Spis treści

Jan Kochanowski Treny Tren XV[1]

1Erato[2] złotowłosa i ty, wdzięczna[3] lutni[4],

Skąd pociechę w swych troskach biorą ludzie smutni,

Uspokójcie na chwilę strapioną myśl[5] moję,

Póki jeszcze kamienny w polu słup nie stoję[6],

5 Lejąc ledwe[7] nie krwawy płacz przez marmór[8] żywy[9],

Żalu ciężkiego pamięć[10] i znak nieszczęśliwy.

Mylę sie, czyli[11] patrząc na ludzkie przygody

Skromniej człowiek uważa[12] i swe własne szkody?

Nieszczesna matko[13] (jesli przyczytać[14] możemy

10 Nieszcześciu, co prze[15] głupi rozum swój cierpiemy),

Gdzie teraz twych siedm[16] synów i dziewek tak wiele[17]?

Gdzie pociecha? Gdzie radość i twoje wesele?

Widzę czternaście mogił; a ty nieszcześliwa

I podobno tak długo nad wolą[18] swą żywa

15 Obłapiasz zimne groby, w których (ach niebogo!) Składłaś[19] dziateczki swoje zagubione[20] srogo.

Takie więc kwiaty leżą kosą podsieczone

Albo deszczem gwałtownym na ziemię złożone.

W którą nadzieję żywiesz?[21] Czego czekasz więcej?

Czemu śmiercią żałości nie zbywasz[22] co pręcej[23]?

20 A wasze prętkie[24] strzały albo łuk co czyni

Niepochybny[25], o Febe[26] i mściwa bogini[27]?

Albo z gniewu (bo winna), albo więc z lutości[28]

Dokonajcie[29], prze Boga[30], jej biednej starości.

Nowa pomsta[31], nowa kaźń[32] hardą[33] myśl potkała[34]:

25 Dziatek płacząc, Nijobe[35] sama skamieniała

I stoi na Sypilu[36] marmór nieprzetrwany[37],

Jednak i pod kamieniem żywią[38] skryte rany.

Jej bowiem łzy serdeczne skałę przenikają

I przeźroczystym z góry strumieniem spadają,

30 Skąd źwierz[39] i ptastwo[40] pije; a ta w wiecznym pęcie[41]

Tkwi[42] w rogu skały wiatrom szalonym[43] na wstręcie[44].

Ten grób nie jest na martwym, ten martwy nie w grobie,

Ale samże jest martwym, samże grobem sobie.

Przypisy

[1]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego.

[2]

Erato — jedna z dziewięciu Muz, Muza poezji miłosnej zazwyczaj przedstawiana z lirą.

[3]

wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny.

[4]

lutni (tu daw. forma W. lp) — dziś: lutnio.

[5]

strapiona myśl — strapiony umysł, duszę.

[6]

póki jeszcze kamienny w polu słup nie stoję — dopóki jeszcze nie zamieniłem się w kamień; zob. też w. 25 o skamieniałej Niobe.

[7]

ledwe (starop.) — ledwie, zaledwie.

[8]

marmór — daw. pisownia wyrazu marmur.

[9]

marmór żywy — żyjący marmur.

[10]

pamięć* — tu: znak upamiętniający lub pamiętanie.

[11]

czyli* (starop.) — czy też.

[12]

uważać* (starop.) — dostrzegać i oceniać.

[13]

Nieszczesna matko — apostrofa do Niobe.

[14]

przyczytać (starop.) — przypisać.

[15]

prze — przez.

[16]

siedm — daw. forma wyrazu siedem.

[17]

tak wiele* (daw.) — tyle samo, drugie tyle.

[18]

nad wolą* (starop.) — wbrew woli.

[19]

skłaść (forma starop.) — złożyć.

[20]

zagubiony — tu: pomordowany, unicestwiony.

[21]

w którą nadzieję żywiesz? (starop.) — jaką nadzieją żyjesz?

[22]

nie zbywasz (starop.) — nie pozbywasz (się).

[23]

pręcej (starop.) — daw. pisownia wyrazu prędzej.

[24]

prętki (starop.) — daw. pisownia wyrazu prędki.

[25]

niepochybny (starop.) — nie chybiający, ten który nie chybia (celu).

[26]

Febe — Febusie; Febus (Apollo) w mit. gr. syn Zeusa i Latony, czasami utożsamiany z bogiem słońca Heliosem; był bogiem muzyki, poezji, łucznictwa, proroctw i sztuki lekarskiej.

[27]

mściwa bogini —- Diana, staroż. bogini rz. utożsamiana z gr. Artemidą; uważana za boginię księżyca, polowania i lasów.

[28]

lutość* (starop.) — litość (obecnie rzadko używa się wyrazu luty w znaczeniu srogi; por. nazwę drugiego miesiąca w roku).

[29]

dokonać* (daw.) — położyć kres.

[30]

prze Boga — przez Boga, na Boga.

[31]

pomsta — zemsta (zob. współczesne wyrażenie pomścić kogoś).

[32]

kaźń (daw.) — męka, kara.

[33]

hardy — dumny.

[34]

potkała (forma starop.) — spotkała.

[35]

Nijobe — forma wyrazu Niobe utworzona dla rytmu.

[36]

na Sipylu — Sipylus (łac.), Sypilos (gr.): góra w Azji Mniejszej, na którą została przeniesiona przez trąbę powietrzną skamieniała Niobe.

[37]

nieprzetrwany (starop.) — taki, którego nie można przetrwać, trwający wiecznie.

[38]

żywią (forma starop.) — żyją.

[39]

źwierz (starop.) — zwierzę.

[40]

ptastwo (starop.) — ptactwo, ptaki.

[41]

w wiecznym pęcie (forma starop.) — w wiecznych pętach, więzach; pęto: więzy.

[42]

tkwić — tu: sterczeć, być na widoku.

[43]

szalony — tu: bardzo wielki, przekraczający normę.

[44]

tkwi na wstręcie (starop.) — stanowi przeszkodę, zawadę.