Spis treści

Jan Kochanowski Treny Tren XI[1]

1«Fraszka cnota»[2], powiedział Brutus porażony[3].

Fraszka, kto sie przypatrzy, fraszka z każdej strony.

Kogo kiedy pobożność jego ratowała?

Kogo dobroć przypadku złego[4] uchowała?

5 Nieznajomy[5] wróg[6] jakiś miesza ludzkie rzeczy[7],

Nie mając ani dobrych, ani złych na pieczy[8].

Kędy jego duch więnie[9], żaden nie ulęże[10]:

Praw li, krzyw li[11], bez braku[12] każdego dosięże[13].

A my rozumy swoje przedsię[14] udać chcemy[15],

10 Hardzi miedzy prostaki[16], że nic nie umiemy[17].

Wspinamy sie do nieba, Boże tajemnice

Upatrując[18], ale wzrok śmiertelnej źrzenice[19]

Tępy na to; sny lekkie[20], sny płoche[21] nas bawią[22],

Które sie nam podobno[23] nigdy nie wyjawią.

15 Żałości, co mi czynisz? Owa[24] już oboje

Mam stracić — i pociechę, i baczenie[25] swoje?

Przypisy

[1]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[2]

fraszka cnota — cnota jest fraszką, cnota nic nie znaczy.

[3]

Brutus porażony — pokonany; Brutus, reprezentant cnót rzymskich, zabójca Juliusza Cezara (44 r. p.n.e.), został pokonany przez Oktawiana Augusta pod Filippi (42 r. p.n.e.). Po klęsce popełnił samobójstwo i miał wtedy powiedzieć: „O nędzna cnoto, byłaś tedy tylko słowem, a ja cię czciłem jako coś rzeczywistego, ty zaś byłaś niewolnicą Losu”.

[4]

przypadku złego — od złego przypadku.

[5]

nieznajomy* (starop.) — nieznany.

[6]

wróg* — tu: zła siła, diabelska siła, los, fatum, być może chodzi nawet o szatana.

[7]

ludzkie rzeczy (daw.) — sprawy ludzkie.

[8]

na pieczy (starop.) — w opiece (por. współczesne: mieć pieczę nad czymś).

[9]

więnie (forma starop.) — powieje, zawieje.

[10]

nie ulęże (forma starop.) — nie ulegnie w znaczeniu: nie schowa się, nie uchroni się.

[11]

praw li, krzyw li (starop.) — czy to sprawiedliwy, czy to niesprawiedliwy.

[12]

bez braku* (starop.) — bez wyboru, bez wyjątku.

[13]

dosięże (forma starop.) — dosięgnie.

[14]

przedsię (starop.) — mimo to, jednak.

[15]

udać* — zalecić, przemycić coś, co nie ma prawdziwej wartości; rozumy swoje przedsię udać chcemy: przecież chcemy udawać rozumnych, rozsądnych.

[16]

hardzi miedzy prostaki — dumni między prostakami.

[17]

że* — tu: choć.

[18]

upatrując — podpatrując.

[19]

źrzenice (starop. forma D. lp rodz. ż.) — źrenicy.

[20]

lekki* (starop.) — posiadający małą wartość.

[21]

płochy (starop.) — niestały, posiadający małą wartość.

[22]

bawić* (daw.) — zaprzątać uwagę, tu: zwodzić.

[23]

podobno (starop.) — może, prawdopodobnie.

[24]

owa (starop.) — słowo wyrażające możliwość, że coś się stanie.

[25]

baczenie (starop.) — rozum, rozsądek.