Jan Kochanowski

Fragmenta albo pozostałe pisma

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-4438-4

Fragmenta albo pozostałe pisma

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Pieśń (Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?)

5. Pieśń I (Pewienem tego, a nic sie nie mylę...)

6. Pieśń II (Nie ma świat nic trwałego, a to barzo k rzeczy...)

7. Pieśń III (Oko śmiertelne Boga nie widziało...)

8. Pieśń IV (Kiedy by kogo Bóg był swymi słowy...)

9. Pieśń V (Panie, jako barzo błądzą...)

10. Pieśń VI (Co by ty, urodziwa Hanno, na to dała...)

11. Pieśń VII (Bodaj ci złe dni!)

12. Pieśń VIII (Kiedy sie rane zapalają zorza...)

13. Pieśń IX (Kto mi wiary dać nie chce, daj ją oku swemu...)

14. Pieśń X (Juno, porzuć swój gniew długi...)

15. Pieśń XI (Prózna twa chłuba, nie kochaj sie w sobie...)

16. Przypisy

17. Wesprzyj Wolne Lektury

18. Strona redakcyjna

Fragmenta albo pozostałe pisma

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Pieśń

Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?

Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary?

Kościół Cię nie ogarnie, wszędy pełno Ciebie,

I w otchłaniach, i w morzu, na ziemi, na niebie.

Złota też, wiem, nie pragniesz, bo to wszytko Twoje,

Cokolwiek na tym świecie człowiek mieni swoje.

Wdzięcznym Cię tedy sercem, Panie, wyznawamy,

Bo nad to przystojniejszej[1] ofiary nie mamy.

Tyś Pan wszytkiego świata, Tyś niebo zbudował

I złotemi gwiazdami ślicznieś uhaftował.

Tyś fundament założył nieobeszłej[2] ziemi

I przykryłeś jej nagość zioły rozlicznemi.

Za Twoim rozkazaniem w brzegach morze stoi,

A zamierzonych granic przeskoczyć sie boi.

Rzeki wód nieprzebranych wielką hojność mają,

Biały dzień a noc ciemna swoje czasy znają.

Tobie k woli[3] rozliczne kwiatki Wiosna rodzi,

Tobie k woli w kłosianym wieńcu Lato chodzi.

Wino Jesień i jabłka rozmaite dawa,

Potym do gotowego gnuśna Zima wstawa.

Z Twej łaski nocna rosa na mdłe[4] zioła padnie,

A zagorzałe[5] zboża deszcz ożywia snadnie[6].

Z Twoich rąk wszelkie źwierzę patrza swej żywności,

A Ty każdego żywisz z Twej szczodrobliwości.

Bądź na wieki pochwalon, nieśmiertelny Panie!

Twoja łaska, Twa dobroć nigdy nie ustanie.

Chowaj nas, póki raczysz, na tej niskiej ziemi;

Jedno zawżdy niech będziem pod skrzydłami Twemi!

Pieśń I[7]

Pewienem tego, a nic sie nie mylę,

Że bądź za długą, bądź za krótką chwilę,

Albo w okręcie całym[8] doniesiony,

Albo na desce biednej przypławiony[9]

Będę jednak u brzegu,

Gdzie dalej nie masz biegu,

Lecz odpoczynek i sen nieprzespany[10],

Tak panom, jako chudym zgotowany.

Ale na świecie kto tak głupi żywie,

Żeby nie pragnął przejechać szczęśliwie

Dróg niebezpiecznych, a uść niepogody

I szturmów[11] srogich krom[12] swej znacznej szkody?

Lecz tylko że pragniemy,

Ale nie rozumiemy,

Czego sie trzymać, jako sie sprawować

Żeby nie przyszło na koniec bobrować[13].

A chytre morze, ile znakomitych[14],

Tyle pod wodą żywi skał zakrytych.

Tu siedzi złotem Cześć koronowana,

Tu lekkim piórem Sława przyodziana,

Tu Chciwość nieszczęśliwa

Zbiera, a nie używa;

Tu luba Rozkosz i Zbytek wyrzutny[15],

Pod nimi Nędza prędka i Żal smutny.

Tamże i Krzywda, i Zazdrość przeklęta,

Przed którą biada zawżdy Cnota święta.

Więc jesli człowiek jednę skałę minie,

Wnet na to miejsce na inszą napłynie;

Tak iż snadź namędrszemu

Trudno pogodzić[16] temu,

Aby przynamniej więznąć albo zbłędzić

Nie miał, chyba gdy kogo Pan chce rzędzić[17].

Wodzu prawdziwy i Wieczna Światłości,

Uskróm z łaski swej morskie nawałności.

A podnieś ogień portu[18] zbawiennego,

Na który patrząc moglibysmy tego

Morza chytrego zdrady

Przebyć bez wszelkiej wady[19],

A odpoczynąć po tym żeglowaniu

W długim pokoju i bezpiecznym spaniu.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń II[20][21]

Nie ma świat nic trwałego, a to barzo k rzeczy[22]:

Jaki liścia, taki jest rodzaj i człowieczy[23].

Ale rzadki, co by tę powieść Homerowę,

Przypuściwszy do uszu, wlepił sobie w głowę.

Bo każdego swa własna nadzieja uwodzi

A ledwie sie z człowiekiem zaraz nie urodzi.

Póki zakwitła młodość stoi w swojej mierze[24],

Lekka[25] myśl niepodobne[26] rzeczy przed się bierze:

O starości nie myśli ani na śmierć pomni

A w dobrym zdrowiu będąc, choroby nie wspomni.

Szalony ludzki rozum — ani oni[27] znają,

Jako młodość i żywot prędko upływają.

Co ty wiedząc, bądź cierpliw do kresu żywota,

Strzegąc sie, ile możesz, troski a kłopota.

Pieśń III[28][29]

Oko śmiertelne Boga nie widziało,

Prózno by sie tym kiedy chłubić miało.

Lecz On w swych sprawach[30] jest tak znakomity,

Że naprostszemu nie może być skryty.

Kto miał rozumu, kto tak wiele mocy,

Że świat postawił krom żadnej pomocy?

Kto władnie niebem? Kto gwiazdami rządzi,

Że sie z nich żadna nigdy nie obłądzi?

Za czyją sprawą we dnie słońce chodzi,

A miesiąc świeci, kiedy noc nadchodzi?

Każdy znać musi krom wszelakiej zwady[31],

Że sie to dzieje wszytko z Pańskiej rady[32].

Jego porządkiem Lato Wiosnę goni,

A czujna Jesień przed Zimą sie chroni.

Ten opatruje[33], że morze nie wzbierze,

Choć wszytki rzeki w swoje łono bierze.

A to nas namniej niechaj nie obchodzi,

Że nad niewinnym czasem zły przewodzi

Albo że gorszy[34] świat po woli[35] mają,

A dobrzy rychlej niedostatek znają.

Wszystko to Pan Bóg wywróci na nice,

Jeno kto wejźrzy w Jego tajemnice,

Jako na koniec zły przedsię wypada[36],

A dobry w Jego Majestacie siada.

Toć grunt wszytkiego, bysmy Boga znali,

A Jemu sprawę wszego przypisali.

Kto sie za czasu tego nie napije[37],

Człowiek na świecie niepobożny żyje.

Tego swych dziatek, starszy, nauczajcie,

To wychowanie synom waszym dajcie;

A niech nie będą nazbyt pieszczonemi,

Niech przywykają spać na gołej ziemi.

A skoro który doroście swej miary,

Niechaj sie w polach ugania z Tatary,

Niech wzdycha żona mężnego tyranna,

Patrząc nań z murów, i dorosła panna.

Niestetyż, by ten najeznik tak młody

Nie popadł jakiej znakomitej szkody[38],

Jesli gdzie na lwa nieborak ugodzi,

Który po szyję we krwi ludzkiej brodzi.

Przed śmiercią żaden schronić sie nie może

I pierzchliwemu prędkość nie pomoże.

Azaż nie lepiej sławy swej poprawić

Niż, prózno siedząc, w cieniu wiek swój trawić?

Męstwem Achilles[39], męstwem Hektor[40] słynie,

A ich pamiątka wiecznie nie zaginie;

Męstwem Alcydes[41] do nieba sie dostał

I Polluks[42] bogiem nieśmiertelnym został.

Pieśń IV[43]

Kiedy by kogo Bóg był swymi słowy

Upewnił, że miał czasu wszelakiego

Strzec od złych przygód jego biednej głowy,

Miałby przyczynę żałować sie[44] swego

Nieszczęścia, płacząc, że mu sie nie zstało

Dosyć tak zacnej obietnicy Jego,

Ale że Bogu z nami sie nie zdało

Tak postępować; prózno narzekamy,

Że sie co przeciw myśli nam przydało[45].

Wszyscy w niepewnej gospodzie mieszkamy,

Wszyscysmy pod tym prawem sie zrodzili,

Że wszem przygodom[46] jako cel być mamy.

Na tym rzecz wszytka, żebysmy nosili[47]

Skromnie, cokolwiek na człowieka przydzie,

A w niefortunie nazbyt nie tesknili[48].

Płacz albo nie płacz, z drogi swej nie zydzie

Boskie przejźrzenie[49], prózno sie kto zdziera[50]:

Niewola ciągnie, choć kto nierad idzie.

Nadzieja dobra serca niech podpiera[51];

Zaż to, że źle dziś, ma źle być i potym?

Jedenże to Bóg, co i chmury zbiera,

I co rozświeca niebo słońcem złotym.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń V[52]

Panie, jako barzo błądzą,

Którzy Cię niedbałym sądzą;

A iż prawie żadnej rzeczy

Nie chcesz mieć na swojej pieczy.

Nie wiem, czego więcej trzeba,

Przeciwko nim świadczą nieba;

Świadczą gwiazdy niezliczone,

Na powietrzu zapalone.

Kiedy słońce swego wschodu

Albo chybiło zachodu?

Kiedy miesiąc[53] jasne rogi

Skłonił od swej zwykłej drogi?

Toż nam i ziemia zeznawa,

Która pewnych czasów[54] dawa

Zboża w wielkiej obfitości,

Synom ludzkim ku żywności.

Niechaj źli we złocie chodzą

I nad lepszymi przewodzą;

Jednak złe sumnienie mają,

Sądu Twego sie lękają.

A ja patrzając z daleka

Na szczęście złego człowieka;

Im dalej, tymem pewniejszy,

Że jest żywot pośledniejszy[55].

Bo żeś Ty Pan sprawiedliwy,/ Nie podoba-ć sie złośliwy./ A jesli mu tu nie płacisz,/ Musi czas być, gdzie[56] go stracisz./

Wzywałem Cię, wieczny Boże,

Idąc wieczór na swe łoże;

Wzywałem Cię o północy,

A byłeś mi ku pomocy.

Nieprzyjaciel stał nade mną,

Mógł uczynić wszytko ze mną;

Spałem jako zarzezany[57],

On mi nie śmiał zadać rany.

A na pierwsze me ocknienie

I słów kilka przemówienie,

Panie, znać, żeś mię Ty bronił:

Uciekł, a nikt go nie gonił.

A co mnie był nagotował,

To sam mało nie skosztował;

Bowiem od wielkiego strachu

Wypadł oknem na dół z gmachu.

Ani miecz, ani mię siła

Złej przygody obroniła,

Jeno szczyra łaska Twoja,

Co wyznawa dusza moja

I pójdę do domu Twego,

A w pośrzodku zboru[58] wszego

Będęć, mój Panie, dziękował,

Z łaski Twej żeś mię zachował.

A ludzie zapamiętali[59],

Którzy spraw Twych nie poznali,

Niechaj dziś na oko[60] znają,

Że Cię dobrzy stróżem mają.

A przepuścisz li co na nie,

Zlitujesz sie zasię, Panie;

Jako więc i złym sowito

Płacisz zatrzymane[61] myto.

Pieśń VI[62]

Co by ty, urodziwa Hanno, na to dała,

Aby ta twoja gładkość[63] wiecznie z tobą trwała?

Wierzę, w tym wieku młodym ani myślisz o tym,

Ale byś też i dobrze myśliła, nic po tym.

Bo czas nie da trwać żadnej rzeczy w jednej mierze,

A jako wszytko niesie, tak zaś wszytko bierze.

Widziałem ja po ranu piękny kwiat przyjemny,

A widziałem zaś wieczór zwiędły i nikczemny.

I drzewa, które teraz odziały sie w liście,

Złupi z tego ubioru mroźnej zimy przyszcie.

W tymże prawie i człowiek, a w gorszym, bo kwiaty

I drzewa w rok wetują zawżdy swej utraty,

Odmładzając sie znowu; ale człowiekowi

Kiedy sie raz na twarzy zima postanowi[64],

A włos śniegiem przypadnie, gęsta wiosna minie,

Niżli[65] z głowy przeziębłej ten zimny rok zginie.

Czemu jeleń pierzchliwy łaskawsze ma bogi,

Któremu wolno zrzucić pochodzone[66] rogi?

Czemu wąż fortunniejszy, który z przyrodzenia

Każdy rok wiotche[67] lata na młodą płeć[68] mienia?

Człowiek, choć wyraz[69] Boży, niesposobny na to[70]

Ani nalazł fortelu na szedziwe lato[71].

Oszukały sie króla tessalskiego córy[72],

A ojca nieboraka jeszcze barziej, który

Dać gardło musiał dla ich głupiej pobożności[73];

Bo, życząc mu nowych lat i pierwszej młodości,

W nadzieję[74] ziół schwalonych spólnie go zabiły,

Żeby w rzeczy[75] starą krew’ z niego wycedziły.

Potym go czarownica[76] w kocioł wrzącej wody

Wrzuciła między zioła; a ten, nie rzkąc[77] młody,

Ale ani wstał żywy; jakoby[78] to było

Kosztowne ziele, co by sto lat wyparzyło.

Przeto póki panuje wiosna w twarzy twojej,

Daj sie, Hanno, napatrzyć wdzięcznej[79] krasy swojej;

Która nie da nic naprzód ani Fosforowi[80],

Kiedy napiękniej z morza wynika[81] ku dniowi.

A wy, malarze, i wy, co marmór cieszecie[82],

Jesli przyszłemu wieku zachować sie chcecie,

Malujcie tę piękną twarz i rzeźcie[83] w kamieniu.

Nie był jako żyw Zewksis[84] w takim podziwieniu

Ani zacny Fidyjas[85], jako wy możecie

Z tej tylko samej sztuki sławni być na świecie.

Ja na farbach malarskich nic sie nie rozumiem,

Także wiele z marmórem postępować umiem[86],

Ale wierszem ozdobnym i rymy gładkiemi

Mam nadzieję, że z mistrzmi porównam dobremi.

Temi ja przeciw długim latom[87] sie zastawię,

A za chęcią cnych bogiń[88] imię twe wybawię

Z niepamięci nieszczęsnej, że o twej urodzie

Będzie wiek pozny wiedział i po naszym schodzie[89].

Nie była wiecznie gładka sławna pani ona[90],

Dla której mocna Troja z gruntu wywrócona;

By ją był Parys poznał w szostymdziestym lecie[91],

Nigdy by był tej trwogi[92] nie wzbudził na świecie.

Ale jednak, co jej wiek łakomy[93] uszkodził,

To swym pismem życzliwy poeta[94] nagrodził.

Za co, nie wiem, przecz go Bóg ślepoty nie zbawił[95],

Ponieważ Stezychora[96] o wzrok był przyprawił,

Że tęż istą[97] śmiał ganić rymem uszczypliwym,

Acz to potym odwołał piórem osobliwym[98].

Ja stąd oczu nie stracę i w tym będę stały,

Że chwalić nie omieszkam, co jest godno chwały.

Bo nie leda Bóg jako swych darów rozdawa,

Temu łaskawszy, komu co nad ludzi dawa.

Przeto tusz[99] dobrze, Hanno urodziwa, sobie,

Z twoich darów znać, że Bóg jest łaskawym tobie.

Który jako ozdobę i piękność szacuje,

Ten czyn niezmierzonego świata okazuje

Tak pięknie zbudowany; kto sklepowi[100] temu,

Nadobnemi gwiazdami ślicznie sadzonemu,

Nadziwować sie może? Kto nocoświetnego

Miesiąca[101] abo słońca niespracowanego

Napatrzył sie do wolej, lubo rano wstaje,

Lubo ku wieczorowi prędki bieg podaje?

Taki więc z swej łożnicy nowy oblubieniec

Wychodzi; na nim złoty płaszcz i złoty wieniec,

Perłami przeplatany, gore znakomity,

Jego ze wszech namilszej[102] dar niepospolity.

Ale i ziemia nie jest bez swojej ozdoby,

Bo i tę Bóg oszlachcił dziwnymi sposoby:

To górami, to lasy, to kryształowemi

Rzekami, to łąkami pięknie kwitnącemi.

A w poły ją przepasał morzem urównanym[103],

Prosto jakoby pasem śrebrem okowanym.

Taki przede wszytkimi polem rozmierzonym[104]

Leci obrzym udatny pędem niewściągnionym.

Tego na kresie czeka albo trynóg[105] drogi,

Albo prędki koń, albo bawół złotorogi.

To takie, co widzimy[106]. Cóż, gdzie nasze oczy

Dosiąc nie mogą? gdzie Myśl, która niebem toczy,

Gdzie sama Piękność świeci i kształty wszech rzeczy[107]?

Nie może tego pojąć mdły[108] rozum człowieczy.

Dar Boży tedy gładkość, a dar znamienity,

Bo jesli go Ten nie da, zinąd nienabyty,

Jako są insze rzeczy, których człowiek może

Za swym staraniem dostać: tu nic nie pomoże.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pieśń VII[109]

Bodaj ci złe dni[110]! Nie chcesz mię miłować,

Bych sie czuł[111], mógłci bych już podziękować.

Biadaż mnie na cię[112], to mnie głowę psujesz;

Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz.

Przypatrując sie twej cudnej postawie[113],

Drugi by przysiągł, iżeś mu już prawie[114].

Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz[115];

Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz[116].

Nie obiecujesz, ani też odmawiasz,

Jeno mię słowy próznemi zabawiasz.

Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz;

Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz.

Wszytko[117] sie boisz, ano nie masz kogo,

Nie każdyć kąsa, co to patrza srogo.

Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz;

Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz.

Mam z sobą więcej niż dosyć kłopota,

A wszystko mi sie zda, że ciągnę kota[118].

Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz;

Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz.

Nie karmże mię już tą nadzieją dalej,

Raczej mi powiedz: «Mój miły, nie szalej!»

Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz;

Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz.

Pieśń VIII[119][120]

Kiedy sie rane zapalają zorza,

A dzień z wielkiego występuje morza,

Przyszedłem na brzeg, kędy Wisła bieży,

A tam siedziała na wysokiej wieży,

Podjąwszy[121] rękę, smutna białagłowa

I pocznie z płaczem narzekać w te słowa:

«Takżem ja barzo niefortunna była?

Takżem ja wiele szczęściu przewiniła?

Że temu k woli[122] być nieboga muszę,

Który jako grzech mierzi moją duszę.

A ten[123] gdzieś siedząc, narzeka z daleka,

Przed którym nie mam milszego człowieka.

Ślub mi przywodzą[124], poniewolne słowa[125],

Na które nigdy nie zwalała[126] głowa;

A ono było lepiej serca pytać,

Które gdy nie chce, słów sie prózno chwytać.

Niech sie tym cieszy, że mię ma w niewoli,

Ręce mógł zwięzać, myśli nie zniewoli.

Bogu tajemne nie są ludzkie sprawy,

Ten z nieba widzi, kto krzyw, a kto prawy.

Ja nie mam komu krzywdy swej powiedzieć,

Jeślibych miała, i to trudno wiedzieć[127].

Jednęż mam wolność w swej ciężkiej niewoli,

Że sie wżdy mogę napłakać do woli.

Więc mię to zewsząd szczęście[128] pokarało,

Wszystko mi zaraz, com miała, pobrało.

Ojczyzny nie mam, matkim ostradała,

Samam sie w ręce okrutne dostała.

Cóż mię gorszego mogło potkać w boju

Nad to, co cierpię, nieboga, w pokoju?

Czasem bych rada żałość swą pokryła[129]

A na lepszą sie postawę zdobyła;

Ale smutnemu trudno śmiech przychodzi,

Trzeźwi[130] w pijanych sprawy nie ugodzi.

I mnie nieszczęsną łzy moje wydają,

Które mi z oczu płynąć nie przestają.

Tegom też pewna, że mię nie miłuje;

Nie mam mu ze złe, mnie w tym naszladuje.

On wie, co myśli, świadom, o co stoi;

Ja go nie sądzę, ani mi przystoi[131],

Wszakoż sie k temu zawsze będę znała[132]:

Mił mi nie będzie, bych[133] dziś umrzeć miała.

A ty, mój bracie, wzorem stryja twego[134],

Pomści mej krzywdy i zelżenia swego.

Uczyń, co twej krwi szlachetnej przystoi,

Miłość przy tobie nieomylna stoi.

Jać albo zdrowia w tym frasunku zbędę,

Albo na koniec twoją żoną będę.

Pieśń IX[135][136]

Kto mi wiary dać nie chce, daj ją oku swemu

A przypatrz sie stworzeniu pilnie tak pięknemu:

Taka jeszcze nie była za dawnego wieku,

Aniołowi podobna barziej niż człowieku.

Raj tam, gdzie ona siedzi, a którędy mija,

Za jej stopami róża wstawa i lelija;

Jej k woli piękne drzewa dają cień sowity

Nie chcąc, aby ją letni żegł[137] ogień obfity.

A ona, myśl wspaniałą znosząc[138] z układnością,

I niedobyte serca zwycięża miłością.

A człowiekiem tak władnie jako słońce wonnym

Nawrotem[139] albo magnes żelazem nieskłonnym.

Wiele oczom powinien[140], o pani, kto ciebie

Oglądał a ucieszył twym pojźrzeniem siebie;

Dalszego czasu może nie zamierzać sobie,

Iżby kiedy miał gładszą oględać po tobie.

Niech sie więcej nie chłubią starodawne lata

Z swoimi Helenami; jest za tego świata[141],

Która gładkością wszytki pierwsze tak minęła,

Aż i przyszłym[142] nadzieję na wieki odjęła.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Pieśń X[143][144]

Juno, porzuć swój gniew długi,

A ty, Pallas, także drugi;

Gładka Wenus gładszą czuje,

Nowy sąd Parys gotuje.

Jabłko złote położyła

Erycyna, bo zwątpiła[145].

Śliczna dziewko, tak tusz sobie[146]:

Klejnot ten należy tobie;

A żadna jeszcze nie wstała[147],

Którać by go odjąć miała.

Równie taka rano wschodzi

Jutrzenka, gdy dzień nadchodzi.

Służyć i hołdować tobie

Kładę ja za szczęście sobie.

A ty o mej uprzejmości

I nie wątp o stateczności[148];

Abowiem póki duch we mnie,

Nie masz, jeno sługę ze mnie.

Pieśń XI[149][150]

Prózna twa chłuba[151], nie kochaj sie w sobie,

Nie wszytkoć prawda, com pisał o tobie.

Miłość mię zwiodła i przez mię mówiła,

Że nad cię nigdy wdzięczniejsza[152] nie była.

Jako lelija różą przeplatana,

Zdała mi sie twarz twoja malowana;

Oczy twe jako gwiazdy sie błyskały,

Piersi twe śniegu sromotę działały[153].

Gniewliweś morze śmiechem uśmierzała,

Kamienneś serce słowy przenikała.

Teraz w mych oczach wszystko sie zmieniło,

Obłudne serce wszytko pokaziło[154]

I twa niewdzięczność, którą pokazujesz

Tam, gdzie powolność i chuć prawą[155] czujesz.

Czego mi tedy stateczne namowy

Nie mogły wybić żadną miarą z głowy;

Czegom zbyć nie mógł przez zioła, przez czary,

To sam dziś wyznam na sie z prawej wiary[156]:

Żem był zabłądził w swej niemądrej sprawie,

A był cim, jeśli komu, jak żyw prawie[157].

Ale żeś tego wdzięczna być nie chciała,

Dalej nie będziesz ze mnie sługę miała.

To, com ci służył, niech już wniwecz idzie,

Bo jednak ten czas kiedyżkolwiek przyjdzie,

Że ty, wspomniawszy na me powolności,

Musisz zapłakać nieraz od żałości.

A ja, bych jeno o tobie nie wiedział,

I w pustych lesiech[158] sam rad będę siedział.

Przypisy:

1. przystojniejsza (starop.) — bardziej należyta. [przypis redakcyjny]

2. nieobeszły (daw.) — nie dający się obejść. [przypis redakcyjny]

3. Tobie k woli (starop.) — zgodnie z Twoją wolą. [przypis redakcyjny]

4. mdły (daw.) — zwiędły. [przypis redakcyjny]

5. zagorzały* (daw.) — spalony, wyschnięty. [przypis redakcyjny]

6. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

7. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

8. cały — tu: ocalony. [przypis redakcyjny]

9. przypławiony — przywieziony wodą. [przypis redakcyjny]

10. nieprzespany (starop.) — taki, z którego nie można się obudzić. [przypis redakcyjny]

11. szturm — burza. [przypis redakcyjny]

12. krom (starop.) — bez. [przypis redakcyjny]

13. bobrować (daw.) — brodzić w wodzie albo grzęznąć w błocie jak bóbr. [przypis redakcyjny]

14. znakomity (starop.) — widoczny, znaczny. [przypis redakcyjny]

15.
wyrzutny — rozrzutny. [przypis redakcyjny]

16. pogodzić — zaradzić. [przypis redakcyjny]

17. rzędzić — rządzić. [przypis redakcyjny]

18. ogień portu — światła portowe. [przypis redakcyjny]

19. wada — tu: szkoda. [przypis redakcyjny]

20. Pieśń II dodana — pieśń jest parafrazą elegii Simonidesa z Keos. [przypis redakcyjny]

21. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

22. k rzeczy (starop.) — słusznie, mądrze powiedziane. [przypis redakcyjny]

23. Jaki liścia, taki jest rodzaj i człowieczy — w Iliadzie Homera (ks. VI) Glauk porównuje ludzkie rodzenie się i umieranie do losu liści na drzewach; por. też biblijną Mądrość Syracha (14, 18). [przypis redakcyjny]

24. stoi w swojej mierze — trwa, znajduje się w swoich granicach. [przypis redakcyjny]

25. lekki — tu: lekkomyślny. [przypis redakcyjny]

26. niepodobny (daw.) — nierealny, niewykonalny. [przypis redakcyjny]

27. oni — tzn. szaleni, lekkomyślni ludzie. [przypis redakcyjny]

28. Pieśń III dodana — pieśń od w. 31 do 44 jest parafrazą fragmentów ody Horacego (Carmina III 2) noszącej tytuł Ad amicos (Do przyjaciół). [przypis redakcyjny]

29. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

30. sprawy (daw.) — dzieła, czyny. [przypis redakcyjny]

31. krom (...) zwady (starop.) — bez sprzeciwu. [przypis redakcyjny]

32. rada — tu: postanowienie. [przypis redakcyjny]

33. opatrywać (daw.) — dbać o co. [przypis redakcyjny]

34. gorszy — gorsi. [przypis redakcyjny]

35. po woli (daw.) — zgodnie ze swą wolą. [przypis redakcyjny]

36. przedsię wypada — jednak spada (z uprzywilejowanego miejsca). [przypis redakcyjny]

37. tego nie napije — tym nie przejmie. [przypis redakcyjny]

38. jakiej znakomitej szkody — w jakąś znaczną szkodę. [przypis redakcyjny]

39. Achilles — mityczny bohater grecki, waleczny i porywczy, jedna z głównych postaci w Iliadzie Homera. [przypis redakcyjny]

40. Hektor — mityczny bohater trojański, zginął w pojedynku z Achillesem. [przypis redakcyjny]

41. Alcydes — wnuk Alceusza, czyli Herakles (Herkules), mitologiczny bohater grecki, znany z nadludzkiej siły, odwagi, dobroci, ale też grubiaństwa. [przypis redakcyjny]

42. Polluks — jeden z braci bliźniaków, zwanych Dioskurami, śmiertelników obdarzonych nieśmiertelnością (por. gwiazdy konstelacji Bliźniąt, zodiakalne Bliźnięta). [przypis redakcyjny]

43. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

44. żałować sie (starop.) — żalić się na co. [przypis redakcyjny]

45. przydało — przydarzyło. [przypis redakcyjny]

46. przygody — tu: przypadki. [przypis redakcyjny]

47. nosić — tu: znosić. [przypis redakcyjny]

48. tesknić (starop.) — rozpaczać. [przypis redakcyjny]

49. przejźrzenie — postanowienie (Opatrzności). [przypis redakcyjny]

50. zdzierać — wydzierać. [przypis redakcyjny]

51. Nadzieja... itd. (w. 19-22) — motywy horacjańskie (Carmina II 10). [przypis redakcyjny]

52. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

53. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis redakcyjny]

54. pewnych czasów (starop.) — w określonych porach. [przypis redakcyjny]

55. pośledniejszy (starop.)— ostateczny, tu: pośmiertny. [przypis redakcyjny]

56. gdzie — tu: gdy. [przypis redakcyjny]

57. zarzezany — zabity (nożem). [przypis redakcyjny]

58. zbór (daw.) — zgromadzenie wierzących. [przypis redakcyjny]

59. zapamiętali — nie pamiętający (o dobrodziejstwach Boga). [przypis redakcyjny]

60. na oko — na własne oczy. [przypis redakcyjny]

61. zatrzymane myto — wstrzymana zapłata. [przypis redakcyjny]

62. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

63. gładkość (daw.) — piękno, uroda. [przypis redakcyjny]

64. postanowić — tu: postawić, umieścić. [przypis redakcyjny]

65. niżli — a nigdy. [przypis redakcyjny]

66. pochodzony — zniszczony. [przypis redakcyjny]

67. wiotchy (starop.) — stary. [przypis redakcyjny]

68. płeć (daw.) — skóra, cera. [przypis redakcyjny]

69. wyraz — tu: obraz. [przypis redakcyjny]

70. niesposobny na to — nie ma na to sposobu. [przypis redakcyjny]

71. szedziwe lato (starop.) — sędziwy wiek. [przypis redakcyjny]

72. Oszukały sie króla tessalskiego córy (...) ani wstał żywy (w. 23–32) — fragment stanowi nawiązanie do mit. gr.: zemsta Medei za krzywdy, które wyrządził jej król tessalski Pelias; Medea przekonała jego córki, że jest w stanie odrodzić się młody, gdy poćwiartują go i ugotują w kotle z cudownymi ziołami. Pelias się nie odrodził, przerażone córki udały się na wygnanie. [przypis redakcyjny]

73. pobożność — tu: przywiązanie. [przypis redakcyjny]

74. w nadzieję — w zaufaniu do. [przypis redakcyjny]

75. w rzeczy — rzekomo. [przypis redakcyjny]

76. czarownica — tu: Medea. [przypis redakcyjny]

77. nie rzkąc — już nie mówiąc (że nie). [przypis redakcyjny]

78. jakoby — jakżeby. [przypis redakcyjny]

79. wdzięczny* (starop.) — miły. [przypis redakcyjny]

80. Fosfor — Jutrzenka poranna. [przypis redakcyjny]

81. wynikać — wynurzać się. [przypis redakcyjny]

82. cieszecie (forma starop.) — obciosujecie. [przypis redakcyjny]

83. rzeźcie (starop. forma trybu rozkazującego) — rzezajcie, rzeźbijcie. [przypis redakcyjny]

84. Zeuksis (V w. p.n.e.) — sławny malarz gr. [przypis redakcyjny]

85. Fidyjas (V w. p.n.e.) — sławny rzeźbiarz gr. [przypis redakcyjny]

86. Także wiele (...) umiem — nie umiem (znaczenie wynika z konstrukcji zdania złoż.). [przypis redakcyjny]

87. przeciw długim latom — przeciw długoletniemu zapomnieniu. [przypis redakcyjny]

88. cne boginie — muzy. [przypis redakcyjny]

89. po naszym schodzie — po naszym końcu (tj. śmierci). [przypis redakcyjny]

90. pani ona — ta pani; chodzi o Helenę trojańską. [przypis redakcyjny]

91. w szostymdziestym lecie — w sześćdziesiątym roku (jej) życia. [przypis redakcyjny]

92. trwoga — chodzi o wojnę trojańską, której przyczyną było porwanie pięknej Heleny przez królewicza trojańskiego Parysa. [przypis redakcyjny]

93. wiek łakomy — czas, który łakomie wszystko pożera. [przypis redakcyjny]

94. poeta — chodzi o Homera, autora Iliady i Odysei, w których opisana jest wojna trojańska i losy jej bohaterów, ślepy poeta (zob. w. 57). [przypis redakcyjny]

95. nie zbawił (starop.) — nie pozbawił. [przypis redakcyjny]

96. Stezychora o wzrok był przyprawił — naraził na utratę wzroku; poeta Stezychor (VII/VI w. p.n.e.) miał oślepnąć z powodu złorzeczenia Helenie i wzroku nie odzyskał, mimo że odwołał złorzeczenia. [przypis redakcyjny]

97. tęż istą (starop.) — tę samą. [przypis redakcyjny]

98. osobliwy — tu: własny. [przypis redakcyjny]

99. tusz (...) sobie (starop.) — spodziewaj się, miej nadzieję. [przypis redakcyjny]

100. sklep* (daw.) — sklepienie. [przypis redakcyjny]

101. nocoświetny miesiąc — świecący w nocy księżyc (por. łac. noctiluca: przydomek Diany, bogini księżyca, używany przez Horacego). [przypis redakcyjny]

102. ze wszech namilszej — w domyśle: oblubienicy. [przypis redakcyjny]

103. urównany — równo rozlany. [przypis redakcyjny]

104. pole rozmierzone — pole wyścigowe. [przypis redakcyjny]

105. trynóg — trójnóg (tj. nagroda). [przypis redakcyjny]

106. To takie, co widzimy — to, co widzimy, jest takie. [przypis redakcyjny]

107. kształty wszech rzeczy — idee, rozumiane w ujęciu filozofii Platona i neoplatończyków jako prawzory rzeczy. [przypis redakcyjny]

108. mdły (daw.) — słaby, marny. [przypis redakcyjny]

109. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

110. Bodaj ci złe dni (starop.) — Bodaj (pierwotne: „Bóg daj”) ci się źle powodziło! [przypis redakcyjny]

111. bych sie czuł (starop.) — gdybym miał rozum w głowie. [przypis redakcyjny]

112. Biadaż mnie na cię (starop.) — biada mi z tobą. [przypis redakcyjny]

113. cudna postawa (starop.) — dziwne zachowanie się (por. cudaczny: dziwny). [przypis redakcyjny]

114. iżeś mu już prawie (starop.) — że mu już sprzyjasz. [przypis redakcyjny]

115. psuć głowę (starop.) — kłopotać, absorbować. [przypis redakcyjny]

116. Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz (starop.) — tylko tak to mogę pojmować, że mnie oczarowujesz, kokietujesz [przypis redakcyjny]

117. wszytko (starop.) — tu: wszystkiego. [przypis redakcyjny]

118. ciągnę kota (starop.) — wystawiam się na pośmiewisko (zob. przyp. do Pieśni świętojańskiej o Sobótce, Panna 3). [przypis redakcyjny]

119. Pieśń VIII dodana — opowiedziana tu historia oparta jest na Heroidach Owidiusza: Hermiona (córka Menelausa i Heleny) była zaręczona — bez wiedzy ojca — z Orestesem, bratem stryjecznym, do którego kieruje tutaj swoje żale. Porwał ją i poślubił Pyrrus (syn Achillesa), któremu przyrzekł ją ojciec. [przypis redakcyjny]

120. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

121. podjąwszy — podniósłszy. [przypis redakcyjny]

122. temu k woli być (starop.) — Pyrrusowi posłuszna być. [przypis redakcyjny]

123. a ten — chodzi o Orestesa. [przypis redakcyjny]

124. przywodzić — przypominać (por. wyrażenie: przywodzić na myśl). [przypis redakcyjny]

125. poniewolne słowa (starop.) — wypowiedziane pod przymusem. [przypis redakcyjny]

126. nie zwalała (starop.) — nie zgadzała się (nie pozwalała). [przypis redakcyjny]

127. trudno wiedzieć — w domyśle dalszy ciąg: czy bym powiedziała. [przypis redakcyjny]

128. szczęście — w znaczeniu: fortuna, los. [przypis redakcyjny]

129. pokryć — tu: ukryć. [przypis redakcyjny]

130. trzeźwi — trzeźwy. [przypis redakcyjny]

131. Tegom też pewna, że mię nie miłuje... itd. (w. 37–42) — mowa o Pyrrusie. [przypis redakcyjny]

132. k temu zawsze będę znała — zawsze to będę wyznawała. [przypis redakcyjny]

133. bych (starop.) — choćbym. [przypis redakcyjny]

134. stryja twego — chodzi o Menelausa, który pomścił porwanie Heleny przez Parysa. [przypis redakcyjny]

135. Pieśń IX dodana — w pieśni tej pierwsze litery kolejnych wersów tworzą akrostych: KATARZYNA JANWODINZKA; być może należy czytać to w następujący sposób: KATARZYNA, JAN WODYŃSKA (podobnie skonstruowany akrostych znajdziemy w Pieśni X; o Katarzynie Wodyńskiej jednak nic nie wiadomo). [przypis redakcyjny]

136. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

137. żegł — palił. [przypis redakcyjny]

138. znosząc — łącząc. [przypis redakcyjny]

139. władnie jako słońce wonnym / Nawrotem — chodzi o kwiat, który zwraca się ku słońcu (bliżej nie wiadomo, o jaki). [przypis redakcyjny]

140. powinien — zawdzięcza. [przypis redakcyjny]

141. za tego świata — za naszych czasów. [przypis redakcyjny]

142. przyszłym — w domyśle: przyszłym pięknościom. [przypis redakcyjny]

143. Pieśń X dodana — pierwsze litery kolejnych wersów tej pieśni tworzą akrostych: JAGNJEJSKA KRJSKA IAN (czyli: JAGNIESZKA KRYSKA, JAN) — por. Pieśń IX dodana. Agnieszka Kryska była siostrą Wojciecha Kryskiego, dworzanina Zygmunta Augusta, przyjaciela poety. [przypis redakcyjny]

144. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

145. Juno, porzuć (...) zwątpiła — fragment początkowy (w. 1–6) stanowi nawiązanie do mitologicznego sądu Parysa: stanęły doń trzy boginie, Juno, Pallas i Wenus („Erycyna”), a zwyciężczynią została Wenus, która tutaj musi uznać zwycięstwo piękniejszej od siebie i przekazać jej symbol swego pierwszeństwa. [przypis redakcyjny]

146. tusz sobie (starop.) — spodziewaj się. [przypis redakcyjny]

147. wstała — tu: powstała. [przypis redakcyjny]

148. stateczność (starop.) — wierność, stałość. [przypis redakcyjny]

149. Pieśń XI dodana — pieśń wzorowana na elegiach Propercjusza (zwłaszcza III 24) i Katullusa. [przypis redakcyjny]

150. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

151. chłuba (starop.) — chełpliwość. [przypis redakcyjny]

152. wdzięczniejszy* (starop.) — milszy. [przypis redakcyjny]

153. śniegu sromotę działały (starop.) — przynosiły wstyd śniegowi. [przypis redakcyjny]

154. pokazić (starop.) — zepsuć. [przypis redakcyjny]

155. powolność i chuć prawa (starop.) — uległość i prawdziwa namiętność. [przypis redakcyjny]

156. z prawej wiary (starop.) — z prawdziwego przekonania. [przypis redakcyjny]

157. A był cim, jeśli komu, jak żyw prawie (starop.) — a jeśli komuś byłem oddany całym życiem, to właśnie tobie. [przypis redakcyjny]

158. pustych lesiech (starop. forma Ms. lm) — pustych lasach. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/fragmenta

Tekst opracowany na podstawie: Jan Kochanowski, Fragmenta albo pozostałe pisma, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1590

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska, Piotr Wilczek.

Okładka na podstawie: See-ming Lee 李思明 SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

ISBN-978-83-288-4438-4

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.