Heinrich Heine

Dysputa

tłum. Konopnicka Maria

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Dysputa

W sławnej auli, w Toledo,  

Uroczyście brzmią fanfary.  

Na duchowny turniej spieszą 

Różnobarwne ludu tłumy.  

Nie jest to potyczka świecka,  

Nie żelazo ma tam błyskać.  

Bronią będzie tylko słowo 

Scholastycznie wyostrzone.  

Nie rycerscy paladyni 

Walczyć będą, w dam obronie,  

Boju tego szermierzami 

Jest mnich szary, oraz rabin.  

Zamiast w hełmach — ten w kapturze,  

Ów w jarmułce szabasowej.  

Jeden szkaplerz ma pancerzem,  

Drugi śmiertelną koszulę.  

Który Bóg prawdziwym Bogiem?  

Czy ten srogi hebrajczyków 

Bóg jedyny, za którego 

Walczy Juda Nawarrejczyk,  

Czy też Bóg troisty w sobie,  

Miłościwy Pan Bóg chrześcian,  

Którego rycerzem Joze,  

Brat gwardyan od Franciszkanów?  

Przez potęgę argumentów,  

Przez logiczne syllogizmy,  

I cytaty autorów,  

Co najwyższą są powagą,  

Każdy z nich chce przeciwnika 

Doprowadzić «ad absurdum»,  

I boskości najprawdziwszej 

Boga swego dowieść światu.  

Uradzono, że ten, który 

W sporze będzie pokonanym,  

Wiarę swego adwersarza 

Przyjąć jest obowiązany.  

Jeśli żyd, to sakramentem 

Chrztu zostanie oczyszczony. 

Jeśli chrześcianin, to się 

Poddać musi obrzezaniu.  

A każdemu z nich przydano 

Jedenastu towarzyszy,  

Którzy w doli i niedoli 

Losy ich podzielać mają.  

Pełna wiary i otuchy 

Jest drużyna gwardyana,  

I święconej wody kubły 

Trzyma do chrztu w pogotowiu.  

I potrząsa kropidłami,  

I kołysze kadzielnice,  

Przeciwnicy zaś tymczasem 

Obrzędowe ostrzą noże.  

Tak gotowe oba wojska 

W szrankach stają w pośród sali,  

A lud pcha się niecierpliwie 

Oczekując walki hasła.  

Pod złocistym baldachimem,  

W otoczeniu dworskiej ciżby,  

Król jegomość i królowa,  

Co wygląda jak podlotek.  

Nosek ma francuskim krojem 

I figlarną, drobną buzię,  

Czarującą rubinami 

Uśmiechniętych ciągle ustek.  

Piękny, ale wątły kwiatek,  

(Niech się Bóg zmiłuje nad nim!) 

Z rozkosznego swego kraju 

Tutaj został przesadzony.  

Tu, na grunt ten zimny, twardy,  

Na hiszpańskiej grunt grandezzy.  

Tam się zwała «Blanche de Bourbon»,  

«Donna Blanca» tu się zowie.  

Król zaś nosi imię Piotra,  

A przydomek ma: Okrutny.  

Lecz dziś jest wesołej myśli,  

Od imienia lepszy swego.  

Więc łaskawie oto gwarzy 

Z dumną szlachtą swego dworu,  

A i żydom też niekiedy 

Grzeczne jakie słówko rzuci.  

Obrzezani ci rycerze 

Są to króla faworyci:  

Rozkazują w jego armii,  

Zarządzają finansami.  

Aż w tem nagle bicie w bębny 

I trąb dźwięki sygnał dają,  

Że języczny bój otwarty,  

Że dysputa się zaczyna.  

Już się gwardyan franciszkański 

Naprzód rwie z pobożnem męstwem, 

A głos jego naprzemiany 

To grzmi, to szyderczo zgrzyta.  

Przedewszystkiem — w imię Ojca,  

Syna i świętego ducha,  

Egzorcyzmuje rabina,  

Złe nasienie Jakóbowe.  

Gdyż przy takich kontrowesach 

Często dyabeł w żydzie siedzi,  

Ażeby go swą chytrością 

I dowcipem opatrywać.  

Gdy wygnany był już dyabeł 

Mocą świętych egzorcyzmów,  

Puścił się mnich do dogmatów 

I katechizm swój roztoczył.  

Prawił, jako w jednym Bogu 

Trzy znajdują się osoby,  

Które przecież są jednością 

Nierozłączną i prawdziwą.  

Tajemnica, którą łatwo 

Pojmie każdy, kto się wyrwał 

Z nieszczęsnej rozumu matni,  

I z okrutnych więzów jego.  

Prawił, jako Pan najwyższy 

W Betleemie się narodził 

Z Dziewicy, która zarazem 

Matką była i Dziewicą.  

Jak położon był Pan świata 

W nędznym żłobku, i jak przy nim 

Wół i osioł w zadumaniu 

Stały, zbożnych bydląt dwoje.  

Prawił potem, jak Pan świata 

Przed Heroda oprawcami 

Do Egiptu uciekł; zaczem 

Zniósł krzyżowej śmierci mękę,  

Pod Poncyuszem, pod Piłatem,  

Co podpisał wyrok krwawy 

Za Faryzeuszów wolą 

I żydostwa sprośnej tłuszczy.  

Prawił, jak Pan pogrzebany 

Z grobu powstał dnia trzeciego,  

I jak potem własną mocą 

Na niebiosa wstąpił w chwale.  

I jak stamdtąd znów na ziemię 

Zstąpi, gdy się spełnią czasy,  

By w dolinie Jozafata 

Sądzić żywych i umarłych.  

«Drżyjcie żydzi!» tak rzecz kończył 

«Przed tym Bogiem, któregoście 

Biczowali i męczyli 

I straszną mu śmierć zadali!  

«Bogobójcą, pomsty ludem,  

Jesteś ty żydowskie plemię! 

Zawsze ty wydajesz na śmierć 

Zbawcę, co cię chce odkupić!  

Wyście grodem tym, o żydy,  

Gdzie szatany rade siedzą.  

Ciała wasze, to koszary 

Dla dyabelskich legionów.  

«Tak mówi Tomasz z Akwinu,  

Którego zwą Wielkim wołem 

Uczoności, a który jest 

Światłem wszystkich bożych wołów!  

«Żydy! wy jesteście wilki 

I szakale i hyeny,  

Które wietrzą po mogiłach,  

Szukając trupiego żeru!  

„Żydy, Żydy! Wyście wieprze,  

Pawjany i jednorożce,  

(Które zwą nosorożcami,) 

Krokodyle i wampiry!  

«Wyście kruki i puszczyki,  

Nietoperze, sprośne dudki,  

Bazyliszki, sępy krwawe,  

Nocy i szubienic ptaki.  

«Wyście trutnie, wyście krety,  

Wyście żmije i ropuchy,  

Jeże, gady... Chrystus kiedyś 

Zdepcze, zetrze wasze głowy.  

«Lub gdy chcecie, o przeklęci,  

Zbawić wasze nędzne dusze,  

Z synagogi starej złości 

Uciekajcie w miasto święte!  

«Uciekajcie w jasne ludy,  

Gdzie z błogosławionych zdrojów,  

Spłynie na was łaski woda!  

Tam zanurzcie głowy wasze.  

«Tam Adama zmyjcie z siebie 

Z pierworodną zmazą jego.  

Tam z serc waszych zmyjcie pleśnie 

Zestarzałe od lat tylu!  

«Czy słyszycie Zbawiciela,  

On was nowem mianem woła!  

Idźcie się na łono Chrysta 

Iskać z win waszych robactwa!  

«Bóg nasz Bogiem jest miłości,  

Przypodoban owcy cichej 

Dla zmazania grzechów naszych 

Umarł on na drzewie krzyża.  

«Bóg nasz jest miłości Bogiem,  

Jezus Chrystus jest mu imię,  

Jego słodycz i pokorę 

Naśladują wszyscy wierni!  

«I dlatego my tak cisi,  

Ludzcy i pokoju pełni, 

Żadnych sporów, żadnych kłótni,  

Bo nasz wzór — Baranek cichy.  

«Za to w niebie będziem kiedyś 

Jako aniołowie boży,  

Z białą lilią w ręku chodzić 

Po kwiecistych, rajskich łąkach.  

«Zamiast grubej guni mniszej 

Nosić będziem białe szaty 

I muśliny i jedwabie,  

Złote kolce i pstre wstęgi.  

«Tam nie będzie tonsur. Z głowy 

Złote spłyną nam kędziory,  

A dziewice najpiękniejsze 

Pleść je będą i rozplatać.  

«Wybornego wina czary 

Znacznie większej miary będą 

Niźli nasze tu szklenice,  

A z nich tryśnie napój złoty.  

«I przeciwnie, znacznie mniejsze 

Niźli tu kobiece usta,  

Będą usta pięknych dziewic,  

Które w dziale nam przypadną.  

«Tak w radości i w rozkoszy 

Przejdzie dla nas wieczność cała.  

Na śpiewaniu: Halleluja!  

Na śpiewaniu: Kyrielejson!» 

Skończył gwardyan. I wnet mnichy 

Pewne, że już światło wiary 

Na niewierne serce spływa,  

Raźno chrzestny sprzęt podają.  

Ale wodowstrętne żydy 

Otrząsają się ze zgrzytem,  

A Reb Juda Nawarryjczyk,  

Tak wywodzi swą replikę.  

«Aby pod swój siew uprawić 

Ducha mego twardą rolę,  

Cały wóz gnojowy obelg 

Wyrzuciłeś na to pole.  

Każdy swoją ma metodę,  

Do której jest nawykniony.  

Ja nie gniewam się za twoją,  

Owszem, dank składam z mej strony.  

«Dogmat Trójcy — ten nie może 

Do naszego przystać ducha,  

Gdyż reguły trzech od młodu 

Każdy z nas wykładu słucha.  

«Że w jedynym twoim Bogu 

Trzy znajdują się osoby,  

To rozumiem. Sześć tysięcy 

Było bogów dawnej doby.  

«Ten, którego zwiesz Chrystusem,  

Obcy mojej jest źrenicy. 

Nie mam także przyjemności 

Matki jego znać, dziewicy.  

«Przykro mi, że dwa tysiące 

Temu lat, czy coś bez mała,  

Jakaś się tam nieprzyjemność 

W Jeruzalem jemu stała.  

«Czy to żydzi go zabili —  

Dowieść dziś nie ma sposobu,  

Skoro sam corpus delicti 

Dnia trzeciego zniknął z grobu.  

«A to, czy był spokrewniony 

Z Bogiem naszym, to z waszeci 

Przeproszeniem, wątpię, bowiem 

Bóg nasz nigdy nie miał dzieci.  

«Bóg nasz nigdy nie umierał 

Jagnięciem na śmierć wydanem,  

On ludzkości nie był nigdy 

Filantropem, pelikanem.  

«Bóg nasz, to nie Bóg miłości.  

Gruchać — nie jest mu nałogiem.  

On jest Bogiem piorunowym,  

Twardej pomsty on jest Bogiem.  

«Grom jego nieubłaganie 

W pierś grzesznika karą bije,  

A za winy ojców swoich  

Późny wnuk w pokucie żyje.  

Bóg nasz żyw jest! On w niebieskim 

Gmachu swoim wolny gości,  

I przed wieki i na wieki 

W swojej trwa nieskończoności.  

«Bóg nasz — On jest zdrowym Bogiem.  

To nie myt jest, nie marzenie,  

Blade, cienkie, jak opłatek,  

Albo jak Kocytu cienie.  

«Bóg nasz mocny jest. On w ręku 

Dzierży księżyc, gwiazdy, słońce,  

Trony drżą, padają ludy,  

Kiedy ściągnie brwi grożące.  

«Bóg nasz — wielki to jest Bóg!  

Dawid śpiewa, że wielkości 

Jego nikt nie zmierzy. Ziemia 

Jest podnóżkiem jego nóg.  

Bóg nasz kocha się w muzyce,  

Lubi hymny, lutni dźwięki,  

Ale, jak chrząkanie wieprzków,  

Są mu wstrętne dzwonów jęki.  

«Lewiatanem zwie się ryba,  

Co nurtuje mórz głębiną,  

Z nią to igra Pan i Bóg nasz,  

Dnia każdego, przez godzinę.  

Za wyjątkiem dziewiątego 

Dnia, w miesiącu «Ab», dnia, który 

Widział upadek Syonu,  

Bo w tym dniu jest zbyt ponury.  

«Sto mil długi jest Lewiatan,  

W płetwach zaś jest tak potężny,  

Jak król Og; a ogon taki,  

Jak cedr bywa niebosiężny.  

«Lecz mięso ma delikatne,  

Lepsze, niźli żółw z rosołu.  

A w dniu wielkim zmartwychwstania 

Pan do swego wezwie stołu 

Cały lud swój, lud wybrany.  

Przyjdą mędrcy, sprawiedliwi 

I wyborną ową rybą 

Każdy wówczas się pożywi.  

«Część podana będzie z czosnkiem,  

Z sosem białym, część na winie,  

Z przyprawami, z rozynkami,  

Jak się karp podaje ninie.  

A po białym owym sosie 

Rzodkiew w główkach pływa sobie...  

Taka ryba, Frater Joze,  

Smakowałaby i tobie.  

A sos szary też wyborny,  

Ma rozynków sporą dozę...  

Ten niebiańskoby uraczył 

Twój żołądek, Frater Joze!  

«Co Bóg warzy, dobrze warzy.  

A ot rada dla waćpana:  

Namyśl się i daj obrzezać,  

A skosztujesz Lewiatana».  

Tak uczony prawił Rabbi.  

Łechce, kusi, jako może,  

A rozkosznie mrucząc żydzi 

Wyciągają już swe noże.  

Aby jako tryumfatory 

Wrogów swoich oskalpować,  

I te «spolia opima» 

Na zwycięstwa dowód schować.  

Ale mnichy twardo stoją 

Przy swych ojców świętej wierze 

I żadnego obrzezańcem 

Zostać, jakoś chęć nie bierze.  

Więc po żydzie znów wziął słowo 

Frater Joze nawróciciel,  

I znów pełne kubły pomyj 

Lał na głowę mu ten chrzciciel.  

I znów Rabbi replikował 

Z żarliwością wstrzymywaną,  

I choć serce w nim kipiało,  

Przecież nie wybuchnął pianą.  

Powoływał się na «Misznę»,  

Komentarze i traktaty. 

Przywiódł też «Taumes-Jantofa» 

Wielce poważne cytaty.  

Lecz spotkała go odpowiedź 

Tak bluźniercza, jak i wściekła,  

Gdyż do wszystkich dyabłów mnich go 

Wraz z «Jantofem» słał do piekła.  

«No, więc dosyć już, o Boże!» 

Wrzasnął Rabbi głosem sowy.  

Cierpliwości mu już zbrakło 

I szał buchnął mu do głowy.  

«Taumus-Jontof» nic nie znaczy?  

Cóż więc znaczy? Biada! Biada!  

Ukarz panie, świętokradcę,  

Niech pochłonie go zagłada!  

«Bowiem »Taumus-Jontof,« Panie,  

Toś Ty sam jest, wielki Boże!  

A bluźnierca Taumesowy 

Gromu Twego ujść nie może!  

«Niech przepaści go pochłoną!  

Jak Korego i Datana,  

Co powstali przeciw Ciebie,  

Przeciw Ciebie, swego Pana!  

«Rzuć twój piorun najognistszy,  

Na bluźniercze te warchoły!  

Wszakże miałeś dość w Sodomie 

I w Gomorze siarki, smoły!  

«Uderz Panie, w tego mnicha,  

Tak jak niegdyś w Faraona,  

Kiedy naszych żydków rzesza 

Uciekała objuczona.  

«Sto tysięcy miał za sobą 

Król ten jeźdźców i junaków,  

Zbrojne stalne, jasne miecze,  

Lotne strzały u sajdaków.  

«Tyś wyciągnął rękę, Boże,  

A te hufce niezliczone,  

Z Faraonem, jak kocięta,  

Morze połknęło Czerwone.  

«Uderz, Panie, tego mnicha!  

Niech wie szalbierz ten opasły,  

Że pioruny w twojej dłoni 

Nie zamokły, nie wygasły!  

A ja Ciebie i Twą chwałę 

Będę śpiewał, będę głosił,  

I jak Miriam w bęben bijąc 

W pląsach będę się unosił!» 

Tutaj nagle wpadł mu w mowę 

Mnich, okropnym gniewem wzdęty:  

«Bogdaj ciebie Pan poraził,  

Potępieńcze ty przeklęty!  

«Niczem twoje mi pioruny,  

Niczem twe piekielne działo, 

Bom pożywał dzisiaj Chrysta 

Utajone Krew i Ciało! 

«Chrystus jest potrawą moją 

Przedniejszą od Lewiatana 

Z białym sosem, z czosnkiem, z rzodkwią,  

Gotowanym przez szatana!  

«Ach! Zamiast tu dysputować 

Jakże chciałbym cię na stosie 

Prażyć, razem z twą czeredą,  

W wrzącej smoły czarnym sosie!» 

I tak turniej ten o Boga 

I o wiarę grzmiał na sali.  

Lecz rycerze nadaremnie  

I wrzeszczeli i sapali.  

Już dwanaście godzin przeszło 

Toczy się ten bój bez tamy,  

Już publika się zmęczyła,  

Już się silnie pocą damy.  

Już i dwór się niecierpliwi,  

Siaki taki w kącie ziewa,  

Gdy do pięknej swej królowej 

Król w te słowa się odzywa:  

«Radbym słyszeć twoje zdanie.  

Powiedz zatem, moja miła,  

Czy za żydem, czy za mnichem 

Raczej byś się oświadczyła?» 

Donna Blanka patrzy pilnie,  

Pilnie myśli, pilnie bada,  

Paluszkami czoło ciśnie,  

I tak wreszcie odpowiada:  

«Kto ma racyę, mnich czy rabin,  

Tego królu, nie wiem wcale!  

Lecz po jednym i po drugim 

Wartoby wykadzić salę».  

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/heine-dysputa/

Tekst opracowany na podstawie: Maria Konopnicka, Damnata. Poezye. wyd. Seyfarth i Czajkowski, Lwów 1900.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl) na podstawie tekstu dostępnego w serwisie Wikiźródła (http://pl.wikisource.org). Redakcję techniczną wykonała Paulina Choromańska, a korektę ze źródłem wikiskrybowie. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Okładka na podstawie: aotaro@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.