Spis treści

Jan Kochanowski Treny Tren I[1]

1Wszytki[2] płacze, wszytki łzy Heraklitowe[3]

I lamenty, i skargi Symonidowe[4],

Wszytki troski na świecie, wszytki wzdychania

I żale, i frasunki[5], i rąk łamania,

5 Wszytki a wszytki zaraz[6] w dom sie mój noście[7],

A mnie płakać mej wdzięcznej[8] dziewki[9] pomoście[10],

Z którą mię niepobożna[11] śmierć rozdzieliła

I wszytkich moich pociech[12] nagle zbawiła[13].

Tak więc smok[14], upatrzywszy gniazdo kryjome[15],

10 Słowiczki liche zbiera[16], a swe łakome

Gardło pasie[17]; tym czasem matka szczebiece[18]

Uboga[19], a na zbójcę co raz sie miece[20].

Prózno[21], bo i na samę okrutnik zmierza[22],

A ta nieboga[23] ledwe[24] umyka pierza[25].

15 «Prózno płakać» — podobno drudzy rzeczecie.

Cóż, prze Bóg żywy[26], nie jest prózno na świecie?

Wszystko prózno; macamy, gdzie miękcej w rzeczy,

A ono[27] wszędy[28] ciśnie: błąd wiek człowieczy[29].

Nie wiem, co lżej[30]: czy w smutku jawnie żałować[31],

20 Czyli sie z przyrodzeniem[32] gwałtem[33] mocować[34].

Przypisy

[1]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[2]

wszytki (starop.) — wszystkie.

[3]

łzy Heraklitowe — Heraklit z Efezu (ok. 540–480 r. p.n.e.), filozof gr., w swoich dziełach często rozpaczał nad ludzkim losem.

[4]

lamenty (…) Simonidowe — Simonides z Keos (ok. 556–468 r. p.n.e.), poeta gr., autor wielu utworów lamentacyjnych.

[5]

frasunk a. frasunek (starop.) — zgryzota, smutek, strapienie.

[6]

zaraz (starop.) — razem.

[7]

w dom sie mój noście — zmierzajcie, przybywajcie do mojego domu.

[8]

wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny.

[9]

płakać dziewki — opłakiwać dziewkę.

[10]

pomoście — pomóżcie (zob. rym: „noście — pomoście”).

[11]

niepobożny* (starop.) — postępujący źle, nie „po Bożemu”, bezbożny.

[12]

pociecha (daw.) — radość i nadzieja; pocieszenie.

[13]

zbawić* (starop.) — pozbawić.

[14]

smok — potwór, wąż.

[15]

kryjomy (starop.) — ukryty (dziś mówi się jeszcze po kryjomu, czyli: skrycie).

[16]

zbierać — tu w znaczeniu: „wybierać” (z gniazda).

[17]

gardło pasie — napełnia gardło (dziś mówi się: pasie brzuch).

[18]

szczebiece (forma starop.) — szczebioce, szczebiota.

[19]

ubogi* (starop.) — nieszczęśliwy.

[20]

miece sie (forma starop.) — miota się, rzuca się.

[21]

prózno (starop.) — próżno, na próżno.

[22]

na samę (…) zmierza — zmierza ku (niej) samej.

[23]

nieboga (daw.) — biedaczka, nieszczęsna.

[24]

ledwe (starop.) — ledwo, ledwie.

[25]

umyka pierza — przez umknięcie ocala pierze, umyka z pierzem, tj. ratuje się.

[26]

prze (starop.) — przez; prze Bóg żywy: na Boga żywego, przez Boga żywego.

[27]

macamy, gdzie miękcej w rzeczy, a ono… — macamy (dotykamy), gdzie rzekomo jest bardziej miękko, a tymczasem…

[28]

wszędy (starop.) — wszędzie.

[29]

błąd wiek człowieczy — błądzeniem jest życie ludzkie.

[30]

co lżej — co lżejsze, co przynosi większą ulgę.

[31]

żałować (starop.) — cierpieć, boleć, opłakiwać, żalić się.

[32]

przyrodzenie* (daw.) — to, co jest przyrodzone człowiekowi, natura.

[33]

gwałt (daw.) — w wyrażeniu: robić coś gwałtem, czyli siłą, przemocą.

[34]

mocować się — walczyć tak, jak walczą z sobą zapaśnicy.