — nienaganny. [przypis redakcyjny]

11. placu (...) postąpiono — użyczono miejsca. [przypis redakcyjny]

12. ojcowski rząd — tradycyjny porządek. [przypis redakcyjny]

13. dniom (...) nie folgujem — nie mamy względu na dni. [przypis redakcyjny]

14. zarabiać* — tu: pracować na roli. [przypis redakcyjny]

15. każą — niszczą (por. skażenie). [przypis redakcyjny]

16. wstaje — powstaje. [przypis redakcyjny]

17. nie tu — nie teraz. [przypis redakcyjny]

18. sławny — uroczysty. [przypis redakcyjny]

19. nasnadniejszy (starop.) — najłatwiejszy. [przypis redakcyjny]

20. pochopniejszy — tu: bardziej skoczny. [przypis redakcyjny]

21. prawie (daw.) — tu: całkiem. [przypis redakcyjny]

22. czoło — tu: starszyzna (por. naczelnik). [przypis redakcyjny]

23. insze rozumiemy — myślimy co innego. [przypis redakcyjny]

24. owa (starop.) — może. [przypis redakcyjny]

25. Coć za wszytki płatna będzie — która ci wynagrodzi za wszystkie. [przypis redakcyjny]

26. płużyć — panować; sprzyjać. [przypis redakcyjny]

27. swat — tu: zalotnik. [przypis redakcyjny]

28. opiewać — śpiewać. [przypis redakcyjny]

29. sie czuj — uważaj. [przypis redakcyjny]

30. mię wydać — dorównać mi. [przypis redakcyjny]

31. z przyrodzenia — z natury. [przypis redakcyjny]

32. trefny (starop.) — dowcipny (por. trefniś: błazen). [przypis redakcyjny]

33. ciągnąć kota — otrzymać nauczkę (zabawa polegała na tym, że delikwent był przywiązywany do liny, drugi koniec liny ciągnął kot, ale też inicjatorzy zabawy, którzy przeciągali nieszczęśnika przez błoto czy rzekę). [przypis redakcyjny]

34. puść sie (...) płota — nie chowaj się za płotem ze wstydu. [przypis redakcyjny]

35. opodal — daleko (por. dzisiejsze: nieopodal). [przypis redakcyjny]

36. na suszy — na lądzie (czyli nie po wodzie lub błocie). [przypis redakcyjny]

37. zbłaźnił — ośmieszył. [przypis redakcyjny]

38. strach sąsiada — strach przed sąsiadem (kotem). [przypis redakcyjny]

39. foremniejszy — dowcipniejszy. [przypis redakcyjny]

40. Gdzie kot we łbie przemieszkiwa — zwrot przysłowiowy: gdy ktoś jest niespełna rozumu. [przypis redakcyjny]

41. praktykować — tu: wróżyć. [przypis redakcyjny]

42. wieszczy — wieszczący, przepowiadający przyszłość. [przypis redakcyjny]

43. sie zawżdy na deszcz myja — zob. przysłowie: „Kot się myje, będzie deszcz”. [przypis redakcyjny]

44. więc (starop.) — a dalej, następnie. [przypis redakcyjny]

45. Strzeż (...) wyszczekać — uważaj, żebyś nie wywołał. [przypis redakcyjny]

46. w tym stadzie — w tym zgromadzeniu (odnosi się do ludzi). [przypis redakcyjny]

47. o zakładzie — o nagrodzie lub o wciągnięciu kogoś w zabawę w ciągnięcie kota. [przypis redakcyjny]

48. nie zbawi — nie pozbawi (w domyśle: bo śni mi się, że wiję wianek). [przypis redakcyjny]

49. masz za co (starop.) — nie lekceważysz. [przypis redakcyjny]

50. chuć — tu: miłość, uczucie. [przypis redakcyjny]

51. krzyw mej duszy — winien przede mną. [przypis redakcyjny]

52. Za trzewik mi zastępuje — umizga się do mnie (następuje na nogę w tańcu). [przypis redakcyjny]

53. prostak — człowiek naiwny. [przypis redakcyjny]

54. wierę (starop.) — naprawdę. [przypis redakcyjny]

55. moja — tu: ta panna,o której mówię. [przypis redakcyjny]

56. rzecz najdujesz — prowadzisz rozmowę. [przypis redakcyjny]

57. Drugiej nogę przystępujesz — umizgasz się do innej. [przypis redakcyjny]

58. silny (starop.) — wielki. [przypis redakcyjny]

59. przechyra (daw.) — przechera, człowiek przebiegły, krętacz. [przypis redakcyjny]

60. mir (starop.; tu forma D. lp: mira) — pokój, przymierze. [przypis redakcyjny]

61. Nie sprawujże sie przez miarę — nie usprawiedliwiaj się zbytnio. [przypis redakcyjny]

62. Że mię w nieprawdzie zostawisz — że mnie przedstawisz jako kłamczynię. [przypis redakcyjny]

63. sie padają — pękają. [przypis redakcyjny]

64. mdłe (daw.) — słabe, zmęczone. [przypis redakcyjny]

65. sie (...) dostawa — dojrzewa. [przypis redakcyjny]

66. co żywo (daw.) — wszyscy żywi (por. kto żyw). [przypis redakcyjny]

67. sie zejdzie — nada się. [przypis redakcyjny]

68. jarzyna — jare (siane na wiosnę) zboże. [przypis redakcyjny]

69. wybrany (daw.) — wyborny, najlepszy. [przypis redakcyjny]

70. ostatnie (daw.) — ostatni raz. [przypis redakcyjny]

71. tam — tu: wtedy. [przypis redakcyjny]

72. bróg (tu forma B. lp: broga) — pomieszczenie na zboże składające się z czterech słupów i ruchomego dachu. [przypis redakcyjny]

73. jedno Boga — pozostaje nam już tylko chwalić Boga. [przypis redakcyjny]

74. gumno (daw.) — budynek, w którym składa się zboże przed młóceniem. [przypis redakcyjny]

75. odkładasz — w domyśle: odkładasz wizytę. [przypis redakcyjny]

76. Mnie do siebie drogę zadasz — zmusisz mnie, bym to ja cię odwiedził. [przypis redakcyjny]

77. pole — tu: polowanie. [przypis redakcyjny]

78. lepsza myśl — lepszy humor. [przypis redakcyjny]

79. tym czasem — teraz. [przypis redakcyjny]

80. Pomogę ja i myślistwa — włączę się do polowania. [przypis redakcyjny]

81. trafić — tu: potrafić. [przypis redakcyjny]

82. pogotowi (starop.) — w pogotowiu. [przypis redakcyjny]

83. Ni nacz więcej nie przygodzę (starop.) — na nic więcej się nie przydam. [przypis redakcyjny]

84. smycz psów — para chartów. [przypis redakcyjny]

85. przekażą — przerwą. [przypis redakcyjny]

86. śrzeżoga — szron, mróz. [przypis redakcyjny]

87. naszladować — iść w ślady. [przypis redakcyjny]

88. łąka nieprzepasiona — łąka nie do wypasienia. [przypis redakcyjny]

89. łubka — kawałek kory. [przypis redakcyjny]

90. pobrać — złupić, obedrzeć. [przypis redakcyjny]

91. Panna IX — w tej części opowiedziana została w formie ludowej ballady historia mitologiczna zaczerpnięta z Metamorfoz Owidiusza, ks. VI: Tereus, mąż Prokne, zakochał się w jej siostrze Filomeli, uwiódł ją i uciął jej język, by nikomu tego nie zdradziła. Filomela wyhaftowała swą opowieść na płótnie i w ten sposób poinformowała o niej Prokne, która zemściła się na mężu zabijając ich syna, Itysa i podając jego ugotowane ciało do zjedzenia nieświadomemu niczego Tereusowi. Potem obie siostry uciekły, a gdy dopadł je Tereus, który odkrył, co się stało, one poprosiły bogów o ratunek i zostały zamienione w ptaki: Prokne w słowika, a Filomela w jaskółkę. [przypis redakcyjny]

92. mnożyć — tu: wzbudzać lub powiększać. [przypis redakcyjny]

93. na czas (starop.) — na pewien czas, na chwilę, tymczasowo. [przypis redakcyjny]

94. zawadzić — tu: przynieść szkodę (por. zawada: przeszkoda). [przypis redakcyjny]

95. pohaniec (tu forma W. lp: pohańcze) — poganin, barbarzyńca. [przypis redakcyjny]

96. Nie wymyślaj przyczyn sobie — mowa o przyczynach (pretekstach), dla których Tereus przybył bez Filomeli. [przypis redakcyjny]

97. nieprzejednana (...) wina — niemożliwa do odpokutowania. [przypis redakcyjny]

98. niewiadomy — nieświadomy (ten, który nie wie). [przypis redakcyjny]

99. na wet — na zakończenie posiłku. [przypis redakcyjny]

100. wdać się w coś — tu: zamienić się. [przypis redakcyjny]

101. łajać (daw.) — złorzeczyć. [przypis redakcyjny]

102. jako żywy (starop.) — nigdy; nigdy swoim w życiu. [przypis redakcyjny]

103. ja mam, co mię boli — jest coś, co mnie boli. [przypis redakcyjny]

104. A by dziś nie ludziom k woli,/ Co śpiewam, płakać bych miała — A gdyby nie to, że śpiewam dla ludzi, powinnam płakać, a nie śpiewać. [przypis redakcyjny]

105. owa (starop.) — tak więc; otóż. [przypis redakcyjny]

106. zaniechać — porzucić. [przypis redakcyjny]

107. ona (...) człowieczy / Upad ma na dobrej pieczy — śmierć ma upadek ludzki na względzie. [przypis redakcyjny]

108. jakoby — byś. [przypis redakcyjny]

109. Dalej (...) nic — nic więcej. [przypis redakcyjny]

110. rota (starop.; tu forma Ms. lp: rocie) — koło, gromada. [przypis redakcyjny]

111. gęśle — polski instrument ludowy, rodzaj prymitywnych skrzypiec. [przypis redakcyjny]

112. jakoć miła (starop.) — tak, jak to lubisz. [przypis redakcyjny]

113. siła (starop.) — dużo, wiele. [przypis redakcyjny]

114. nieprzepłacony (starop.) — nieoceniony, bezcenny. [przypis redakcyjny]

115. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis redakcyjny]

116. kosa (daw.) — długie, splecione włosy; warkocz. [przypis redakcyjny]

117. prawy (starop.) — prawdziwy. [przypis redakcyjny]

118. szczery — prawdziwy. [przypis redakcyjny]

119. jawny (jaw.) — wydatny. [przypis redakcyjny]

120. rozprawa (starop.) — rozmowa. [przypis redakcyjny]

121. w gębie (starop.) — w ustach („gęba” nie ma w języku szesnastowiecznym znaczenia pejoratywnego). [przypis redakcyjny]

122. jedna bogini — może: jak Terpsychora (muza poezji lekkiej i tańca). [przypis redakcyjny]

123. skutniejszy — silniej oddziałujący, doskonalszy. [przypis redakcyjny]

124. gładkość (daw.) — piękno, uroda. [przypis redakcyjny]

125. stróny (a. strony; starop.) — struny; przen. poezja. [przypis redakcyjny]

126. twej chwale zdoła — podoła wychwalaniu cię. [przypis redakcyjny]

127. wczasy (starop.) — wygody; wolne chwile. [przypis redakcyjny]

128. za raz (starop.) — równocześnie. [przypis redakcyjny]

129. lichwa — pożyczanie pieniędzy na procent; niekiedy synonim nieuczciwości. [przypis edytorski]

130. bezpieczny — tu: pozbawiony trosk. [przypis redakcyjny]

131. piędź — miara długości równa odległości od końca kciuka do końca środkowego palca rozpostartej dłoni. [przypis redakcyjny]

132. w płat (...) dawa (starop.) — sprzedaje. [przypis redakcyjny]

133. funt — jednostka wagi (ok. pół kg). [przypis redakcyjny]

134. przedawać na funt — sprzedawać na wagę. [przypis edytorski]

135. plemię — tu: rodzina. [przypis edytorski]

136. roczna czeladź — przyjęci na rok do pracy robotnicy. [przypis redakcyjny]

137. gumno (daw.) — magazyn: budynek, w którym składano zboże przed wymłóceniem. [przypis edytorski]

138. gadki pokryte (starop.) — zagadki. [przypis redakcyjny]

139. trefne plęsy (starop.) — wymyślne tańce. [przypis redakcyjny]

140. cenar, (...) goniony — nazwy tańców. [przypis redakcyjny]

141. mrokiem — o zmroku, wieczorem. [przypis edytorski]

142. usadka (daw.) — zasadzka. [przypis redakcyjny]

143. więcierz (daw.) — sieć. [przypis redakcyjny]

144. fauny — półludzie, półkozły, postacie z mit. gr.. Podobny motyw idylli pasterskiej, z jakim mamy do czynienia tu w w. 41–44, znajduje się też w Ks. 2, Pieśni II. [przypis redakcyjny]

145. za tym (starop.) — potem. [przypis redakcyjny]

146. sprzętna (starop.) — zapobiegliwa. [przypis redakcyjny]

147. jatka (tu forma D. lm: jatek) — tu: stragan. [przypis redakcyjny]

148. spuszczać — doić. [przypis redakcyjny]

149. wzmaga — wspomaga. [przypis redakcyjny]

150. na male (starop.) — na małym. [przypis redakcyjny]

151. chować w cale — zachowywać w całości, nienaruszone. [przypis edytorski]

152. tu — teraz. [przypis redakcyjny]

153. wieśne (starop.) — wiejskie. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesn-swietojanska-o-sobotce

Tekst opracowany na podstawie: Jan Kochanowski, Fragmenta albo pozostałe pisma, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1590

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska, Piotr Wilczek.

Okładka na podstawie: Żniwiarki (fragment), Kazimierz Teofil Pochwalski (1855-1940), domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.