Stanisław Wyspiański Wesele Dramat w trzech aktach

Cóz tam, panie, w polityce?

10 Chińcyki trzymają się mocno!?[19]

A, mój miły gospodarzu,

mam przez cały dzień dosyć Chińczyków.

Pan polityk!

Otóż właśnie polityków

15 mam dość, po uszy, dzień cały.

Kiedy to ciekawe sprawy.

A to czytaj, kto ciekawy;

wiecie choć, gdzie Chiny leżą?

No, daleko, kajsi[20] gdzieś daleko;

20 a panowie to nijak nie wiedzą,

że chłop chłopskim rozumem trafi,

choćby było i daleko.

A i my tu cytomy gazety

i syćko wiemy.

25A po co — ?

Sami się do światu garniemy.

Ja myślę, że na waszej parafii

świat dla was aż dosyć szeroki.

A tu ano i u nas bywają,

30 co byli aże dwa roki

w Japonii; jak była wojna[21].

Ale tu wieś spokojna. —

Niech na całym świecie wojna,

byle polska wieś zaciszna,

35 byle polska wieś spokojna[22].

Pon się boją we wsi ruchu.

Pon nos obśmiwajom w duchu. —

A jak my, to my się rwiemy

ino do jakiej bijacki.

40 Z takich, jak my, był Głowacki[23].

A, jak myślę, ze panowie

duza by juz mogli mieć,

ino oni nie chcom chcieć!

Pani to taki kozaczek;

45 jak zesiądzie z konika, jest smutny.

A pan zawsze bałamutny.

To nie komplement, to czuję i tego bynajmniej nie tłumię.

Dobrze, że przynajmniej pan umie

zmiarkować, kiedy uczucie,

50 a kiedy salonowa zabawka —

ale w tym razie…

To sprawka

pani wdzięku, pani jest bardzo miła,

pani tak główkę schyliła…

55Prawda? Tak jakbym się dziwiła,

że mnie tyle honoru spotyka;

pan redaktor dużego dziennika

przypatruje się i oczy przymyka

na mnie, jako na obrazek.

60A obrazek malowny, bez skazek,

farby świeże, naturalne,

rysunek ogromnie prawdziwy,

wszystko aż do ram idealne.

Widzę, znawca osobliwy.

65I czemuż pani się gniewa?

Że pan jak Lohengrin[24] śpiewa

nade mną jak nad łabędziem,

że my dla siebie nie będziem,

i po cóż tyle śpiewności?

70Oto tak, tak z rozlewności

towarzyskiej.

Ach, cioteczko, ciotusieńko!

Co, serdeńko?

Tamci tańczą, my stoimy;

75 chcemy tańczyć także i my.

Może który z panów zechce?

Z nikim z panów tańczyć nie chcę.

Potańcujcie trochę same.

My byśmy chciały z drużbami,

80 z tymi, co pawimi piórami

zamiatają pułap izby[25].

Poszłybyście tam do ciżby?

To tak miło, miło w ścisku.

Oni się tam gniotą, tłoczą

85 i ni stąd, ni zowąd naraz

trzask, prask, biją się po pysku;

to nie dla was.

My wrócimy zaraz.

Cóżeś ty dziś tak wesoła?

90 Odgarnij se włosy z czoła.

Raz dokoła, raz dokoła!

Ciotusieńka zła okropnie,

zła okrutnie — a przelotnie —

zaraz buzię pocałuję.

95Hanka zawsze swego dopnie.

Niech się panna wytańcuje.

Pochwalony, dobry wieczór państwu[26].

Pochwalony — gospodyni…

Tu wsiosko[27] od maleńkości, Klimina,

100 po wójcie wdowa.

Radczyni[28]

jestem z Krakowa.

Macie syna.

Tańcuje tam.

105Niech się bawi;

som ta dziwki, niech nie stoją.

Jakoś mu nie idzie sporo,

bo się ino pogapuje.

Panowie dziwek się boją;

110 zaraz która co przyniesie,

ino roz sie przetańcuje.

Wyście sobie, a my sobie.

Każden sobie rzepkę skrobie.

Myślałam, pomówię z matusią,

115 toby wnuczka kołysała — ?

A toście wy skora, kumosiu;

ledwo że wkoło spojrzała,

już by mi synów swatała — ?

Hej, jo sie bawiła wprzódzi,

120 teroz bym lo inszych chciała.

Coraz więcej potrza ludzi.

Żeniłabym, wydawała!

Drużba tańczy, proszę ze mną.

Panienka obcesem[29] wpada.

125A w kółeczko…

Dookoła.

Panienka se ta wesoła.

Ano Kaśka będzie rada,

jak przestoi.

130Kaśka, jaka?

Ano ta, co w kącie taka…

Druhna?

Juści, druhna pirso[30],

co mi ją na żone rają.

135Raz dokoła, raz dokoła…

Panienka się nie zgniwają,

że ją lepiej gabne[31] w pasie,

ano Kaśka w sobie syrso.

Pewno drużba kocha Kasię — ?

140Panienka se ta wesoła.

Raz dokoła, raz dokoła…

Jakby Jasiek chciał tańcować,

tobym z Jaśkiem tańcowała — ?

A mogę sie ofiarować,

145 by ino panienka chciała — ?

Proszę, proszę, chwilkę w koło,

jak wesoło, to wesoło.

Jasiek dzisiaj pierwszy drużba.

Najmilso mi tako służba.

150Cóż ta, gosposiu, na roli?

Czyście sobie już posiali?[32]

Tym ta casem sie nie siwo.

A mieliście dobre żniwo — ?

Dzięka Bogu, tak ta bywo.

155Jak złe żniwo, to was boli,

żeście się napracowali — ?

Zawszeć sie co przecie zgarnie.

Dobrze sobie wyglądacie.

I pani ta tyz nie marnie.

160Jeszcze się widzicie młoda.

Jak po Marcinie jagoda[33].

Może jeszcze się wydacie — ?

A cóz sie ta tak pytacie?!

Ksiądz dobrodziej łaskaw bardzo.

165 Proszę nas nie zapominać.

Są i tacy, co mną gardzą,

żem jest ze wsi, bom jest z chłopa.

Patrzą koso — zbędą prędko,

a tu mi na sercu lentko.

170 Sami swoi, polska szopa,

i ja z chłopa, i wy z chłopa.

Ksiądz dobrodziej już niebawem

będzie nosić pelerynkę[34] — ?

Może i należy mi się;

175 lecz pewnego nic nie wi się.

Inni także robią ślinkę!

Może sprawię pelerynkę —

Może z konsystorza[35] przecie

popatrzą okiem łaskawem;

180 życzę bardzo.

Choć co dadzą;

ino te ciarachy[36] tworde,

trza by stoć i walić w mordę.

Moja duszko, tu sie mówi

185 o kościelnej dostojności,

którą mają przyznać Jegomości.

Jo myślała, że co inne.

Naiwne to i niewinne.

Cięgiem ino rad byś godać,

190 jakie to kochanie będzie.

A ty wolisz całowanie —

będziesz kochać, a powiédzże — ?

Przeciem ci już wygodała.

Przecież ci mnie nikt nie wydrze.

195Serce do kochania radsze.

Toś już moja! Radość, szczęście!

Nie myślałem, że tak wiele.

Ano chciałeś, masz wesele.

Ach, nie patrzę, jak całuję;

200 nie całuję, kiedy patrzę,

a lica masz coraz gładsze.

A krew sie tak zesumuje[37].

Pocałujże, jeszcze, jeszcze,

niechże tobą się napieszczę:

205 usta, oczy, czoło, wieniec…

Takiś ta nienasyceniec.

Nigdy syty, nigdy zadość;

taka to już dla mnie radość;

całowałbym cię bez końca.

210A to męcąco robota;

nie dziwota, nie dziwota,

żeś tak zbladnoł, taki wrzący.

Nie chwalący, nie chwalący,

spokoju mi nie dawały.

215A bo chciałeś.

Same chciały.

Cóz ta za śkaradne śtuki[38]?

Myśmy takie samouki;

kochałem się po różnemu,

220 a ciebie chcę po swojemu,

po naszemu.

A no z duszy;

jak ci dobrze, niech ta będzie.

Teraz ci mnie nic nie zwiedzie.

225 Takem pragnął, zboża, słońca…

Mos wesele! — Pódź do tońca!

Żeby mi tak rzekła która,

sercem już dysponująca,

tak po prostu: „no, chcę ciebie”,

230 jak jaka wiejska dziewczyna…

To niby ja ta dziewczyna,

ja oświadczyć się mająca?

Skądże taka pewna mina?

Wcale insze miałem plany

235 jeźlim plany miał w ogóle —

chciałem coś powiedzieć czule,

chciałem zapukać w serduszko,

coś usłyszeć, coś podsłuchać:

jak się to tam musi ruchać,

240 jak się to tam musi palić — ?!

Muszę panu się pożalić,

w serduszku nie napalone;

jak kto weźmie mnie za żonę.

będzie sobie ciepło chwalić;

245 muszę panu się pożalić:

choć zimno, można się sparzyć.

Amor mógłby gospodarzyć.

Amor ślepy, może zdradzić.

Amor: duch skrzydlaty, gończy.

250Pretensji do skrzydeł wiele.

Więc się na pretensjach kończy.

A nie kończy się w kościele.

Byłby to już Amor w klatce.

Lis w pułapce.

255Motyl w siatce.

Paź królowej[39]na usługach.

Ślub po zapłaconych długach.

Miłość nęci rozmaita.

A, to z nami kwita.

260Kwita —

nie myślałem, że coś świta,

pani prawie obrażona — ?

Czegóż to pan jeszcze szuka?

Że nie poszła w las nauka.

265Któż się uczył?

Tak wzajemnie

Ja od pani, pani ze mnie.

A na cóż mnie tej nauki?

Na nic.

270Więc?

Sztuka dla sztuki.

Zawrót głowy, wielka chwała;

niech pan sztuki płata różne,

bylebym ja spokój miała.

275Rozmowa z panienką młodą,

jak ją zwykle młodzi wiodą

w takim stylu skrzydełkowym;

rozmowa z panną upartą:

o miłości, o Amorze,

280 o kochaniu, co w tym, owym

z nagła się przejawić może; —

szepty z panną czarującą,

przez pół serio, przez pół drwiąco —

zawsze jeszcze studium warto.

285Przez pół drwiąco, przez pół serio

bawi się pan galanterią[40].

Ale gdzie ta, ale gdzie ta.

Pan poeta, pan poeta.

Coś, jak liryzm, struna brzękła:

290 ja o pana się przelękła,

że ta strzała niespodziana

może trafić, ale pana.

Bawię panią galanterią

przez pół drwiąco, przez pół serio;

295 stąd się styl osobny stwarza:

nikt nikogo nie dosięga,

nikt nikogo nie obraża —

na łokcie różowa wstęga —

nie prowadzi do ołtarza. —

300 Tajemnicą jest kobieta.

Słucham, co to za wymowa!

Słowa, słowa, słowa, słowa.

Ale gdzie ta, ale gdzie ta!

Jakaż znów refleksja nowa?

305Pan poeta, pan poeta.

Zwracam się do panny młodej,

pijąc do pana młodego…

Cóz takiego, cóz takiego?

Może, hm, po pewnym czasie,

310 bo to człowiek jest człowiekiem,

ot, przykładem tylu ludzi —

bo to człowiek jest człowiekiem,

usiada się tylko z wiekiem…

Niby jak to kwaśne mliko.

315Wyście młodzi, wyście młodzi,

choć się dzisiaj wszystko godzi,

przyjdzie czas, co was ochłodzi.

Dzięki, niech się ksiądz nie trudzi,

niech nie trudzi się dobrodziej,

320 wdał się Pan Bóg już w tę sprawę

i ten wszystko załagodzi;

byliśmy rano w kościele,

braliśmy ślub u ołtarza.

No, ale to tak się zdarza;

325 ogromnie przypadków wiele,

i przypomnieć pożytecznie.

Podziękujże za obawę.

Zdarłabym jej łeb, jak krosna!

A kocha, bo jest zazdrosna.

330Ach, kolorowa bajecznie[41]!

Kochasz ty mnie?

Moze, moze —

cięgiem ino godos o tem.

Bo mi serce wali młotem,

335 bo mi w głowie huczy, szumi…

moja Jaguś[42], toś ty moja?!

Twoja, jak trza, juści twoja;

bo cóż cie ta znów tak dumi?

Cięgiem ino godos o tem.

340A ty z twoim sercem złotem

nie zgadniesz, dziewczyno–żono,

jak mi serce wali młotem,

jak cię widzę z tą koroną[43],

z tą koroną świecidełek,

345 w tym rozmaitym gorsecie,

jak lalkę dobytą z pudełek

w Sukiennicach, w gabilotce[44]:

zapaseczka[45], gors, spódnica,

warkocze we wstążek splotce;

350 że to moje, że to własne,

że tak światłem gorą lica!

Buciki mom trochę ciasne.

A to zezuj, moja złota.

Ze sewcem tako robota.

355Tańcuj boso.

Panna młodo?!

Cóz ta znowu?! To ni mozno.

Co się męczyć? W jakim celu?

Trza być w butach na weselu.

360Któż komu czego zabroni?

Zależy, za czym kto goni.

Tak cudzego pilnujecie — ?

Nie każdy ma jedno na świecie,

a każdy ma swoje osobne,

365 co go trzyma — a te drobne

rzeczki, małe, niepozorne

składają się na jedną wielką rzecz.

Ksiądz sobie, jako chcesz, przecz. —

Szczęście każdy ma przed nosem,

370 a jak ma, to trzeba brać —

trzeba iść za serdecznym głosem

i nie pozwolić się kpać[46].

No, mój panie,

nie każdemu jednakie wołanie.

375 A jak kto ręką sięgnie po co, a nie dostanie?

A panny już bez pamięci,

widzę, hulają.

Do smaku.

Jak mnie Czepiec chwycił wpół,

380 jak zawinął i obleciał w kółko,

tom w oczach zobaczyła gwiazdy,

jakby jakieś napowietrzne jazdy,

kręcące się zawrotem kół.

Pot oblewa całe czółko;

385 możesz się zaziębić wnet.

A tak — teraz to sobie myślę:

co insze złoto, a co insze miedź.

Nie pleć, spocznij, cicho siedź.

A myśl moja het, het, het…

390Elektryczność z oczu bije.

Zgrzałam się przy tańcowaniu.

Pani marzy o kochaniu —

co tam pani serce czyje.

Może pańskie serce zatem — —?

395Umie pani strzelać batem — —?

Jak to, co to — tak przez kogo?

Tak w powietrze, a szeroko.

Co tam panu serce czyje; —

a umie pan kopnąć nogą — —?

400Tak przez kogo — ?

Nie tak srogo —

tak w powietrze, a wysoko.

Na co, po co?

Dla niczego.

405To nic złego.

I nic z tego.

To zagadka?

Sfinks[47].

Meduza[48].

410Może z tego pan odgadnie

nowoczesny styl harbuza[49];

tak jak ja odgadłam snadnie:

próżność na wysokiej skale,

w swojej własnej śpiącą chwale.

415Zeus i Pan Bóg mieszka w niebie,

przedsię obaj są u siebie.

Psyche[50] to najczulej pieści. —

O tym, gdzie kto śpi wysoko,

pani wie coś z głuchych wieści;

420 nie dosięgło jeszcze oko.

Rozumiem coś z wielką biedą;

nie dosięgło jeszcze oko,

nie zawlokłam się na turnie;

tak tam dumnie, szumnie, chmurnie.

425 Bałamuctwa w wielkim stylu,

które już przeżyło tylu,

różni więksi, mniejsi, niscy;

wszystko bardzo wyjątkowe,

bardzo dziwne, bardzo nowe,

430 tylko że tak robią wszyscy.

Słucham, co to za wymowa — ?

Słowa, słowa, słowa, słowa.

To uczucia tak się garną;

szkoda, żeby szły na marno.

435Ale gdzie ta, ale gdzie ta.

Pan myśli, że ja zajęta?

Widzę, że pani pamięta,

jaka komu etykieta[51]

przylepiona i przypięta.

440Szkoda, żeby szły na marno

te uczucia, co się garną:

Pan poeta, pan poeta.

Otóż to, to etykieta.

Chciałabym kochać, ale bardzo,

445 ale tak bardzo, bardzo, mocno.

To ta muzyka gra tak skoczno

i pewno serce tobie skacze.

Jeszcze się dosyć, dość napłacze,

nim go kochanie ułagodzi.

450 Pociesz się, serce, pociesz, miła,

jeszcze niejedna łza, mogiła,

od tej miłości ciebie grodzi.

Że to tak losy szczęściem gardzą,

że tak nie sypią szczęściem w oczy,

455 tylko tak zaraz błyski gasną,

ledwo się w oczach świt roztoczy?

Musisz przejść wprzódy cierpień koło;

przejść musisz wprzódy nędzę, bole,

a potem kiedyś będzie wesoło,

460 jak ci ból serce dość nakole.

Ja, gdybym była losów panią,

na przykład taką, wiesz: Fortuną[52].

tobym odarła złote runo[53],

żeby dać wszystko ludziom tanio;

465 żeby się tak nie umęczali,

w takiem gonieniu ciężkiem, długiem:

każden, jak więzień, za swym pługiem;

żeby się syto nakochali,

żeby się wszystko im kręciło:

470 jakby się złote nitki wiło.

A tu są takie Parki stare[54],

co nożycami tną przędziwo…

A chyba to za jaką karę

Miłość jest taką nieszczęśliwą.

475 Za czyjąż winę, czyjąż karę rwać chcą przędziwo Parki stare…?

Ach, tak bym chciała kochać bardzo!

Musisz się wprzódy dość naszlochać,

napłakać, zbeczeć, razy wiele,

aże postawią cię w kościele,

480 a potem sobie możesz kochać.

Ach, tym uczucia moje gardzą —

nie to, nie jeszcze miałam w myśli:

chciałabym, żeby się kto zjawił,

kto by mi nagle się spodobał,

485 żebym się jemu też udała

i byśmy równo na to przyśli.

Widzisz, takiego bym kochała,

i to tak bardzo, bardzo, bardzo.

Ach, tym uczucia moje gardzą;

490 przecie trza wprzódy wypróbować,

trza coś przecierpieć, coś przeboleć,

żeby móc miłość uszanować.

Już ja tam swoje będę woleć.

Przyszedł Mosiek na wesele…

495Nu, ja tu przyszedł nieśmiele.

No, jesteśmy przyjaciele.

No, tylko że my jesteśmy

tacy przyjaciele, co się nie lubią.

A tak, jak są tacy, co skubią,

500 to i są tacy, co się boczą.

Niech się boczą, a jak oni potrzebują,

to ich u mnie jest bardzo wiele.

W zastawie.

No, to tak, jak w kieszeni; —

505 pan dzisiaj w kolorach się mieni[55];

pan to przecie jutro zruci — ?

Narodowy chłopski strój.

No, pan się narodowo bałamuci,

panu wolno — a to ładny krój —

510 to już było[56].

No, to jeszcze wróci.

Jak będzie każdy patrzeć przed nos swój,

może co z tego będzie na inkszy raz.

Oto właśnie teraz taki czas.

515No, ja to gram na skrzypce, a pan na bas[57].

Przyszedł Mosiek na wesele, to mu basuję.

No, już ja wiem od mojej córki,

że pan młody muzykę czuje.

Pragnąłem widzieć pannę Rachelę.

520Ona przyjdzie sama tu;

mówiła, że zamiast snu

woli widok panów i wesele —

wykształcona.

Nawet wierzę.

525Mówi, że ją muzyka bierze,

za mąż jej nie biorą jeszcze;

może ją przy poczcie umieszczę;

moja córka, to kobita,

a jest panna modern[58], całkiem

530 jak gwiazda.

Więc satelita?

Jakie tylko książki są, to czyta,

a i ciasto gniecie wałkiem,

była w Wiedniu na operze,

535 w domu sama sobie pierze —

no, zna cały Przybyszewski[59],

a włosy nosi w półkole,

jak włoscy w obrazach anieli

ala…

540A la Botticelli[60].

Żeby pan był przecie kiedy

chciał z nią gadać — ?

Chciałem, chciałem.

Raz byłem, to nie zastałem.

545Ona lubi te poety;

ona nawet chłopy lubi;

ona chłopom kredyt daje,

to mi się aż serce kraje,

bo to rzecz drażniąca wielce

550 i nieraz jestem w rozterce:

tu interes — a tu serce. —

Po co się pan z chłopką żeni?

Są panny inteligentne.

One mnie się wydają przeciętne.

555 Kocham te z Botticellego,

lecz nie chcę zapychać niemi

każdej piędzi naszej ziemi.

Ach, bon soir[61].

Moja córka.

560Jedna mnie tu zwiodła chmurka,

jedna mgła, opary nocy;

ta chałupa rozświecona,

z daleka, jak arka w powodzi[62],

błoto naokoło, potopy,

565 hukają pijane chłopy;

ta chałupa rozświecona,

grająca muzyką w noc ciemną,

wydała mi się arcyprzyjemną,

jako arka, na kształt czarów łodzi,

570 i przyszłam — — tate pozwoli…?

No, niech sobie Rachel poswywoli.

Córka, OjciecNo, pan się mną Żydem brzydzi,

a ją to pan musi uszanować;

ona się ojca nie wstydzi.

575Przyszła pani z nami potańcować;

jeśli pani szuka parki,

przygarniemy ją w noc ciemną.

Tam są tańce — tam są grajki,

a tu zastaw gospodarski.

580Ensemble[63] jak z feerii[64], z bajki,

ach, ta chata rozśpiewana,

jakby w niej słowiki dźwięczą,

i te stroje ukąpane tęczą.

Ma pani słuszność, ćmy brzęczą

585 najwięcej wokoło świec:

gdzie błyska, muszą się zbiec.

Zlatują się w dobrej wierze,

na oślep, serdecznie, szczerze;

nie domyślają się wcale,

590 że ich tam czeka ogarek,

co im będzie skrzydła piec.

Na skrzydłach pani tu przyszła — ?

Na skrzydłach myśl moja zwisła;

szłam, przez błoto po kolana,

595 od karczmy aż tu do dworu; —

ach, ta chata rozśpiewana,

ta roztańczona gromada,

zobaczy pan, proszę pana,

że się do poezji nada,

600 jak pan trochę zmieni, doda.

Tak to czuję, tak to słyszę:

i ten spokój, i tę ciszę,

sady, strzechy, łąki, gaje,

orki, żniwa, słoty, maje.

605 Żyłem dotąd w takiej cieśni,

pośród murów szarej pleśni:

wszystko było szare, stare,

a tu naraz wszystko młode,

znalazłem żywą urodę,

610 więc wdecham to życie młode;

teraz patrzę się i patrzę

w ten lud krasy, kolorowy,

taki rześki, taki zdrowy —

choćby szorstki, choć surowy.

615 Wszystko dawne coraz bladsze,

ja to czuję, ja to słyszę,

kiedyś wszystko to napiszę;

teraz tak w powietrzu wiszę

w tej urodzie, w tym weselu;

620 lecę, jak mnie konie niosą —

od miesiąca chodzę boso,

od razu się czuję zdrowo,

chadzam boso, z gołą głową;

pod spód więcej nic nie wdziewam

625 od razu się lepiej miewam.

Panna młoda jakieś słówko

ma do ciebie.

Rzucam damę,

muszę służyć mojej pani.

630Może słóweczko z wymówką,

bo coś na mnie kiwa główką.

Takie tam drobnostki same.

A pan mi zostawia siebie.

Pani mnie interesuje.

635Ja się patrzę i miarkuję.

Tak od pierwszego spojrzenia?

Ach, myśli pan, tak z niechcenia?

Trzask gromu.

Spudłować można.

640Otóż, panienko wielmożna:

miłość, Amor, strzała złota.

Amor, Amor, bóg, bożyszcze,

rzuca się na pastwę oślep

i woła:

645 i zapalę, i zniszczę.

Bellerofon[65] leci oklep.

Pani poezją przesiąkła;

ledwo słówek parę brząkła

Muza pani — a już błyski — ?

650Pan sądzi, że koniec bliski;

że mnie porwie Amor–bożek?

Oto od stóp głowy do nożek:

Galatea[66]!

Co, ja nimfa?

655 To samo mi właśnie powtarza

pewien koncypient jurysta[67].

Więc go pani zaniedbuje,

że to człowiek pracy — ?

Limfa[68]:

660 to jest taki, jak się zdarza

zbyt często, co tylko powtarza,

co kto drugi gdzie umieści

w poezji albo w powieści;

nie indywidualista.

665Pani żąda z pierwszej ręki — ?

Jak od kwiatów, od jabłoni,

od chmur, słońca, żabek, gadu,

jak od kwitnącego sadu; —

cała ta poezja, co goni

670 w powietrzu, którą wichr miata,

która co dnia świeża wzlata,

z wszystkiego fosforyzuje — —

pan to pisze, ja to czuję,

więc…

675I czegóż pani życzy?

Miodu, rozkoszy, słodyczy

miłości, roznamiętnienia

i szczęścia.

A miłość wolna[69]?…

680Ach, marzyłam o tym zawsze!

A gdyby tak szczęście łaskawsze

pożaliło się jej biedy?

Przestałabym marzyć wtedy.

Jak się żenić, to się żenić!

685Komu dzwonią lat południe,

niech się spieszy użyć wczasu.

Tak się pić chce przy źródełku;

ożenić się w tym pragnieniu,

to tak jakby w uniesieniu…

690W równe nogi wskoczyć w studnię.

Nie utonę, nie utonę!

Topi się, kto bierze żonę.

Niech się stopi, niech się spali,

byle ładnie grajcy grali,

695 byle grali na wesele.

Jak się tak muzyka miele,

jak na żarnach[70], hula, dzwończy,

niech se huka, stuka, puka,

pląsa, bije, przybasuje,

700 piska skrzypiec struną cienką,

tak podskocznie, tak mileńko;

niech się miele jak młyn wodny

w noc miesięczną, w czas pogodny;

szumiejąca, niech się snuje,

705 a niech w dźwiękach się nie kończy,

choćby usnąć w tańcowaniu

przy mieleniu, przy hukaniu,

w zapomnieniu, w kołysaniu;

światy czarów — czar za światem! —

710 jestem wtedy wszystkim bratem

i wszystko jest moim swatem

w tym weselu, w tej radości:

Bóg mi gości pozazdrości.

Granie miłe, spanie miłe,

715 życie było zbyt zawiłe,

miło snami uciec z życia,

sen, muzyka, granie, bajka —

zakupiłbym sobie grajka —

spać, bo życie zbyt zawiłe,

720 trza by mieć ogromną siłę,

siłę jakąś tytaniczną,

żeby być czymś na tej wadze,

gdzie się wszystko niańczy w bladze —

to już tak po uszy sięga,

725 Los: fatyga, czas: mitręga.

Spać, muzyka, granie, bajka,

zakupiłbym sobie grajka,

to mi się do duszy nada…

Ach, pan gada, gada, gada.

730Jakże ci tu na weselu?

Zdaje mi się, żem pan młody.

A mnie się widzi, że patrzę

na piękno i szczęście cudze,

że nie moje to, co moje.

735To są takie niepokoje —

a co mnie tam szczęście moje

czy nie moje, a bierz licho!

Tylko cicho, tylko cicho,

bo jak najdziesz twoje,

740 to tak jakbyś nalazł nutę.

Wiersze?

Wrażenia, wrażenia najszczersze,

śpiewnik serdeczny, kantyczki[71],

całość w książce, komplet serca,

745 i te wszystkie spotkania najpierwsze,

i te wszystkie rozmowy u pola,

i w ogródku, i we dworze,

w sieni, na przysionku, w komorze,

aż do ślubu, aże do kobierca:

750 komplet serca.

To ciekawe,

że, co my rozumiemy przez prozę,

przetapia się na dźwięk, rymy

i że potem z tego idą dymy

755 po całej literaturze.

Zupełnie tak, jak w naturze:

kwiat w swoim zapachu się lotni

i przychodzą różni markotni

te same wąchać róże.

760A gdyby tak ustroić się w róże

i wejść na ogromny stos

drzewa,

i pokazać: jak śpiewa

człowiek, co w różach na czole

765 umiera — — ?

Trzeba by lutni Homera!

A Los, a Atmosfera,

a ogień, a płomieni góra,

a czarna obłoków chmura,

770 co by się ze stosu wzbiła?!!

Śmierć!?

A to byłaby Siła!

Taki mi się snuje dramat

groźny, szumny, posuwisty

775 jak polonez; gdzieś z kazamat[72]

jęk i zgrzyt, i wichrów świsty. —

Marzę przy tym wichrów graniu

o jakimś wielkim kochaniu.

Bohater w zbrojej[73], skalisty,

780 ktoś, jakoby złom granitu,

rycerz z czoła, ktoś ze szczytu

w grze uczucia, chłop „qui amat”[74],

przy tym historia wesoła,

a ogromnie przez to smutna.

785To tak w każdym z nas coś woła:

jakaś historia wesoła,

a ogromnie przez to smutna.

A wszystko bajka wierutna.

Wyraźnie się w oczy wciska,

790 zbroją świeci, zbroją łyska

postać dawna, coraz bliska,

dawny rycerz w pełnej zbroi,

co niczego się nie lęka,

chyba widma zbrodni swojej,

795 a serce mu z bólów pęka,

a on, z takim sercem w zbroi,

zaklęty, u źródła stoi[75]

i do mętów studni patrzy,

i przegląda się we studni.

800 A gdy wody czerpnie ręką,

to mu woda się zabrudni.

A pragnienie zdroju męką,

więc mętów czerpa ze studni;

u źródła, jakby zaklęty:

805 taki jakiś polski święty.

Dramatyczne, bardzo pięknie —

u nas wszystko dramatyczne,

w wielkiej skali, niebotyczne —

a jak taki heros jęknie,

810 to po całej Polsce jęczy,

to po wszystkich borach szumi,

to po wszystkich górach brzęczy,

ale kto tam to zrozumi.

Dramatyczny, rycerz błędny,

815 ale pan, pan pierwszorzędny:

w zamczysku sam, osmętniały,

a zamek opustoszały,

i ten lud nasz, taki prosty,

u stóp zamku, u stóp dworu,

820 i ten pan, pełen poloru,

i ten lud prosty, rubaszny,

i ten hart rycerski, śmiały,

i gniew boski gromki, straszny.

Tak się w każdym z nas coś burzy,

825 na taką się burzę zbiera,

tak w nas ciska piorunami,

dziwnymi wre postaciami:

dawnym strojem, dawnym krojem,

a ze sercem zawsze swojem;

830 to dawność tak z nami walczy.

Coraz pamięć się zaciera — — —

tak się w każdym z nas coś zbiera.

Duch się w każdym poniewiera,

że czasami dech zapiera;

835 tak by gdzieś het gnało, gnało,

tak by się nam serce śmiało

do ogromnych, wielkich rzeczy,

a tu pospolitość skrzeczy,

a tu pospolitość tłoczy,

840 włazi w usta, uszy, oczy;

duch się w każdym poniewiera

i chciałby się wydrzeć, skoczyć,

ręce po pas w krwi ubroczyć,

ramię rozpostrzeć szeroko,

845 wielkie skrzydła porozwijać,

lecieć, a nie dać się mijać;

a tu pospolitość niska

włazi w usta, ucho, oko; — —

daleko, co było z bliska —

850 serce zaryte głęboko,

gdzieś pod czwartą głębną skibą,

że swego serca nie dostać.

Tak się orze, tak się zwala

rok w rok, w każdym pokoleniu;

855 raz wraz dusza się odsłania,

raz wraz wielkość się wyłania

i raz wraz grąży się w cieniu.

Raz wraz wstaje wielka postać,

że ino jej skrzydeł dostać,

860 rok w rok w każdym pokoleniu

i raz wraz przepada, gaśnie,

jakby czas jej przepaść właśnie. —

Każden ogień swój zapala,

każden swoją świętość święci…

865My jesteśmy jak przeklęci,

że nas mara, dziwo nęci,

wytwór tęsknej wyobraźni

serce bierze, zmysły drażni;

że nam oczy zaszły mgłami;

870 pieścimy się jeno snami,

a to, co tu nas otacza,

zdolność nasza przeinacza:

w oczach naszych chłop urasta

do potęgi króla Piasta[76]!

875A bo chłop i ma coś z Piasta,

coś z tych królów Piastów — wiele!

— Już lat dziesięć pośród siedzę,

sąsiadujemy o miedzę.

Kiedy sieje, orze, miele,

880 taka godność, takie wzięcie;

co czyni, to czyni święcie;

godność, rozwaga, pojęcie.

A jak modli się w kościele,

taka godność, to przejęcie;

885 bardzo wiele, wiele z Piasta;

chłop potęgą jest i basta.

Szczęść wam Boże!

Pochwalony.

Pochwalony, ojcze, kumie —

890 tyle gości od Krakowa!

A bo lo nich to rzecz nowa,

co jest lo nos rzeczą starą,

inszom sie ta rzondzom wiarą,

przypatrujom sie jak czarom.

895A to dla nich nowe rzeczy,

to ich z ospałości leczy.

Pan brat — z miasta — do nas znowu.

Jak się panu na wsi widzi?

Jak u siebie za pazuchą.

900Tu ta ładniej, tam to brzydzij;

Chłop, Obywatel, Patriota, Szlachcicz miastowymi to dziś krucho;

ino na wsi jesce dusa,

co się z fantazyją rusa.

Gdyby wam tak…

905Nie powtórzyć; —

jakby kiedy co do czego[77],

myśmy — wi sie, nie od tego; —

ino kto by nos chcioł użyć —

kosy wissom nad boiskiem[78].

910Toście zawdy mocny pyskiem.

Ino sie napatrzcie pięści,

niech no ino kaj–gdzie świsnę,

to słychać, jak w ziobrach chrzęści.

Jak z tym Żydem…!

915Tego Zyda,

było, jak go huknę w pysk —

juzem myśloł, że sie stocył,

on sie tylko krwiom zamrocył,

a nie upod, bo był ścisk.

920 A to było przy wyborze[79],

w sali w tym sokolskim dworze[80],

po co sie bestyjo darła,

a to tak z całygo garła; —

było, jak go huknę w pysk,

925 myślołem juz, że sie stocył,

on sie ino krwiom zamrocył,

a nie upod, bo był ścisk.

Toście Ptaka wybierali?

A kiedy ptak, niechta leci.

930Macie ta skrzydlate ptaki?

Ptok ptakowi nie jednaki,

człek człekowi nie dorówna,

dusa dusy zajrzy w oczy,

nie polezie orzeł w gówna —

935 pon jest taki, a ja taki;

jakby przyszło co do czego,

wisz pon, to my tu gotowi,

my som swoi, my som zdrowi.

Pokłońcie się byle komu,

940 poszukajcie króla Piasta.

Pon mi razy dwa nie powi,

bo jo orze grunt i basta.

Znom, co kruk, a co pędraki,

bo jo orze grunt i basta.

945Brat mój wiele podróżuje…

Szkoda, że pon nie lubuje,

u nas wschodzi pikne żyto,

pon pszenice odlazuje;

pojonby sie pon z kobitą,

950 swoja rola, swoja wola,

swoje trocha, dobre i to.

Mnie to tak coś gna po świecie.

Kaj ta znów…

Nie rozumiecie;

955 panu trza powietrza dużo.

Jestem sobie pan, żurawiec[81];

zlatam, jak się ma na lato;

buduję se gniazdo z róż,

ciułam słomę z waszych strzech,

960 przysiadam na kalenice[82],

rozpatruję okolice:

daleko czy blisko burz? —

Grób, PoezjaRośnie wtedy wszystko u mnie,

jak na próchnie, jak na trumnie;

965 pełno wszelakiego ziela,

które słońca żar aż spopiela —

przy tym ta ogromna skala:

jak w cmentarzu Ruisdala[83].

Cierpienie, PoezjaA jak mnie kto w serce rani,

970 ostrz się tępy w biedrze złomi,

tego ani leczyć, ani

ustrzec się i zażyć hartu;

człowiek się na ból łakomi,

że ból swój, że to są swoi — — —

975 ucieka wtedy za morze.

Jak tak sercem co zatarga,

to ostanie w sercu skarga;

chce mieć wtedy szumne łoże

fal, gdzie szuka snu w głębinie,

980 snu w topieli, gnać w przestworze!

Taki grot się ze mną włóczy;

myślę, że ten ból jest siłą.

ŻonaWeź pan sobie żonę z prosta:

duza scęścia, małe kosta.

985Cie cie cie, panie starosta!

Wy byście ino swatali!

Jo chce, by sie ludzie brali,

zeby sie jako garnęli,

zeby sie tak w kupę wzięli,

990 toby sie przecie nie dali.

A to sie wam chwali, chwali…

Ptak, Życie jako wędrówkaCzegóż wy tak prosto z mosta

na panaście nastawali — ?

Pon pedzieli, że żurawiec.

995Ptak powrotny.

Pon latawiec[84]!

Patrzcie, kumie, patrzcie, kumie,

jak sie wam to przydarzyło.

Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze;

1000 ani mi sie o tym śniło.

Piękne pany, szumne pany,

i cóż wy na to mówicie,

że to niby różne stany — ?

Co tam po kim szukać stanu.

1005 Ot, spodobała się panu.

Jednakowo wszyscy ludzie.

Ot, pany się nudzą sami,

to się pięknie bawiom z nami.

Bawiom, bawiom, moiściewy,

1010 Grzech, Krew, Szatana toć były dawniej gniewy!

Nawet była krew, rzezańce[85]

i splamiła krew sukmany.

Byli ta tacy pohańce[86]. Jo nic nie wiem, jestem czysty.

To tam pewnie swoje robi

1015 Czart i ogień wiekuisty.

Nie wódź nas na pokuszenie,

Panie Jezusie najsłodszy…

Wyście znali.

Choroba, Krew, Śmierć, ZbrodniaByłeś młodszy,

1020 a ja bywał blisko, bywał,

widziałem, patrzały oczy,

jak topniał śnieg i krew spłukiwał,

a potem Widziadło kroczy[87].

wielką czarną chustą wieje

1025 i Śmierć sieje…

Strasno podobno cholera…

Tylo sta luda zabiera. —

Padali, jak bąki rażone,

byle ka, pod płot, na gnoju.

1030Wieczyste odpocznienie…

Hań kreślicie krzyż daremno!

Na czołach, jakby znaczone,

plamy czarne i plamy czerwone.

Dopust Boski — i rzeź dopust.

1035 Odbywało się w czas zapust[88].

PtakOt wy, dziadu, jakby kruk,

włóczycie się przy weselu.

Hej hej, stary przyjacielu,

będzie pan twój wnuk.

1040Tu tańcują, tam hulają…

W karczmie trza podmiatać izbę,

kręcicie się tu po weselu.

Lepiej się im tańczy w błocie,

tu wcale nie zamiatają —

1045 akurat Żyd o nich dbo.

Co godocie, co godocie,

córka wam robotę do,

nie kręćcie się tu, tam służba.

Mosiek ta tyz tu nie drużba.

1050Ja tom tu po interesie.

Ciągnąć do swojego szynkwasu.

Z weselem tyle hałasu,

że wszystko się gniecie tu.

On z miasta pan, ona chłopka,

1055 z miasta het poprzyjezdzali,

z chłopami się przywitali

jak się patrzy.

Taka szopka,

bo to nie kosztuje nic

1060 potańcować sobie raz:

jeden Sas, a drugi w las[89].

Ano, panie arendarzu,

jutro[90]!

Termin, ja to wim.

1065A Mosiek jest akuratny,

to dlatego trzymam z nim.

Co do czego Żyd jest nieprzydatny,

to do takich rzeczy z groszem

zawsze się przyda.

1070Po chłopach jednaka bieda;

nic nie sprzedam z pustym koszem.

Bierę, płacę.

Daję, bierę.

Moje, twoje.

1075Twoje, moje.

Chłopską biedą nie obstoję.

Patrz dobrodzij, co się dzieje,

przy stołach się chłopy biją!

Czepiec Maćka gruchnoł w łeb.

1080Maciek ta ma mocną głowe.

Może mu i nic nie zrobił,

może rozbił na połowe.

A niech się ta chłopy biją.

To Mosiek w nich wódkę leje,

1085 Żyd, chłop, wódka, stare dzieje.

A sprzedaję, bo mam sklep; —

Czepiec jutro ma mnie płacić,

to dziś wkoło bije w pysk.

Na chłopach się chcesz bogacić,

1090 drzesz podwójny zysk.

Chce dobrodzij na nich stracić,

karczmę oddam.

Jeszcze czas.

Czas to pieniądz.

1095Dług rzecz święta:

jutro termin.

Żyd pamięta.

Pomów z Czepcem.

Chamy piją.

1100 Kto by zadarł z tą bestyją?

O mnie mowa — jestem ci jo.

Panie Czepiec, znów coś było!

Obmył sie juz, nic nie będzie,

szyćko przeńdzie, wylicy–sie[91].

1105A wam to cosi patrzy–sie

za te bitki, zwady, kłótnie.

Zawzięty jestem okrutnie,

po co mi sie pies sprzeciwio.

Panie Czepiec, wyście winni,

1110 wyście zapłacić powinni

za mój konicz[92].

Ty psie ścirwo,

konic twój? Łżesz! Z nas się żywią,

ssają naszą krew — grosz łudzą,

1115 nasze szyćko świństwem brudzą.

Panie Czepiec, macie dług.

Nawet konic nie był wart;

te trzy kopki raił czart;

nie dam nic.

1120Pozwijcie sądem.

Ciewy, ciewy, z kiepskim rządem!

Toć to z waszej łaski ino

Mosiek w karczmie sie rozpiro.

A bo wy nie chcecie płacić.

1125Bo drzecie skórę aż miło.

Prawda jest, za duży czynsz!

Spuści z czynszu ksiądz dobrodzij.

A, bo trzeba drzyć takiego.

Jaka taksa słuszna, muszę.

1130Nie dam księdzu, aż zapłaci

swój dług.

Płaćcie dług!!

Cy kaci?!

To któż moich groszy złodzij,

1135 czy Żyd jucha, cy dobrodzij!?

Wódka —

Weź, skąd chcesz!

Psie dusze!!

Niech jegomość sie nie gniewa,

1140 ale takim w gorącości,

żebym, psiakrew, potłukł kości

nawet rodzonemu bratu.

Jak się kłócą, jak się łają!

Ha! temperamenta grają!

1145 Temperament gra, zwycięża:

tylko im przystawić oręża,

zapalni jak sucha słoma;

tylko im zabłysnąć nożem,

a zapomną o imieniu Bożem —

1150 taki rok czterdziesty szósty[93] —

przecież to chłop polski także.

A jakże to okropne, jakże…

Do dziś chwalą sobie te zapusty.

Znam to tylko z opowiadań,

1155 ale strzegę się tych badań,

bo mi trują myśl o polskiej wsi:

to byli jacyś psi,

co wody oddechem zatruli,

a krew im przyrosła do koszuli.

1160 Patrzę się na chłopów dziś…

To, co było, może przyjś —

Myśmy wszystko zapomnieli;

mego dziadka piłą rżnęli[94]…

Myśmy wszystko zapomnieli.

1165Mego ojca gdzieś zadźgali,

gdzieś zatłukli, spopychali:

kijakami, motykami

krwawiącego przez lód gnali…

Myśmy wszystko zapomnieli.

1170Jak się to zmieniają ludzie,

jak się wszystko dziwnie plecie;

myśmy wszystko zapomnieli:

o tych mękach, nędzach, brudzie;

stroimy sie w pawie pióra.

1175At, odmienia nas natura;

wiara, co jest jeszcze w ludzie,

że coś z tego przecie będzie;

rok w rok idziem po kolędzie

i szukamy, i patrzymy,

1180 czy co kiedy z tego będzie — ?

Ot, odmienia nas natura:

wicher, co nad łanem wionie;

drżenie, gdzieś aż w ziemi łonie; —

par, który się wsiąka, wdycha,

1185 że się tak w tych zbożach tonie;

chocia gleba może licha,

nie trza ustępować z drogi:

były bogi, będą bogi;

wiara jeszcze jakaś w ludzie.

1190Jak się wszystko dziwnie plecie…

Jak się wszystko plecie dziwno.

Ksiądz dobrodziej chce się spieszyć

chce odjechać, zaraz konie…

Bardzo mile czas tu schodzi;

1195 tak sie w swoim gruncie brodzi;

ciekawi ci państwo młodzi.

Ciekawe, wszystko ciekawe.

Strzemiennego![95]

Strzemiennego!

1200Kurdesz[96]!!!

Coś staropolskiego — —

Kurdesz nad kurdeszami!!!

A, dziękuję, Jaśku.

Dobrze?

1205Dobrze, dobrze — później jeszcze.

Ja bo się panienką pieszczę

jak jakim świętym obrazkiem,

jak pisanką, malowanką.

Jeszcze będę tańczyć z Jaśkiem.

1210Jasiek, drużba, słuchaj, bratku,

co ci powiem na ostatku,

zgadnij, co — ?

Nie wiem, co.

Że te panny to nos chcom.

1215Moze — jo tak myśle som.

Kasper, drużba, słuchaj, bratku:

co ci powiem na ostatku;

zgadnij, co — ?

Nie wiem, no?

1220Że tak one ino kpiom.

Co ta o to, druhny som,

jesceśmy nie lada jacy.

Albośmy to jacy, tacy[97].

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

1225I Zdobyłem se pawich piór[98],

nastroiłem pawich piór:

pawie pióra ładne,

pawie pióra kradnę:

postawie se pański dwór!

1230II Zdobędę se pański dwór,

wywlekę se złoty wór:

złoty wór wysypie

ludziskom przed slipie:

nakupie se pawich piór!

1235Jaki taki niech se szczeka.

Czy dziwota, czy dziwota:

zamiast wody, że chcę mleka;

że nie gonię, kto ucieka;

na konkury lat nie trwonię,

1240 jak ci, co lat kwarantannę[99]

czekają, nim zgarną pannę.

Mego zdania to nie zmienia.

Punkt widzenia, kąt widzenia

O ten kredens, o tę szafę

1245 rozbiją się, jak o rafę,

i najbardziej zakochani; —

znałem takich, proszę pani,

pięć lat byli zaręczeni —

naraz kredens wszystko zmieni.

1250Mego zdania to nie zmienia.

Pani się kiedy zakocha

w chłopie…

Pan może wywróży.

Mam do chłopców pociąg duży,

1255 lecz być musi ładny chłopiec.

Powrót, powrót do natury.

Nie tak trudno tego dociec:

nie trafia się inszy który;

skarżył się już pani ociec

1260 na ten literacki ton.

Na wszystko dla mnie pozwala;

nawet sobie mnie zachwala.

Interesujące, co?

Wyzysk, handel, ja i on — ?

1265Wszystko się w poezji topi

u pani, ojciec i chłopi.

Ogromnie dużo wierszy czytałam

Pisała pani kiedy?

Nie chciałam.

1270 Gust ten właśnie wielki miałam,

żeby nie pisać — lichą formą się brzydzę;

ale za to, kędy spojrzę, to widzę

poezję żywą zaklętą,

tę świętą,

1275 i tym jestem szczęśliwa:

że święta i dla mnie żywa.

Ze świętymi pani przestaje;

za pan brat z różami w ogrodzie;

za pan brat z obłokami,

1280 a ku swojej wygodzie

chce pani za pan brat z poetami.

Ach, pan ciągle mnie łaje —

cała ta przyroda tajemna

przestała mi być ciemna.

1285Choć oko wykol, noc na dworze —

to pannie serce żądzą gorze

i wolałaby gdzie w komorze

nie sama…?

Przyszłam na chwilę,

1290 gdzie ta chata rozśpiewana,

przybiegłam jak ćmy, jak motyle,

co biegą — gdzie zapalona

lampa — ale odejdę w pokorze

do dom

1295 i będę sobie wyobrażać pana

z daleka,

a jak będę zakochana,

przyszlę panu list i klucz.

A włócz się, poezjo, włócz,

1300 od komory do komory,

od ogrodu róż

do sadu tych śpiących drzew:

widać je tu z okienka;

więc jak pójdzie panienka,

1305 a muśnie jej szal który krzew,

to jej tęsknota i żal

udzieli się przyciętej słomie,

a z krzaka smutek i cień

udzieli się nieświadomie

1310 panience…

A tak, a tak…

A jak się drużba przydarzy,

serduszko się drużbą pocieszy

i zgrzeszy.

1315A tak, a tak:

przez ogród pójdę, przez sad,

a pan niech tu w oknie stoi.

Ujrzę panią rad,

błądzącą przez mroczny sad,

1320 niby zakochaną i błędną,

pół dziewicą, pół aniołem,

pochyloną nad chochołem,

jakby z obrazu Bern–Dżonsa[100] —

gdy ja będę w cieple stać.

1325No, nie trza się o mnie bać;

nie przeziębi najgorszy mróz,

jeźli kto ma zapach róż;

owiną go w słomę zbóż,

a na wiosnę go odwiążą

1330 i sam odkwitnie.

To szczytnie; —

ach, pani się trochę dąsa — ?

Patrz pan różę na ogrodzie

owitą w chochoł ze słomy;

1335 przed tą pałubą[101] słomianą

poskarżę się mej poezji;

wyznam, jakich się herezji

nasłuchałam;

jak się jęto kąsać, gryźć

1340 mnie, com przyszła zakochana! —

Zmówię chochoł, każę przyść

do izb, na wesele, tu —

może uwierzycie mu,

że prawda, co mówi Rachela.

1345Pani na imię Rachela —

Czy to postać rzeczy zmienia?

Ach, pani się zarumienia; —

cieszę się pani imieniem —

sproś pani, jakich chcesz, gości —

1350 imię pani tak liryczne…

Prawda, śliczne —

a teraz proszę Miłości

wysłuchać. —

Chcę poetyczności

1355 dla was i chcę ją rozdmuchać;

zaproście tu na Wesele

wszystkie dziwy, kwiaty, krzewy,

pioruny, brzęczenia, śpiewy…

I chochoła!

1360Już pan wierzy?!

Już to pana zajęło:

słoma, zwiędła róża, noc,

ta nadprzyrodzona Moc.

Może być weselna feta

1365 na wielką skalę!

A! teraz pana pochwalę.

Adie[102] — ta jedyna chwilka —

pan mnie zajął, pan teraz poeta.

Otula się panna w szal —

1370 więc już adie?!

Nie dorosłam do wielkich skal;

bawię się

pour passer le temps[103] tylko.

Panno młoda, myślę sobie,

1375 że co zechcesz, to się stanie:

miłość płonie z lic.

Jako, jo nie umiem nic;

niby na moje zawołanie?

Na prośbę i rozkaz twój:

1380 żeś to dzisiaj panna młoda,

jak jaśminy, jak jagoda…

I o cóz się to rozchodzi,

że pon tyło się spodziwo

po mnie?

1385Ty dzisiaj jesteś szczęśliwą,

panno młoda — zaproś gości

tych, którym gdzie złe wciórności[104]

dopiekają — którym źle —

których bieda, Piekło dręczy,

1390 których duch się strachem męczy,

a do wyzwoleństwa się rwie.

I po cóż te z Piekła duchy?

Niechaj przyjdą na podsłuchy,

na Wesele, gdzie muzyka…

1395A to mi pon zabił ćwika[105];

kaz się tylo luda zmieści?

Muzyka ich chwilę popieści;

duch taki chwilę przystanie,

a potem, jako dym znika.

1400Pon cosi trzy po trzy bają;

może się inksi poznają,

o co chodzi — ot, mój mąż.

Ach! pan młody! — ty pan młody!

Słuchaj, przecie ty poeta

1405 i ty dzisiaj sprawiasz Gody!

Ja szczęśliwy, do gospody

sprosiłbym tu cały świat:

takim rad, takim rad.

Zaprośże tego chochoła;

1410 tam za oknem skrył się w sad.

Cha cha cha — cha cha cha,

przyjdź, chochole,

na Wesele,

zapraszam cię ja, pan młody,

1415 wraz na gody

do gospody!

Jest na tyle jeść i pić,

mozes sobie z nami kpić!

Dla nas samych dość za wiele;

1420 przyjdź, chochole,

na Wesele!

Przyjdze, przyjdze, jak mos wole!

Cha cha cha…

Cha, cha, cha!

1425 Skoro północ zacznie bić,

do nas tu na izbę przydź.

Cha cha cha!

Cha cha cha…

Cy on nos tyz posłucha,

1430 bo to głucho psiajucha.

Sprowadź jeszcze, kogo chcesz,

ciesz się z nami,

ciesz Godami!

Ciesz się, ciesz!

1435Cha cha cha,

czy on nas też posłucha — ?

DzieckoTrza rozbirać dzieci spać,

już północno godzina.

Mnie sie nie chce spać,

1440 pokil[107] bedom grać,

a tamte dziecka śpiom,

niech se lezom, tak jak som.

Chodź tu zaraz.

Matusiu,

1445 jesce ino w kółko raz;

przyjrzę im sie z komina.

Nie bedzies kcieć[108] jutro wstać;

z łóżka trzeba wyganiać,

a do łóżka trzeba gnać.

1450ObyczajeNie, nie póde, matusiu,

zaroz bedom cepiny[109],

muse widzieć cepiny,

matusieńku, matusiu,

ino dziś, ino dziś.

1455Ocy ci sie przymykają,

ślipki ci sie mruzom.

Chciałabym być duzom:

jak cepiny przypinają,

jak druhny słuzom.

1460A przynieś tu lampę haw,

pozakołysz dziecko,

dobrze mi sie spraw,

to pódzies w kółecko.

Juz cepiny, juz cepiny,

1465 podciez tam, podciez juz,

na mężatki szyćkie mus.

I. Kto mnie wołał,

czego chciał —

zebrałem się,

1470 w com ta miał:

jestem, jestem

na Wesele,

przyjedzie tu

gości wiele,

1475 żeby ino wicher wiał.

co kto w swoich widzi snach:

czy to grzech,

czy to śmiech,

czy to kapcan[110], czy to pan,

1480na Wesele przyjdzie w tan.

Aj, aj, aj — aj, aj, aj,

a cóz to za śmieć?!

Tatusiowi powiadaj,

że tu gości będzie miał,

1485 jako chciał, jako chciał.

A ty mi się przepadaj,

śmieciu jakiś, chochole,

huś ha, na pole!

Tatusiowi powiadaj…

1490Huś ha, na pole,

głupi śmieciu, chochole!

Szepnij w ucho mamusie…

Wynocha, paralusie![111]

Kto mnie wołał,

1495 czego chciał…

A, słomiany nygusie,

wynocha, paralusie!

Ubrałem sie, w com ta miał,

sam twój tatuś na mnie wdział,

1500 bo się bał, bo się bał,

jak jesienny wicher dął,

zaś bym zwiądł, róży krzak,

a tak, tak, a tak, tak,

skądże bym ja sam to wziął…

1505Idź precz, idź precz, na pole,

huś ha, hulaj, chochole!

Kto mnie wołał,

czego chciał,

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

1510Odpocnijze haw, Wojtecku,

bo i jo tańcem zmęcona.

O mojaś ty, serce, zona,

moja duszo, tak mi smutno

o ciebie — idź ta ku muzyce,

1515 hulaj…

Tak se ta znów nie zyce,

żebym wystoć nie mogła

przy tobie.

Nagle mi się zawróciło w głowie,

1520 jakby twoje to wesele było,

„ale nie nase, Marysiu,

ale nie nase[112]…”

Podź hań, przy dzieciach se siądź,

1525 pośpij, zaśpisz bolenie.

W głowie mi sie zamrocyło,

inom ku muzyce wszed,

Wizjai tak mi sie uwidziło,

ze łazom koło nos cienie…

1530Czarno figura po ścienie

ze światła — o, patrzajże sie,

widzis, jak po wszyćkim goni — ?

„Pilnuj, parobku, koni,

pon ci dziewuchę zgoni…”

1535 Przystaw gęby, żonisiu.

Smęcisz czego — ?

Marysiu!

Miałem ci być poślubiony,

moja ślubna ty.

1540Bywałeś mój narzeczony,

przyrzekałeś mi.

Byłaś dla mnie słońce złote,

w moim domku zimno mnie.

Mróz jakisi od wos wionie,

1545 zimnem ubiór dmie.

Ogniem, żarem lico płonie,

zaś krew w tobie wre.

Miałam ci być poślubiona

i mój ślubny ty.

1550Maryś, Maryś, narzeczona,

długie moje sny.

Ka ty mieszkasz, kaś ty jest?

Jechałeś do obcych miest,

czekałam cie długo, długo

1555 i nie doczekałam sie.

Kaś ty jest, kajś ty jest,

gdzie ty mieszkasz, gdzie?

Goniłem do różnych miest,

rozhulaniec, pędziwiatr,

1560 ażem gdziesi w ziemię wpad,

gdzie mnie toczy gad.

O mój Boże, Boże mój,

to juz ciebie tocy gad.

Zwabiło mnie echo z Tatr,

1565 otom jest, otom jest,

zwabiły mnie głosy z chat,

do myśli mi przyszedł gest

przypomnieć się z dawnych lat;

Ciało, Duch, Kondycja ludzkadomek mój, podobnoś grób,

1570 nie jestem wymagający,

przeszedłem niejedną z prób,

ale żebym ja był trup,

nie wierz, Maryś, bo to kłam;

żywie Duch, żywie Duch,

1575 wytężyłem cały słuch,

zwabiły mnie głosy z chat.

Ka twój grób, ka twój grób?

Pono gdziesi zadaleko,

nie dobiegnie, nie doleci.

1580Łzy mnie palą, łzy mnie pieką,

licho bierz grób mój;

otom jest, otom twój;

czy pamiętasz jeszcze dzień,

jak nas gruszy cienił cień,

1585 tu w tym sadzie, na zieleni,

śród połednia, śród promieni,

przy mnie stałaś: w dłoni dłoń — ?

Dawno, dawno, tyle lat.

Skłońże ku mnie główkę, skłoń.

1590Hańśmy stoli w dłoni dłoń —

szedł od ciebie swat.

Dawno, dawno, tyle lat.

Miałabym tylo wesele,

co jak dziś, jak to dziś.

1595Potańcujmy raz dokoła,

potem zaś znów mus mnie iść.

Som tu twoi przyjaciele,

ostań chwile.

Raz dokoła,

1600 — — — — — — — — — — — — potem to już mus mnie iść:

mus mnie woła, mus mnie woła.

Ano dziś nasze wesele;

raz dokoła, raz dokoła.

Taki smutek idzie z czoła…

1605Takie zimno wieje z ust…

Przytul mnie do twoich chust,

przytul mnie do piersi, rąk…

Nie chytaj sie moich wstąg,

taki wieje trupi ciąg.

1610Kochaj…!

Precz, nie sięgaj lic.

Nie broń mi się — nic to, nic…

Zimnem dołu wieje strój,

ty nie mój, ty nie mój!

1615Mus mnie woła, mus mnie woła,

raz dokoła…

Stój, ach, stój!

Maryś — jakoześ ty blado — ?

To światła sie takie kładą

1620 po twarzy…

Trzęsiesz się cała.

Uchyliłam drzwi i stamtąd powiała

jakaś zawieja — to nic —

A to znów czerwoność do lic

1625 przyszła —

Z twojego patrzenia;

Bieda, Małżeństwoprzytul mnie, Wojtecku, do siebie,

wole ciebie, wole ciebie.

„Pójdze, Maryś, po niewoli

1630na mój jeden zagon roli”.

Ktoś się za mną włóczy wciąż.

Ktoś przede mną ciągle stąpa.

Domek mały, chata skąpa:

Polska, swoi, własne łzy,

1635 własne trwogi, zbrodnie, sny,

własne brudy, podłość, kłam;

znam, zanadto dobrze znam.

Zacz kto? —

Błazen.

1640Wielki mąż!

Wielki, bo w błazeńskiej szacie;

wielki, bo wam z oczu zszedł,

błaznów coraz więcej macie,

nieomal błazeńskie wiece;

1645 Salve, bracie![115]

Ojcze, Salve!

Szereg dobrych błaznów zrzedł,

przywdziewamy szarą barwą;

koncept narodowy gaśnie;

1650 gasną coraz te pochodnie,

które do hajduków ręku

przywiązane żarem płoną.

Skąpały, zżarły się świece,

a że do rąk przytroczone,

1655 więc jeszcze palą się ręce,

w tę samą zaklęte stronę. —

Trzeba by do służby narodu

błaznów całego zastępu;

palą się hajduki[116] w męce,

1660 z własnego bólu się śmieją;

gasną świece narodowe,

okropne rzeczy się dzieją,

śmiechem i szyderstwem biegu

obudzić, ośmielić zdolne

1665 serce spodlone, niewolne,

które naszą krew zaprawia.

A wolicie spać —

To jedno!

Usypiam duszę mą biedną[117] i usypiam brata mego;

1670 wszystko jedno, wszystko jedno,

tyle złego, co dobrego,

okropne rzeczy się dzieją.

MarzeniePatrzeć na przebiegi zdarzeń —

dalekie, dalekie od marzeń,

1675 tak odległe od wszystkiego,

co było wielkie w kraju;

że wszystko, co było, przepadło,

bezpowrotnie w mroku zbladło:

to bajki o Trzecim Maju!

1680 Grób, Klęska, Matka, Niewola, Ojczyzna, ŚmierćMatkę do trumny się kładło,

siostry i rodzinę całą;

ksiądz pokropił i poświęcił,

grabarze gruz przywalili;

Patriota, Pogrzeb, Polak, Żałobaepigonów[118] co zostało,

1685 na stypie[119] się weselili

wesołością, co przeklina;

w pijaństwie duszę zabili,

a nie mogli zabić serca.

Zostało serce, co woła,

1690 spłakane u bram kościoła,

skrwawione u wrót świątyni

i jeszcze w męce okrutnej,

w czułej litości rozrzutnej

samo siebie wini.

1695Asan[120] jako spowiedź czyni,

spowiedź, widzę, cudzych grzechów;

Grzech, Kłamstwo, Łzy, Wyrzuty sumieniaAcan się zalewa łzami,

duszę krwawi, serce krwawi;

ale znać z Acana mowy,

1700 że jest — tak — przeciętnie zdrowy;

jutro humor się naprawi. —

Gotów mi płakać najrzewniej,

rozczulać się cudzych grzechów,

u bliskiego widzieć tramy[121],

1705 zbrodnie, brudy, grzechy, plamy

i za swojego bliskiego

uczynić publiczną spowiedź. —

A! doprawdy! warte śmiechów —

Może jeszcze rozgrzeszenie

1710 wziąć kapłańskie z cudzych zbrodni —

Ojciec, Ojczyzna, Syn, ZdradaWina ojca idzie w syna[122];

niegodnych synowie niegodni;

ten przeklina, ów przeklina —

ród pamięta, brat pamięta,

1715 kto te pozakładał pęta

i że ręka, co przeklęta,

była swoja[123]. — Rozbrat wieczny

duszy z ciałem[124], ciała z duszą;

w nim się słabi kruszą —

1720 miecz do walki obosieczny —

myśmy słabi. — Wielkość gniecie,

przekleństwo nosi na grzbiecie:

zbrodnie nosi, czarne kiry,

szatę krwawą Dejaniry[125]

1725 Wielkość: Zbrodnia; Małość: podła —

Jakaż nasza dzisiaj Wola?!

CzaryCzarodziejska dłoń ogrodła[126]

nasze pola.

Łzy ze źródła!

1730 Tyle żalów o nieswoje!?

A cóż tobie niepokoje

tych, co w grobach leżą?

Myślisz — że się trupy odświeżą

strojem i nową odzieżą —

1735 a ty z trupami pod rękę

będziesz szedł na Ucztę–mękę

i jako potrawy żuł,

czym się tylko kiejś kto truł;

wsączał w siebie i pił,

1740 czym tylko kto gdzie gnił;

czy to ma być twoja krew?!

Morze , PtakMoja krew, moja krew —

czy ja wiem — okrzyk mew,

gdy gonią ponad skały,

1745 okrzyk mew osmętniały,

żałośliwy, straszny,

gdy od brzegu odbiegły daleko.

Morze ciche, strop się chmurzy,

ale burza i orkan daleko.

1750 Tylko głuchość i pustka bezmierna —

a tu skrzydła rozchwiane do lotu,

nie pragną, nie pragną powrotu

i wiedzą, że tam, gdzie dążą,

wylądu szukać daremno;

1755 Los, Śmierćprzekleństwu swojemu wierne,

lecą — i nie śmieją ustać,

aż krew do ust pocznie chlustać

ze znużenia — wtedy padną,

łzą nie pożegnane żadną,

1760 bo śmierć ulga, ulga zgon.

Zaśpiewałeś kruczy ton;

tobież tylko dzwoni w głuszy

pogrzebowych jęków dzwon?

— — — — — — — — — — — — A słyszałżeś kiedy, z wieży

1765 jak dźwięczy i śpiewa On?

Zygmunt, Zygmunt[127]…

Dzwon królewski: —

Siedziałem u królewskich stóp,

królewski za mną dwór:

1770 synaczek i kilka cór,

Włoszka[128] — a wielki chór

kleru zawodził hymny; —

a dzwon wschodził.

Patrzali wszyscy w górę,

1775 a dzwon wschodził —

zawisnął u szczytów

i z wyżyn się rozdzwonił:

głos leciał, polatał,

kołysał się górnie,

1780 wysoko, podchmurnie —

a tłum się wielki pokłonił.

Pojrzałem na króla,

a król się zapłonił…

Dzwon dzwonił

1785 — — — — — — — — — — — —

A toć on nam tętni dziś,

jak grzebiemy[129], kto nam drogi;

zwołuje nas, każąc iść

posłuchać kościelnych szumów,

1790 w wielkim zamęcie rozumów,

w wielkim modlitew rozjęku,

On pan, ten dzwon królewski,

nie ustający w brzęku,

o pękniętym sercu:

1795 nasz ton[130]. — Nad przepaścią stoję

i nie znam, gdzie drogi moje.

Byś serce moje rozkroił[131],

nic w nim nie najdziesz inszego,

jako te niepokoje:

1800 sromota, sromota, wstyd,

palący wstyd;

jakoweś Fata[132] nas pędzą[133]

w przepaść —

Ty Wid!

1805Ja Wstyd!!

Piekło wiem gorsze niż Dante[134],

piekło żywe.

Żyję w Piekle[135]!

Społem w przepaść!

1810Społeczeństwo!

Oto tortury najsroższe,

śmiech, błazeństwo —

to my duchy najuboższe. —

„Społem” to jest malowanka,

1815 „społem” to duma panka,

„społem” to jest chłopskie „w pysk”,

„społem” to papuzia kochanka,

próżność, nadczłowieczeństwo —

i przy tym to maleństwo:

1820 serce pęknione, co krwawi.

Asan prawi —

jako najwalniejsi gębacze,

odrośl od tych samych pni

z moich dni.

1825Wolałbym już stokroć razy

policzone dni

niż ten bieg, bieg, pęd, gonitwa

ku przepaści, otchłani, zawrotom!

Ach, kresu, ach, kresu lotom!

1830 Stacza się sercowa bitwa,

opadam coraz na głazy,

mrze na ustach modlitwa,

ach, kresu, ach, kresu lotom! —

Niechby się raz wszystko spali[136],

1835 zetrze się, na proch się zsypie,

jak kolumny, na gruz się rozwali,

byśmy padli potruci

jadami w pogrzebowej stypie;

niechajby się raz wszystko spali,

1840 i te nasze polskie posty

dusz do polskich świętych[137],

i te nasze tęczowe mosty

czułości nad pustką rozpiętych[138],

malowanki Częstochowskie[139]

1845 w koronach — i wszystkie Wiary!

Nieszczęścia wołam!!

Puszczyku[140]…

Może by Nieszczęście nareście

dobyło nam z piersi krzyku,

1850 krzyku, co by był nasz,

z tego pokolenia. —

Ach, Sumienia, Sumienia!

Już było tych prawd bez liku

dla nas — Prawdy czy Fraszki??

1855 Stoimy u polskich granic,

a mamy obecność za nic,

od talentów zawisłe igraszki.

Puszczyku!

Zgrałeś się przy zielonym stoliku[141]

1860 czy z kobietami w gorączce

opętałeś duszę mdłością

i w tej momentu palączce

oślep gnasz we własne próchno.

A gdy na nie wichry dmuchną,

1865 rozleci się zgasłe próchno,

zamurują się otchłanie

i krzyk i jęk, i wołanie

zda ci się błazeństwem duszy,

które nikogo nie skruszy,

1870 które zeżre siebie samo,

a trzewia mu gniciem cuchną. —

Znam ja, co jest serce targać

gwoźdźmi, co się w serce wbiły,

biczem własne smagać ciało,

1875 plwać na zbrodnie, lżyć złej woli,

ale Świętości nie szargać,

bo trza, żeby święte były,

ale Świętości nie szargać:

to boli.

1880Tragediante…

Commediante[142],

dla ciebie błazeńska laska[143].

Piastujesz ją, piastun stary;

znasz tylko: status quo ante[144];

1885 błazeństwo z tobą się zrosło.

Oto naści twoje wiosło:

błądzący w odmętów powodzi,

masz tu kaduceus[145] polski,

mąć nim wodę, mąć.

1890Fatum nas w obłędy wodzi:

u rozstajnych dróg zły Duch!

Tu moje rozstajne drogi;

ty mój Duch–zły — demon, Szatan;

błazeństwem ja z tobą zbratan,

1895 byłem ci duszą poswatan,

nim dusza stała się trup; —

a teraz mi pachnie grób,

czuję trąd.

Naści; rządź!

1900 Masz tu kaduceus polski,

mąć nim wodę, mąć.

Nie chcę żadnych więcej prób.

Serce miałem kiedyś młode,

porwałeś mi serce młode,

1905 wlałeś jad goryczny w krew[146].

Nie widzę, nie widzę dróg,

zaćmił mi się Bóg…

Fata pędzą, pędzą Fata —

Wielkość — Nicość — pusty dzwon,

1910 serce strute —

uderzyłeś błazna ton:

moją nutę[147].

Kłam sercu, nikt nie zrozumie,

hasaj w tłumie!

1915 Masz tu kaduceus, chwyć!

Rządź!

Mąć nim wodę, mąć!

Na Wesele! Na Wesele!

Idź!

1920 Mąć tę narodową kadź,

serce truj, głowę trać!

Na Wesele! Na Wesele!

Staj na czele!!!

Może z mętów się dobędzie człowieka;

1925 może minie palączka i głód;

ot, kaleka ja, ot, ja kaleka:

każdy dzień piekielny trud.

Młodości! wyrwi mię z cieśni[148],

oplatają mnie grzyby i pleśni;

1930 o Młodości, jakożeś daleko,

a to jeszcze wczora, prawie wczora…

Cóżeś tak się rozżalił, rozpalił,

czy cię jakie przemieniły cuda?

A przeszedł tu koło mnie cień,

1935 cień goryczy pełen wielkoluda

i ostawił mi laseczkę kaduczą[149].

Nie przeczę, że rozmyślania uczą,

ale cóż tak sobie żalisz serce?

Och, w okropnej jestem poniewierce;

1940 po torturach mię duchowych włóczą,

więżą mnie konwenansowe szpangi[150]:

oto droga utarta do rangi,

a ja gardzę, ja gardzę, ja plwam

na to wszystko, ze serca szczerego —

1945 i nie zdołam rozerwać obroży,

a wstrętów coraz się mnoży

i cokolwiek słyszę, to mnie drażni.

Przyjaźń farsą, Litość: kłam,

a słyszę, że gadają o przyjaźni.

1950 Miłość farsą —

słyszę wkoło półszepty miłości.

Kłamstwo Szczerość, a widzę tu gości

i muzyki słyszę swoje, polskie, nasze,

i po ścianach złożone pałasze[151],

1955 obrazeczki, sceny narodowe.

To mnie drażni i męczy, i boli:

Czy my mamy prawo do czego?!!

Czy my mamy jakie prawo żyć…?

My motyle i świerszcze w niewoli,

1960 puchnąć poczniemy i tyć

z trucizny, którą nas leczą.

I tę naszą dolę kaleczą,

widzieć i trupem gnić…

Rozżaliłeś się, działa muzyka,

1965 to się koło widzeń zamyka

i działa na nerwy.

Na nerwy!?

Na nerwy działa te, na te sieci,

które mają duszę w uwięzi,

1970 że gdy tak mi grają bez przerwy,

zdało mi się, że moja dusza

ze mnie wyszła i koło mnie świeci.

Zdawało ci się — sam mówisz przez to,

że o jedno złudzenie więcej.

1975PoezjaPoezjo! — tyś to jest spokojną sjestą[152];

chcesz mnie uśpić, znieczulić, zniewolić,

byle słówka nie wyrzec goręcej.

Ach, nie ukrywaj — nie udawaj,

ty sameś w ogniu — to maska

1980 ten pozorny spokój — to kłam.

A! ta muzyka tak brzęczy,

jak z ula dzwonienie pszczół —

a my jak szerszenie:

to mi się rzuca do garła

1985 ta duża wesołość narodowa,

to mi się rozszerza głowa

szumem, gwarnością, zawrotem

i nawet mi jest wstrętny ból.

Daj rękę.

1990Ech, daj mi pokój —

wyjdę za próg — jak wieje od pól…

Powietrza, powietrza!…

Daj dłoń…

Daj mi spokój!

1995Otwarła się toń!

Upomina się o swoje Umarła.

Szumem, gwarnością, zawrotem

idzie ku nam z powrotem;

jakaś Przemoc wrotom grobu się wydarła,

2000 oto, słyszę, woła:

Daj dłoń!!

Puszczaj!

Ty mój!

Puszczaj!

2005Ty mój!!

Żelazem owita ręka,

żelazem zakryta skroń.

Zbieraj się, skrzydlaty ptaku,

nędzarzu, na koń, na koń,

2010 przepadnie przekleństwo, męka!

Co mówisz, okropne widziadło,

na koń? — gdzie? — jak?

Żelazna twoja dzwoni szczęka,

żelazna więzi mnie ręka.

2015Na koń, zbudź się, ty żak,

ty lecieć masz jak ptak!

Bioręć w pętle.

Na arkan mnie wiąże!

Poznasz, ktom jest, gdy zaciążę —

2020 ty więzień mój, mnie służ;

biorę przemocą, Ja Moc:

za mną, przede mną

ognia kurz;

po drogach, po których lecę,

2025 drzewa się palą jak świece,

ciskają się błyskawice,

jak lecę, Duch:

wytężaj, wytężaj słuch!

Puszczaj, przepadaj w Noc —

2030 o, ręce, ręce martwieją…

Ty mój!

Precz. —

Słysz grom…

Zatrzasnął się cały dom…

2035A czy wiesz, czym ty masz być,

o czym tobie marzyć, śnić?

Sen, marzenie, mara, wid.

Jutro dzień! przede dniem świt!

Wiesz ty, czym ty mogłeś być?

2040Słowo, Widmo gończe!

Zwiastun!!

Marzenie, RycerzGłos jak marzeń moich piastun;

Rycerz, Widmo, urojenie

przyoblekło szatę żywą.

2045Krew, WalkaKrwi, krwi pragnę, krwawe żniwo!

Wracam do dom w noc szczęśliwą,

w noc ponurych wichrów łkań.

Niosę dań, orężną dań.

Wracasz do dom ze snów, z dali…

2050Z dali, hen z zaświatów, z prochów. —

Przeszedłem ogień, co pali,

przeszedłem zapady lochów.

Ścigam, gonię, moc roztrwonię.

Niosę dań, orężną dań.

2055W noc ponurych wichrów łkań

wstajesz z lochów, z prochów, skał…

Na głos mój ty będziesz drżał:

Grunwald, miecze, król Jagiełło!

Hajno się po zbrojach cięło,

2060 a wichr wył i dął, i wiał;

stosy trupów, stosy ciał,

a krew rzeką płynie, rzeką!

Tam to jest!! Olbrzymów dzieło;

Witołd, Zawisza, Jagiełło,

2065 tam to jest!! — Z pobojowiska

zbroica się w skibach przebłyska,

żelezce, połamane groty,

drzewce powbijane do ciał,

z trupów zapora, z trupów wał,

2070 rycerski zgotowiony stos:

Ofiarnica —

tam leć — tam chodź, tam leć!!!

brać z tej zbrojowni zbroje.

kopije, miecz i szczyt[154]

2075 i stać tam wśród krwi,

aż na ogromny głos

bladością się powlecze świt,

a ciała wstaną,

a zbroje wzejdą

2080 i pochwycą kopije, i przejdą!!!

Spiesz, tam leżą stosy ciał;

przeparłem trumniska wieko,

czas, bym wstał, czas, bym wstał.

Łzy mnie pieką, łzy mnie pieką,

2085 czymże bym ja tam być miał.

Niosę dań, orężny szał.

Dech twój zimny, dech grobowy…

Patrzaj w twarz, patrz mi w twarz,

ślubuj duszę, duszę dasz.

2090Za przyłbicą pustość, proch;

w oczach twoich czarny loch,

za przyłbicą Noc;

zbroja głuchym jękiem brzękła.

Miecz, miecz, siła nieulękła;

2095 patrzaj w twarz, patrzaj w twarz;

ty mnie znasz.

Ktoś jest?

Moc.

— — Przyłbicę wznieś!

2100Rękę daj.

Duszę weź.

Patrz!!

Śmierć — — — Noc!

Potęga, wieczysta Potęga,

2105 Moc nieprzeparta!!

O czym mówisz — ?

Niedołęga

byłem — a dzieła to mitręga

próżna — mgła nic niewarta.

2110 Teraz naraz się koło mnie zapaliło

i gore — i piersi się palą;

zdaje mi się, że słyszę gdzieś górą,

jak skały się padają

i w otchłań z łoskotem się walą.

2115Będziesz sonet pisać czy oktawę?

Nie — przewiduję inszą zabawę;

poczułem na szyi arkan[155] —

Polska to jest wielka rzecz:

podłość odrzucić precz,

2120 wypisać świętą sprawę

na tarczy, jako ideę, godło,

i orle skrzydła przyprawić,

husarskie skrzydlate szelki

założyć,

2125 a już wstanie któryś wielki,

już wstanie jakiś polski święty.

Zajmujące.

Ty tematem zajęty.

Myślałżeś ty co więcej

2130 niż poemat?

Może ja to myślę goręcej

i w tej chwili to jeszcze się pali —

jeszcze — a jutro się zawali

w gruz ten pożarny gmach.

2135 A! chciałbym wstąpić w to Piekło

Ach!

Rozpalony.

Piekło żywe

w tej chacie, w zaklętym dworze:

2140 Piekło górze!

A to coże?!

Hej, panie, panie Branecki[156],

nie żałuj grosika, nie żałuj[157],

pocałuj się z nami, pocałuj,

2145 nie żałuj dukacika, nie żałuj,

daj że go nam z tej kieski!

Ha, szatańce, sztab moskieski[158],

znajcie pana, bierzcie złoto,

nie stoję ja pan o złoto;

2150 piekielna mnie dziś gospoda:

hulaj dusza, z wami zgoda.

Hulaj dusza, z nami w zgodzie,

potańcujemy w gospodzie;

pocałuj się z nami, pocałuj,

2155 nie żałujta, hetmanie, kieski,

braliśta pieniążek moskieski,

hej, hetmanie, hetmanie Branecki!!

Bierzcie złoto, pali złoto.

Pali pieniążek moskieski?

2160Cierpienie, Kara, Szatan, ZaświatyPiekielna mnie dziś gospoda:

diabły moją piją krew;

szarpają mi pierś, plecyska,

psy zjawiska, łby ogniska;

szarpają, sięgają trzew!

2165Wojewoda! Wojewoda[159]!

Puszczajcie, litości!

Jezu!!

Ha, przepadli kędyś diabli,

ktoś się doli ulitował;

2170 rana jeno straszna boli — —

puste żale, mnie nie szkoda,

bo ja pan, piekielny pan,

drwię z serdecznych ran.

Setkę lat przez puszczę gnam,

2175 przez bór gonię, gęsty las,

przez ugory, łąki, błoń —

upałami bije skroń,

młotami serce wali,

ogień wnętrzności pali — — —

2180 Każ muzyce dla mnie grać,

mnie na Piekło stać.

Ja pan, ćwierć kraju mam w ręku,

a jak kto po cichuteńku

powie „Jezus” — ja wolny na chwilę,

2185 powietrzem się zasilę:

odetchnąłem piersią całą;

bierz ty, ile złota zostało,

patrz, oto niecki,

diabli mi to kazali nieść;

2190 co noc tak świeżych nasypią,

a sztabowi, czerńcy przeklęci,

krzyczą za mną: panie Branecki,

nie żałuj; — krew moją chlipią — —

Masz!

2195Hetmaniłeś ty, hetmanie,

chocia byłeś łotr,

i sam król był tobie kmotr[160];

przewodziłeś, przewodziłeś,

a my dzisiaj w psiej niewoli:

2200 nie hetmany, strzęp, łachmany, gruz;

duszę ziębi mróz;

ciebie ogień, ogień pali -

przecz już nic nas nie ocali,

ani król, ani ból,

2205 ani żale, ni płakanie,

hej, hetmanie, hej, hetmanie

dzisiaj to mój dzień miłości…

Czepiłeś się chamskiej dziewki?!

Polska to wszystko hołota,

2210 tylko im złota;

trza było do bękartów Carycy[161]

iść smalić cholewki:

byłać ta we mnie cnota.

Asan mi tu Polski nie żałuj,

2215 jesteś szlachcic, to się z nami pocałuj,

jesteś wolny!

Bierz cię diabli.

Gębuj, widzęś nie przy szabli.

Ścigają psy, kąsają psy.

2220Przeklęty ty, przeklęty ty.

Sursum corda, serce żreją —

serce mi wyjmują z trzew.

Zaprzedałeś kraj, ty lew;

złotem pysk ci zaleją!

2225 Złoty pan, weselny pan,

pójdźże w tan, pójdźże w tan!

Złoto pali, złoto war;

sursum corda[162], wiwat Car!

Lejcie mu do pyska żar,

2230 sięgajcie mu dłońmi trzew.

Piją krew, żłopają krew,

cielsko drą po kawale!

Złoty pan, weselny pan,

Pójdźże w tan, dalej w tan:

2235 na Weselu hula Śmierć,

garniec pereł, złota ćwierć,

zaprzedałeś Czortu kraj.

Żłopią krew Czarty Moskale,

sursum corda, wiwat Car!

2240Huś ha, huś — haj go, haj[163]!

Pójdźże w tan, dalej w tan!

Złoty pan! weselny pan!

Tyle się przewlekło mar

z okropnym śmiechem Piekła…

2245Cóż wam to? cóż wam to?

Czy was panna młoda urzekła?

Oj, tu Diabły, ze samego Piekła,

włóczyły przede mną człowieka,

ach, powietrza, tchu…

2250Cóż Don ucieka?

Miałem rzec, cosi miałem rzec:

Szczęść Boże przy weselu.

Przyjacielu, przyjacielu…

Kto! ty we krwi! precz, piekielny!

2255Ja weselny, ja weselny,

dajcie, bracie, kubeł wody:

ręce myć, gębo myć,

chce mi się tu na Weselu

żyć, hulać, pić.

2260Precz, przeklęty, precz, przeklęty.

Dajcie, bracie, kubeł wody:

gębę myć, ręce myć…

Krew na sukniach, krew na włosach…

Nie pyskuj, nie powtarzaj. —

2265 Już, już wiedzą o tym w niebiosach.

„A stało się to w Zapusty”.

Precz, przeklęty, precz, przeklęty.

Jeno ty nie przeklinaj usty,

boś brat — drzyj! ja Szela!!

2270 Przyszedłem tu do Wesela,

bo byłem ich ojcom kat,

a dzisiaj ja jestem swat!!

Umyje się, wystroje się.

Dajcie, bracie, kubeł wody:

2275 ręce myć, gębę myć,

suknie prać — nie będzie znać;

chce mi się tu na Weselu

żyć, hulać, pić —

jeno ta plama na czole…

2280Cholera!

Zaraza, grób.

Precz, precz, ty trup!

Widzisz, w orderach chodzę[165].

O! plamy na podłodze od nóg.

2285To krew, obmyję próg,

dajcie ino, bracie, wody,

kubeł wody — gębę myć,

suknie prać — nie będzie znać.

Przeklęty! Maryjo, strać!

2290Gadu, gadu, stary dziadu,

trza się do roboty brać;

kubeł wody, gębę myć,

nie bede próżno stać,

na Wesele, na Wesele,

2295 podź tańcować, bośma brać.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kasiu —

Kasiu —

Cóz ta, Jasiu?

2300Bo to widzis, Kasiu, że to —

tak mnie ciągnie bez pół.

Pódź, Kasicko, ku mnie, cosi

mom ci sepnonć.

Co, że co — ?

2305Radź, co z nami — ?

Kiej na ogrodzie rosi.

Kiejbyśmy byli sami!…

Kasper — idze pod stodołę.

Po co? — Idze ty.

2310Wis, bracie,

idź ty pirwy — namość słomę.

Przyjdziewa.

Cóz sie trzymacie,

lgnies do niego — ?

2315To sie zeń.

Do zeniacki pirsy leń,

a wpół chyci, zwyobraco.

Jest ta Kasie chycić za co.

Juz bym do wos nic nie cuł —

2320 ino ciągnie mnie bez pół.

Przynieś wódki.

Naści grosz.

Zaros, juści racje mos,

lece!

2325Powiedziałam tak na hece.

Kasiu, dyć to k'sobie miło,

byśwa poszli spolnie ka.

Na ogrodzie sie zrosiło —

Pocałunekjak kces gęby, na —

2330Ino by najmilej było

k'sobie, Kasiu, byle ka.

Juści, miło, Kaspruś — co?

k'sobie —

Ano —

2335Juści…

Zaś.

Splezła mi się[166] wstązka kaś —

Wstązka od gorseta?

Nie ta,

2340 przewiązka spodnicki.

Kabyśwa[167] pośli, Kasicko,

mojeś ty palące policki.

„Ino mi się nie broń dziś,

jutro mozes sobie iść”[168].

2345W twoje ręce.

Podziękować.

A dej Kasię pocałować.

W twoje ręce!

Podziękować!

2350A teraz pocałuj z woli.

Ej ta, cóz to — ?

Nie zaboli —

Kasiu, dziwcze, co za dąs,

i on, i ja gołowąs;

2355 chcesz go, to ci go nie bronię;

niedobrze ci w tej koronie.

Pódzies pon, patrzcie go,

ledwo przysed, juz by kcioł.

Adie, druhna, jak nie, to nie.

2360Cało flaszkę bestia schloł.

Och, mójeśty, juz nie mogę tańcować,

a tańce, nie chciałabym żałować

jutro, że dzisiaj nie dosyć,

jak dzisiaj, że nie dość wczora,

2365 ażem osłabła, aż prawie chora,

ino, że mi nie trza doktora,

ino tańca —

Jak paciorki różańca,

taniec jeden, jak drugi

2370 jednaki,

a łańcuch taneczny długi,

do rana, a od rana do nocy.

Pokiel starcy piecywa i kołocy[169],

hulać, hulać w kółecko, tańcować…

2375A pocałuj, bo będziesz żałować.

Tak ci mnie to granie tkliwi —

Poczekaj, będziemy szczęśliwi —

Mój ty Boże — !

W jakim dworze;

2380 postawimy se dwór modrzewiowy,

brzózek przed oknami posadzę.

Brzoza straśnie sybko pusco,

het ściany we trzy roki ocieni.

Będziemy se siedzieć w zieleni,

2385 będziemy se siedzieć w maju[170],

we kwitnącym sadzie.

W paradzie.

„A jak będzie słońce i pogoda,

słońce i pogoda…”[171]

2390„Pójdziemy se razem do ogroda —

będziemy se fijołecki smykać…”

Ach!

Aa! —

Bardzo ciemno.

2395Nie widno.

Zmęczonam, wciąż w kółko, w kółko…

I cóż? chłopy pani nie brzydną?

Nie wiem — nie; — patrzę na ludzi

jak na przeróżnych ludzi.

2400A tak się serduszko budzi.

Patrzę i usypiam serce;

to ładne — to bardzo górne,

ale z tego co? — ja czuję,

muru głową nie przewiercę,

2405 a jak widzę w lichej poniewierce

rzeczy górne i piękne, i czułe,

to mnie boli.

A ten ból przechodzi.

A pan ma swoją bibułę[172],

2410 żeby ból każdy przeszedł.

Epidemia.

Pan nie wierzy, co nie przewidziane?

OjczyznaA wie pan, ojczyzna to chemia;

serce, jak się czego uczepi,

2415 to dynamit.

Coraz lepiéj,

jeszcze jeden taniec w kółko,

a edukacja skończona.

Nie byłabym ja chłopu żona;

2420 nikt mnie w śluby nie poprosi —

ale myślę, panie redaktorze,

że tam w tej wiejskiej komorze,

w półblasku kuchennej lampy,

że tam mój taniec coś znaczy.

2425Gdy sama to pani uznać raczy… —

Pan skąd się tu bierze?

Ja się patrzę, lubię i nie wierzę,

za to wierzę w panią.

Za co?

2430Za tę minkę, oczy, gest.

Podobam się?

W tym coś jest.

To pani, o, proszę wejść.

Idę za panem jak cień;

2435 pan się może śmiać,

ale mnie się wymarzyło,

że się tu zaczyna coś dziać — ?

Może — a w tej chwili na dworze

pani mi się z dala pokazała,

2440 jak płomieniste widziadło.

Byłam w ten szal owita cała

i w świetle ode drzwi, ot tak.

Noc nasze przeinacza widzenia.

Ja prawie że jestem w trwodze —

2445 a wie pan, że się zwróciłam w drodze,

bo mi w poprzek ścieżki przeszła

jakaś osoba…

To są ludowe baśnie.

Chodzą hałaśnie

2450 w huczącym wichrze; pan widzi,

jaki się huragan zrywa,

jak świszczy i drzewa szamoce —

Zatrząsł szybami; — patrz pani,

czego nie dostrzegam w ogrodzie…

2455Tak bardzo ciemno…

Ktoś wyrwał krzew różany.

Czy ten, co był w słomę odziany?

No ten chochoł.

Ktoś połamał? —

2460 a myśmy, cośmy to chcieli

z nim — ?

Myśmy lecieli

na lep poezji — i teraz

dwór się od poezji trzęsie;

2465 odbywa się wielkie darcie

piór wszelijakiego drobiu:

grunwaldzkie duchowe starcie,

lecą pióra orle, pawie, gęsie,

wnet ujrzymy husarię i króla;

2470 zatrzęsło sie tu ze wszech jak do ula.

W powietrzu atmosferyczna zmiana:

chata stała się rozkochana

w polskości — właściwa skala:

żar, co się duchem udziela,

2475 co się na powietrzu spala

jak garść lnu.

Dawno nie miałem snu,

jak ten wieczór, jak ta noc.

Przedziwna, przedziwna Moc,

2480 te potęgi walczące, ten wiatr,

jakieś prastare siły.

Hen z Tatr

przylatują ku mnie przypomnienia!

Skrzydeł! — nad ten las z kamienia

2485 lecieć — w górę —

Na szczyty!

Walküra[173]!

Dzisiejsze sny,

po tej nocy nieprzespanej,

2490 będą cudne — bo oczy patrzące

stały się figurami ludne,

które się niełatwo zatrzeć dadzą.

Chodźmy patrzeć!

Jakiś pon, jakiś pon

2495 zsiadają z siwka w podwórzu;

koń ogromniec[174]…

Weźcie konia

razem ze Staszkiem ku szopie;

podrzućcie co żryć.

2500A pon musi wielgi być:

ubiory na nim czerwone,

siwa broda a lira u siodła,

jak te dziady z Kalwaryje[175]

co nosa lirę u pasa.

2505 Niech pon wyjdą w sień.

Bania się z gośćmi rozbiła

w ten weselny dzień;

kogóż ta ciekawość przywiodła?

Latarkę zaświć! —

2510Jak żyje,

jeszczem takiego Polaka

nie ujzoł —

Bo żyjesz mało;

jeszcze duża takich Polaków ostało,

2515 co są piękni.

A kaz się to wszyćko kryje? —

O, zaroz będzie latarka,

ino sie przypiece siarka[176].

Słyszysz, ponoś ktoś w gościnę,

2520 jakiś jakby wielki gość…

Tu drzwi zawrzes — tam se gwarzcie,

jo już mom tych tańców dość;

a cóż ty mos za tęgom minę,

coś ty jakisik niepewny — ?

2525Ino, matuś, zaś nie swarzcie —

ja tak dziś przy Weselu rzewny;

jakiś gość nie lada jaki…

Tu drzwi zawrzes, tam se gwarzcie.

Kto to taki, kto to taki — — ?

2530Sława, panie Włodzimierzu,

zjechałem tu gość.

Spocznij, Wasza Mość;

żona stroi się w alkierzu…

Ostań, panie Włodzimierzu.

2535Żona stroi się w alkierzu;

niespodziany gość,

właśnie była przy pacierzu,

bo się dziecka kładło spać.

Niechajże żona w alkierzu[178]…

2540Bo się dziecka kładło spać,

a ci nie przestają grać:

jak wesele, to wesele,

to nie będą w miejscu stać;

ot, tu żona jest w alkierzu.

2545Niechajże żony w alkierzu,

niechże tańcuje Wesele.

Siądźże, panie Włodzimierzu,

mam Asaństwu nowin wiele:

Pomówimy o Przymierzu.

2550Ano proszę, bardzo proszę.

Siadaj.

Siadam — zacny gość —

bardzo proszę, bardzo proszę;

ceremonii dość.

2555Ja z daleka — hen od kresów[179],

konia zgnałem.

Podły czas.

A do wszystkich spadłych biesów,

toście tu są pierwszy raz;

2560 któż was zwabił w taki czas?

A do wszystkich spadłych biesów,

żeście tak niespodziewanie

w noc i na to weselisko

zechcieli tu, Ichmość Panie?

2565Z daleka, a miałem blisko

Weselei wybrałem Weselisko,

boście som tu jakoś wraz,

i wybrałem Ichmość Mości

dom, gdzie ludzie sercem prości.

2570Wasza Mość mieliście blisko,

serceście zobligowali[180] —

myśmy sobie prości — mali.

Z daleka, a miałem blisko;

ledwom wymienił nazwisko,

2575 a zaraz mi pokazali

tacy chłopcy, rześcy, mali.

Co to u nich serce z miską[181];

przybieżali, powiadali,

czego nie zjęzykowali[182]:

2580 że pan stary, że Dziad stary,

że Dziad z lirą, brodą siwą…

Ot, dziadzisko z siwą brodą.

Dawnoż było w duszy młodo;

żeście sobie prości, mali,

2585 toście wielkich krzywd nie znali. —

Chudobę[183] macie szczęśliwą.