Zosia Szpigelman

Ulica żydowska

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Ulica żydowska

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Przypisy

5. Wesprzyj Wolne Lektury

6. Strona redakcyjna

Ulica żydowska

Hej — schyliły się brzuchy balkonów

Ciężarem niedoli spłakały się szyby okienne

nad nędzą, co boli.

Pod czapy dachów skrył mur lica

Pędzi, łka, krzyczy ulica

Ulica żydowska! rozkrzyczy się nagle

z krzykliwym szwargotem furgonów

by zamknąć twarz bladą, wtuliwszy w mur domów.

Lokal Anzeiger[1]... Lokal Anzeiger........

Mróz kleszczem pęta białe plamy kolan

Mróz, wiatr, zimne palce wsadził w marynarkę, wierci

Zarobił? Tak, aż jedną markę[2]......

Ćwierć chleba będzie i gram margaryny,

#[3] krzyk z ust bladych i sinych

Lokal Anzeiger..... Nowe wiadomości

Ile Pan daje? Sto... to mało... To nic

W to brylant. To szpryc.

Więcej Pan da? Ile ma?

14, 14, 18, 20, marka, duże.

Jak Pan wydaje? Źle.

Kapusty Pan musi dać. Co to za marchew? sama nać!

Oszukują, oszukali, oszukali

Gmina, wysłali, kogo? syna

Niech sami jadą, niech!

Pani jednego, mnie trzech.

Gyt a pur groszen, Tyt mir a tojwe[4]

Hob nyszt gegessen, gyt a pur groszen[5]

Naprawdę tylko parę groszy, a zobaczysz, jak długo ponoszę

Z przodu różyczki, na plecach falbaneczki

Po bokach marszczone, w dole klosze,

Śliczne naprawdę, za grosze.

50 marek, za grosze

50 marek Paniusiu.

Get a pur groszen

Wus trachst dy Mojsze? Ich tracht

In dy gminy lacht sich

Sie ys szlecht

Die majst efszar........ Ich mein.......

A gasajro, Majn ich mein, a gisajro nein[6]

Ausweis, Fingerabdruck? So?

Wohnhaft? Beschäftigt? Wo?

Wohin laufst du? Deine Freiheit ist gross

Straffe, bezahlen! los![7]

Będziesz za mną tęskniła, będziesz za mną tęskniła

Będziesz smutna i zła[8], zła, zła

Gdzieś się zaciął patefon uparcie

Strumień głosów przez okno wytrysnął

Ktoś się śmieje, ktoś pije zażarcie,

Ktoś się bawi, aż zęby zacisnął

Cierpliwości!

Będziesz za mną tęskniła, będziesz zła, zła, zła

Głód z oczu świeci!

Ogonek, wianuszek łachmanów i brudów

Opieka nie przyjmuje dzieci?

Ach machnąć ręką! tak szkoda trudu

In efszer brojcht ir jene? wie?

Nu papierosen, sacharin, bytteryn, formalin,

Zeig of ein anzug, drei meter

Aber nicht jetzt, ein Zehner gajt,[9]

Cztery pary butów wysokich

Skrzyp schodów raz wraz

Cztery odgłosy kroków szerokich.

Drzwi otwarto, zamknięto, trzask

Kom mit[10]!

Oczy zmętniałe, usta zbielałe

Strach!

Ja niewinny, niewinny!

trach, trach,

Pytanie, zapiski pana,

Skrzyp drzwi, ręce spazmem załamane

zabrali, zabrali!

W błocie jak małe kulki

bawią się Sury[11] i Srulki[12]

I grają sobie w sztrulki[13]

Srulki zapałki sprzedają

Sury w ogonkach wystają

Na giełdach Srulki, w tramwajach Sury,

Te Sury z dołu, te od góry

Sura Twa siostra

Srulek brat

I pełen Srulów cały świat

Przy gminnych biurkach pewnie i śmiele

Siedzą Srule, Izraele

(Gielda) Wieviele staje dy Wajchy[14]

Dłonie nerwowo szukające

Oczy w bok wybiegające,

Propozycja tajemna, skryta

Wymiana słów, dłoń w dłoń, sprawa ubita.

Ogonki, ogonki

Ogonki po mięso

Ogonki po chleb

Ogonki po masło

Koncesje na sklep,

Do opieki, do zdrowia, ludzi mrowie

Ten rząd obdarty po karty,

Ten drugi nowy, do kuchni ludowej,

Jak wyciągnięte postronki, do tramwaju ogonki,

Damskie pióra, łachy,

Nędza, brud, uśmiechy, zapachy

Znój i trud....... ogonki

Co jest prawdy w Tobie ulico żydowska

Czy blichter[15] i szyk,

Czy słońce, czy żar,

Czy słońce, czy żar,

Radość i ból giełdy?

Biedny handlarz? a może ból?

Rewizja! Przebiegło po telegramie spętanych języków

Sień, kościół, zdławionych opór krzyk i idą!

Piętro, piętro, piętro

Mgła ciężka ludzkich westchnień

Po czołach ciur ciur pot

Cu mir, cu dir, cu jenem, o got[16]!

Ryk, cepy oczu, błędne latarnie, człowiek,

Men chapt[17]? zapytał,

Dowiedział się, pobiegł, strach!

Strach! Zaczyna bicie

Strach za lejce chwyta

Serce? Nie, kamień, maska miast oblicza

Nogi raczej kopyta, przyczaić się, schować,

wskoczyć za głaz

I prędzej coraz prędzej, by zdążyć na czas,

Strach ścieka strumieniami lodowymi

I słychać jak tłoki pracują miarowo,

Wciąż dalej, wciąż dalej, czym prędzej na czas

I wciąż dalej, wciąż dalej, a wiatr w ucho gra

To na nic, to na nic,

A za co? a za nic.

Ból w sercu, płacz w oczach

Bez granic, bez granic.

Lecz prędzej, lecz prędzej wskoczyć w bok[18]

O zakręt! zaraz

Nie tu krok, a tam wskoczyć w bok

A potem, a potem

On wolny, on Pan,

Halt, stehen bleiben

Hier is doch Judenbahn[19].

Hej schyliły się brzuchy balkonów

Ciężarem niedoli

Spłakały się szyby okiennic nad ###[20] co boli

Pod czapy dachów

Skrył mur smutne lica,

Pędzi, krzyczy żydowska ulica

Lokal Anzeiger....... Get a pur groszen....

Będziesz za mną tęskniła

Będziesz smutna, zła, zła, zła

Menschen! helft mir, Menschen![21]

Dokąd pędzisz biedna ulico spłakana?

Co cię ciągnie do ludzi?

Niebo? gwiazdy?

Twa pierś nimi znakowana!

Piekło? Masz je w sercach tych ludzi!

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Lokal Anzeiger (niem.) — gazeta ogłoszeniowa; rodzaj gazety zawierającej przede wszystkim lokalne ogłoszenia reklamowe. [przypis edytorski]

2. marka — właśc. reichmark; niemiecka waluta używana w czasie drugiej wojny światowej na terenach wcielonych do hitlerowskiej Rzeszy lub okupowanych przez nią. [przypis edytorski]

3. # — w ten sposób oznaczone są miejsca, w których rękopis lub maszynopis był nieczytelny. [przypis edytorski]

4. Gyt a pur groszen, Tyt mir a tojwe (jid.) — Daj parę groszy, bądź taki dobry. [przypis edytorski]

5. Hob nyszt gegessen, gyt a pur groszen (jid.) — Nic dziś nie jadłam, daj parę groszy. [przypis edytorski]

6. Get a pur groszen Wus trachst dy Mojsze? Ich tracht In dy gminy lacht sich Sie ys szlecht Die majst efszar........ Ich mein....... A gasajro, Majn ich mein, a gisajro nein (jid.) — Daj parę groszy. Co myślisz, Mojsze? Myślę, że oni w gminie się śmieją. Oni są źli. Czy masz może na myśli... Mam na myśli... Gasajro... Nie, gisajro. [przypis edytorski]

7. Ausweis, Fingerabdruck? So? Wohnhaft? Beschäftigt? Wo? Wohin laufst du? Deine Freiheit ist gross Straffe, bezahlen! los! (niem.) — Dokumenty, odcisk palca? Więc? Zamieszkały? Zajęcie? Gdzie? Dokąd biegniesz? Twoja wolność ma swoją cenę. Kara, płać! szybko! [przypis edytorski]

8. Będziesz za mną tęskniła, będziesz smutna i zła — początkowe słowa znanej przedwojenne piosenki Będziesz za mną tęskniła, słowa: Jerzy Ryba, ps. Jerry (1909– po 1941), muzyka: Józef Wilner (1905–1942?). Tango śpiewał m.in. Adam Aston, właśc. Adolf Loewinsohn (1902–1993). [przypis edytorski]

9. In efszer brojcht ir jene? wie? Nu papierosen, sacharin, bytteryn, formalin, Zeig of ein anzug, drei meter Aber nicht jetzt, ein Zehner gajt, (jid.) — A może potrzebujecie jakąś? No jak? No, papierosy, sacharyna, gorzkie krople, formalina, pokaże ubranie, trzy metry ale nie teraz, żołnierz idzie. [przypis edytorski]

10. Kom mit (niem.) — [Idziesz] z nami. [przypis edytorski]

11. Sura (jid.) — imię żeńskie, prawdopodobnie pochodzące od heb. Sara. [przypis edytorski]

12. Srul, Srulek (jid.) — imię męskie, zdrobnienie od heb. Izrael. [przypis edytorski]

13. sztrulki — gra zręcznościowa znana także jako strulki, hacle, hancle, hacelki, gra w kamyki. Odnotowana już w starożytności zabawa polegająca na podrzucaniu, łapaniu i jednoczesnym dobieraniu pięciu drobnych przedmiotów (np. kamyków czy śrub do podków, tzw. sztuli, haceli). Na początku należy rozsypać na ziemi lub na stole pięć kamyków (hacelków, sztrulków), jeden z nich wziąć do ręki i podrzucić, a następnie, zanim ten spadnie, dobrać jeszcze jeden kamyk i złapać podrzucony. Następny etap polega na podrzuceniu dwóch kamyków i dobraniu trzeciego itd. [przypis edytorski]

14. (Gielda) Wieviele staje dy Wajchy (jid.) — (Giełda) Ile kosztują Wajchy. [przypis edytorski]

15. blichter — właśc. blichtr, polor, blask, pozór, pozorna świetność, kryjąca niedostatek. [przypis edytorski]

16. Cu mir, cu dir, cu jenem, o got (jid.) — Do mnie, do ciebie, do każdego, o boże. [przypis edytorski]

17. Men chapt (jid.) — Łapią [ludzi]? [przypis edytorski]

18. I prędzej coraz prędzej, by zdążyć na czas (...) Lecz prędzej, lecz prędzej wskoczyć w bok — odniesienie do wiersza Juliana Tuwima Lokomotywa, który został opublikowany po raz pierwszy w 1936 r. w Wiadomościach Literackich. [przypis edytorski]

19. Halt, stehen bleiben Hier is doch Judenbahn (niem.) — Stój! Zatrzymać się! Tutaj jest przecież tramwaj dla Żydów. [przypis edytorski]

20. ### — w ten sposób oznaczone są miejsca, w których rękopis lub maszynopis był nieczytelny. [przypis edytorski]

21. Menschen! helft mir, Menschen! (niem.) — Ludzie! Pomóżcie mi, ludzie! [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szpigelman-ulica-zydowska/

Tekst opracowany na podstawie: Tango łez śpiewajcie muzy, pod red. B. Keff, wyd. Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa 2012.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (https://www.wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Wolne Lektury.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Maria Świetlik.

Okładka na podstawie: Warszawa. Uliczna sprzedaż opasek z gwiazdą Dawida (fragment), autor nieznany, domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.