Maria Konopnicka

Czcigodnemu J. I. Kraszewskiemu

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Czcigodnemu J. I. Kraszewskiemu

W koło serca narodu, jak struna drgająca, 

Owinięty, rozdźwiękasz głosami tysiąca 

Lir, które w piersiach naszych nieświadome drzemią, 

Niby senne skowronki nad złocistą ziemią. 

I każda twego ludu krwi serdecznej fala 

W dźwięk się w tobie — i w okrzyk — i w hasło skrysztala, 

I w cichy błękit leci, jak orłowe szumy, 

Albo czarnych jaskółek uskrzydlone tłumy. 

Ja nie wiem, czy ty jesteś pieśniarzem, co trąca 

W żywe serce narodu, jako błyski słońca, 

Które kiedyś budziły Memnony kamienne¹, 

Dobywając z ust bladych jakieś szepty senne, 

Jakieś szmery — i wróżby — i jęki — i płacze, 

Tak, że śpiący pod nimi zdumieni tułacze 

Budzili się — i patrząc na martwe te ciosy², 

Mówili: «Oto żyją! Oto mają głosy!» 

Czy też sam jesteś złotą lirą, która stoi 

Jak duch jasny, u czarnych grobowca podwoi; 

I nie wiem, czy ty jesteś Nestorem³, co zbiera 

Na niwie⁴ dziejów naszych rapsody⁵ Homera, 

By snop swój, złotym kłosem przepełniony cały, 

Związać na bujnym polu narodowej chwały; 

Czy też sam raczej jesteś i barwą i wonią, 

Które wśród łąk skoszonych kwiaty nasze ronią — 

Promieniem, który z słońca naszego wytryska, 

I szumem naszych lasów i ciepłem ogniska, 

Kształtem i formą bytu naszego w przestrzeni, 

I królewską purpurą, co świt nam rumieni, 

Światłem i cieniem naszym, wiernym, jak odbicie, 

Co w łzach prawnuków — przodków odzwierciedla życie, 

Pieśnią, którą nam śpiewa wędrowna ptaszyna, 

I chlebem rozłamanym — i pucharem wina. 

W ziemi naszej, jak w bujnym, rozrytym ugorze 

Posiałeś złote ziarna, przyszłe żniwo Boże... 

I nie było zagonu, ani ziemi grudki, 

Gdzie byś ty nie zostawił modrej niezabudki. 

Dotknąłeś ręką czarnej, nierozbitej bryły, 

Kędy blady kłos żyta wzrost bierze i siły — 

I wnet, jako mak polny, w błękity podany, 

Zakraśniał cień Jaryny, Motruny, Ulany⁶... 

Dotknąłeś smolnych lasów, okopconych, czarnych, 

Gdzie pnie sosen i serca dymią, jak ofiarnych 

Ołtarzy znicze stare — i wnet pustka dzika 

Drgnęła klątwą i jękiem siwego Budnika. 

Z twardej doli, co w pocie zdobywa kęs chleba, 

I z dziecka ocząt modrych, jako skrawki nieba, 

Co nawet nad nędzarzem błyskają wesołe, 

W ciche majowe świty — stworzyłeś Jermołę. 

Twój Kordecki na wałach — i twój Stary sługa, 

Jak spłowiały gobelin, z przeszłości gdzieś mruga. 

A Radziwiłł — i złote Zygmuntowskie czasy, 

Chrzęszczą jak stare kordy⁷, kontusze⁸ i pasy. 

Ty, kiedy dotkniesz ręką krwawej jakiej rany, 

Zapuszczasz w samą głębię swój pion ołowiany 

I szukasz jadu, który aż na dnie gdzieś siedzi — 

I trzęsiesz sumieniami, jak ksiądz na spowiedzi. 

Ty stawiasz nam przed oczy rozbite zwierciadło, 

W którym widzimy butę⁹ rodową upadłą 

I długi szereg cieniów, co pokutne klęczą, 

Snując umarłą wielkość, jako nić pajęczą... 

I słyszymy pieśń straszną, jak żałobne chóry, 

Którą na własnych grobach pieją Morituri. 

W dniach smutku własne serce wydobyłeś dłonią 

Z rozdartych swoich piersi, co krew i łzy ronią — 

I wykułeś z tej żywej i drgającej treści, 

Jako Niobe¹⁰ kamienną — swe Hymny boleści. 

Ty przed ludem swym idziesz, jako słup przewodni, 

Co w dzień świecił mgły srebrem, w noc złotem pochodni¹¹, 

I jesteś jako żuraw, co w błękity, przodem, 

Przed długim, jako sztandar, leci korowodem... 

I jesteś jako sternik, co patrzy z wysoka, 

Gdzie wir, gdzie zdradna rafa, gdzie sterczy opoka¹²; 

I jesteś jako strzała, co w chmurę gromową 

Rzuca ognistym błyskiem Ostatnie swe słowo. 

I jesteś jako stary patriarcha rodu, 

Co duchy wnuków tuli od głodu i chłodu — 

I zbiera je przy sobie w jedno spójne koło, 

I wśród nich — jak obelisk¹³ biały, wznosi czoło. 

Ty jesteś wielką, srebrną ziemi naszej rzeką, 

Co niesie naszych dębów korony daleko... 

I przepływa kraj pszenny, grzmiąc pieśnią flisaczą¹⁴, 

Lub w cichych spada jękach, jak ci, którzy płaczą. 

Ty stoisz, jak wódz wielki, co siłę zbiorową 

Zamyka w błysk źrenicy — i w piorunne słowo... 

I jesteś jak krew w żyłach, co tętna porusza, 

Jak oddech naszych piersi — i jak nasza dusza! 

Ten, kto w życiu sierocą okrył się żałobą, 

Śni, że znowu ma ojca, gdy stoi przed tobą; 

A kto płacze nad ducha własnego rozbiciem, 

Przeżegnany twą ręką, znów godzi się z życiem. 

Więc błogosław dziś, ojcze dostojny, sędziwy, 

I kwiaty nasze w pąkach — i obsiane niwy — 

Duchy słabe — i duchy wytrwałe i silne... 

I nadzieje przyszłości — i prochy mogilne — 

I serca, co się karmią tłumioną boleścią... 

I czoła dzieci twoich — schylone tu z cześcią! 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Memnony kamienne — Memnon: w mit. gr. syn Eos (Jutrzenki), król Etiopów, uczestnik wojny trojańskiej; zginął z ręki Achillesa. Kolosy Memnona: posągi Amenhotepa III w Tebach Zachodnich, nazywane tak, ponieważ od czasu, gdy jeden z nich został uszkodzony przez trzęsienie ziemi w 27 r. p.n.e., rankiem wydobywał się z niego dźwięk, interpretowany przez Greków i Rzymian jako wołanie Memnona do matki. Zjawisko to wywołane było ulatywaniem ogrzewającego się powietrza przez szczelinę w posągu i ustało po jego naprawie. [przypis edytorski]

2. cios — ociosany blok kamienny. [przypis edytorski]

3. Nestor (mit. gr.) — król Pylos; najstarszy z wodzów greckich uczestniczących w wojnie trojańskiej. [przypis edytorski]

4. niwa (daw.) — pole. [przypis edytorski]

5. rapsod — poetycki utwór epicki opiewający dzieje bohatera lub doniosłe wydarzenia historyczne; fragment epopei. [przypis edytorski]

6. Jaryny, Motruny, Ulany — wyrazy wyróżnione oznaczają albo tytuł albo główne postacie utworów Kraszewskiego. [przypis redakcyjny]

7. kord — wszelka broń biała sieczna lub rodzaj krótkiego miecza. [przypis edytorski]

8. kontusze — starop. męski strój wierzchni, tradycyjny ubiór szlachty polskiej tamtego okresu; długa, zapinana z przodu suknia z rozcinanymi rękawami. [przypis edytorski]

9. buta — zbytnia duma, pewność siebie. [przypis edytorski]

10. Niobe (mit. gr.) — królowa Teb, matka licznego potomstwa. Apollin i Artemida, w zemście za znieważenie Latony, swojej matki, zabili dzieci Niobe; ta z rozpaczy zmieniła się w skałę. [przypis edytorski]

11. Ty przed ludem swym idziesz, jako słup przewodni... — w biblijnej Ks. Wyjścia Bóg prowadził Izraelitów idąc przed nimi w dzień jako obłok dymu, a w nocy jako słup ognia. Por.: Wj 13:17–22. [przypis edytorski]

12. opoka — skała, kamień. [przypis edytorski]

13. obelisk — pomnik w kształcie wysokiego, zwężającego się ku górze ostrosłupa. [przypis edytorski]

14. pieśń flisacza — pieśń śpiewana przez flisaków: ludzi zajmujących się spławianiem drewna po rzece. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/konopnicka-czcigodnemu-ji-kraszewskiemu

Tekst opracowany na podstawie: Maria Konopnicka, Poezye. T. 7, oprac. Jan Czubek, wyd. zupełne, krytyczne, Gebethner i Wolff, Warszawa-Kraków 1915.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. Utwór powstał w ramach "Planu współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 roku" realizowanego za pośrednictwem MSZ w roku 2014. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o "Planie współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 r.".

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Katarzyna Dug, Majka Skowrońska.

Okładka na podstawie: Wolfgang Lonien, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.