Juliusz Słowacki

Odpowiedź na „Psalmy przyszłości”

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Odpowiedź na ,,Psalmy przyszłości" (Ujęcie wcześniejsze)

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Przypisy

5. Wesprzyj Wolne Lektury

6. Strona redakcyjna

Odpowiedź na „Psalmy przyszłości”

[Ujęcie wcześniejsze]

Podług ciebie, mój szlachcicu,

Cnotą naszą — znieść niewolę.

Ty przemieniasz ziemską dolę

W żywot ducha na księżycu;

Głosem dziecka wołasz: Czynu!

Czynu — czynu naród czeka!

Lecz ty wiesz, bez ducha gminu

Jaka słaba pierś człowieka...

A ty, który budzisz czyn,

Gdy spojrzałeś w ludu oczy,

Rzekłeś, że z nich rzeź wyskoczy!!

A kto inny jest — niż gmin?

*

Nie tak — nie tak, mój szlachetny,

Bo czyn ludu nie piosenka.

To nie w herbie z mieczem ręka,

To nie ród imieniem świetny,

To nie pieśni próżny twór,

To nie buntu próżna mara,

To nie chmurny lot Ikara,

Gdzie zasługą upaść z chmur!

To nie na słońc, gwiazd granicy

Z kochankami mdlejąc latać,

Włosy splatać i rozplatać,

Tchnienie tracić w błyskawicy;

Ale twardo, ale jasno

Śród narodu swego stać,

Myślą bić, chorągwie rwać,

Świecić czynu tarczą własną!

W drogę, choćby niepowrotną,

Ale prostą — naprzód twarzą,

Z piersią czystą, choć samotną,

Choć ją sztyletami rażą,

Z twarzą smętną, ale białą,

Chrystusową, choć zwiędniałą,

A ciągnącą lud do siebie

Niesłychanym bożym czarem:

Takim duchem i sztandarem

Być na ziemi — jest być w niebie!

*

Jam spróbował na mej głowie,

Na kształt gwiazdy kałakuckiej[1],

Nosić gwiazdę myśli ludzkiej

I z tą gwiazdą żyć surowie[2].

I przybiegli aniołowie,

Aniołowie betleemscy[3] —

A odbiegli ludzie ziemscy

I drzwi moje pożegnali,

I przeklęli... me domowe

Duchy — serce — moję[4] głowę —

Każdy włos poprzeklinali...

A jam przecie bez ich wiedzy

I bez serc ludzkiego ciepła

Czuł, że w żyłach krew nie krzepła.

Ani na rozstajnej miedzy,

Która świat od Boga dzieli,

A do przyszłych idzie światów,

Rosło mniej tęczowych kwiatów,

Choć suszyli ją i klęli.

I dlatego, żem się umiał

Pohamować — być nad zgraję —

Wichr przeleciał i wyszumiał,

I legł martwy... a ja wstaję;

Bo ojczyznę mą w łańcuchu

Widząc, miałem tę pokorę,

Żem żadnego nie klął ruchu...

Czuł gorących — bo sam gorę,

Modlił się o czasy nowe

I o wrogów mych zwycięstwo,

Choć groziło mi męczeństwo

I w sąd... mogło pójść o głowę.

Bo ty nie myśl, że z anioły

Tylko boża myśl nadchodzi;

Czasem Bóg ją we krwi rodzi,

Czasem rzuca przez Mongoły!...

*

A ty, jasny jakiś panie,

Bo cię nie znam, ale słyszę,

Słysząc twoje wierszowanie,

Że ktoś jak perłami pisze,

Że ktoś na kształt się proroka

Stawia ludziom — ale modny,

Jak historyk świata — chłodny,

Obejrzawszy świat z wysoka,

Wieszcze rymy jako cugi

Posłał na świat równym kłusem

I napełnił wóz Chrystusem

Jak Owidiusz Faetonem,

I rozesłał swoje sługi,

Swe kolory czcić pokłonem.

*

Honor myślom, z których błyska

Nowy duch i forma nowa!

Bo są światu jak zjawiska,

Jako jutrznia są różowa,

Jak ogniste meteory,

Stopom ludu podścielona

By gościńce Irydiona[5]

Pielgrzymowi, który od nich

Bierze ogień i kolory,

Gdy już gwiazd dochodzi wschodnich.

*

Taką była dawniej dana

Poetyczna karm dla ludu,

Objawienie pełne cudu;

Myśl jak mara niespodziana

Z piersi naszej wychodziła

Na kształt gwiazdy lub miesiąca,

Narodowi dźwiękiem miła,

Ludu sen wspominająca,

To jak słońce w półobłoku

Oczom wschodziła i rosła,

To jak róża na potoku

Albo lekki Sylf[6] bez wiosła,

Jakaś siła niewidzialna,

Przez poetę na świat lana,

Wolna — jako anioł Pana!

Silna — jako skra zapalna!

*

Dziś co? — Każdy wieszcz z rozkazem,

Każdy patron... lecz za sobą;

Nie z promieniem, lecz z wyrazem,

Nie duch-duchem, lecz osobą;

Kiedy gore świat cierpieniem,

Kiedy wzbiera czynu fala,

On się kładzie sam kamieniem,

Na ruch ludzki nie pozwala;

Chce zawrócić w stare łoże

Nowe fale — rzeki boże;

Do zbolałych serc nie wnika,

Gromu ludu nie ma w dłoni,

Ale w uszy formą dzwoni,

Albo dzwoni — albo syka.

Jego dźwiękiem, jego mową

Nie odetchnie pierś szeroka,

Nie pomyśli jego głową,

Skier nie weźmie z jego oka;

Tylko nędzne ujrzy płachty,

Zamiast wieszcza — sztandar jego

I krzyk: „Na Boga żywego!

Ty, kto jesteś? nie rznij szlachty!!...”

*

Któż i gdzie zagroził nożem?

Któż i gdzie ci stanął sporem? —

Możeś spotkał się z upiorem,

Z całym dawnym Zaporożem[7]?

Możeś widział pochód głuchy,

Krzyki krwawe i namiętne

I księżyce nad krwią smętne,

I sokoły w mgle jak duchy?

Może tobie zastąpiły

W poprzek twojej sennej stecki[8]

Same tylko ich mogiły —

A ty zląkł się! — wódz szlachecki!! —

*

Może tylko w noc półjasną

Upiór taki nadlatywał,

Strzały sobie z ran wyrywał

I mgły krwią czerwienił własną,

Hełm rozpalił w błyskawicę,

Miecz potrząsnął purpurowy,

A okropne cztery głowy,

Jako perły zausznice

Z twarzą nieznajomych plemion,

Niby róże — niósł u strzemion.

— A ty zaraz — w ręku kord,

W kosach przed nim cała wieś!

Duch ten — krzyczysz — jest to rzeź!

Duch ten to czerwony mord!...

— Nie mord, nie rzeź: — to z girlandy,

Co leciała ponad Lidą,

Jakiś sługa dziewki Wandy,

Jakiś złoty husarz z dzidą,

Jakiś krzyża kapłan świecki,

Z tęczy widzeń oderwany,

Znów powracał na kurhany —

A ty zląkł się! — syn szlachecki!! —

*

Duchy lecą i nie giną —

Czasem pełne słów czerwonych:

Czy ty jeden z przestraszonych

Ręką rzezi — gilotyną?

Skądże taka w tobie trwoga

I od ludu rów i przedział?

Prawdę mówisz?... Nie, na Boga,

Wiem, żeś prawdy nie powiedział!

Tylko jakieś sny czerwone,

Zaludnione czartów gminem,

Twych firanek karmazynem

Owionięte, osłonione,

Jak róż jasne — jak sen płone[9],

Pełne, mówię, mar szkaradnych,

Bez słońc, bez gwiazd, kwiatów żadnych,

Przestraszyły cię, żeś krzyknął;

„Stójmy tak — na ojców kości!”

I twój anioł, już w przyszłości

Zabłyśniony, — jak sen zniknął.

*

Jeszcze co? ani zamachu —

Naród cały hasła czeka —

A krzyk pierwszy z ust człowieka

Był krzyk: Stójmy! był krzyk strachu.

Bo to sen na końcu pieśni,

Że magnaty — kiedyś — staną

Z wielką tęczą chorągwianą

Otrząśnięci z wieków pleśni,

Z wielką myślą w sercu — w głowie —

Chatom — niby aniołowie;

I bunt święty rozpłomienią,

I świat cały od nich zgore...

— W tych magnatach serce chore:

Wąż im sercem, a proch rdzenią!...

*

Kiedyś ze sto was tysięcy

Było szlachty z serc i z lica;

Dziś jednegom znał szlachcica

I kraj cały nie znał więcej.

Jeden tylko serca męką,

Zamiarami, choć nie skutkiem,

Wielkim, cichym, dumnym smutkiem,

Pełną zawsze darów ręką,

Smętną jakąś nieszczęść sławą

Był szlachcicem — i miał prawo...

Dziś i ten nie został z wami

I godności swej nie trzyma;

Poszedł gnić między królami,

Już go nié ma — i was nié ma!

*

Nie myśl, że wszystko na naszej łące

Smutnieje, więdnie, zachodzi nocą,

Że nietoperze ociemniające

W powietrzu cicho skrzydły[10] łopocą,

Gdzie znajdą lampę — skrzydły zaduszą,

Gdzie znajdą ciepłą polską krew w żyłach,

To ją wysmokczą — serce wysuszą —

Mózg o wariackich zostawią siłach.

Nie tak, tu nie tak... jak ci się może

Przyśniło, głośny szlachty upiorze!

*

Duch, ogień, młodość

Orla i żywa

Ogniem porywa

I z ducha czerpie.

Nad nią, na sierpie

Z blasków księżyca,

Boga Rodzica

W zorzy czerwonej,

Na wywróconej

Tęczy porannej !

A pod nią mgła

Z ognia i szkła

W skrze nieustannej

Bałwany wznosząca,

By znieść ją z miesiąca,

Z gwiazdami złotemi

Postawić na ziemi,

Ogłosić królową,

Piękność z płomieniem w sercu, z gwiazdami nad głową.

*

Wyszła, wyszła zza obłoku,

Ludom się pokaże,

I na żniwie, i na toku

Ujrzą ją żniwiarze!

Cała w słońcach, cała w błyskach,

Z kwiatem złotym w dłoni;

Pastuszkowie przy ogniskach

Zaśpiewają o niéj!...

Ujrzą ją na polu trzody

I smętnie zaryczą;

Zadrżą drzewa, staną wody,

Sny z niej tęcz pożyczą!

I zgromadzą się włódarze

Z kosami na roli;

Bo się w sercach — w śnie pokaże

Człowiek dobrej woli...

*

Bądźże żywotniejszej cery,

Bo cię żywym być przymuszę;

Wygnaj z myśli Maryjusze[11],

Cezary[12] i Robespiery[13].

Z komet, z meteorów cyfer

Czytaj przyszłość, wieszczu młody,

Nie bądź w przyszłą noc pogody,

Jako gwiazda zła — Lucyfer,

Gdy słoneczny wóz wyciąga,

Jak pies — węża mając szyję,

I zła skrzy... i w oczy bije,

I bezsennym się urąga. —

Bo my z bezsennego łoża

Wzrok rzucamy gorączkowy,

A ty łyskasz blaskiem noża,

Dziecko lub zły duch Jehowy,

Bo nam tworzysz czarną marę

I w zrodzoną rodzisz wiarę.

*

Ten, kto ojcu powie: Raka[14]!

Ten przeklęty: — więc się bój!

Polski lud to ojciec twój.

Zeń, jak z cierniowego krzaka,

Gotów znowu Bóg wybuchnąć,

Z wichru mając twarz i lice,

I na ciebie, jak na świécę —

Iść — i dalej pójść — i zdmuchnąć!

*

Więc się bój: — bo nie ja grożę,

Marny człowiek i twój brat,

Ale jakiś straszny świat

I widzialne światła boże,

Z ciszą, z wiatrem i z szelestem

Rzucające się na lud,

Strachy, które mówią: Cud!

Ognie, które szepcą: Jestem!

*

Więc się bój: — bo Duch się wdziera

Zewsząd i podważa wieże.

Słaby — mówisz — rzeź wybiera;

A czy wiesz, co on wybierze?

Może ludów zatracenie.

Może nam przyniesie w dłoni

Komet wichry i płomienie,

W których drży król, matka roni,

Działa, wozy, hufce, konie

Ogień pali, ziemia chłonie;

A nikt z mogił nie korzysta,

Jeno wszczynający ruch,

Wieczny Rewolucjonista,

Pod męką ciał — leżący Duch!

*

We łzach, Panie, ręce podnosimy do Ciebie,

Odpuść nam nasze winy!

Niech będzie twoja wola na ziemi i na niebie;

Przez nas czyń twoje czyny!

Niechaj się twoje imię na wysokościach święci,

Niech się święci trzy razy!

Abyśmy już nie byli z ksiąg żywota wyjęci

Dla naszych ran i zmazy.

Wspomnij, cośmy cierpieli pod chłostą tych mocarzy,

A duchaśmy nie dali;

Nie poznaliby ojce naszych bolesnych twarzy,

Gdyby z grobowca wstali.

Gdyśmy cierpieli mocno, wołaliśmy do góry

Jak gołębie: „Nie ciśnij” —

Duchy jak gołębice rozleciały się w chmury;

Zatrwóż! niech wrócą!... błyśnij!

W tej błyskawicy, Panie, ujrzym się i z daleka

Brat pozna swego brata —

I wejdzie nieśmiertelność jako anioł w człowieka,

I staniem ludem świata!...

*

A tu niżej

Pan poniży

Namiętnych.

Głos uciszysz,

A usłyszysz

Jęk smętnych.

Zebrzydowscy

I Zborowscy

W czerwonych deliach[15],

Błyskawice

I dziewice

W bladych kameliach.

Chór przychodzi

Zda się w łodzi,

O brzegi trąca.

Nad smętnemi

Lampa ziemi

Okrąg miesiąca.

Zegar świata,

Ptak Piłata

Godzinę pieje.

Strach i nudności,

W grobach drzą[16] kości,

Bez-duch szaleje.

Duch uciska,

Mroczy i błyska,

Aż uzupełni

Wiek idący,

Bogiem błyszczący

Jak miesiąc w pełni.

*

W takim hymnie, wieszczu, stój;

Bo pieśń taka pójdzie górą,

Nad podlejszych dusz naturą

Panująca — boży strój[17],

Do którego Bóg nagina

Wszystkie tego wieku struny,

Złączy dźwięki i pioruny,

Świat, co kocha i przeklina,

I błękitu rzuci na tła,

Przemienioną krwawość w światła.

Anioł się z aniołem zetrze,

Chrystus wyjdzie na ciał złamy

I z Chrystusem się spotkamy,

A spotkania plac... powietrze!...

*

Lecz dopóki ty i twoi,

Duchem bożym nieskrzydlaci,

Chcecie stać na głowach braci,

Tak jak szatan dotąd stoi

Ciałem — formą, która kuta

Od tysięcy lat we świecie,

Choć spróchniała — duchy gniecie,

Wyrobiona i przeżuta,

Przeświecona piekłem mara,

Dla was święta tym, że stara...

Póki wy jakby z kamienia,

A kryjący strach kobiecy,

Opieracie wasze plecy

O ten wiatr z gwiazd i z płomienia,

Który się jak słońce pali

I lud niesie, a was wali —

Lecz dotychczas jeszcze szczędzi

Najpiękniejszych od zagłady,

A nie mogąc, dusz gromady

Przerażone z ciał wypędzi; —

To ja — pomny na potrzebę

Przyszłych ludzi, tych cezarów,

Którym każdy stary narów

Kładł pod nogi kamień, glebę,

Męczenników pełną chatę,

Swój interes i prywatę;

To my święci, to my młodzi

Jutrzenkami i błyskaniem

Charonowej Twojej łodzi,

Pełnej trupów — poprzek staniem!

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. kałakucki (daw.) — pochodzący z Kalkuty. [przypis edytorski]

2. surowie (daw.) — dziś popr. forma przysłówka: surowo. [przypis edytorski]

3. betleemscy — dziś popr.: betlejemscy. [przypis edytorski]

4. moję — dziś popr.: moją. [przypis edytorski]

5. Irydion — imię bohatera dramatu Zygmunta Krasińskiego, które w swym brzmieniu kryje zarówno nawiązanie do Irydy, gr. bogini tęczy, posłanki bogów, jak również do bibl. znaczenia tęczy jako symbolu pojednania Boga z ludźmi; Irydion, początkowo kierujący się żądzą zemsty na ciemiężycielach jego ojczyzny, ostatecznie doznaje oświecenia i można sądzić, że jego losem jest w przyszłości podążać za naukami Chrystusa. [przypis edytorski]

6. Sylf — niewidzialny duch będący uosobieniem żywiołu powietrza; opowieści o sylfach mają źródło w średniowiecznym opisie tych istot autorstwa Paracelsusa. [przypis edytorski]

7. Zaporoże — daw. nazwa terytorium nad dolnym Dnieprem, tzw. Dzikie Pola, gdzie żyli kozacy zaporoscy, społeczność wielonarodowa zorganizowana na modłę wojskową, trudniąca się wyprawami łupieskimi; począwszy od XVI w. oddziały Zaporożców były włączane w razie potrzeby w szeregi armii Rzeczpospolitej jako płatne wojsko, częste też były również bunty kozackie przeciwko magnatom i urzędnikom państwowym; w 1648 r. wybuchło powstanie Kozaczyzny pod wodzą Bohdana Chmielnickiego (krwawe szczególnie dla osiadłej na tych terenach szlachty), które doprowadziło do zaangażowania się w konflikt Rzeczpospolitej Polskiej i Rosji; doszło wówczas do podziału kozaków zaporoskich po dwóch stronach Dniepru na promoskiewskich i propolskich; do tego właśnie konfliktu nawiązuje w tym miejscu wiersz Słowackiego. [przypis edytorski]

8. stecka — a. steczka: dróżka. [przypis edytorski]

9. płony — niepłodny, jałowy, słaby, mizerny. [przypis edytorski]

10. skrzydły — dziś popr. N. lm: skrzydłami. [przypis edytorski]

11. Maryjusze — nawiązanie do postaci konsula rzym. Gajusza Mariusza (156 p.n.e.–86 p.n.e.), reformatora armii rzym., wybitnego wodza; kiedy w roku 87 p.n.e. wybuchła w Rzymie walka między stronnictwem optymatów i popularów, tzw. pierwsza wojna domowa, Mariusz wprowadził terror w mieście, skazując na śmierć wielu swych przeciwników polit. spośród optymatów; wówczas został ostatni, siódmy raz wybrany konsulem w 86 p.n.e. [przypis edytorski]

12. Cezary — nawiązanie do postaci Gajusza Juliusza Cezara (100 a. 102 p.n.e.–44 p.n.e.), rzym. polityka, wodza i dyktatora, z którego działaniami politycznymi przyjęło się wiązać upadek republiki i początek cezaryzmu w Rzymie. [przypis edytorski]

13. Robespiery — nawiązanie do postaci Maximiliena de Robespierre’a (1758–1794) jednego z przywódców rewolucji francuskiej, czołowej postaci lewicowego klubu jakobinów; Robespierre’a zwykło się uznawać za symbol krwawego terroru i dyktatury rewolucyjnej. [przypis edytorski]

14. raka — bibl.: nędznik. [przypis edytorski]

15. delia — nakrycie wierzchnie, element stroju męskiego noszony przez szlachtę pol. od XVI w., szczególnie popularny wśród husarii; rodzaj płaszcza, w odróżnieniu od kontusza nieprzepasywanego, często wykańczanego lub podbitego futrem, z kołnierzem, o luźnych, rozciętych rękawach, zapinanego na ozdobne guziki. [przypis edytorski]

16. drzeć — dziś: drżeć. [przypis edytorski]

17. strój — tu: nastrojenie instrumentu. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/odpowiedz-na-psalmy-przyszlosci-ujecie-wczesniejsze

Tekst opracowany na podstawie: Juliusz Słowacki, Dzieła Juliusza Słowackiego. Pierwsze krytyczne wydanie zbiorowe, t. I., Wiersze drobne, wyd. Bronisław Gubrynowicz, Lwów 1909

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Marta Niedziałkowska, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: seyed mostafa zamani@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.